CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5 Alinghoek 13 en Markeweg 10 Drouwen

RAAD: Lijst ingekomen stukken 23 januari 2025, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake onderzoek Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog15.483 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Haar nalatenschap ging voor de helft naar de bloedverwanten van haar vader en voor de andere helft naar de bloedverwanten van haar moeder Froukje Naiwitter, overleden te Drouwen op 6 augustus 1901. Rosa Nijveen had één zuster, Henderika, die kinderloos voor haar stierf (Auschwitz, 14 januari 1943). De bloedverwanten van haar vader waren volgens Grutterink in 1952 ‘nagenoeg allen bekend, doch van moeders zijde heb ik nog geen enkel levende erfgenaam kunnen vinden’. Grutterink vermeldt in zijn schrijven van 25 september 1952 niet de namen van de erfgenamen van S.J. Nijveen. Teneinde tot scheiding en deling te kunnen overgaan, leek het hem gewenst dat voor het onbeheerde deel van de nalatenschap (familie Naiwitter) een curator werd benoemd. Hij stelde voor Theodorus Brussee, notarisklerk op zijn kantoor te Borger, hiervoor te benoemen. Op 1 oktober 1952 waren de erfgenamen uit de familie Naiwitter nog niet bekend. Er was sprake van een opengevallen nalatenschap58, waarbij zich niemand had gemeld, die aanspraak op de nalatenschap maakte. [ 044-045 ] Samenvattend Het beheer van het onroerend goed van de familie Nijveen werd pas in 1948 goed opgepakt. Het heeft zich vooral toegespitst op het bijhouden van inkomsten en uitgaven betreffende het onroerend goed van Simon Jonas Nijveen.

Verder was er veel aandacht voor de akten van rechtsherstel en de verkoop van de beide huizen van Simon Jonas Nijveen wegens de slechte staat van onderhoud. 58

Een nalatenschap ‘valt open’, zodra de erflater overlijdt.

40

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4

Ook gingen veel documenten over de kosten van het beheer. Deze werden op aanwijzing van het NBI uit de aanwezige financiële middelen van ‘Simon Jonas Nijveen’ en ‘Rosa Nijveen’ betaald aan de bewindvoerders. Notaris Grutterink vond de beloning gelet op de werkzaamheden te laag. De gemeentelijke lasten werden na de bevrijding ook van de bankrekening van Simon Jonas Nijveen door de bewindvoerders betaald. In geen enkel document, met uitzondering van het geplakte briefje bij kadastrale legger 9972, staan de namen van de erfgenamen vermeld en welke bedragen aan hen zijn uitgekeerd en welke notaris de verklaring van erfrecht heeft opgesteld. Enkele opmerkelijke zaken - Tot en met 16 juni 1951 is de vordering van Nijveen op het bij Duursma in bewaring gegeven geld, f. 4.000,00, in de balans als p.m. opgenomen. Het is niet bekend of de erfgenamen dit bedrag hebben teruggekregen. - Het bedrag van f. 10.023,56 dat van een bankrekening bij de Boerenleenbank in Buinen in 1941 is overgemaakt naar de bank Lippmann, Rosenthal & Co. is in geen enkele balans opgenomen. Het is niet bekend of de erfgenamen dit geld hebben ontvangen. - In de balansen is geen bedrag te vinden voor de inboedel van de woning van S.J. Nijveen. - Behalve balansen zijn er geen eindverslagen van de bewindvoerders in de NBI-dossiers te vinden. 6.2. Vermogensbeheer oorlogskopers 6.2.1.

Lambert Eding, Drouwen D 56 Lambert Eding werd tussen 18 en 25 mei 1913 geboren. Hij was een zoon van Egbert Eding en Hillechien Martens. In 1941 ging de 27-jarige Lambert Eding uit Borger in de gemeente Westerbork in ondertrouw met de 27-jarige Wemmigje Abbing te Elp (Wemmigje Abbing, Elp (Westerbork), 03-04-1912, dochter van arbeider Jan Abbing, en Hilligje Koops).59 Begin juli 1941 woonden zij in Elp, waar hun zoon Egbert werd geboren.60

Advertentie in Volk en Vaderland, 14 maart 1941. 59 60

Agrarisch Nieuwsblad, 12-03-1941. Agrarisch Nieuwsblad, 10-07-1941.

Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10

41

I. Beheer Opmerking: De getallen tussen [ … ] verwijzen naar de nummers van de digitale foto’s in het dossier. Na de bevrijding nam het Nederlandse Beheersinstituut conform de regelgeving ook het beheer over van de onroerende goederen van vermogens van politiek gedetineerden. Dat gebeurde ook met de bezittingen van Lambert Eding. Het dossier van het vermogensbeheer van Lambert Eding bevat documenten over: I- de bewindvoering (benoeming, ontheffing en ‘basisloon’); II- het onroerend goed (woningen, landbouwpercelen, akten van rechtsherstel en verkoop); III- financiën (balansen, boedelbeschrijvingen, roerende goederen en gemeentelijke belastingen); IV- Bijzonderheden. In het dossier van het vermogensbeheer bevindt zich een financieel eindverslag van de bewindvoerder. De documenten in het dossier liggen in een willekeurige volgorde. In een Excelbestand hebben we de nummers, de data en de onderwerpen vermeld, zodat wij in staat waren naar datum en onderwerp te sorteren en zo een chronologische volgorde per onderwerp aan te houden. I. De bewindvoering Van 1 januari 1946 tot 19 april 1947 was Klaas Wesseling, kandidaat-notaris te Borger, beheerder over het privé- en zakelijk vermogen van Lambert Eding. [ 14-15-35 ] II.

Het onroerend goed: rechtsherstel Op 22 mei 1947 vraagt de directie van het NBI in het kader van rechtsherstel toestemming aan het NBI te Assen, de beheerder over het vermogen van L. Eding, te machtigen de vordering op de NGV in pand te geven aan de bewindvoerder van de afwezige S.J. Nijveen tot meerdere zekerheid voor de betaling van de schuld ad f. 261,25 wegens gederfd vruchtgebruik dat door Eding wordt erkend. [ 9 ] III. Financiën Beheerder Klaas Wesseling stelde per 1 januari 1946 een vermogensopstelling van Lambert Eding op.

NA, NL-HaNA, toegangsnummer 2.09.16.04, inventarisnummer 70870 [ 49 ]

42

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4

Onder actief vermeldde hij de koop van Lambert Eding van de onroerende goederen van Simon Jonas Nijveen (Alinghoek 13) voor een bedrag van f. 1.300,00. Daarnaast bezat Eding roerende goederen met een waarde van f. 146,50, welke krachtens wettelijke maatregel in beslag waren genomen. Aan contanten had hij in huis een bedrag van f. 147,19. In totaal was dat aan actief: f. 1.593,69. Onder passief werd de schuld van f. 1.300,00 voor de aankoop van de woning vermeld. Verder had hij nog enkele schulden: f. 27,37, samen f. 1.327,37. Er was een zuiver saldo van f. 1.593,69 minus f. 1.327,37 = f. 266,32. [ 14-15 ] In zijn eindverslag gaf Wesseling een eindbalans over de periode 1946 en tot 19 april 1947. Aktief werd een totaalbedrag van f. 1.505,74 vermeld en passief f. 1.316,70, hetgeen een saldo van f. 189,04 gaf. [ 97 - 100 ] Op een kasboekblaadje staan de uitgaven van Lambert Eding vermeld vanaf 3 juli 1945 tot en met 19 september 1948. Bij 20 oktober 1945 staat vermeld dat aan grondbelasting f. 3,39 is betaald en aan waterschapslasten f. 0,28. [ 49 ] Vanaf oktober 1946 was er correspondentie over het vervallen van premies van brandpolissen t.a.v. inboedels van onder beheer gestelde personen, welke van rechtswege waren komen te vervallen vanaf de datum van onder beheerstelling. Hierover bestond verschil van mening tussen de Onderlinge Brandw.

Mij ‘De Hondsrug’ te Gieten en beheerder Wesseling. Laatstgenoemde wilde de premie niet betalen. Om hem tot betalen ‘te dwingen’ werden de deurwaarders C.F. van der Werff te Emmen en R. Lutken te Odoorn ingeschakeld. Het NBI te Assen, mr. J. Meursing, gaf Wesseling de opdracht de verzekeringspremie van f. 13,74 aan De Hondsrug te betalen, zulks in afwachting van een nadere regeling. De premie werd uiteindelijk op 16 januari 1947 betaald, hetgeen ook op het kasboekblaadje staat vermeld. [ 49 - 54 - 57 - 67 - 97 ] IV. Bijzonderheden Lambert Eding was tijdens de bevrijding in april 1945 met zijn gezin naar Zuidlaren gevlucht. Beheerder Wesseling sloot niet uit dat zich daar nog baten van hem bevonden, maar het was hem niet gelukt deze op te sporen. Edings echtgenote woonde na de internering van Eding bij haar ouders te Elp, alwaar Eding voor de aankoop van de woning van Nijveen ook had gewoond. Eding had naast inkomsten uit het onroerend goed te Drouwen, waar hij een klein landbouwbedrijf uitoefende, inkomen uit het bedrijf van zijn ouders alwaar hij als arbeider werkzaam was. [ 14-15 ] Lambert Eding zat aanvankelijk vast in interneringskamp Westerbork, maar zat vanaf 18 oktober 1948 in werkinrichtingskamp ‘de Slikker te Westernieland.’ [ 46 ] 2. Justiële vervolging Lambert Eding had zich in 1939 bij de NSB aangesloten.

