Bijlage 1 Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn
Tekst van het document
1
Inhoudsopgave 1
2
3
Inleiding
5
1.1
Wat is de Omgevingsvisie?
5
1.2
Waarom een Omgevingsvisie
7
1.3
Samenhang met ander beleid en instrumenten
7
1.4
Hoe werkt het?
11
Visie
14
2.1
Ons toekomstbeeld; wie zijn wij in 2040?
14
2.2
Onze ambities
15
2.3
Onze principes
36
Gebiedskompassen en leefgebieden
38
3.1
Inleiding
38
3.2
De gebieden
38
3.3
Gebiedskompas – Het grootse Veen
42
3.4
3.5
3.3.1
Karakter
42
3.3.2
Waar willen we aan werken?
44
Gebiedskompas – Hart van het Hunzedal
50
3.4.1
Karakter
51
3.4.2
Waar willen we aan werken?
54
Gebiedskompas – De oorspronkelijke Hondsrug
59
3.5.1
Karakter
60
3.5.2
Waar willen we aan werken?
62
3.6
Sociale samenhang en dorpsnetwerken
69
3.7
De dorpen; ieder voor zich en samen
71
2
4
5
6
7
Van idee naar plan
73
4.1
Stappenplan
74
4.2
Tot slot
75
Achtergronden – onze ambities in milieuperspectief
77
5.1
De vier milieubeginselen
78
5.2
Onze uitgangspunten voor milieukwaliteit
78
5.3
Verschillende onderdelen van milieukwaliteit
79
Uitvoering en bijsturing
84
6.1
Werken in een beleidscyclus
84
6.2
Monitoring, herijking en bijstelling
85
6.3
Samenhang met programma’s en omgevingsplan
85
6.4
Samenhang met milieubeginselen
86
6.5
Samenhang met beleid van andere overheden
87
6.5.1
Samenhang met de Wet voorkeursrecht
88
6.5.2
Financiën
89
Achtergrond en verantwoording
92
7.1
92
Hoe hebben we de omgevingsvisie gemaakt? 7.1.1
Bijlage
Gebruikte informatie
93 94
3
4
1
Inleiding
1.1
Wat is de Omgevingsvisie? Voor u ligt de visie op de leefomgeving van onze
We proberen onze visie te beperken tot de kern. Onze
gemeente.
ons
visie is geen catalogus van voorgekookte oplossingen. De
toekomstbeeld voor Borger-Odoorn en geeft aan waar
uitdagingen van deze tijd zijn groot en het zijn er veel. De
we kansen zien en met welke opgaven we aan de slag
oplossingen kunnen we alleen samen vinden. De
willen. Voor onze 25 dorpen, buitengebied en ruim
tegenstellingen die er zijn of soms lijken te zijn moeten
25.000 inwoners. Het toekomstbeeld kijkt ver vooruit én
we overbruggen. Deze visie helpt om dat gesprek te
beschrijft de kansen en opgaven als de eerste stappen
voeren. Omdat het een toekomstbeeld als gezamenlijk
om ons toekomstbeeld te realiseren. Daarbij maken we
doel geeft. Omdat het dat wat van waarde is omschrijft
verschil tussen gebieden. Want het Hunzedal is een
en vastlegt. En omdat het aangeeft hoe we samen te werk
ander gebied dan het Veen en Nieuw-Buinen een ander
gaan. Van gemeente naar gemeenschap.
Deze
Omgevingsvisie
geeft
dorp dan Exloo. In onze Omgevingsvisie hebben we deze verschillen uitgewerkt in gebiedskompassen: voor ieder
Dat is de stap die we als gemeente Borger-Odoorn willen
gebied een koers op maat.
zetten en waar we al mee begonnen zijn. Waarbij wij staan voor het algemeen belang en dat wat van waarde
De route naar onze visie begon met het vastleggen van
is in de afwegingen die we maken. Dat is in feite de kern
de uitgangspunten. Niet van achter ons bureau maar in
van de zaak.
gesprek. Zo konden alle partijen en betrokkenen vanaf het eerste begin meedoen. We pakten de rode draad uit alle informatie en gesprekken. Dit werd de leidraad voor deze
Omgevingsvisie.
Zie
voor
de
Nota
van
Uitgangspunten nvuborgerodoorn.maglr.nl.
5
6
1.2
1.3
Waarom een Omgevingsvisie
Daarnaast passen we onze werkprocessen aan op de
Zonder nieuw uitstel zal op 1 januari 2024 de
Omgevingswet.
Omgevingswet gaan werken. Deze wet voegt alle
Omgevingsvergunning goed kunnen beoordelen, met
bestaande wet- en regelgeving die gaat over de fysieke
een integrale blik en binnen de tijd. Dat vraagt dat het
leefomgeving samen. Elke gemeente moet in het kader
gesprek over plannen en ideeën aan de voorkant
van de Omgevingswet een Omgevingsvisie maken. Deze
plaatsvindt. Geen inspraak achteraf maar overleg vooraf.
zorgt ook dat ons gemeentelijk beleid weer ‘bij de tijd’ is.
We nodigen iedereen met een plan uit dit met ons te
En het belangrijkste: de visie helpt ons om samen met
delen voordat het helemaal is uitgewerkt. Zo kan de
onze inwoners te blijven werken aan onze leefomgeving
omgeving meepraten. En kunnen we ons partners
en keuzes te maken. Er is veel te doen en de ruimte is
betrekken zoals het waterschap, de veiligheidsregio, de
schaars. Zelfs bij ons waar ruimte oneindig lijkt.
provincie of Astron. Afhankelijk van het plan en de plek.
