Bijlage 5 Alinghoek 13 en Markeweg 10 Drouwen
Tekst van het document
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
1
Bijlage 4 Simon Jonas Nijveen (1858-1943) Alinghoek 13 - Markeweg 10
Inhoud 1. Periode 1861-1943 Naiwitter - Nijveen 2. Deportatie naar Duitschland 3. Inventaris 4. Verkoop onroerend goed (1942-1944) 5. Rechtsherstel 6. Vermogensbeheer 6.1. Vermogensbeheer familie Nijveen 6.2. Vermogensbeheer oorlogskopers en justiële oorlogsverkopers 7. Overlijdens 8. Notariaat 9. Samenvatting 10. De rol van de gemeente Borger 11. Genealogie Nijveen
03 13 15 18 20 25 25 40 48 49 49 52 53
2
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Alinghoek 13, anno 2023 (Foto Ina Meilink) Struikelstenen voor Simon Jonas Nijveen en Rosa Nijveen (Foto Ina Meilink)
Kadastrale hulpkaart uit 1863 met de percelen G1424 en G1425 (BGRO1_G_127)
Kadastrale veldwerkkaart uit 1863 met het perceel G1424. De woning had de afmetingen van ongeveer 11 m (l) bij 7 m (b). Aan de zuidwestzijde was een inspringing van ongeveer 1,5 m bij 1,5 m.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
3
1. Periode 1861-1943: Naiwitter - Nijveen Alinghoek 13 Arend Jakobs Salomons (Nijewitter/Naiwitter) - Simon Jonas Nijveen 1861 In 1861 bouwde schoenmaker Jan Boelens (legger 1853) op een perceel bouwland, kadastraal bekend als G1406, een woning. De woning had de afmetingen van 11 m (l) bij 7 m (b). Aan de zuidwestzijde was een inspringing van 1,5 m bij 1,5 m. De woning kreeg het kadastrale perceelnummer G1424; de tuin G1425. Deze percelen waren door Jan Boelens van Harm Dilling gekocht. Er was hiervoor een onderhandse akte opgemaakt.1 Arend Jakobs Salomons Alinghoek 13 Op 14 december 1872 vond in het logement van Koopman te Gieten onder leiding van notaris Jacob Willem Louis Vroom uit Gieten een openbare veiling plaats, waarbij de woning op het adres Alinghoek 13 te koop werd aangeboden. Eigenaar Jan Boelens was in gebreke gebleven rente en aflossing van een lening tegen een rente van 4,5% van Steven ten Doornkaat, leerlooier te Wildervank, te betalen. Boelens had dit bedrag in 1865 geleend, waarbij de woning op het adres Alinghoek 13 als zekerheidsstelling gold. In 1872 woonde Boelens in Beilen.2 Behalve een huis met erf, sectie G1424, groot 0.03.80 ha, werd ook een tuin, sectie G1425 groot 0.06.60 ha en een perceel bouwland, sectie G1402, groot 0.05.50 ha geveild. De hoogste bieder was Arend Jakobs Salomons, ook genaamd Arend Jakobs Nijwitter (Naiwitter), koopman te Drouwen.
Hij kocht de drie percelen voor f. 395,00. Nijwitter ging zelf in het huis wonen.3 In akten, welke na 1872 zijn opgemaakt, werd Arend Jakobs Nijwitter (Naiwitter) Arend Jakobs Salomons genoemd. Deze naam wordt verder gebruikt. Vanaf begin 1873 woonde Arend Jakobs Salomons (1822-1891) op het adres Alinghoek 13 in Drouwen. Daarvoor woonde hij vermoedelijk op het adres Hoofdstraat 21 in Drouwen bij zijn broer Benjamin Naiwitter (1801-1893). Een paar jaar eerder, in 1868, was Arend Jakobs met Hendel Bollegraaf (18351894), weduwe van zijn broer Mozes, gehuwd. Binnen de joodse gemeenschap vond men het geen leviraatshuwelijk, omdat Hendel Bollegraaf een dochter had. Op 28 december 1875 kocht Arend Jakobs Salomons tijdens een publieke verkoop van Roelof Joling, wonende te Coevorden, voor f. 100,00 ‘perceel 12’, Ploegstraat 1 2 3
Hyp4, deel 226, nummer 27, 16-04-1860. Hyp4, deel 56 nummer 146. Hyp4, deel 386, nummer 77, 1872.
4
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Fragment uit de Successiememorie van Arend Jakobs Salomons (www.alledrenten.nl)
Fragment uit de Successiememorie van Hendel Bollegraaf (www.alledrenten.nl)
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
5
sectie H644, groot 0.27.00’.4 De akte passeerde op 28 december 1875 bij notaris mr. Albertus Slingenberg te Coevorden.5 In 1879 kocht Salomons van Salomons & consorten en Lucas Willem uit Gasselternijveen (kadastrale legger 1050) een perceel heide, kadastraal G1156. In hetzelfde jaar kocht Salomons tijdens een ‘gerechtelijke verkoop’ voor f. 300,00 twee percelen: G53, goorngrond, ‘Tilkamp’, genaamd, groot 0.10.30 ha, en een perceel bouwland, G522, groot 71,90 are, ‘de Slonk’ genoemd van Trientje Klasens uit Gasselternijveen, vrouw van schipper L.W. Salomons, Willemtien Klasens, vrouw van Salomon Willem Salomons, Willem Lucas Salomons en andere erfgenamen.6 Op 14 februari 1884 kocht Salomons van Harm Dilling, landbouwer te Hijken, voor f. 53,00 bouwland en heide, G1625, de verenigde percelen G1404 en G1405, een perceel brinkgrond, groot 0.07.70 ha.7 Verkoop In 1881 verkocht Arend Jakobs Salomons de percelen G522 (bouwland) en G 1156 (heide) aan Joannes Diderik Dibbits (1829-1895), burgemeester van Borger (1856-1894). Overlijden Arend Jakobs Salomons Op 6 december 1891 overleed Arend Jakobs Salomons. De memorie van aangifte en successie van zijn nalatenschap werd op 21 juni 1892 bij notaris Cornelis de Groot te Borger opgemaakt. Hij was overleden ‘zonder bloedverwanten in de opgaande of de nederdalende lijn’.
Op 25 mei 1877 had hij in een testament bij notaris Joannes Heppener in Borger vastgelegd dat zijn echtgenote, Hendel Bollegraaf, zijn enige erfgename was. Bij zijn overlijden bezat hij ‘huis, tuin en bouwland te Drouwen, sectie G53, G1424, G1425, G1402, G1625 en H644’, samen groot 60 are en 90 centiare en gewaardeerd op f. 390,00. Verder bezat hij ‘eenig meubilair en inboedel’ ter waarde van f. 110,00, terwijl zijn ‘vruchten te velde’ een waarde hadden van f. 33,00. In totaal was zijn actief vermogen f. 533,00. Zijn passief vermogen bestond uit een schuldbekentenis aan L. Nathans, koopman te Assen, wegens geleend geld, blijkens een onderhandse akte van schuldbe-
4 5 6 7
Hyp4, deel 429, nummer 71, 1875. Hyp4, deel 421, nummer 103 en deel 429, nummer 71. Hyp4, deel 477, nummer 64, 30-01-1879. Zijn broer, Benjamin Naiwitter te Drouwen, kocht tijdens deze veiling voor f. 17,00 perceel 23, een gedeelte van sectie H1862, groot 0.01.50 ha, ‘het Goorntje bij Naiwitter genaamd’. Hyp4, deel 546, nummer 23. De akte passeerde op 14-02-1884 bij notaris Jan Warmolt van Roijen, te Borger.
6
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Kadastrale legger 4378, reeks 2 van voor mei 1940.
Kadastrale legger 4378, reeks 3, opgemaakt na mei 1940.
Kadastrale legger 5618.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
7
kentenis van 6 mei 1874, groot f. 200,00. Verder had hij wegens de behandeling van zijn ziekte nog schulden bij Fledderus, arts te Borger, voor geneeskundige behandeling in 1891, f. 36,00 en ‘aan de heer Doctor Damman de Witt te Gieten, als voren’ f. 4,00. Daarnaast waren er de begrafeniskosten, f. 35,00. De helft van zijn nalatenschap was f. 111,50. Een paar jaar later, op 16 oktober 1894, overleed Hendel Bollegraaf. De erfgenaam was Simon Jonas Nijveen, gehuwd met Hendels dochter Frouwtje Neuwitter. Uit de memorie van aangifte van 18 juni 1895 blijkt dat het echtpaar een huis en erf G1424 (3,06 are), percelen bouwland G1425 (6,6 are), G53 (10,3 are), G1402 (5,5 are) en H644 (27 are) erfde. Per abuis is G1625 (51,146 are) niet vermeld. Dit onroerend goed werd evenals in 1892 op f. 390,00 gewaardeerd. De roerende goederen werden, net als in 1892, op f. 110,00 gewaardeerd. Verder was er een schuldbekentenis van f. 200,00 aan Abraham Boekbinder te Assen. De rente hiervoor was 5%. Voor medicamenten van arts J. Kremer te Borger stond nog een rekening van f. 22,00 open. De begrafeniskosten waren f. 17,00. Simon Jonas Nijveen Simon Jonas Nijveen (1858-1943) was in 1887 getrouwd met Frouwtje Neuwitter (1861-1901), dochter van Mozes Jacobs Neuwitter (1817-1867) en Hendel Bollegraaf (1835-1894).