Hij bekleedde in de WA de functie van wachtmeester-vendelcommandant. Toen hij in de zomer van 1944 actief werd binnen de Landwacht werd hij al spoedig postcommandant. Als landwachter werkte hij samen met zijn broer Cornelis, Minno de Roo en Doewe de Lange, de twee laatstgenoemden uit Drouwenermond.

Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10

43

Eding was bij veel huiszoekingen aanwezig, onder andere bij caféhouder Eggens te Gasselte, waar twee onderduikers onder de vloer werden weggehaald, landbouwer W. Kremer uit Buinen en bij landbouwer A. Oosting te Westerbork. Ook pakten zij J. Kemper uit Hengelo op die bij J. Lanting te Valthermond was ondergedoken. Hierbij ging het er vaak gewelddadig aan toe. Zo zou Eding bij een huiszoeking twee mannen 600 kniebuigingen hebben laten maken. Ook gaf Lambert Eding veel mensen aan, zoals een onderwijzer die de kinderen in de klas vaderlandse liederen liet zingen. Ook het feit dat vele landgenoten het graf van een geallieerde vlieger met oranjebloemen tooiden, noemde de verklikker een openlijke uiting van verzet. “Typische NSB-mentaliteit,” merkte een van de rechters op, “nu onschuldig, toen schrijvers van kleingeestige, geniepige verradersbriefjes.” Op 25 februari 1948 vond voor het Bijzonder Gerechtshof te Assen de rechtszitting plaats tegen de broers Kornelis en Lambert Eding. In de Provinciale Drentsche en Asser Courant (PDAC) van 7 april 1948 wordt vermeld dat tegen Lambertus Eding te Drouwen een gevangenisstraf van zeven jaar werd geëist. Het Bijzonder Gerechtshof te Assen legde hem vervolgens een gevangenisstraf van 6,5 jaar op met aftrek en ontzegging van kiesrecht.61 5.2.2. W.R.

van Bruggen Wolter Reube van Bruggen (Groningen, 10 mei 1895 - Kolham, 30 mei 1977, zoon van bierbrouwersknecht/schuitevaarder Pieter van Bruggen, ’t Zandt, 06-11-1873 en Geertje Boekema) was op 18 januari 1928 te Scheemda geboren. Hij was gehuwd met Eja Scheeve, geboren te Scheemda, Westerlee, 29-8-1900, dochter van Harm Scheeve en Hiemke van der Laan. Zij hadden een zoon: Harm Harrie Wolter van Bruggen, 03-02-1929. [ 90 ] In 1977 woonde het echtpaar in een bejaardenwoning op het adres Berkenlaan 5 te Kolham. Beheer Opmerking: De getallen tussen [ … ] verwijzen naar de nummers van de digitale foto’s in het dossier. Na de bevrijding nam het Nederlands Beheersinstituut conform de regelgeving ook het beheer over van de onroerende goederen van vermogens van politieke gedetineerden. Dat gebeurde ook met de bezittingen van Wolter Reube van Bruggen. 61

Gegevens uit: PDAC, 21-02-1948 en 07-04-1948; De Noord-Ooster, 26-02-1948 en 25-03-1948; Emmer Courant, 27-02-1948 en 31-03-1948.

44

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4

Het dossier van het vermogensbeheer van Wolter Reube van Bruggen bevat 179 documenten over: I- De bewindvoering (benoeming, ontheffing en ‘basisloon’); II- Het onroerend goed (woningen, landbouwpercelen, akten van rechtsherstel en verkoop); III- Financiën (balansen, boedelbeschrijvingen, roerende goederen en gemeentelijke belastingen); IV- Bijzonderheden. In het dossier van het vermogensbeheer bevindt zich een financieel eindverslag van de bewindvoerder. De documenten in het dossier liggen in een willekeurige volgorde. In een Excelbestand hebben we de nummers, de data en de onderwerpen vermeld, zodat wij in staat waren naar datum en onderwerp te sorteren en zo een chronologische volgorde per onderwerp aan te houden.

In beslag genomen geld (NA, toegangsnummer 2.09.16.02, inventarisnummer 49719 [ 167 ]

Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10

45

I. Bewindvoerder De bewindvoerder was Klaas Jan Kraan, kandidaat-notaris te Groningen, handelend in zijn hoedanigheid als vertegenwoordiger voor Stad en Provincie Groningen van het NBI. II. Akte van rechtsherstel Op 26 augustus 1947 passeerde de akte van rechtsherstel S.J. Nijveen/W.R. van Bruggen bij notaris O. Wichers te Exloo. G. Grutterink bracht hiervoor f. 66,25 in rekening bij het NBI te Groningen voor kosten akte van rechtsherstel (voor de akte f. 41,25, voor de afdeling Onroerende Goederen f. 25,00). De waarde van het onroerend goed was f. 1.700,00. Tijdens het passeren van deze akte was Van Bruggen nog geïnterneerd. [ 10 - 32 - 40 - 44 - 90 ] Op 8 april 1950 vraagt Van Bruggen in een brief aan het NBI, afdeling Groningen, zich af wat er met zijn pand in Drouwen op het adres D62 was gebeurd. Hij schrijft: ‘Bij de opheffing van mijn beheer heb ik het beheer niet teruggekregen. Het is gekocht als voormalig joods bezit. Ik heb sindsdien nog niets weer gehoord. Wilt U mij laten weten hoe één en ander gehandeld moet worden om de wel besproken uitkering te krijgen enz.’ [ 55 ] Op 17 april 1950 krijgt hij antwoord. Zijn beheerder, K.J. Kraan, verwees hem door naar de notarissen Wichers en Grutterink. Zij konden hem de gewenste inlichtingen verstrekken. De aankoop van de woning in Drouwen had Van Bruggen contant betaald. [ 149 ] III.

Financiën Bij zijn terugkeer uit Duitsland, waar hij van begin 1945 tot juli 1945 werkte en woonde, naar Nederland moest hij het geld dat hij bij zich had: 383,50 geallieerde marken; 31 en 217,50 Reichsmarken en f. 7.611,00 afdragen. Ondanks vele briefwisselingen werd niet duidelijk, waar het geld in Nederland in bewaring werd gehouden. Hij zou het bedrag van f. 7.611,00 kunnen terugkrijgen, indien hij een politieke betrouwbaarheidsverklaring kon overleggen. De advocaat van Van Bruggen, mr. B.F. Lonkhuizen, kwam het vreemd voor dat alleen bij zo’n verklaring het geld zou worden teruggegeven ‘en dat de Staat der Nederlanden dit geld zonder meer maar in zijn eigen zak zou steken’. [ 149 - 167 - 175 ] Inboedel De inboedel van het echtpaar Van Bruggen was tijdens de bevrijding, toen zij niet thuis waren, opgehaald en deels verkocht. Van Bruggen moest nadat hij een papier over de schade van het verlies van zijn inboedel had ingevuld bij Schade Enquête Commissie ook een formulier ondertekenen dat begon met: ‘Hiermede verklaart W.R. van Bruggen lid te zijn geweest van de landverraderlijke vereniging de N.S.B.’. Van Bruggen wilde dat niet tekenen, ‘omdat ik niet weet dat de N.S.B. landverraad gepleegd heeft’ en ‘ik heb niets met verraad te maken gehad’. [ 004 - 005, 17-01-1949 ]

46

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4

De directie van het NBI antwoordt op de klacht die Van Bruggen indiende, dat het NBI geen bemoeienis had met de werkzaamheden van de Schade Enquete Commissie. Hij moest zich wenden tot het Commissariaat voor Oorlogsschade te ’s-Gravenhage. [ 003, 24-1-1949 ] IV. Bijzonderheden Van Bruggen handelde voor 1943 in regelapparatuur. Vanaf 1943 was hij bedrijfsleider bij de Groninger Haardenfabriek. Van Bruggen vertrok begin 1945 naar Horneburg in Duitsland, waar zijn vrouw verbleef. [ 148-150 ] In juli 1945 keerde hij terug in Nederland, waarna hij als politieke delinquent werd geïnterneerd. [ 167-175 ] Begin januari 1947 werd hij van Interneringskamp ‘Marum’ naar het kamp ‘De Slikken’ in Westernieland overgeplaatst. Op 10 november 1947 werd hij vrijgesproken. [ 90-114 ] Zijn vrouw, Eja Scheeve, lid van de NVSO, werkte tot 1940 voor Minneapolis Honeywell in Amsterdam. Daarna werkte zij van 1940-1943 in Duitsland. In september 1944 ging zij opnieuw naar Duitsland. Zij verbleef toen bij de weduwe Meijer-Marsdam in Horneburg. Zij was in kampen in Nieuweschans, Stadskanaal, Groningen (Albino) en in de Wilhelminahoeve in Farmsum geïnterneerd. Op 1 augustus 1946 kwam zij vrij. [ 148 - 150 ] Samenvattend Uit de documenten blijkt dat Wolter Reube van Bruggen (Groningen, 10 mei 1895 - Kolham, 30 mei 1977) en Eja Scheeve (Scheemda, 29-8-1900) overtuigde nationaal-socialisten waren.