Samenhang
met
ander
beleid
Zodat
we
aanvragen
voor
een
en
instrumenten De Omgevingsvisie is een van de onderdelen van de Omgevingswet. De programma’s en een Omgevingsplan horen er ook bij. De visie, de programma’s en het plan vormen
straks
een
drie-eenheid
als
basis
voor
vergunningverlening. De Omgevingsvisie is de eerste stap en geeft de richting aan. In programma’s vertalen we de koers naar praktische acties en meetbare resultaten. In het Omgevingsplan leggen we, net zoals we nu in een bestemmingsplan doen, de regels vast. Deze geven aan wat wel of niet mag in onze leefomgeving.
7
8
Naast de Omgevingsvisie hebben we meer beleid. Meestal zijn dit beleidsstukken op thema, zoals het Gemeentelijk verkeers- en vervoersplan, de Woonvisie 2022+ of het gemeentelijk beleid rond duurzaamheid. Maar bijvoorbeeld ook de samenwerking met het sociaal domein als het gaat om het maken en behouden van een gezonde leefomgeving. In de Omgevingsvisie houden we hier rekening mee maar we doen niet alles opnieuw. Ook het beleid van andere overheden zoals het Rijk, de provincie en het waterschap is in beeld. Zoals gezegd; wij vangen in deze visie de overkoepelende
hoofdlijnen.
Zodat
we
op
alle
onderwerpen en op alle plekken een gezamenlijk houvast hebben.
9
10
1.4
Hoe werkt het?
A: Zand B: Hunzedal C: Veenkoloniën
11
De Omgevingsvisie is te lezen als een analoog boek. Maar
voortgang willen bijhouden. In dit deel vindt u ook
de Omgevingsvisie kan ook via een website worden
een
bekeken. Dit maakt dat de opzet wat anders is dan in
aspecten.
vroegere visies. De hoofdlijn staat voorop en komt eerst.
5.
aantal
juridische
en
milieutechnische
Het deel ‘Achtergrond’. Alle informatie die we
Zo kan snel de stap van visie naar een specifiek ambitie
hebben gebruikt om deze Omgevingsvisie te
of gebied worden gezet. Voor de geïnteresseerde lezer
maken, leest u in dit deel. Daar staat ook welke
zijn er achtergronden rond de relevante milieuthema’s,
stappen we hebben doorlopen om tot een
het
Omgevingsvisie te komen.
systeem
van
monitoring
en
evaluatie
en
verslaglegging van de voorbereiding op deze visie. Al met al bestaat onze Omgevingsvisie uit de volgende vijf onderdelen. 1.
Het deel ‘Visie’. Hier leest u ons toekomstbeeld voor 2040, de ambities en de manier waarop we onder de Omgevingswet willen (samen)werken.
2.
Het deel ‘Gebiedskompassen’. In dit deel maken we de ambities concreet en beschrijven we de waarden per gebied. Daarvoor is de gemeente verdeeld in drie deelgebieden. Voor elk gebied beschrijven we het karakter, wat er bijzonder is en welke ontwikkelingen we voor de toekomst van het gebied zien.
3.
Het deel ‘Idee’. In dit deel leest u wat u kunt doen (en wat wij doen) als u een plan heeft in onze gemeente.
4.
Het deel ‘Vervolg’. Dit deel bevat informatie over de beleidscyclus en de manier waarop we de Omgevingsvisie gaan realiseren. En hoe we de 12
13
2
Visie
2.1
Ons toekomstbeeld; wie zijn wij in 2040? Buitengewoon wonen en leven. Dat is Borger-Odoorn.
Veel voorzieningen zijn er omdat er ook mensen van
Wij zijn trots op onze gemeente. Wij wonen en werken
buitenaf gebruik van maken.
hier graag vanwege de rust, de ruimte, de schoonheid van het gebied en de mooie dorpen. Kwaliteiten die we
In
beschermd en versterkt hebben ondanks of dankzij alle
belangentegenstelling
uitdagingen.
natuur, recreatie en ondernemen gaan hand in hand. We
het
gebied
buiten
de
dorpen
voorbij.
Het
zijn
boeren
we
de
bedrijf,
zoeken naar samenhangende oplossingen. Niet naast De woningvoorraad is in balans voor zowel jong als oud.
elkaar maar met elkaar. En we gaan in gesprek ook als de
Starter, nieuwkomer en doorstromer. En wij kijken naar
belangen niet meteen hetzelfde zijn. De gemeente is
elkaar om. Naoberschap is hier geen loze kreet. Sterke
belangrijk als partner en organisator van dit gesprek.
dorpsgemeenschappen die veel zelf kunnen en af en toe hulp nodig hebben. Niet alles is overal, maar samen
De oplossingen die we zoeken zijn gericht op de
hebben we veel. Samenwerken zit in onze genen. De
toekomst, duurzaam en passen bij ons karakter. Op het
gemeente is onderdeel van deze samenleving en
vlak van energie en klimaat hebben we grote stappen
samenwerking. Onderdeel van de gemeenschap. Niet om
gemaakt. Samen, lokaal met een eerlijke verdeling van
alles te bepalen. Meer als belangrijke schakel. Soms om
lusten en lasten. Bij alles wat we doen, wegen we de
een keuze te maken en kaders te stellen. Vaak om te
toekomstbestendigheid van de oplossing. Gezond, veilig,
helpen, duwen of trekken. Natuurlijk zijn er verschillen.