Na het overlijden van Hendel Bollegraaf in 1894 waren Simon Jonas Nijveen en Frouwtje Neuwitter de erfgenamen. Hierboven is het onroerend goed vermeld, dat zij uit de nalatenschap van Hendel Bollegraaf kregen. Verder bezat Simon Jonas Nijveen uit de erfenis van Jonas Nijveen, koopman te Drouwen, overleden in 1866 in Bonnerveen: G201, bouwland, 2 are en 20 centiare.8 Simon Jonas Nijveen en Frouwtje Neuwitter hebben vermoedelijk bij haar ouders ingewoond. Van Simon Jonas Nijveen zijn er in het kadaster twee leggers te vinden met de nummers 4378 en 5618. Zijn persoonlijk onroerend goed staat vermeld in legger 4378. De legger 5618 staat op naam van de broers ‘Jonas Nijveen of Simon Jonas Nijveen’. Deze namen zijn niet juist. Het moet zijn: Simon Nijveen en Simon Jonas Nijveen. In deze legger staat de woning op het adres Markeweg 10 (D62), kadastraal perceel G1950 vermeld en zes percelen bouwland, een gezamenlijke investering van de beide broers.
8
Hyp4, deel 670, nummer 51.
8
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
In 1958 liet landarbeider L. Beiering de bestaande woning op het adres Alinghoek 13 voor ‘een gedeelte veranderen’. Een deel van de schuur werd tot keuken en slaapkamer verbouwd. Hierboven is de bouwtekening uit het bouwdossier 1866 (Gemeentearchief Borger) te zien. De woning lag in 1958 aan een zandweg. De afmetingen van de woning in 1958 waren: voorgevel: 7,59 m; achtergevel 8,76 m, zijgevels: 9,23 m en 10,32 m. Dat zijn nagenoeg dezelfde maten als op de veldwerktekening van 1863 (zie bladzijde .. 2 ..): voorgevel: ca. 7 m; achtergevel: ca. 8,5 m; lange zijgevel ca. 11 m; korte zijgevel: ca. 9 m plus 2 m; inspringing: 1,5 m. De tekening geeft een goed beeld van het uiterlijk en de binnenruimtes van het huis, zoals deze sinds 1863 is bewoond. De woning die in 1958 werd verbouwd, was bijna honderd jaar oud!
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
9
Legger 4378 In deze legger staan vermeld het onroerend goed dat uit de nalatenschap van zijn schoonouders (1894) op naam van Simon Jonas Nijveen kwam te staan: percelen bouwland G53 (10,3 are), G1402 (5,5 are), G1425 (6,6 are) en H644 (27 are). Ook een huis en erf G1424 (3,06 are) (Alinghoek 13) staan vermeld. Per abuis is een perceel bouwland, G1625 (51,146 are), niet vermeld. Tussen 1893 en 1900 kocht Simon Jonas Nijveen in de secties G (Drouwen) en H (Borger) in de gemeente Borger dertien kadastrale percelen: - G174, bouwland, 1 are en 26 centiare9 en G175, bouwland, 7 are en 30 centiare, in 1893 gekocht van landbouwer Willem Wigchering uit Gieterveen.10 - G176, bouwland, 1 are en 60 centiare, in 1893 gekocht van landbouwer Hendrik Wiggerink uit Borger.11 - G169, bouwland, 2 are en 10 centiare12 en G170, bouwland, 35 centiare, in 1895 gekocht van Harmens Nijenhuis, landbouwer te Bronneger.13 - H748, bouwland, 3 are en 60 centiare14 en H74915, bouwland, 4 are en 30 centiare, gekocht in 1895 van landbouwer Berend Dilling en zijn zoon, caféhouder Hendrik Arend Dilling, uit Drouwen.
- G203, bouwland, 72 centiare, gekocht in 1896 van landbouwer Lense Eggens uit Drouwen.16 - G206, bouwland, 1 are, 26 centiare, gekocht in 1896 van gemeente-ontvanger Jacob Meursing uit Nieuw-Buinen.17 - H646, bouwland, 11 are en 60 centiare18 en H1444, heide, 2 are en 50 centiare, in 1899 gekocht van gemeente-ontvanger Jacob Meursing uit Nieuw-Buinen.19 - H682, bouwland, 21 are en 40 centiare, in 1899 gekocht van klompenmaker Geert Eding Jacobszn. uit Drouwen.20 - G207, bouwland, 1 are en 4 centiare, in 1900 gekocht van Hinderika Lussingh Wigchering, gehuwd met Hendrik Meursing, directeur glasfabriek, te NieuwBuinen.21
9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
Kadastrale gegevens zonder vermelding transportakte, deel en nummer. Kadastrale gegevens zonder vermelding transportakte, deel en nummer. Kadastrale gegevens zonder vermelding transportakte, deel 673 en nummer 27. Kadastrale gegevens zonder vermelding transportakte, deel en nummer. Hyp4, deel 690, nummer 53. Hyp4, deel 460, nummer 28. Hyp4, deel 534, nummer 46. Hyp4, deel 486, nummer 12. Kadastrale gegevens zonder vermelding transportakte, deel en nummer. Kadastrale gegevens zonder vermelding transportakte, deel en nummer. Kadastrale gegevens zonder vermelding transportakte, deel en nummer. Hyp4, deel 670, nummer 24. Hyp4, deel 759, nummer 185.
10
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Kaart 1 (boven): Op deze kaart staan linksboven de woningen van Simon Jonas Nijveen op de huidige adressen Alinghoek 13 (rechts) en Markeweg 10 en zijn kadastrale percelen in sectie H en in sectie G.
Kaart 2: Op deze kaart staan de kadastrale percelen van Simon Jonas Nijveen uit legger 4378 (blauw), behorende bij Alinghoek 13 en uit legger 5618 (groen), behorende bij Markeweg 10.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
Kaart 3 (boven): De situatie in 2023. Door de ruilverkaveling zijn de kleine percelen verdwenen. Kaart 4: De kadastrale percelen van Simon Jonas Nijveen in sectie H met vermelding van de jaren, dat ze in zijn bezit en in bezit van zijn schoonvader Arend Jakobs Naiwitter/Salomons waren: H644 (1876-1919), H748 (1895-1943), H749 (1895-1943), H682 (1899-1919), H646 (18991919), H1444 (1899-1919). De percelen die in 1919 werden verkocht, kwamen in bezit van Derk Kuik uit Drouwen, later woonachtig in Gasselte. Twee percelen werden in 1943 aan Jan Berend Jalving verkocht. De kadastrale kaart is van 1832.
11
12
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Kaart 5 Simon Jonas Nijveen (1858-1943) bezat bij de Duitse inval in Nederland, 10 mei 1940, het volgend onroerend goed: G 1424 (Alinghoek 13), ‘Huis, tuin en bouwland te Drouwen, woning met bouwland en heide (G 1950, Markeweg 10, kadastrale legger 5618) en de kadastrale percelen G53, G 201, G1425, G 1625 en in sectie H: H 748 en H 749.
Legger 5618 De woning op het adres Markeweg 10 was in 1899 door arbeider Geert Mulder uit Drouwen, legger 4859, gesticht. Het had het kadastrale perceelnummer G1380. In legger 4859 werd zijn naam doorgestreept en vervangen door venter Jans Mulder uit Nieuw-Buinen. In 1924 werd deze woning met bouwland en heide (G 1950), groot 65 are en 70 centiare, verkocht aan Simon Jonas Nijveen. In deze legger staan ook vier percelen bouwland van Simon Jonas Nijveen vermeld: - G 171, bouwland, 36 centiare, gekocht in 1924 van landbouwer Dirk Homan uit Eext.22 - G 202, tuingrond, 39 centiare, voor f. 4,00 gekocht in 1903 van de families Bruins/Martens uit Buinerveen.23 - G 205 (G 2077), bouwland, 2 are, 80 centiare, ‘goorn bij Hilbrands’, gekocht in 1911 uit de nalatenschap van landbouwer Derk Ensing uit Drouwen, overleden te Drouwen op 18 februari 1911 voor een bedrag van f. 35,00.24 22 23 24
Hyp4, deel 785, nummer 37. Hyp4, deel 824, nummer 57. Akte d.d. 18-12-1903, notaris Hendrik Rudolf Trip te Borger. Hyp4, deel 969, nummer 113. Akte d.d. 30-6-1911, notaris Hendrik Rudolf Trip te Borger.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
13
- G 208, bouwland, groot 2 are, 20 centiare, geruild met spoorwegarbeider Geert Kolthof uit Drouwen ‘met gesloten beurzen’ tegen G210, groot 2 are. Elk perceel werd op f. 10,00 geschat.25 Verkoop (1918) In 1918 verkocht Simon Jonas Nijveen de percelen - H 644, bouwland, 27 are26, - H 646, bouwland, 11 are en 60 centiare27, - H 682, bouwland, 21 are en 40 centiare28 en - H 1444, heide, 2 are en 50 centiare.29 De koper was arbeider Derk Kuik uit Drouwen (eerst D72, later D35), later woonachtig in Gasselte, arbeider. 2. ‘Vertrek naar Duitschland’ Op 15 februari 1941 meldde Simon Jonas Nijveen zich op het gemeentehuis van Borger om zich, zijn vrouw Eva Lezer en zijn dochter Rosa als jood te laten registreren. Hij betaalde hiervoor f. 3,00 aan gemeenteleges. Op 14 juni 1941 overleed zijn vrouw Eva Lezer. Begin oktober 1942 was Nijveen te ziek om met zijn geestelijk gehandicapte dochter Rosa naar Durchgangslager Westerbork te worden getransporteerd. Huisarts Duursma schreef een medische verklaring dat Nijveen te ziek was. Een paar maanden later zou hij met zijn dochter Rosa vrijwillig naar het kamp zijn afgereisd.