Na hun internering waren het verbitterde mensen die zich benadeeld voelden door de Nederlandse Staat, zeker wat betreft de wijze, waarop hen bij de terugkeer naar Nederland een geldbedrag van ruim f. 7.000,00 was afgepakt en de wijze, waarop het rechtsherstel van de woning op het adres Markeweg 10 te Drouwen had plaatsgevonden. De woning in Drouwen was het enige onroerend goed dat zij bezaten. Of zij plannen hadden om er te gaan wonen of dat het een geldbelegging was, is niet duidelijk. Justitiële vervolging Wolter Reube van Bruggen zat tot november 1947 geinterneerd. Op 11 november 1947 verschenen in noordelijke dagbladen verslagen over de rechtszitting tegen hem, welke voor het Tribunaal in Groningen plaatsvond. Van Bruggen werd ervan beschuldigd dat hij in augustus 1940 aan het Zuiderdiep te Groningen in een groepje van vijf à zes personen stond te kijken naar een aantal voorbijtrekkende kreupele of dodelijk vermoeide Duitse militairen die toen in het zogenaamde Engelse barakkenkamp achter de strafgevangenis te Groningen waren gelegerd. Eén van de toeschouwers, H. Meijer Emmering, bestuurslid van de Bond van Handels- en Kantoorbedienden in Groningen, zou toen schertsenderwijze de

Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10

47

opmerking hebben gemaakt: “Die zullen na de oorlog wél in andere Engelse kampen ondergebracht worden.” Op 20 januari 1941 werd Meijer Emmering daarvoor door de SD ter verantwoording geroepen. Hij zei zich daarvan niets te herinneren, maar kreeg tijdens het verhoor de gelegenheid de aanklacht in te zien en las de naam van Van Bruggen. Laatstgenoemde ontkende, maar vast stond en dat ontkende hij niet, dat hij bij dat groepje had gestaan. Hij voerde aan dat ook een van de anderen aangifte gedaan kon hebben, maar dat klopte niet met de mededeling van Meijer Emmering, dat hij Van Bruggens naam duidelijk op de aanklacht had gelezen. Of Meijer Emmering in een Duits concentratiekamp heeft vastgezeten, werd niet in het verslag vermeld. De advocaat-fiscaal meende dat uit ’t getuigenverhoor voldoende verdachte’s schuld is aangetoond en eiste vijf jaar gevangenisstraf met aftrek van voorarrest en levenslang verlies van de kiesrechten. De verdediger, mr. H. F. Lonkhuizen, was van mening dat er geen enkel bewijs is geleverd voor de schuld van Van Bruggen. Hij vroeg daarom vrijspraak en met het oog op het feit, dat verdachte reeds twee en een half jaar geïnterneerd is geweest, vroeg hij onmiddellijke invrijheidstelling. Dit verzoek werd door de rechtbank overgenomen.62 5.2.3.

Roelof Dries Roelof Dries (26-08-1891 - 21-02-1966), caféhouder-landbouwer te Drouwen, werd door het Tribunaal verweten dat hij ‘voordeel had getrokken uit maatregelen van de bezettende macht, door een Jodenwoning met bijbehoorenden grond te koopen.’ Van zijn vermogen werd f. 100,00 verbeurd verklaard. De hier genoemde woning betrof de aankoop het huis van zijn joodse buurman op het adres Hoofdstraat 21. Dries kocht van Simon Jonas Nijveen percelen grond die tegenover zijn woning aan de Hoofdstraat 21 lagen.63 5.2.4. Hein van Boven Hein van Boven (Drouwen, 10-06-1866 - Drouwen, 25-06-1954), landbouwer te Drouwen, stond op 28 februari 1947 voor het Tribunaal terecht, omdat hij grond van de joodse familie Nijveen had gekocht. In 1943 kocht landbouwer Hein van Boven voor f. 300,-- een perceel grond in Drouwen, G53, welke eigendom was geweest van de joodse familie Nijveen, welke was weggevoerd. Van Boven had belang bij het stuk grond, omdat het perceel aangrenzend was aan zijn grond.

62 63

De Noord-Ooster, 11-11-1947; Winschoter Courant, 11-11-1947. PDAC, 05-12-1946 en 12-12-1946. CABR 87789 oud invoernummer 3811.

48

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4

De grond werd hem aangeboden, zo verklaarde hij, door makelaar Gerhard Staal. Laatstgenoemde was lid van de NSB en verleende als makelaar zijn bemiddeling bij de verkoop van dergelijke eigendommen.64 Van Boven verklaarde dat Staal tegen hem had gezegd dat de f. 300,00 die hij voor het stuk grond betaalde op de bankrekening van de familie Nijveen werd bijgeschreven. Voor zijn gevoel rechtvaardigde dat gegeven de aankoop. Waar Nijveen was en hoe deze over zijn geld kon beschikken, vroeg hij zich kennelijk niet af. Op 28 februari 1947 vond bij de 4de Kamer van het Tribunaal te Assen de rechtszitting tegen de 80-jarige Hein van Boven plaats. Hoewel hij voordeel had getrokken ‘uit door of vanwege den vijand of diens handlangers genomen maatregelen’ door een perceel bouwland ‘van de joodse familie Nijveen te Drouwen te kopen’, kwam het Tribunaal op 13 maart 1947 tot de volgende uitspraak: ‘Overwegende, dat het Tribunaal, gelet op de persoon en de persoonlijke omstandigheden van den beschuldigde van oordeel is, dat het bewezen verklaarde de oplegging van bijzondere maatregelen niet wettigt; verklaart het de beschuldiging vervallen.’ Van Boven was bij de uitspraak niet aanwezig.65 Het is niet bekend, waarom de beschuldiging vervallen is verklaard. Zoals eerder vermeld is, bleef het perceel in eigendom van Hein van Boven.