klimaatadaptief, duurzaam en samen. Er is plaats voor
Tussen het zand en het veen. Tussen de dorpen, groot en
ondernemers die met dezelfde blik kijken.
klein. We koesteren de verschillen en weten dat de overeenkomsten groter zijn. Het maakt onze gemeente
Ook buiten de grenzen van onze gemeente werken we
niet alleen aantrekkelijk om te wonen maar zeker ook om
samen. Omdat de oplossingen of de uitdagingen zich niet
te bezoeken. Recreatie en toerisme zijn belangrijk. Veel
aan deze grenzen houden. Of omdat samen sterker is. In
mensen verdienen er hun boterham.
BOCE-verband, in de regio of provinciaal.
14
Wij schuwen een actieve rol niet als de uitdagingen daarom vragen.
2.2
Onze ambities Zoals gezegd; de uitdagingen zijn groot en veelkoppig. Hoe we ze opvangen en het hoofd bieden zal bepalend
Ook landelijk werken we samen met andere gemeenten
zijn voor hoe de toekomst van onze gemeente eruit ziet.
via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de
Zijn er voldoende woningen, op de juiste plekken en van
P10.
grote
voldoende kwaliteit? Weten we de gevolgen van
plattelandsgemeenten. En natuurlijk internationaal via
klimaatverandering op te vangen zodat we voorbereid
het Cittaslow-netwerk.
zijn op veel neerslag en tijden van droogte? Weten we
Dit
laatste
is
een
netwerk
van
onze energievoorziening verder hernieuwbaar te maken, Deze toekomst voor onze gemeente is uiteraard een
zodat we als land minder afhankelijk worden van
wensbeeld. Een wensbeeld vanuit de gedachte ‘stel nou
onzekere buitenlandse energie? En ontstaat er in ons
eens dat alles lukt?’. Daarmee is het niet vanzelfsprekend.
buitengebied een nieuwe balans waarbij agrarische
De uitdagingen zijn fors en de opgaven en bedreigingen
ondernemers, natuur en recreatie elkaar vinden? Waar
groot. Het is in de eerste plaats dan ook een houvast om
de stikstofklem wordt vervangen door een robuust en
alle uitdagingen en opgaven aan te pakken. Op basis van
toekomstbestendig perspectief? En dit alles met oog voor
dit toekomstbeeld formuleren we onze ambities. Wat
en behoud van dat wat van waarde is; cultuurhistorie,
moeten we doen om onze doelen te bereiken? En we
landschap, natuur, rust en ruimte en levendige dorpen en
gaan in op hoe we dat willen doen. Welke principes en
goede verbindingen naar de plekken met voorzieningen.
uitgangspunten zijn bepalend voor de oplossingen die we
Met het toekomstbeeld in gedachten en de uitdagingen
proberen te vinden? En hoe werken we samen?
in beeld kiezen we vijf ambities. Deze zijn in onze ogen cruciaal voor het bereiken en realiseren van ons toekomstbeeld.
15
1.
2.
Behoud het goud Ons landschap met al haar waarden, onze groenstructuren die doorlopen tot
Deze ambities geven richting en ze vragen om keuzes.
in de kernen en onze (cultuur)historie zijn ons
Voor een aantal van die keuzes nemen we zelf
robuuste goud. We stellen deze kwaliteiten voorop
verantwoordelijkheid. Bij andere zoeken we graag de
(behouden, benutten en versterken) bij nieuwe
samenwerking met onze inwoners, ondernemers en
ontwikkelingen.
maatschappelijke partners. En bij sommigen bieden we
Buitengewoon wonen en leven Een passende
ruimte en laten we het initiatief aan anderen.
woningvoorraad om jong te zijn en oud te kunnen
Hieronder werken we ze verder uit.
worden. Leven in een schone, gezonde en veilige leefomgeving. Naoberschap, samenwerking en bereikbaarheid zijn cruciaal. Niet alles hoeft overal maar samen hebben en kunnen we veel. 3.
Vitaal landelijk gebied In het landelijk gebied zoeken we samen met onze partners naar een toekomstbestendige invulling met ruimte om te boeren, ruimte om te recreëren en ruimte voor natuur,
klimaatadaptatie,
biodiversiteit
en
volgende
in
duurzaam ondernemen. 4.
Duurzaam
in
alles
De
stap
energietransitie zetten we samen waarbij de infrastructuur ingericht is op dit maatwerk. Ook richten we onze openbare ruimte klimaatadaptief in en zetten we vol in op het duurzaam verwarmen van woningen, bedrijven en maatschappelijke gebouwen. 5.
Uitnodigend
ondernemend
Ruimte
voor
ondernemers die passen bij onze aard en schaal. Duurzaam en toekomstgericht. 16
17
1.