Op maandag 12 april 1943 schrijft de onderluitenant van de marechausseegroep Borger aan de burgemeester dat op zaterdag 10 april 1943 ‘Jonas Nijveen’ [ betreft Simon Jonas Nijveen ] en zijn dochter Rosa ‘vrijwillig en op eigen gelegenheid naar het Jodenkamp te Westerbork is [zijn] vertrokken’ en dat hij de deur van de woning heeft verzegeld. De brief en de sleutel overhandigde hij aan de burgemeester.30
Boven: een fragment van de lijst van joodse inwoners van de gemeente Borger met de namen van het gezin Nijveen. (GAB, inv. nr. 41) Rechts: De gemeentelijke verantwoording van de ontvangen ‘legesgelden’, welke een dag na het opstellen van de lijst werd gemaakt. (GAB, inv. nr. 41) 25 26 27 28 29 30
Hyp4, deel 1011, nummer 85 , onderhandse akte, 13-07-1913. Kadastrale gegevens zonder vermelding transportakte, deel en nummer. Komt uit de erfenis van Hendel Bollegraaf. Hyp4, deel 755, nummer 80. Hyp4, deel 754, nummer 93. Hyp4, deel 759, nummer 185. Gemeentearchief Borger, inventarisnummer 043.
14
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
De brief van de onderluitenant van de marechausseegroep van maandag 12 april 1943
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
15
Op 20 april 1943 schrijft de ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente Borger op de persoonskaarten van Simon Jonas Nijveen en Rosa Nijveen dat zij op 20 april 1943 naar ‘Duitschland’ waren vertrokken.31 3. Inventaris Twee maanden later, 21 juni 1943, werd in opdracht van burgemeester Jan Klazes Doornbos, een deel van de inboedel, kleding en beddengoed, op transport gezet naar de Nederlandsche Volksdienst aan de Gedempte Singel te Assen, de voormalige meubelzaak van Machiel van Oosten (Assen, 22-04-1899 - Auschwitz, 11-01-1943).32 Over wat er met het overige meubilair is gebeurd, is niets bekend. Omstreeks 6 maart 1944 ging Lambert Eding uit Elp met zijn gezin in het huis wonen. 4. Verkoop onroerend goed (1942-1944) Verkoop landbouwgronden van Simon Jonas Nijveen (1942-1943) Op grond van de verordening 102/1941 van 27 mei 1941 van de Duitse bezetter werd Simon Jonas Nijveen gedwongen zijn landbouwgronden te verkopen.33 In 1942 werden aan landbouwer Jan Jalving Berendszn. te Drouwen verkocht: - H 748, bouwland, 3 are en 60 centiare en - H 749, bouwland, 4 are en 30 centiare. De verkoopakte werd op 14 september 1942 bij notaris Adolf Grutterink door Rosa Nijveen namens haar vader Simon Jonas Nijveen en haar zuster Henderika ondertekend. De verkoopprijs was f.
120,00, terwijl er geen hypotheek op rustte.34 Deze akte passeerde ruim een jaar na de afkondiging van de gedwongen verkoop van landbouwgronden. Jalving had op dat moment de beide percelen bouwland al in gebruik. Nijveen was op dat moment ernstig ziek. Op 31 mei 1943 passeerde bij notaris Adolf Grutterink de akte, waarbij Klaas Hendrik Hartman namens de ANBO aan landbouwer/caféhouder Roelof Dries voor f. 600,00 de volgende landbouwgronden, behorend bij de adressen Alinghoek 13 (blauw) en Markeweg 10 (groen) verkocht: - G169, bouwland, 2 are en 10 centiare; - G170, bouwland, 35 centiare; - G171, bouwland, 36 are, 20 centiare; 31 32 33 34
Gemeentearchief Borger, persoonskaarten van Simon Jonas en Rosa Nijveen. Gemeentearchief Borger, inv. nummer 043. Vos, Rechtsherstel, blz. 13-14. Hyp4, deel 1667, nummer 123.
16
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
De oorlogskopers Landbouwer Pieter van Boven uit Drouwen kocht G53. Landbouwer/caféhouder Roelof Dries te Drouwen kocht percelen behorende bij Alinghoek 13: G169, G170, G176, G201, G206, G 207 en G2079 en percelen behorende bij Markeweg 10: G 171, G 202, G208 en G2077. Landbouwer Lambert Eding kocht G1424, huis en erf, G1425, G 1402 en G1625. Landbouwer Jan Jalving Berendszn. te Drouwen kocht H748 en H 749.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
17
- G176, bouwland, 1 are, 60 centiare; - G201, bouwland, 2 are, 20 centiare; - G202, bouwland, 39 are, 20 centiare; - G206, bouwland, 1 are, 26 centiare; - G207, bouwland, 1 are, 4 centiare; - G208, bouwland, 2 are, 20 centiare; - G2077, bouwland, 2 are, 60 centiare; - G2079 (was G174, G175 en G203), bouwland, 10 are en 20 centiare. In de akte noteerde Grutterink dat Simon Jonas Nijveen en zijn dochter Rosa Nijveen in Drouwen woonden, terwijl hij wist dat zij naar Durchgangslager Westerbork waren gegaan. Op het moment dat de akte werd ‘verleden’, waren zij al vermoord. Op de landbouwgronden van Simon Jonas Nijveen rustte geen hypotheek meer.35 Roelof Dries had de bouwlandpercelen al in gebruik. In 1943 werd aan landbouwer Pieter van Boven uit Drouwen verkocht: - G53, bouwland, 10 are en 30 centiare.36 In 1943 werden aan landbouwer Lambert Eding de volgende percelen verkocht: - G1402, bouwland, 5 are en 50 centiare; - G1424, huis en erf, 3 are en 80 centiare; - G1425, bouwland, 6 are en 60 centiare en - G1625, bouwland, 7,7 are.37 Verkoop Alinghoek 13 Tijdens de eerste jaren van de Duitse bezetting woonde Simon Jonas Nijveen nog in zijn woning. Op de bewonerskaart van het adres Alinghoek 13 staat vermeld, dat hij op 20 april 1943 zijn woning heeft verlaten.
Op 5 oktober 1943 passeerde bij notaris Adolf Grutterink te Borger de verkoop van onroerend goed van ‘Siemon Jonas Nijveen, Henderika Nijveen en Rosa Nijveen, allen te Drouwen’. Het is opmerkelijk dat Grutterink hier ‘allen te Drouwen’ vermeld, terwijl hem bekend is dat Simon Jonas en Rosa Nijveen op dat moment niet meer in hun woning in Drouwen wonen. Zij waren op 10 april 1943 naar Durchgangslager Westerbork gegaan en van daaruit op transport gezet naar een concentratiekamp in Oost-Europa. Henderika Nijveen woonde voor de Duitse inval in Den Haag. In december 1940 huwde zij met de weduwnaar Sander Meijer. Op 29 oktober 1942 werd zij met haar man in Auschwitz vermoord. Tijdens het passeren van de akte verklaarde Klaas Hendrik Hartman, administrateur, uit Nieuwolda, handelende voor Dirk Hidde de Vries van de ANBO, dat 35 36 37
Hyp4, deel 1681, nummer 18, 31-05-1943, notaris Adolf Grutterink te Borger. Kadaster, Borger, legger 4378; geen hypotheekakte vermeld. Kadaster, Borger, legger 4378; geen hypotheekakte vermeld.
18
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Verklaring van het overlijden van Simon Jonas Nijveen (Nationaal Archief, dossier NL-HaNA_2.09.16.11_ 137415_0010)
Naar Sobibor Op dinsdag 6 april 1943 vertrokken 2.020 mensen naar Sobibor. Slechts twee vrouwen zouden het kamp en de oorlog weten te overleven: Selma (Sara) Wijnberg en Ursula Stern. Beide vrouwen waren bij aankomst in Sobibor door de SS uitgekozen om in het kamp te werken. Tijdens de opstand van 14 oktober 1943 wisten ze te ontsnappen en konden zo de hel van Sobibor overleven. In 2010 is Selma uitgebreid geïnterviewd voor het project Late gevolgen van Sobibor.38 Chaim Engel (1916) uit Brudzev diende in het Poolse leger en raakte tijdens de bezetting van zijn land in Duitse krijgsgevangenschap. Vanuit het krijgsgevangenenkamp werd hij als jood op transport gesteld naar Lublin, van waaruit hij in november 1942 met zijn broer naar Sobibor werd overgebracht.