De bewindvoerders vorderden bij het NGV het betaalde bedrag van f. 300,00 terug.66 De gemeente Borger wordt geen enkele keer in het CABR-dossier genoemd. Zij heeft geen bemoeienis gehad met de verkoop van de grond, de procesgang tegen Hein van Boven en het rechtsherstel. 7. Overlijdens Op 10 november 1949 verklaarde het Nederlandse Rode Kruis dat uit archiefonderzoek was gebleken dat Simon Jonas Nijveen, geboren op 24 november 1858 te Gieten, woonachtig in de gemeente Borger op 20 april 1943 van Westerbork met bestemming Sobibor (Polen) was gedeporteerd. Op 11 februari 1950 kwam van de Minister van Justitie op het gemeentehuis van Borger een schrijven binnen dat op 23 april 1943 Simon Jonas Nijveen in Sobibor was overleden. Op 9 december 1949 werd in de burgerlijke stand van Borger vermeld dat Rosa Nijveen op 23 april 1943 in Sobibor was overleden. De overlijdensdatum van Henderika Meijers-Nijveen (Borger, 1 april 1888) werd op 14 januari 1943 vastgesteld. Zij was in Auschwitz vermoord.

64 65 66

Gerhard Staal (Hoogkerk, 21-09-1901) was tot 25 november 1947 geïnterneerd. Verder kreeg hij een verbeurdverklaring van f. 5.000,00 opgelegd en mocht hij zijn beroep van makelaar niet meer uitoefenen. CABR-dossier 29856 Hein van Boven, geb. 10-06-1866. De Noord-Ooster, 03-03-1947. EC, 17-03-1947. NA, NL-HaNA_2.09.16.11_137415.

Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10

49

8. Notariaat De aktes van verkoop van landbouwgronden van Simon Jonas Nijveen op grond van de verordening 102/1941 van 27 mei 1941 van de Duitse bezetter werden door notaris Adolf Grutterink uit Borger opgesteld. De akte van verkoop van de woning op het adres Alinghoek 13 passeerde eveneens bij notaris Adolf Grutterink. De koper, Lambert Eding, woonde er van 6 maart 1944 tot 10 april 1947. Op 29 oktober 1943 passeerde bij notaris Geert Jan Russen te Groningen de verkoopakte van het pand Markeweg 10 (voormalige huisnummers D52 en D62) te Drouwen. De koper Wolter Rense van Bruggen uit Hoogkerk verhuurde de woning. De akten van rechtsherstel van de woningen op het adres Alinghoek 13 en Markeweg 10 vonden op 26 augustus 1947 plaats op het kantoor van notaris Otto Wichers te Odoorn.

9. Samenvatting Alinghoek 13 en Markeweg 10 In 1861 werd op het kadastraal perceel G1406 door schoenmaker Jan Boelens een woning met de afmetingen van 11 m (l) en 7 m (b) gebouwd. In 1872 kocht Arend Jakobs Salomons (1822-1891), ook genaamd Arend Jakobs Naiwitter (Nijwitter, Neuwitter) deze woning, waar hij zelf ging wonen. Toen hij op 6 december 1891 overleed, erfde zijn vrouw Hendel Bollegraaf (1835-1894) zijn huis.Na haar overlijden in 1894 kwam de woning in bezit van haar dochter Frouwtje Naiwitter (1861-1901) die met Simon Jonas Nijveen (1858-1943) was gehuwd. In 1924 kocht Nijveen de woning op het adres Markeweg 10. Deze woning was omstreeks 1899 gebouwd. Tijdens de Duitse bezetting Op 10 april 1943 verliet Simon Jonas Nijveen met zijn dochter Rosa zijn woning en meldden zij zich bij Durchgangslager Westerbork. Een onderluitenant van de marechaussee verzegelde de woning en gaf de sleutel aan burgemeester Jan Klazes Doornbos in bewaring. In de burgerlijke stand van de gemeente Borger werd in 1950 vermeld, dat Simon Jonas Nijveen en zijn dochter Rosa Nijveen op 23 april 1943 in Sobibor waren overleden.