Behoud het goud
duidelijke plek en stem te geven in de afwegingen. Als
Ieder gesprek over de toekomst van Borger – Odoorn
vertrekpunt voor deze afwegingen, gaat deze visie dan
begint met waardering voor wat er al is. De waarde van
ook vergezeld van een waardenkaart. Het is de robuuste
de
open
laag van onze gemeente die al sinds de Structuurvisie uit
veengebieden in het oostelijke en zuidwestelijke deel van
2010 dienst doet. Het zet de waarden op de plek en vormt
de
het
de basis voor de waardering van de deelgebieden in de
esdorpenlandschap met haar houtsingels, bomenlanen
gebiedskompassen. We nemen ze mee bij het realiseren
en brinken op het zand in het (noord)westen. En het
van de ambities en vertalen ze naar beschermende
Hunzedal
inmiddels
regelingen in het Omgevingsplan. Daarnaast beschikt de
hermeanderende Hunze als centraal en scheidend deel.
gemeente al geruime tijd over een cultuurhistorische
De monumentale bebouwing in de esdorpen, met
waardenkaart en komt er een nieuwe actuele versie van
brinken
klassieke
de archeologische waardenkaart. Deze laatste waarden
boerderijen aan het kanaal in de linten van de
zijn nu al in de bestemmingsplannen en straks in het
Veenkoloniën. De bossen op de Hondsrug met hun
Omgevingsplan beschermd.
verschillende
landschappen.
gemeente.
als
en
grafheuvels
De
weidse,
beslotenheid
oerstroomdal
eeuwenoude
en
De
van
bomen.
hunebedden,
van
de
De
verbonden
door
de
alleroudste prehistorische routes. We
stellen
deze
ontwikkelingen.
Dit
kwaliteiten
voorop
bij
nieuwe
doen
door
ons
erfgoed
we
ondergronds en bovengronds te beschermen in het Omgevingsplan. We behouden, benutten en versterken de landschappelijke, culturele en historische verschillen die onze gemeente kent. Waardering voor wat er is en de oproep om daar zuinig mee te zijn. Niet om van de gemeente een museum te maken. Zeker niet. Modern behoud met en vaak door ontwikkeling. Maar wel met in gedachten dat waarde vaak weerloos is. De gemeente heeft een duidelijke rol in het versterken van deze weerbaarheid. Door het een 18
19
20
2.
Buitengewoon wonen en leven
Borger-Odoorn is een gemeente waar je jong kunt zijn en
De woonvisie legt zich niet op voorhand neer bij deze
oud kunt worden. De woningvoorraad moet daarbij
voorspellingen. We gaan uit van ambitie en werken met
passen. Passend wat betreft type en plek en bereikbaar
verschillende scenario’s. De uitkomst en het aantal staan
voor verschillende doelgroepen. De dynamiek op de
dus niet op voorhand vast. We bewegen mee en spelen
woningmarkt is de laatste jaren enorm toegenomen. De
in op wat er gebeurt op de woningmarkt. Dat maakt ook
veranderende inzichten rond wonen en werken door de
dat de prognoses voor de periode na 2030 te ver vooruit
Covid-crisis, de grote behoefte aan doorstroming en de
liggen om nu uitspraken over te doen. Tegen die tijd
wens voor bijzondere woonvormen. Dit alles maakt dat
maken wij de balans op en bepalen opnieuw onze koers.
de
vraag
naar
woningen
groot
is.
Daarom
is
vooruitlopend op de Omgevingsvisie al een Woonvisie en
Vooralsnog richten we ons op de ambitie om tot 2030 500
een Woonzorgvisie (in BOCE-verband) vastgesteld. In de
woningen
Omgevingsvisie nemen we de koers van de Woonvisie en
bestuursperiode (tot 2025) willen we hiervan 200
de Woonzorgvisie over.
realiseren.
Met de Woonvisie spreekt de gemeente ambitie uit.
De
Prognoses laten tot 2025 een bescheiden groei van
woningvoorraad is overgenomen in het citaat uit de
huishoudens zien, gevolgd door een periode van
Woonvisie.
toe
ambitie
te
ten
voegen.
aanzien
Binnen
van
de
de
huidige
bestaande
stabiliteit. Borger-Odoorn wil groeien. En daar is ook ruimte voor. Ruimte in realistische scenario’s, die rekening houden met de werkelijke druk op de woningmarkt en de impuls die het noorden krijgt om daar antwoord op te geven. En ruimte in de gemeente. Meer dan 500 woningen passen er binnen de verschillende dorpskernen nog bij. Borger is en blijft de sterke voorzieningenkern, maar ook in de kleinere kernen is ruimte voor toevoeging. De nieuwbouw onderscheidt zich door een hoge mate van flexibiliteit en kwaliteit. Betaalbaar, bijzonder en levensloopbestendig bouwen heeft de hoogste prioriteit. De woongebieden krijgen meer variatie en diversiteit. De bestaande woningvoorraad wordt energiezuiniger dankzij inzet van bewoners, gemeente en corporaties. Door betere woningisolatie worden energierekening en CO2 -uitstoot lager en het wooncomfort hoger. Hiervoor kunnen ook middelen uit het Volkshuisvestingsfonds worden ingezet. Borger-Odoorn is terughoudend met het inzetten van instrumenten die groei afremmen, maar zorgt juist voor voldoende aanbod en stimuleert gericht de kwetsbare groepen die dat nodig hebben. (ambitie Woonvisie
2022+)
21
In
de
Woonzorgvisie
zijn
de
volgende
ambities
voelen in hun omgeving en kunnen meedoen als
geformuleerd:
ze willen.