38 http://getuigenverhalen.nl/interview/overlevenden-interview-04-selma-engel-wijnberg.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
19
het door de NGV overgenomen onroerend goed voor f. 1.300,00 verkocht is aan Lambert Eding. Het betrof een huis met erf en bouwland te Drouwen, de percelen sectie G1402, G1424, G1425 en G1625 tezamen groot 0.23.60 ha. Het onroerend goed van Simon Jonas Nijveen was vrij van hypotheek.39 Verkoop Markeweg 10 Op 29 oktober 1943 passeerde bij notaris Geert Jan Russen te Groningen de verkoopakte van het pand Markeweg 10 (voormalige huisnummers D52 en D62) te Drouwen, waarbij kandidaat-notaris Herman Westerhof te Groningen optrad als lasthebber van Dirk Hidde de Vries, waarbij hij het onroerend goed van ‘Jonas Nijveen of Simon Jonas Nijveen’, koopman te Drouwen, bestaande uit een huis met bouwland en heide te Drouwen, sectie G1950, groot 0.65.70 ha, voor f. 1.700,00 aan Wolter Rense van Bruggen uit Hoogkerk verkocht.40 Verkoop Alinghoek 13 De ‘oorlogskoper’ van de woning van Simon Jonas Nijveen op het adres Alinghoek 13, Lambert Eding, woonde er van 6 maart 1944 tot 10 april 1947. In verband met rechtsherstel moest Eding de woning in 1947 verlaten. Na zijn vertrek werd de woning verhuurd aan: Hendrik Vos van 12 november 1945 tot 6 oktober 1947 en aan Arend Wanders van 6 oktober 1947 tot 11 augustus 1949. 5.
Rechtsherstel Alinghoek 13 In 1946 bezocht Simon Kan uit Terneuzen, oomzegger van Simon Jonas Nijveen, de notarissen Gerrit Grutterink in Borger en Otto Wichers in Exloo en het Nederlandsch Beheersinsitituut, afdeling Assen. Bij deze bezoeken drong hij erop aan dat er aktes van rechtsherstel voor de onroerende goederen van zijn oom en zijn nichten zouden worden opgesteld. Er waren in 1946 nog geen aktes van overlijden van Nijveen en zijn beide dochters opgesteld.41 Het zou nog tot 26 augustus 1947 duren voordat de akten van rechtsherstel bij notaris Otto Wichers werden ondertekend. Bij de ondertekening hiervan waren behalve notaris Otto Wichers ook notaris Gerrit Grutterink uit Borger en Klaas Wesseling, kandidaat-notaris uit Borger aanwezig. De akten waren tevoren opgesteld en wat de inhoud betreft door alle betrokkenen akkoord bevonden.
39 40 41
Hyp4, deel 1685, nummer 64. Hyp4, deel 1687, nummer 23. NA, NBI, Simon Jonas Nijeveen, toegangsnummer 2.09.16.11, dossier 137415, nummer 186.
20
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Emmer Courant, 15 juli 1946.
Notaris Adolf Grutterink (1882-1945) was vlak voor de bevrijding overleden. Hij had tijdens de bezetting akten van verkoop van joods onroerend goed opgesteld. Zijn zoon Gerrit Grutterink werd in 1946 tot zijn opvolger benoemd. Hij was aanvankelijk bewindvoerder voor Simon Jonas en Rosa Nijveen; daarna was hij betrokken bij de akten van rechtsherstel. Grutterink vertegenwoordigde drie partijen. Hij was als bewindvoerder over het vermogen van Simon Jonas Nijveen en Rosa Nijveen aanwezig.42 Ook vertegenwoordigde hij namens Marcus Drielsma, advocaat en procureur uit Den Haag, Sander Meijer en Henderika Nijveen.43 Verder trad hij op als vertegenwoordiger van het bestuur van de Niederländische Grundstsückverwaltung. Het nieuwe bestuur werd na de bevrijding geacht orde in de chaos te scheppen. Deze organisatie kreeg te maken met vorderingen van oorlogsverkopers die het geld dat zij in de aankoop van joods onroerend goed hadden besteed, terugvorderden. Wesseling, kandidaat-notaris bij Grutterink te Borger, was als lasthebber van Jan Smallenbroek aanwezig. Smallenbroek beheerde als vertegenwoordiger van het Nederlandsch Beheersinstituut, het vermogen van oorlogskoper Lambert Eding, die was geïnterneerd.
De twee comparanten, Grutterink en Wesseling, verklaarden dat blijkens akte van transport van 5 oktober 194344 de onroerende goederen van Simon Jonas Nijveen, Rosa Nijveen en Henderika Nijveen door de NGV voor een prijs van f. 1.300,00, aan Lambert Eding waren verkocht. Het betrof een huis met erf en bouwland te Drouwen, Alinghoek 13, sectie G1424, G1425, G1402 en G1625, samen groot 23,6 are. De beide comparanten verklaarden dat deze onroerende goederen tot de deportatie van Simon Jonas Nijveen en Rosa Nijveen bij hen in gebruik zijn geweest. De koopsom, f. 1.300,00, was door Eding aan de NGV betaald. De aanvaarding van het onroerend goed was op 5 oktober 1943. De onroerende goederen waren in 1947 voor een jaarlijkse huurprijs van f. 104,00 verhuurd. Dit huurbedrag was vanaf 1 oktober 1945 ten kantore van de bewind-
42 43 44
Hij was door het Nederlandsch Beheersinstituut, vertegenwoordiging Assen, op 21 januari 1946 als bewindvoerder aangesteld. Drielsma was door het Nederlandsch Beheersinstituut, Bureau Den Haag, op 11-11-1946 als bewindvoerder voor het echtpaar Meijer-Nijveen aangesteld. Hyp4, deel 1685, nummer 64, 5 oktober 1943.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
21
voerder Grutterink betaald, welke gelden op een gemeenschappelijke rekening Eding/Nijveen waren gestort. De lasten voor het onroerend goed werden van deze rekening betaald. Eding had persoonlijk vanaf 5 oktober 1943 tot 1 oktober 1945 het genot gehad van dit onroerend goed. Door de comparanten werd aan dit genot een waarde van f. 200,00 toegekend. Nadat bovenstaande afspraken waren gemaakt, ging men over tot het rechtsherstel. De overeenkomst van overdracht van het onroerend goed van 5 oktober 1943 werd als ‘nietig’ verklaard, Simon Jonas, Rosa en Henderika Nijveen, bleven eigenaren van het onroerend goed. Daarnaast kreeg ‘oorlogskoper’ Eding een vordering op de NGV van f. 1.300,00 minus de door NGV betaalde kosten ad. f. 55,13. Per saldo was de vordering f. 1.244,87. Verder moest Eding aan Simon Jonas Nijveen, Rosa Nijveen en Henderika Nijveen een bedrag van f. 200,00 betalen ‘wegens genot van voormelde onroerende goederen’. De kosten voor het opstellen van de akte en de kosten die verschuldigd waren aan de Afdeling Onroerende Goederen van de Raad van Rechtsherstel, samen een bedrag van f. 61,25, moesten door Simon Jonas, Rosa en Henderika Nijveen worden betaald. Zij ontvingen dit bedrag terug van Eding. Verder werd opgenomen dat deze verklaring van rechtsherstel niet geacht mag worden als een erkenning dat de NGV schuldenaar van deze vordering is.
Eding was schuldig aan Simon Jonas, Rosa en Henderika Nijveen het vruchtgebruik van de onroerende goederen, f. 200,00, plus de kosten van rechtsherstel f. 61,25, samen f. 261,25. Eding moest verder over het onafgeloste deel van de schuld vanaf heden t/m de dag van aflossing 4% rente betalen. Tot meerdere zekerheid voor de terugbetaling werd door de lastgever Smallenbroek aan Simon Jonas, Rosa en Henderika Nijveen in pand gegeven de gecedeerde vordering van Eding ten laste van de NGV.45 Op 26 augustus 1947 vond bovengenoemd rechtsherstel (kadastrale percelen G1402, G1424 (huis en erf), G1425 en G1625) plaats en werd de akte van 5 oktober 1943 (deel 1685, nr 64) als ‘nietig’ verklaard. Hierdoor kregen de erfgenamen van Simon Jonas Nijveen en zijn beide dochters hun bezittingen terug. Markeweg 10 Het rechtsherstel van het onroerend goed van Simon Jonas Nijveen op het adres Markeweg 10 vond eveneens op 26 augustus 1947 op het kantoor van notaris Otto Wichers te Odoorn plaats. Behalve Wichers waren andermaal notaris Gerrit Grutterink en kandidaat-notaris Klaas Wesseling aanwezig.