50

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4

Op 21 juni 1943 werd in opdracht van burgemeester Doornbos een deel van de inboedel, kleding en beddengoed, op transport gezet naar de Nederlandsche Volksdienst aan de Gedempte Singel te Assen. Over wat er met het overige meubilair is gebeurd, is niets bekend. Op 5 oktober 1943 kocht Lambert Eding (* 1923), lid van de NSB, van de Niederländische Grundstücksverwaltung (NGV) de woning Alinghoek 13 met wat bouwland voor f. 1.300,00. Omstreeks 6 maart 1944 ging Lambert Eding uit Elp met zijn gezin in het huis wonen. Op 29 oktober 1943 kocht Wolter Rense van Bruggen, lid van de NSB, de woning op het adres Markeweg 10. Hij verhuurde de woning. In bewaring gegeven geld In augustus 1948 was bij de belastingdienst in Emmen bekend, dat voor begin oktober 1942 huisarts W.J. Duursma in Borger een bedrag van f. 18.000,00 in bewaring had gekregen van S.J. Nijveen (f. 4.000,00) en diens schoonzoon Sander Meijer uit Den Haag (f. 14.000,00). Hij had aangegeven dat hij het geld van Nijveen en Meijer mocht houden als zij niet terugkeerden. Duursma had van het geld f. 10.000,00 bij Kingma’s Bank in Drachten in bewaring gegeven (deposito) en voor f. 8.000,00 in effecten bij de Twentsche Bank in Emmen belegd.

In de stukken in het dossier over het vermogen van Nijveen is wel te lezen dat wanneer er geen minnelijke schikking komt aan de bewindvoerders wordt geadviseerd een gerechtelijke procedure te beginnen om het in bewaring gegeven geld terug te vorderen. In het dossier over het vermogen van Nijveen zijn verder geen stukken over deze kwestie te vinden. Het is niet bekend of er een schikking is getroffen dan wel dat er een gerechtelijke procedure heeft plaatsgevonden. Opmerkelijk is dat de bewindvoerder in de vermogensopstelling van Simon Jonas Nijveen niets heeft vermeld over de genoemde f. 4.000,00. Na april 1945 Bewindvoerders Er zijn twee bewindvoerders geweest. De eerste was notaris Gerrit Grutterink die van begin 1946 tot 1 maart 1948 bewindvoerder was. Vanaf 1 maart 1948 tot en met 1951 was schoenhandelaar Meinhard Jacob Gans (1890-1960) te Assen, Varkensmarkt 1, bewindvoerder. Akten van rechtsherstel Op 26 augustus 1947 werd de akte van rechtsherstel voor de woning Alinghoek 13 ondertekend. In deze akte werd opgenomen dat Eding aan ‘Simon Jonas en Rosa Nijveen’ nog 200 gulden moest betalen voor het ‘woongenot’ van 5 oktober 1943 tot 1 oktober 1945, het moment dat zijn gezin de woning moest verlaten. Eding en Simon Jonas en Rosa Nijveen waren bij de ondertekening niet aanwezig. Eerstgenoemde was in een interneringskamp opgesloten; vader en dochter Nijveen

Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10

51

waren op 23 oktober 1943 al vermoord. Eding behield van de f. 1.300,00 die hij in 1943 had betaald een vordering op de NGV over van f. 1.244,87. In de meeste gevallen werd hiervan 75% uitbetaald. Op 26 augustus 1947 vond eveneens het rechtsherstel plaats voor de woning op het adres Markeweg 10. De ‘geroofde’ woning was voor een bedrag van f. 1.700,00 aan Van Bruggen verkocht. De huur van f. 2,00 per week die Van Bruggen van de huurder had ontvangen, moest hij afstaan aan ‘Simon Jonas en Rosa Nijveen’. Hij behield een vordering op de NGV van f. 1.628,24. Op 2 september 1948 werden de beide woningen met toestemming van de bewindvoerders verkocht. Op dat moment waren er nog geen officiële akten van overlijden van Simon Jonas en Rosa Nijveen opgesteld. Dat gebeurde pas in 1950. De woning op het adres Alinghoek 13 werd voor f. 1.350,00 verkocht en de woning op het adres Markeweg 10 bracht f. 1.100,00 op. De beide woningen werden door de toenmalige huurders gekocht. Nederlandsch Beheersinstituut Het beheer van het onroerend goed van de familie Nijveen werd pas in 1948 goed opgepakt. Het heeft zich vooral toegespitst op het bijhouden van inkomsten en uitgaven betreffende het onroerend goed van Simon Jonas Nijveen. Veel documenten gingen over de kosten van het beheer. Notaris Gerrit Grutterink vond de beloning gelet op de werkzaamheden te laag.