Onze ambitie is om samen met inwoners van de BOCE-gemeenten
te
gezonde,
Vervolgstap op de Woonzorgvisie is een akkoord met alle
informele en inclusieve wijken en dorpen waar
betrokkenen over de prestatieafspraken. Denk hierbij
mensen
aan zorgpartijen, woningcorporaties, welzijnspartijen,
prettig
werken in
aan
een
aantrekkelijke
woonomgeving kunnen wonen en leven. We stimuleren
een
uitgangspunten
gezond van
leven
volgens
positieve
adviesraden en inwoners.
de
gezondheid,
Schoon,
gezond,
veilig en goed
ontsloten
zijn
faciliteren informele ondersteuning en zorg, en
kernbegrippen als het gaat om de woonomgeving.
bevorderen inclusiviteit in wijken en dorpen. Dit
Gezondheid in de zin van een gezond leven met aandacht
doen we met organisaties uit de domeinen wonen,
voor sport, bewegen en een gezonde leefstijl. Maar zeker
sociaal werk, ondersteuning en zorg.
ook een woonomgeving die uitnodigt tot bewegen en
In de wijken en dorpen werken we aan duurzame
veilig toegankelijk is ook als je beperkingen hebt. En waar
en
en
bij nieuwe ontwikkelingen aandacht is voor lucht, geur,
woonomgeving en faciliteren we een cultuur
licht, bodem, water en geluid. Doel is het beschermen en
waarin
ondernemers,
bevorderen van de gezondheid van onze inwoners door
verenigingen, kerken, welzijnsdiensten en zorg als
in te zetten op een gezonde leefomgeving. Dit doen we
vanzelfsprekend samenwerken met informele
overigens in samenwerking met onze kennispartners
netwerken om het nieuwe naoberschap te
zoals de GGD. Kortom, gezondheid speelt altijd een rol in
faciliteren. We ondersteunen daarmee de kracht
onze afwegingen bij plannen in de fysieke leefomgeving.
die in dorpen en wijken aanwezig is en stimuleren
We
een goed samenspel tussen informele en formele
mogelijkheden om in de buitenlucht te recreëren en
ondersteuning en zorg.
bewegen. Dat is belangrijk voor toeristen maar zeker zo
Onze ambitie voor een inclusieve wijk is dat alle
belangrijk voor onze inwoners. Die mogelijkheden willen
inwoners, met en zonder beperkingen, jong en
we samen met en voor onze inwoners behouden en
oud, passend kunnen wonen en leven, zich veilig
versterken. In bestaande en nieuwe buurten zorgen we
levensloop
bestendige
woningcorporaties,
woningen
hebben
een
prachtige
gemeente
met
veel
voor voldoende groen. Want groen nodigt uit en groen is 22
van groot belang voor de biodiversiteit dicht bij huis. Bij
ontbrekende schakel tussen Enschede en Groningen
het ontwikkelen van nieuwe woonlocaties is daarnaast
aanbrengen door spoor aan te leggen tussen Emmen en
extra aandacht voor een goede en veilige ontsluiting met
Stadskanaal. Dit zou ook voor Borger-Odoorn en zeker
duurzame vormen van vervoer. Dus zowel gericht op
voor het oostelijk deel van onze gemeente een goede
fietsers als voetgangers en op openbaar vervoer.
aanvulling op de bereikbaarheid zijn. Daar maken we ons met onze partners in de regio sterk voor.
Voorzieningen
zijn
belangrijk;
winkels,
scholen,
verenigingen en een dorpshuis. Niet alles hoeft overal te
Het openbaar vervoer staat zoals gezegd onder druk. Het
zijn. Een dorp verderop is ook goed. De gemeente heeft
gebruik is na Corona niet meer teruggekomen op het
geen kernen met grootschalige winkel-, cultuur, zorg- en
oude niveau. Samen met tekort aan personeel maakt dit
onderwijsvoorzieningen. Borger is van alle kernen het
dat lijnen onder druk komen te staan en soms
meest compleet en het nabijgelegen Assen, Emmen en
verdwijnen. Wij zetten ons in voor zoveel als mogelijk
Stadskanaal leveren aanvullend aanbod. Als het maar
behoud van de verbindingen en werken mee aan
bereikbaar is. Met auto en fiets of openbaar vervoer. Of
(particuliere) alternatieven als hier plannen voor zijn.
een eigen initiatief zoals de Plusbus. Dit soort initiatieven
Voor ons is het daardoor extra belangrijk om de
kan op steun rekenen zeker nu openbaar vervoer in ons
bereikbaarheid op de fiets zo groot mogelijk te maken.
gebied onder druk staat. Steeds op zoek dus naar goede,
Voor
vlotte en veilige verbindingen. Waarbij we weten dat
fietsverkeer willen we de Doorfietsroute Borger-Emmen-
doorgaande
en
Coevorden realiseren. Daarbij hebben we oog voor de
bestemmingsverkeer soms lastig is. Auto’s, fietsers en
ontsluiting van tussenliggende dorpen, zoals Exloo en
andere voertuigen maken daar gebruik van dezelfde
Valthe. Maar ook voor de ontsluiting en bereikbaarheid
straat. Dat geeft reuring, maar soms ook lastige
van grote vakantieparken en toeristische bestemmingen.
verkeerssituaties.
want
Denk hierbij aan de hunebedden en het onderduikershol
verkeersveiligheid is belangrijk, maar de samenloop is
in Valthe. Ook de verbindingen richting Assen en
niet altijd oplosbaar.