45
Hyp4, deel 1731, nummer 98, akte d.d. 26-08-1947, notaris Otto Wichers te Odoorn.
22
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Bewonerskaart Alinghoek 13 (Gemeentearchief Borger-Odoorn)
Bewonerskaart Markeweg 10 (Gemeentearchief Borger-Odoorn) Grutterink vertegenwoordigde drie partijen. Hij was als bewindvoerder over het vermogen van Simon Jonas Nijveen en Rosa Nijveen aanwezig.46 Ook vertegenwoordigde hij namens Marcus Drielsma, advocaat en procureur uit Den Haag, Sander Meijer en Henderika Nijveen.47 Verder trad hij op als vertegenwoordiger van het bestuur van de Niederländische Grundstsückverwaltung. Wesseling was lasthebber van Wolter Rense van Bruggen, volgens een onderhandse akte van volmacht Klaas Jan Kraan, kandidaat-notaris te Groningen, welke in op-
46 47
Hij was door het Nederlandsch Beheersinstituut, vertegenwoordiging Assen, op 21 januari 1946 als bewindvoerder aangesteld. Drielsma was door het Nederlandsch Beheersinstituut, Bureau Den Haag, op 11 november 1946 als bewindvoerder voor het echtpaar Meijer-Nijveen aangesteld.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
23
dracht van het Nederlandsch Beheersinstituur het beheer voerde over zijn vermogen. Blijkens een akte van transport van 29 oktober 1943, verleden voor de destijds te Groningen gevestigde notaris J.G. van Russen48, door de NGV het onroerend goed van de eigenaar Simon Jonas Nijveen was ‘geroofd’ en voor de prijs van f. 1.700,00 aan Van Bruggen was verkocht: een huis met bouwland en heide te Drouwen, G1950, groot 65,7 are. Deze woning, Markeweg 10, was door Simon Jonas Nijveen tijdens een veiling blijkens processen verbaal van inzet en toeslag op respectievelijk 11 februari 1924 en 25 februari 1924 gekocht.49 Grutterink en Wesseling verklaarden dat de woning voor een huurprijs van f. 2,00 per week aan Roelof Schutrups was verhuurd. Schutrups heeft aan Van Bruggen f. 50,00 betaald, terwijl de huur welke nadien door Schutrups is betaald, ten kantore van G. Grutterink is gestort op de rekening ten name van Nijveen en Van Bruggen tezamen. De koopprijs van f. 1.700,00 in 1943 werd door Van Bruggen aan de NGV betaald. Volgens de administratie van de NGV was na aftrek van de kosten, f. 71,76, een bedrag van f. 1.628,24 ontvangen. Grutterink en Wesseling erkenden deze bedragen als juist. Het perceel was in 1943 vrij van hypotheek. Na dit alles te hebben vastgesteld, werd overgegaan tot rechtsherstel. De akte van transport van 29 oktober 194350 werd ‘nietig’ verklaard.
Nijveen bleef eigenaar, terwijl ook de inning van de huur, f. 50,00, ten onrechte door Van Bruggen heeft plaatsgevonden. Dit bedrag zal aan Nijveen moeten worden terugbetaald. Van Bruggen mocht op dat bedrag in mindering brengen de door hem betaalde grondbelasting en alle andere vaste lasten die door hem terzake van het vastgoed betaald waren, welke lasten door Grutterink en Wesseling op f. 50,00 werden gesteld. De kosten van de akte voor rechtsherstel kwamen ten laste van Van Bruggen. Verkoop woningen Op 2 september 1948 werden de beide woningen van Simon Jonas Nijveen met toestemming van de bewindvoerders, M.J. Gans en mr. Marcus Drielsma, verkocht: - Een behuizing (Markeweg 10) met bouwland en heide te Drouwen, G1950, groot 35,7 are, werd voor f. 1.100,00 aan bewoner Roelof Schutrups, arbeider te Drouwen, verkocht.51
48 49 50 51
Hyp4, deel 1687, nummer 23, 29 oktober 1943. Hyp4, deel 1274, nummer 91, gekocht op 11 februari 1924 en 25 februari 1924. Hyp4, deel 1687, nummer 23, 26 augustus 1947. Vorige transacties: verkregen op de veiling van 24/25-2-1924, Hyp4, deel 1274, nummer 93; verkocht volgens akte van 29-10-1943, Hyp4, deel 1687, nummer 23 aan W.R. van Bruggen, akte van rechtsherstel, 26-08-1947, Hyp4, deel 1731, nummer 97 en Hyp4, deel 1758, nummer 6, akte d.d. 02-09-1948.
24
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
- Een behuizing (Alinghoek 13) met erf en bouwland te Drouwen, sectie G, nummers 1424, 1425, 1402, en 1625, groot 0.23.60 ha, werd voor f. 1.350,00 aan Albert Hulshof verkocht.52 Hulshof heeft vanaf 12 augustus 1949 tot 15 september 1956 met zijn gezin op dit adres gewoond. Daarvoor woonde hij in Drouwen op het adres D61. Rechtsherstel landbouwgronden Rechtsherstel landbouwgronden vond plaats: - met oorlogskoper Pieter H. van Boven vond op 14 december 1948 over het perceel G53 rechtsherstel plaats, waarbij Van Boven het perceel in eigendom behield zonder hiervoor een vergoeding te betalen; - met oorlogskoper W.R. van Bruggen vond op 27 augustus 1947 rechtsherstel plaats van de woning met bouwland en heide (G 1950) op het adres Markeweg 10; - met oorlogskoper Lambert Eding vond op 27 augustus 1947 rechtsherstel plaats van de kadastrale percelen G1424, huis, tuin en bouwland te Drouwen (Alinghoek 13) en G1402, G1424, G1425 en G1625; - met oorlogskoper Roelof Dries vond op 5 november 1948 rechtsherstel plaats van de kadastrale percelen behorende bij Alinghoek 13, G169, G170, G176, G201, G206, G207, G2079 (laatste kadastrale perceel was samengevoegd van G174, G175 en G203) en de kadastrale percelen behorende bij Markeweg 10 G171, G202, G208 en G2077. Het kadastrale perceel G202 stond niet in de akte vermeld, maar hoorde er wel bij. Voor deze kadastrale percelen betaalde Dries f.
600,00.53 Geen rechtsherstel Van de percelen bouwland H748 en H749 die Jan Jalving Berendszn. op 14 september 1942 van Simon Jonas Nijveen kocht, vond geen rechtsherstel plaats, omdat Simon Jonas Nijveen de verkoopakte in 1942 zelf ondertekende en de koopsom aan hem werd betaald. In 1957 verkocht Jalving beide percelen.54
52 53 54
Verkoop op 05-10-1943, Hyp4, deel 1685, nummer 64 aan L. Eding. Akte van rechtsherstel, Hyp4, deel 1731, nummer 98, d.d. 26-08-1947. Hyp4, deel 1758, nummer 6, akte d.d. 2-9-1948. Hyp4, deel 1763, nummer 113, akte 14-12-1948 (betreft Pieter H. van Boven). Hyp4, deel 1758, nummer 130, akte van rechtsherstel, 05-11-1948 (betreft Roelof Dries). Hyp4, deel 1677, nummer 123, 14 september 1942.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
25
6. Vermogensbeheer 6.1. Vermogensbeheer familie Nijveen Opmerking: De getallen tussen [ … ] verwijzen naar de nummers van de digitale foto’s in het dossier van Simon Jonas Nijveen in het Nationaal Archief (NA), toegangsnummer 2.09.16.11, inventarisnummer 137415. Na de bevrijding nam het Nederlands Beheersinstituut conform de regelgeving het beheer over van de onroerende goederen van (nog) niet teruggekeerde joodse Nederlanders. Dat gebeurde ook met de bezittingen van Simon Jonas Nijveen (1858-1943) en zijn kinderen Rosa (1891-1943) en Henderika (1888-1943). Het dossier van het vermogensbeheer van Simon Jonas Nijveen en zijn dochter Rosa Nijveen bevat documenten over: I- de bewindvoering (benoeming, ontheffing en ‘basisloon’); II- het onroerend goed (woningen, landbouwpercelen, akten van rechtsherstel en verkoop); III- financiën (balansen, boedelbeschrijvingen, gemeentelijke belastingen); IV- roerende goederen en V- de nalatenschap. In het dossier van het vermogensbeheer bevinden zich geen (eind)verslagen van de bewindvoerders. De documenten in het dossier liggen in een willekeurige volgorde. In een Excelbestand hebben we de nummers, de data en de onderwerpen vermeld, zodat wij in staat waren naar datum en onderwerp te sorteren en zo een chronologische volgorde per onderwerp konden aanhouden. I.