De gemeentelijke lasten werden na de bevrijding door de bewindvoerders van de bankrekening van Simon Jonas Nijveen betaald. In de opgestelde balansen is geen bedrag te vinden voor de inboedel van de woning van Nijveen. Ook zijn er geen eindverslagen van de bewindvoerders te vinden. In geen enkel document in het dossier over het vermogen van Simon Jonas en Rosa Nijveen, met uitzondering van het geplakte briefje bij kadastrale legger 9972 (gemeente Borger), staan de namen van de erfgenamen vermeld en welke bedragen aan hen zijn uitgekeerd en welke notaris de verklaring van erfrecht heeft opgesteld. Wij vermoeden op basis van genealogisch onderzoek dat er twee erfgenamen waren: Salomon Kan uit Terneuzen en Palestina-pionier Max de Valença. Vermoedelijk heeft notaris K.J. Hoving uit Terneuzen een verklaring van erfrecht opgesteld en de verdeling van de erfenis geregeld. De oorlogskopers Nagenoeg alle oorlogskopers moesten zich na de bevrijding verantwoorden voor het feit dat men ‘voordeel had getrokken uit maatregelen van de bezettende macht, door een Jodenwoning met bijbehoorenden grond te koopen’. Was de oorlogskoper geen lid van de NSB geweest, dan werd de oorlogskoper wegens ‘afkeurenswaardig’ gedrag in de vorm van een ‘terechtwijzing’ een verbeurdverklaring van het vermogen tot een ‘gering bedrag van f. 100,00’ opgelegd.

Bij oorlogskopers die lid waren geweest van de NSB werd de oorlogskoper om zijn gedrag als lid van de NSB en/of ‘heulend met de vijand’ tijdens de oorlog veroordeeld; het kopen van joods onroerend goed werd in zo’n geval niet of nauwelijks meegewogen in het vonnis.

52

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4

10. De rol van de gemeente Borger De burgemeester van Borger heeft medewerking verleend aan de uitvoering van de verordening no. 6/1941 van 10 januari 1941 van de ‘aanmeldingsplicht van personen van geheel of gedeeltelijk joodschen bloed’. Dit moest voor 24 januari 1941 gebeuren. Hiervoor kreeg de burgemeester een voorgedrukt formulier toegezonden, waarop hij alleen de naam van de gemeente, het tijdstip waarop joden op het gemeentehuis zich konden melden en zijn handtekening met gemeentestempel moest zetten. De kosten voor deze registratie, f. 1,00 per persoon, moesten door de aanvragers zelf betaald worden. Simon Jonas Nijveen betaalde voor hem en zijn dochter f. 2,00 aan de gemeente. Op 25 februari 1941 volgde een brief met de opdracht een lijst van joodse inwoners op te stellen. Ambtenaren hebben hieraan in opdracht van de burgemeester uitvoering gegeven. De lijsten zijn begin oktober 1942 gebruikt bij het op transport zetten van joden naar Durchgangslager Westerbork. Aangezien Simon Jonas Nijveen ernstig ziek was, had hij een medische verklaring van huisarts Duursma gekregen, waarin stond vermeld dat hij fysiek niet in staat was om vervoerd te worden. Ruim een half jaar later, 10 april 1943, was Simon Jonas Nijveen in staat om samen met zijn dochter Rosa ‘vrijwillig en op eigen gelegenheid’, zo wordt vermeld, naar Durchgangslager Westerbork te reizen.

Na hun vertrek werd de woning in opdracht van de burgemeester door de politie afgesloten en de toegangsdeur verzegeld. Op 21 juni 1943 werd een deel van de inboedel, kleding en beddengoed, in opdracht van de burgemeester door de politie naar de Nederlandsche Volksdienst in Assen verzonden. Het gemeentebestuur van Borger is op geen enkele wijze betrokken geweest bij: - de verkoop van de woningen Alinghoek 13 en Markeweg 10 tijdens de Duitse bezetting in 1943 en het rechtsherstel hiervan in 1948; - de verkoop van landerijen van Simon Jonas Nijveen, welke hij op 10 mei 1940 in zijn bezit had en welke hij vanaf 1941 op grond van verordening 102/1941 (27 mei 1941) moest verkopen. De gemeente Borger heeft na de deportatie van Simon Jonas Nijveen en zijn dochter Rosa de gemeentelijke belastingen, wegenbelasting en de grondbelasting, van zijn beide woningen eerst van de oorlogskoper en daarna van de bewindvoerders ontvangen. Hierbij moet worden vermeld dat de oorlogskopers het woongenot en/of de huurinkomsten hadden en dat de bewindvoerders na het rechtsherstel de huurinkomsten van de woningen kregen.

Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10

53

11. Genealogie Nijveen Verklaring gebruikte kleuren: zwart: vermoord in een Duits concentratiekamp; geel: de erfgenamen van Simon Jonas Nijveen en voor de helft van de erfenis van Rosa Nijveen.

54

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4

Max de Valença

Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10

55

De erfgenamen van Simon Jonas Nijveen en voor de helft van de erfenis van Rosa Nijveen waren: Salomon Kan en Max de Valença. De andere helft van de erfenis van Rosa Nijveen ging naar de erfgenamen uit het geslacht Naiwitter.

56

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=d2940c9c-a48f-4b59-9a71-213c45eb2387