Gieten/Groningen hebben onze aandacht.
routes
en
de
We hebben
mix
er
met
oog
lokaal
voor
het
woon-werkverkeer
en
het
recreatieve
De auto, bus en fiets zijn beschikbaar. De trein ontbreekt. De inzet op de aanleg van de Nedersaksenlijn zou de 23
24
Voor onze inwoners en vele bezoekers zorgen we dat ons
Naast ontmoeten zijn evenementen en activiteiten
fietspadennetwerk op orde is. Dit betekent het verbreden
belangrijk voor de dorpen en dorpsgemeenschappen. Ze
van fietspaden zowel op de Hondsrug als in de
bieden niet alleen vermaak maar verbinden en zorgen
Veenkoloniën om te kunnen voldoen aan de richtlijnen
voor onderlinge samenhang. Van klein tot groot. Van
met betrekking tot veiligheid en toegankelijkheid.
Boerenrock tot braderie. Van pleinfeest tot Dag van het
Ook is het van belang dat er goede ontsluitende wegen
Hunebed. Vaak meer dan 100 evenementen per jaar. Wij
zijn naar de N34, de N366 en naar Emmen. Dit zorgt voor
juichen de initiatieven toe en staan met raad en daad
minder doorgaand verkeer door de dorpen. En vergroot
terzijde als de aanvrager dat nodig heeft.
de aantrekkelijkheid voor de toerist en inwoner omdat voorzieningen op deze manier gevoelsmatig meer binnen
handbereik
liggen,
ondanks
de
landelijke
omgeving. Zoals eerder gezegd; samen hebben en kunnen we veel. Met onze inwoners willen we de basis op orde houden. Denk hierbij aan een ontmoetingsplek in ieder dorp. Een school,
supermarkt
of
huisarts
moet
eenvoudig
bereikbaar zijn. Grotere voorzieningen bekijken we altijd in een groter verband zodat we sterkere combinaties kunnen maken.
25
26
3.
Vitaal landelijk gebied
gaan grote gevolgen hebben. Voor alle betrokkenen en
In het landelijk gebied zoeken we samen naar een
voor de ontwikkeling en inrichting van het landelijk
toekomstbestendige invulling. Dat is de kern. Zonder dat
gebied. Bovendien zijn ze dwingend en urgent. Zodanig
de gemeente daarbij alle sleutels in handen heeft. En in
dat snel alle relevante partners in het landelijk gebied om
de wetenschap dat de druk op het gebied hoog is.
tafel moeten. De regie daarvoor ligt bij de provincie. Als
Ondanks dat de ruimte bij ons soms eindeloos lijkt, ligt
gemeente zullen we onze rol nemen in de gesprekken.
schaarste ook hier op de loer. We zoeken routes om met
Het gebiedsproces van de provincie komt eerst. Daarna
perspectief te boeren en andere plattelandsgebonden
gaan we zelf ook aan de slag in gebieden waar de
bedrijfsactiviteiten uit te voeren. De agrarische economie
uitdagingen in het landelijk gebied het grootst zijn. Wij
is een belangrijke pijler voor onze gemeente. We zoeken
staan als gemeente voor de landschappelijke waarde en
ruimte om te recreëren, ruimte voor natuur en
in dat licht de kwaliteit van de oplossingen. Zoals gezegd
biodiversiteit en aandacht voor klimaat en energie. Met
zonder dat we alle sleutels in handen hebben. Veel van
een betere waterkwaliteit, ruimte voor waterberging en
de randvoorwaarden worden voor ons bepaald. Maar we
aandacht
kunnen wel zelf bepalen waar we onze inzet op richten.
voor
drinkwaterwinning.
Waarbij
de
bodemgesteldheid leidend is in ‘waar wat kan’. Water en bodem zijn ook door het Rijk benoemd als de sturende
We zetten in ieder geval in op een duurzaam systeem van
principes voor de toekomstige inrichting van ons land.
voedselproductie.
Een
systeem
waarin
de
boer
perspectief heeft en de bedrijfsvoering rekening houdt De toekomst van het landelijk gebied kan alleen bestaan
met het ecosysteem, de kwaliteit van de bodem, het
uit een samenhang en samengaan van alle belangen. En
water en de lucht. Groei en nieuwvestiging van bedrijven
dat gaat niet vanzelf. Het vraagt om een gezamenlijke
moeten hier bij passen. Voor nieuwe megastallen is geen
koers en agenda en het voeren van regie. Net als bij het
plek. We geven daaraan geen nieuwe ruimte meer
Nationaal programma Landelijk gebied (NPLG) en de
binnen onze gemeente. Waar functieverandering of
provinciale uitwerking.
verbreding aan de orde is werken we mee. Dit kan gaan om verkoop van (streek) producten, kleinschalige
Het Rijk heeft de opgave geformuleerd. Het terugdringen
bedrijvigheid, recreatie, het beheer van het landschap als
van
nieuwe
de
stikstofuitstoot
en
het
voldoen
aan
de
kwaliteitseisen van de Kaderrichtlijn Water (KRW-doelen)
betaalde
agrarische
taak,
wonen
en
gezondheidszorg. 27
En nogmaals. Ook in het landelijk gebied stellen we onze
binnen
landschappelijke waarden voorop. Dat is ons goud en dat
omgeving. Bij en in het verlengde van het project Vitale
willen
naar
Vakantieparken richten we ons niet zozeer op meer en
functiescheiding maar naar samenhang. We ontwerpen
groter. Maar op kwaliteit, verbetering van kwaliteit en
plannen met een natuurinclusieve bril. En beheer en
innovatie.
we
versterken.