Bewindvoering In 1946 begon het beheer over de onroerende goederen en de financiën van Simon Jonas Nijveen en zijn dochters Rosa en Henderika. Laatstgenoemde was met manufacturier Sander Meijer gehuwd en woonde in Den Haag. In het dossier van Simon Jonas Nijveen bevinden zich 198 documenten. Enkele stukken zijn dubbel en enkele stukken horen niet in het dossier, maar in het dossier van Benjamin Mozes Cohen. [ 153-155 ] De eerste vrouw van Simon Jonas Nijveen, Frouke Naiwitter (1861-1901), was een nicht van de moeder (Froukje Cohen-Naiwitter (1841-1925) van Benjamin Mozes Cohen (1874-1942). Het beheer van Henderika Nijveen en haar man Sander Meijer was in handen van advocaat mr. Marcus Drielsma in Den Haag. Er zijn twee bewindvoerders geweest. De eerste was notaris Gerrit Grutterink die van begin 1946 tot 1 maart 1948 bewindvoerder was. Vanaf 1 maart 1948 tot en met 1951 was schoenhandelaar Meinhard Jacob Gans (1890-1960) te Assen, Varkensmarkt 1, bewindvoerder. Het eerste document dateert van 1 januari 1946. Hierin wordt het privé-vermogen van Simon Jonas Nijveen per 1 januari 1946 vastgesteld. Dat zou f. 281,00 zijn.
26
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Op basis van dit bedrag werd de ‘heffing’ bepaald die notaris Gerrit Grutterink als ‘basisloon’ zou krijgen voor de bewindvoering over de bezittingen van Nijveen.[ 26 ] Hij werd met ingang van 15 januari 1946 als bewindvoerder benoemd. [ 82, 182 ] Op 25 februari 1948 verzocht Grutterink om ontheffing van de bewindvoeringover de bezittingen van Simon Jonas Nijveen, Rosa Nijveen en Benjamin Mozes Cohen aangezien hij voor deze personen ook als bemiddelaar-notaris bij rechtsherstelzaken moest optreden. [ 176 ] Per 1 maart 1948 werd Grutterink als bewindvoerder ontheven. In zijn plaats werd schoenmaker Meinhard Jacob Gans uit Assen benoemd. Gans werd per 28 juni 1950 uit de functie van bewindvoerder voor Rosa Nijveen ontheven. De reden van opheffing was de inschrijving in het register van overlijden van Rosa Nijveen. [ 77, 79 116-117 ] Voor dit beheer ontving hij jaarlijks f. 10,00. [ 66, 67 en 68 ] Op 16 augustus 1951 werd Gans ontheven van het beheer over de goederen van Simon Jonas Nijveen. [ 106, 109-111, 117, 118 ] In het dossier bevinden zich acht stukken over de ontheffing en de benoeming van de bewindvoerders Grutterink en Gans. [ 72, 86, 87, 116, 177, 178, 180 en 181 ] In augustus 1948 wilde Salomon Kan (Gieterveen, 30-9-1893, zoon van Meijer Kan en Geertruid Nijveen) bewindvoerder worden over de bezittingen van zijn oom S.J. Nijveen.
Het NBI wees dat af zonder hiervoor een reden te geven. [ 73 ] Beloning, ‘basisloon’ De jaarlijkse beloning voor Grutterink voor het beheer van S.J. Nijveen werd op 9 januari 1947 op f. 25,00 vastgesteld. [ 25 ] Voor Rosa Nijveen werd op dezelfde dag de grondheffing op f. 50,00 gesteld, waarvan f. 25,00 basisloon. [ 98 ] Op 1 juli 1947 werden deze bedragen voor Rosa Nijveen bijgesteld naar f. 6,67 en f. 3,33. [ 96 ]
Vaststelling beloning voor notaris G. Grutterink voor bewindvoering Simon Jonas Nijveen en Rosa Nijveen. [ 019, 021 ]
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
27
Op 1 oktober 1947 werd het vermogen van S.J. Nijveen over 1947 op f. 200,00 vastgesteld, zodat het basisloon op f. 10,00 werd vastgesteld. Grutterink maakte op 3 november 1947 tegen de verlaging van het basisloon ‘ernstig bezwaar’. De twee woningen waren toen aan het vermogen toegevoegd. Het NBI verhoogde de vergoeding vervolgens tot f. 25,00. Grutterink vond deze beloning niet al te hoog gelet op het werk. [ 174, 196 ] In november 1947 werd veel over de beloning van Grutterink gecorrespondeerd. De beloning per bewindvoering bleef echter op f. 25,00. [ 5, 19, 21, 85, 95, 167, 172, 173, 175 en 194 ] II. Onroerend goed Woningen Op 29 maart 1946 schrijft het NBI aan Grutterink dat de woningen D56 en D62 eigendom zijn van S.J. Nijveen en dat hij, ‘voorzover dat nog niet was gebeurd, rechtsherstel moest aanvragen’. [ 167 ] Het betrof hier de woningen Alinghoek 13, waar Nijveen woonde en Markeweg 10, welke woning Nijveen verhuurde. Het antwoord van Grutterink op deze brief zit niet in het dossier. Het is opmerkelijk dat Grutterink deze brief krijgt. Als inwoner van Borger
De brief van 29 maart 1946 van het NBI aan notaris Grutterink om ‘zover dat nog niet was gebeurd’ rechtsherstel aan te vragen voor de woningen van Simon Jonas Nijveen. [ 167 ]
28
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Links: Fragment uit de Successiememorie van Froukje Naiwitter. Onder: handtekening van Simon J. Nijveen.
De brieven van Grutterink van 7 april 1948 en 2 augustus 1948. [ 015 - 179 ]
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
29
en opvolger van zijn vader Adolf Grutterink, die de akten van transport had opgesteld, zou je mogen verwachten dat Grutterink op de hoogte was van deze woningen van Nijveen. In de kleine dorpse gemeenschap van Borger moet hij vader Nijveen en zijn dochter Rosa hebben gekend. Akten van rechtsherstel In het dossier bevinden zich een drietal concepten van akten van rechtsherstel, welke door notaris Wichers uit Odoorn waren opgesteld. Het gaat in een tweetal concepten om rechtsherstel met de aankoop door Roelof Dries van 31 mei 1943, bedrag f. 600,00, betreft de percelen G169, G170, G176, G201, G206, G207, G2079, G171, G202, G208 en G2077, tezamen 24,29 are. De percelen G169, G170, G176, G201, G206 [met potlood G207 ?] en G2079 kwamen uit de boedel van het echtpaar Simon Jonas Nijveen en Froukje Naiwitter met hun kinderen Rosa en Henderika. Dit huwelijk was door het overlijden van Froukje Naiwitter op 7 augustus 1901 te Drouwen ontbonden. Er was van haar geen testament. Er is wel een successiememorie opgesteld, omdat er onroerend goed was. De overige percelen behoorden toe aan de boedel van Simon Jonas Nijveen en zijn tweede vrouw Eva Lezer, overleden op 14 juni 1941 te Drouwen. Erfgenaam van deze boedel was Simon Jonas Nijveen. De bouwlandpercelen waren voor de overdracht in pacht bij Roelof Dries en waren niet bezwaard met een hypotheek.
Deze percelen lagen tegenover de woning van Dries aan de Hoofdstraat 23 te Drouwen. Dries bleef na rechtsherstel eigenaar. Hij betaalde hiervoor contant f. 460,00 aan de bewindvoerder. Grutterink cedeerde de vordering op de NGV aan Roelof Dries. [ 159 - 162 ] Een derde concept rechtsherstel betrof oorlogskoper Hein van Boven die op 31 mei 1943 voor f. 300,00 van het NGV een perceel bouwland G53, 10,3 are, kocht, welke niet was bezwaard met een hypotheek. Het perceel bleef in eigendom van Van Boven. Hij betaalde er f. 300,00 voor. [ 163-164 ] Op 30 april 1947 verstuurde Grutterink aan het NBI in Assen een brief met als bijlage een concept-akte voor rechtsherstel tussen Nijveen en Eding. Hij wijst in zijn schrijven op het in pand geven van de vordering van Eding bij de NGV aan Nijveen. Deze vordering was het aankoopbedrag dat Eding voor de woning op het adres Alinghoek 13 in 1943 had betaald, namelijk f. 1.300,00. [ 29-32, 156-158, 170 ] Enkele maanden later, 10 juli 1947, verzond Grutterink de conceptakte voor rechtsherstel Nijveen contra Van Bruggen naar het NBI, afdeling Assen. [ 25 ] Verkoop woningen Op 7 april 1948 vroeg Grutterink aan Gans (NBI, afdeling Assen) en mr.