We
streven
niet
handbereik
liggen,
ondanks
de
landelijke
onderhoud doen we met oog voor ecologische waarden en biodiversiteit.
Erfgoed is een belangrijke trekker voor bezoekers aan onze gemeente. Op diverse plekken zetten we in op
Recreatie en toerisme is een economische factor van
beleving
van
onze
geschiedenis.
Denk
aan
de
belang voor onze gemeente. Dat maakt dat veel mensen
Valtherschans, het middeleeuwse molenlandschap bij
er hun werk vinden. Het maakt ook dat sommige
het Voorste Diep en het Hunebedcentrum bij Borger.
voorzieningen bestaan omdat ook bezoekers ze graag gebruiken. De grotere supermarkten en uitgebreide
We gebruiken ons keurmerk als Cittaslow gemeente om
horecavoorzieningen in onze gemeente zijn hier mooie
mensen te trekken die goed bij ons passen. Die op zoek
voorbeelden van.
zijn naar een tandje minder, onthaasten en lekker en
We streven naar een recreatieve sector die in balans is.
lokaal eten. En we willen meer gebruik maken van de
Waarbij kwaliteit voor kwantiteit gaat. Initiatieven die
status van het Hondsruggebied als UNESCO Global
bijdragen aan spreiding van bezoekers krijgen een warm
Geopark.
welkom. Wij zetten in op de verbetering van de toeristische infrastructuur met name voor fietsers. Fietspaden en goede fietsvoorzieningen vragen blijvend aandacht.
De
Doorfietsroute
langs
de
grootste
vakantieparken maakt dat deze gaat werken als belangrijke
uitvalsroute
naar
andere
paden
en
toeristische bestemmingen. Ook is het van belang dat er goede ontsluitende wegen zijn naar de N34, N366 en Emmen. Dit vergroot de aantrekkelijkheid voor toerist en inwoner,
doordat
voorzieningen
dan
gevoelsmatig 28
29
4.
Duurzaam in alles
Vanuit het Klimaatakkoord ligt er een belangrijke opgave voor
de
regio’s
in
Nederland.
Hoe
kunnen
we
verduurzamen en overstappen van fossiele brandstoffen naar vormen van hernieuwbare energie, maar ook naar waterstof en groen gas? In het kader van de Regionale Energie Strategie (RES) is onze koers bepaald. BorgerOdoorn levert met de aanwezige zonneparken en windturbines al een forse bijdrage aan de opwekking van duurzame energie. Dit maakt dat in ieder geval tot 2030 geen grootschalige wind- en zonneparken ontwikkeld worden binnen onze gemeente. De aandacht gaat de komende periode uit naar isoleren en besparen. En naar lokale initiatieven vanuit de inwoners, energiecoöperaties en ondernemers voor duurzame opwek. Het liefst op daken en bouwwerken of aansluitend bij infrastructuur waar dat kan. Los van de omvang; we zetten altijd in op een eerlijke verdeling van de opbrengsten. Niet langer alleen de lasten maar zeker ook de lusten voor onze inwoners en ondernemers. Van
We hebben een Transitievisie Warmte en maken stappen
groot belang is het verhogen van de netcapaciteit. Dat
naar wijkuitvoeringsplannen. Per gebied bepalen we de
vormt nu niet alleen het obstakel voor nieuwe opwek
route naar nieuwe vormen van warmteopwekking.
maar ook voor verduurzaming van bestaande woningen en bedrijven en de realisatie van nieuwe, aardgasloze woningen en gebouwen.
30
Het klimaat verandert en de weersomstandigheden ook.
En we zorgen voor een voldoende biodiverse omgeving,
Droogteperiodes met hitte afgewisseld door extreme
zodat ons groen robuust is en mee kan veren met het
regenval en overstromingen. Niet voor niets dat het Rijk
veranderende klimaat.
water (naast bodem) als leidend principe aanwijst voor
In het kader van het Klimaatakkoord is ook het Regionaal
toekomstige ontwikkelingen en gebruik van de grond.
Mobiliteitsplan van belang. Deze richt zich in brede zin op
Het vraagt in ons landelijk gebied aanpassingen in ons
duurzaam vervoer. Van brandstoffen (elektrisch en
bestaande watersysteem met voldoende ruimte voor
waterstof),
afvoeren maar vooral ruimte voor vasthouden en bergen
fietsverkeer door brede en comfortabele fietspaden.
om ons beter te beschermen tegen perioden van grote
Zoals de Doorfietsroute Borger-Exloo-Valthe-Emmen-
droogte. We hebben bij de inrichting en aanplant van ons
Coevorden. Ook de duurzame HUB in Borger is een goed
landelijk gebied ook aandacht voor het tegengaan van
voorbeeld. Een plek waar je kunt overstappen op allerlei
stofstormen, zoals die zich de laatste jaren steeds vaker
vormen van duurzaam vervoer. Maar ook een plek waar
voordoen, in het bijzonder in de veengebieden.
pakketbezorgers pakjes afleveren zodat de ritten naar de
De besluiten over de grondwaterpeilen gaan van grote
dorpen en wijken afnemen.