Marcus Drielsma, beheerder van het onroerend goed van Henderika Nijveen en haar man Sander Meijer, toestemming voor publieke verkoop van sectie G1950 (woning Markeweg 10), 65,7 are van Simon Jonas Nijveen en G1424 (woning Alinghoek 13), 1425, 1402 en 1625, 23,6 are, van Simon Jonas Nijveen en zijn dochters Rosa en Henderika. Deze verkoop zou worden gehouden wegens de hoge onderhouds-
30
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
De bouwtekening bij de bouwvergunning voor een woningverbetering op het adres Markeweg 10. De woning was in 1899 gebouwd. Roelof Schutrups vroeg in december 1948 de ‘woningverbetering’ aan. Links op de tekening is de woning te zien, hoe deze er tot 1948 heeft uitgezien. Rechts is de gewenste situatie te zien. (Uit: GAB, bouwdossier 1866)
De woning op het adres Markeweg 10 anno 2023
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
31
kosten welke aan de gebouwen binnenkort zouden moeten gebeuren en welke niet in redelijke verhouding tot de huuropbrengsten stonden. [ 179 ] De hoge onderhoudskosten hadden bij de woning op het adres Alinghoek 13 te maken met het feit, dat er sinds de bouw van de woning in 1863 geen bouwkundige aanpassingen aan de woning hadden plaatsgevonden.55 Voor de woning op het adres Markeweg 10, gebouwd in 1899, werd in 1948 een bouwvergunning ingediend voor een ‘woningverbetering’.56 Van juni tot en met augustus 1948 was er correspondentie over de publieke verkoop van de woningen van Nijveen en zijn dochters. Het hoofdkantoor van de NBI in Den Haag moest de machtiging tot verkoop geven. Ook werd instemming aan de vermoedelijke erfgenamen gevraagd, hoewel Grutterink nog niet alle erfgenamen had gevonden. [ 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 41, 42, 43, 88, 92, 104, 183, 184 en 192 ] III. Financiën Vermogen Uit een schrijven van Grutterink aan het NBI in Assen van 19 februari 1947 over de vermogensopstellingen per 1 januari 1947 van S.J. Nijveen, Rosa Nijveen en B.M. Cohen blijkt dat het NBI aan Grutterink hierover een brief heeft geschreven. In het dossier van Nijveen is deze brief niet aanwezig. In het dossier bevindt zich wel het antwoord van Grutterink. Hierin verwijst hij naar zijn reeds eerder ingezonden vermogensopstellingen.
Hij voegt er in zijn brief nog aan toe, dat hierin geen veranderingen zijn. [ 168 - 169 ] Uit een brief van 28 maart 1947 blijkt dat het vermogen van Nijveen op f. 2.000,00 werd gesteld. Hierdoor werd de grondheffing f. 200,00 en de basisbeloning (voor Grutterink) f. 75,00. [ 20, 83 ] Balansen Op 19 april 1950 schrijft J.H. Hayer van de NBI-afdeling Groningen dat hij balansen van 1 november 1948 en 1 november 1949 heeft ontvangen met de vermogens van respectievelijk f. 2.129,90 en f. 1.160,90. Het was hem niet duidelijk wie de personen S.J. Nijveen en R. Nijveen waren. Is het dezelfde persoon of zijn het verschillende personen waren de vragen die hij stelde. Hij schrijft ook dat in het dossier van S.J. Nijveen een schrijven aanwezig is, waarin wordt vermeld dat W.J. Duursma f. 4.000,00 van Nijveen in bewaring heeft gekregen. Als dat zo is, dan begrijpt Hayer de rekening bij de Rotterdamsche Bank met een saldo van f. 1.160,90 niet. Verder had hij geen balans per 1 november 1947 ontvangen, noch van S.J. Nijveen, noch van Rosa Nijveen.
55 56
GAB, bouwdossier 1866. GAB, bouwdossier 414.
32
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Balansen
Opmerkingen bij balansen 1 Tot en met 16 juni 1951 is de vordering van Nijveen op het bij Duursma in bewaring gegeven geld in de balans als p.m. opgenomen. 2 Het bedrag van f. 10.023,56 dat op een bankrekening bij de Boerenleenbank in Buinen stond en naar de bank Lippmann, Rosenthal & Co. was overgemaakt, is in geen enkele balans opgenomen. Deze bank kortweg Liro genoemd stond in de volksmond bekend als de ‘Duitse roofbank’ of ‘Nazibank’. De bank werd tijdens de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog opgericht om joods bezit (geld, waardepapieren en waardevolle bezittingen) te registreren en vervolgens te roven. Via deze bank plukten de nazi’s de Nederlandse joden systematisch kaal alvorens ze te deporteren. 3 In een ongedateerd document van notaris Grutterink [ 084 ] wordt het vermogen van Simon Jonas Nijveen op f. 12.257,06 gesteld. De gestorte geldsom van f. 10.023,56 bij de Boerenleenbank zal hier onderdeel van hebben uitgemaakt. [ 023 - 024 - 084 ] 4 In de balansen is geen bedrag te vinden voor de inboedel van de woning van S.J. Nijveen.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
33
Hayer vraagt nog gegevens voor de peildatum van 1 januari 1948. Hij verzocht notaris Grutterink, die voor 1948 bewindvoerder was, om nadere inlichtingen te geven, zodat hij de vermogensopstelling van 1 november 1947 kon maken. Het NBI wilde een reconstructie. Grutterink schrijft op 21 april 1950 aan Gans dat hij maar één exemplaar heeft van de afrekening met door Gans getekende dechargeverklaring. Hij wilde deze niet uit handen geven, maar wilde er wel een kopie van maken. [ 060 - 151 - 152 ] Bewindvoerder M.J. Gans schrijft naar aanleiding van de brief van 19 april 1950 op 23 mei 1950 aan NBI-afdeling Groningen dat Simon Jonas Nijveen de vader van Rosa Nijveen is en dat er een tweede dochter was: Henderika. Zij werd met haar man Sander Meijer door mr. Drielsma uit Den Haag vertegenwoordigd met wie Gans correspondentie heeft gevoerd over de f. 4.000,00 die huisarts W.J. Duursma in bewaring had gekregen. Verder legde Gans aan de NBI-afdeling Groningen verantwoording af over de overdracht van bewindvoerder Grutterink aan hem. [ 55 - 57 - 59 ] Vermogen Simon Jonas Nijveen en Rosa Nijveen in juni 1950 Op 8 juni 1950 bepaalde J.H. Hayer van de NBI-afdeling Groningen de vermogens van zowel Simon Jonas Nijveen als van Rosa Nijveen. Hij gebruikte daarvoor de balansen die hij van de bewindvoerders had ontvangen. Het privé-vermogen van S.J. Nijveen stelde hij op f.
1.736,02, inclusief de opbrengst van de verkoop van de woning Markeweg 10 (f. 1.100,00). Opmerkelijk is dat hij in deze vermogensopstelling niets heeft vermeld over de f. 4.000,00 die Nijveen in bewaring had gegeven aan huisarts Duursma. Nog geen twee maanden daarvoor, 19 april 1950, had hij hierover nog een opmerking gemaakt. Het gemeenschapsvermogen van S.J. Nijveen en Rosa Nijveen, inclusief de woning Alinghoek 13 (f. 947,33), stelde Hayer op f. 1.406,55. Hiervan was de helft voor Simon Jonas, f. 703,27, en de andere helft ging naar zijn beide dochters Henderika en Rosa, elk f. 351,63. In juni 1950 moest nog rechtsherstel plaatsvinden met Jalving (H748 en H749) en perceel G53. Verder ontving Benjamin Mozes Cohen nog een bedrag van f. 451,00 voor zijn aandeel in de woning Alinghoek 13. [ 055-056 ] Boedelbeschrijving Notaris Gerrit Grutterink maakte in mei 1948 een boedelbeschrijving. Hij maakte daarbij onderscheid in de boedel van Simon Jonas Nijveen tot het overlijden van zijn eerste vrouw Froukje Naiwitter, overleden op 7 augustus 1901 te Borger, en de boedel van Nijveen met zijn tweede vrouw, Eva Lezer, die op 14 juni 1941 overleed. Uit het eerste huwelijk waren Henderika en Rosa Nijveen geboren. Gerechtigd in de boedel waren: Simon Jonas Nijveen voor ½ deel en Rosa en Henderika elk voor ¼ deel. [ 31 - 156 - 158 ]
34
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Inboedelbeschrijving
Fragmenten over de veranderingen in het financieel vermogen van Simon Jonas Nijveen betreffende weg- en grondbelasting. [ 156 - 158 ]
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
35
Verder geeft Gerrit Grutterink een overzicht van inkomsten en uitgaven betreffende Simon Jonas Nijveen over de periode 5 november 1945 t/m 17 april 1948. In 1945 was alleen huur van H. Vos ontvangen, ongeveer f. 10,00. In 1946 waren er uitgaven voor: grondbelasting, wegbelasting, waterschap BuinenSchoonoord, verzekeringen (brand, glas), advertenties en NBI. De inkomsten betroffen: huur van R. Schutrups (Markeweg 10; Van Bruggen) en H. Vos / A. Wanders. Totaal aan inkomsten: f. 694,00; totaal aan uitgaven: f. 425,95. [ 29 - 32 en 156 - 158 ] Gemeente Borger De gemeente Borger wordt in de documenten genoemd bij belastingheffing. Het ging hierbij om weg- en grondbelasting. Voor de wegbelasting werd in 1946 f. 1,80 en in 1947 f. 0,60 betaald. Voor de grondbelasting werd in 1946 f. 2,49 en f. 3,64; in 1947 f. 3,49 en in 1948 voor 1945 f. 2,29 en voor 1947 f. 2,35 betaald. Aan het waterschap Buinen-Schoonoord werd in 1946 een bedrag van f. 0,79 betaald. [ 29 - 32 en 156 - 158 ] Tot zijn deportatie in april 1943 betaalde Simon Jonas Nijveen deze belastingen aan de gemeente en het waterschap. Daarna betaalden de oorlogskopers, Lammert Eding en W.R. van Bruggen de opgelegde belastingen van gemeente en waterschap. Vanaf de bevrijding werden de hierboven genoemde bedragen door de bewindvoerders van Simon Jonas Nijveen betaald. III.
Roerende goederen In bewaard gegeven geld Op 10 augustus 1948 schrijft belastinginspecteur J.H. Stoter dat uit het ‘buitengewoon aangiftebiljet’ van huisarts W.J. Duursma blijkt dat zich onder zijn vermogen een kapitaal bevond, groot f. 18.000,00, dat hij in bewaring had gekregen van S.J. Nijveen (f. 4.000,00) en diens schoonzoon Sander Meijer, Den Haag (f. 14.000,00). Voorts is vermeld, dat Duursma dit geld mocht behouden, indien deze joden niet terugkeerden. Volgens een mededeling van de accountant waren bedoelde personen tot nu toe niet komen opdagen. De genoemd bedragen werden door Duursma als volgt belegd: Deposito Kingma’s Bank, Drachten f. 10.000,00 Effecten bij de Twentsche Bank, Emmen f. 08.000,00 Over deze gelden had de vertegenwoordiger van het NBI in Assen, S. v.d. Wal, contact met het hoofdkantoor in Den Haag. Na een telefonisch onderhoud schrijft hij op 12 augustus 1948 ‘voor het geval Duursma niet genegen mocht zijn langs minnelijke weg een regeling te treffen, zou het wellicht aanbeveling verdienen, dat de onderscheidene bewindvoerders gezamenlijk een gerechtelijke procedure instellen.
Gaarne zullen wij vernemen, welke stappen u in dezen dacht te ondernemen.’ Het hoofdkantoor van het NBI Den Haag schrijft op 23 augustus 1948 in antwoord op de brief van 12 augustus 1948, dat zij het schrijven van vertegenwoordiging Drenthe ter verdere behandeling hadden doorgegeven aan mr. Marcus Drielsma,
36
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
De brief van de Inspectie der Belastingen, Emmen, van 10 augustus 1948. [ 89-90 ]
De achterzijde van bovengenoemde brief.
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
37
die door het NBI tot bewindvoerder voor Sander Meijer en Henderika Nijveen was aangesteld. In het dossier over het vermogen zijn verder geen stukken over deze kwestie te vinden. [ 89-91, 93 ] IV. Nalatenschap Nalatenschap Simon Jonas Nijveen Op 2 augustus 1949 schrijft Salomon Kan aan NBI Drenthe dat hij de enige overlevende is, ‘die gerechtigd is in de nalatenschappen van Jonas en Simon Jonas Nijveen, broers van zijn moeder. [ 188 ] Op 15 augustus 1949 antwoordt het NBI hem dat men wacht op verklaringen van het Rode Kruis van het overlijden van S.J. Nijveen. Na de ontvangst van deze brief schrijft Kan op 17 augustus 1949 terug dat het hem verwondert dat ‘de notarissen in Gieten en Borger niet hebben meegedeeld dat hij in 1946 bij hen is geweest’. Kan had zich bij hen geïdentificeerd en had hen verteld dat Jonas en Simon Jonas Nijveen broers van zijn moeder waren. [ 186 ] Het Rode Kruis verklaarde op 10 november 1949 dat Simon Jonas Nijveen omstreeks 23 april 1943 te Sobibor was overleden. [ 10 ] Op 16 mei 1951 vraagt Kan ‘ten einde raad van de gevoerde correspondentie in 1949 en 1950 met uw vertegenwoordiging in Assen’ aan het NBI in Den Haag met spoed de nalatenschap van S.J. Nijveen te liquideren. De notaris in Borger is op de hoogte. Kan vraagt aan NBI of deze een verklaring van erfrecht voor hem bij deze notaris wil aanvragen.
[ 009 ] Ook vermeldt hij dat op 12 september 1941 de bedragen f. 10.023,56 en f. 2.320,00 van de opbrengst van ‘een verkocht huis’, op de bank Lippmann, Rosenthal & Co. zijn gestort. Als bijlage voegde Kan een bewijs van overlijden toe. Kan verantwoordde in deze brief niet hoe hij kennis heeft gekregen van de genoemde bedragen. Hij vraagt wel een voorschot op de nalatenschap. [ 009, 029, 156 ] Opmerkelijk is dat hij als datum ‘12 september 1941’ noemde. Zijn beide huizen waren namelijk op 15 oktober 1943 en 1 november 1943 verkocht, tezamen voor een netto-bedrag van f. 2.873,13. De herkomst van het bedrag van f. 2.320,00 is niet duidelijk. Ook de opbrengst van de verkoop van zijn landbouwgronden, overigens na 12 september 1941, f. 720,00, is beduidend minder dan de genoemde f. 2.320,00.57 Het bedrag van f. 10.023,56 stond op een bankrekening bij de Boerenleenbank in Buinen. Beide bedragen werden op grond van de verordening VO 148/1941, waarbij joden werden verplicht hun banktegoeden van meer dan duizend gulden over te maken naar de bank Lippmann, Rosenthal & Co., hetgeen gebeurde. 57
Het betreft de verkoop van de percelen H748 en H7 749 op 14-09-1942 voor f. 120,00 aan landbouwer Jan Jalving te Drouwen (Hyp4, deel 1667, nummer 123, 14-9-1942) en de percelen G169, G170, G176, G201, G206, G207, G2079, G171, G202, G208 en G2077 op 31-05-1943 voor f. 600,00 aan landbouwer/caféhouder Roelof Dries te Drouwen (Hyp4, deel 1681, nummer 18, 31-05-1943).
38
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 4
Het ingeplakte notitieblaadje in de kadastrale legger 9972
Eigenaars van het onroerend goed van Simon Jonas Nijveen, legger 9972 1/48+1/9+ 1/6 in aand. Kan, Salomon, Terneuzen 1/48+1/9 Berg, Nicolas van de, Rotterdam 1/48+1/9 Kan, Lea [overleden] Wed. Hartog de Valenca 1/48+1/3 Nijveen jr., Simon [overleden] 1/3 Bierman, Izaäk Vervolg consorten art. 9972 [ op ingeplakt kladblaadje ] 1/32 Simons, Frouwke, weduwe 1/24 Bierman, Mozes, Enschede, overleden 1/24 Bierman, David, Dalen, handelaar 1/24 Bollegraaf, Jantje, dienstbode, Haifa, Wed. Moritz Wallage 1/24 Bollegraaf, Salle, Amersfoort, overleden 1/24 Bollegraaf, Simon, overleden 1/48 Delft, Berend van, Groningen, coupeur 1/48 Delft, Abraham, overleden 1/6 in aand. Kan, Grietje, overleden 1/6 in aand. Kan, Lea, overleden - dubbel ?1/6 in aand. Bult, Simon, Nieuwolda, arbeider 1/6 in aand. Cohen, Izaak, Leeuwarden, handelaar oude metalen 1/6 in aand. Levit, Hillechien, Amsterdam, gescheiden van Joseph Vischjager, arbeider NV Werkspoor 1/24 Bierman, Geertruid, Almelo z.b., geh. met Jakob de Wolf, kantoorbediende
Simon Jonas Nijveen (1858-1943) - Alinghoek 13 - Markeweg 10
39
Op 15 juni 1951 krijgt Kan een brief van het NBI dat hij voor een verklaring van erfrecht dient te zorgen. [ 007 - 008 - 103 ] Op 7 augustus 1951 vraagt notaris K.J. Hoving uit Terneuzen inlichtingen bij het NBI, afd. Groningen, over het overlijden van S.J. Nijveen. Zijn client S. Kan heeft hem gevraagd een verklaring van erfrecht op te stellen. Hoving vraagt inlichtingen bij NBI, afdeling Groningen. [ 007 - 102 - 114 ] In het NBI-dossier is in geen enkel document vermeld wie de erfgenamen van Simon Jonas Nijveen zijn en welke bedragen aan hen zijn uitgekeerd. In de kadastrale legger 9972 van Simon Jonas Nijveen van na het rechtsherstel staan op een ingeplakt notitieblaadje negentien eigenaren van zijn onroerend goed betreffende G52 en G1950 (Markeweg 10). Wie dit document heeft opgesteld, wordt niet vermeld. Ook staan er een aantal personen op vermeld die al voor Simon Jonas Nijveen zijn overleden, zoals bijvoorbeeld zijn broer Simon Nijveen en zijn oomzegger. Verder staan er ook namen bij die geen bloedverwanten waren, zoals bijvoorbeeld zijn zwager Nicolaas van den Berg. In paragraaf 10, Genealogie Nijveen wordt vermeld dat er maar twee erfgenamen zijn: Salomon Kan uit Terneuzen en Palestina-pionier Max de Valença. Nalatenschap Rosa Nijveen Op 25 september 1952 schrijft notaris Gerrit Grutterink dat Rosa Nijveen ongehuwd en kinderloos was overleden (Sobibor, 3 april 1943).