deelmobiliteit
tot
het
stimuleren
van
betekenis zijn voor het mogelijke gebruik van de gronden. Dit alles leiden we alleen samen met onze
De mogelijke impact van alle maatregelen rond energie,
partners Waterschappen Hunze en Aa’s en Vechtstromen
warmte en klimaat is enorm. Wij houden bij het
in goede banen. En de Waterleidingmaatschappij
ontwerpen
Drenthe (WMD) als het om ons drinkwater gaat. We
veranderingen zo goed mogelijk rekening met het gebied,
werken
de waarden en de mensen.
binnen
de
Samenwerking
Noordelijke
en
uitvoeren
van
de
noodzakelijke
Vechtstromen (SNV) aan de Regionale adaptatiestrategie (RAS). Bij alle ontwikkelingen in de dorpen hebben we aandacht voor klimaatadaptatie. We zorgen voor voldoende groen en bomen om hittestress te verminderen in bebouwd gebied. We bieden ruimte om het water lokaal op te vangen en vast te houden, voordat het wordt afgevoerd. 31
32
5.
Uitnodigend ondernemend
We wonen niet alleen, we werken ook in Borger-Odoorn. We willen uitnodigend zijn voor ondernemers en
De huidige bedrijventerreinen zijn op een haar na gevuld.
ondernemingen die passen bij de aard en schaal van
Veel ruimte voor nieuwvestiging is er op dit moment niet.
onze
Dit vraagt om een goed gesprek met de ondernemers
gemeente.
Die
ook
oog
hebben
voor
de
toekomstbestendigheid van hun producten en productie.
over
Wij zetten in een op een duurzame circulaire economie
ondernemerschap in Borger-Odoorn. Waar bieden we
en bieden ruimte aan bedrijven die passen bij onze aard
ruimte, binnen welke randvoorwaarden en voor welke
en schaal. Als daarvan sprake is, is er ruimte voor
ondernemingen? En hoe faciliteren en stimuleren we
nieuwvestiging
grootschalige
deze ondernemers bij hun plannen binnen onze
industriële bedrijven die veel ruimte nodig hebben is bij
gemeente? Hierbij zijn herstructurering en uitbreiding bij
ons geen plek. Wij hebben veel kleinere en middelkleine
bestaande bedrijventerreinen mogelijke opties. Daarbij
bedrijven en zelfstandigen zonder personeel. Dat past
hebben
goed bij ons en onze ondernemende aard. Wij staan open
werkomgeving, met voldoende groen. Dat nodigt uit tot
voor initiatieven die passen naast en bij woningen.
een
of
uitbreiding.
Voor
de
we
economische
ook
ommetje
en
koers
aandacht maakt
voor het
en
een
visie
op
gezonde
aanzien
van
bedrijventerreinen nog fraaier. En we staan altijd open voor de kracht van innovatie. We willen ook op dit terrein initiatieven van ondernemers
De transformaties in het landelijk gebied bieden ook
ondersteunen. Denk daarbij aan innovatieomgevingen
kansen. Voor agrarische ondernemers die op zoek zijn
als Makeport Mercurius en Bluezone Innovations. Gericht
naar verbreding of verandering van hun bedrijfsvoering.
op een sterke relatie tussen ondernemers en het
Maar
onderwijs. Of de Open Science Hub, voorzien in het
bedrijfsgebouwen ook voor nieuwe bedrijvigheid. Van
nieuwe Hallenhoes in Exloo. Publieksvriendelijk met een
belang is dat bedrijven die zich vestigen in vrijkomende
hoofdrol voor virtual reality of gamification. Aantrekkelijk
boerderijen passen in het landelijk gebied zowel wat
voor bezoeker en een prachtige omgeving waar we
betreft inpassing als de aard en omvang van de
kinderen kunnen stimuleren om na te denken over een
bedrijfsactiviteiten.
in
geval
van
vrijkomende
agrarische
toekomst in de techniek.
33
De samenwerking in de regio is van groot belang. Samen met de gemeenten Pekela, Westerwolde en Stadskanaal hebben wij een ruimtelijk-economische visie voor de regio rondom de N366 uitgewerkt. Daarnaast werken we samen
met
de
gemeenten
Emmen,
Hoogeveen,
Coevorden en Hardenberg en het regionale bedrijfsleven in de Dutch TechZone aan de versterking van de innovatie- en concurrentiekracht van de maakindustrie en de profilering van de regio als een interessante vestigingsplaats waar het goed wonen en werken is. Ook werken we samen in BOCE-verband met Emmen en Coevorden
op
basis
van
een
gezamenlijke
toekomststrategie en lobbyagenda.
34
35
2.3
Onze principes toekomstbeeld is een wens. Onze ambities
en ondersteunt waar dat nodig is. Een gemeente die
beschrijven ‘wat’ we gaan doen om deze wens binnen
dingen in samenwerking met inwoners, instellingen,
bereik te brengen. Minstens zo belangrijk is de vraag ‘hoe’
verenigingen en bedrijven tot stand brengt. Soms als
de oplossingen eruit gaan zien. Voor de goede lezer
initiatiefnemer. Soms om te helpen en te ondersteunen
vloeien ze al voort uit de manier waarop we toekomst en
terwijl het initiatief bij de samenleving ligt. We maken de
ambities beschrijven. Een soort rode draad die alles
stap van gemeente naar gemeenschap. Daarbij tonen
verbindt. Maar het is goed om ze nog eens extra te
we lef, gaan we risico’s niet uit de weg en staan we open
noemen. Op welke manier gaan we te werk en wat mag
voor nieuwe, innovatieve oplossingen.
Ons
je
in
die
zin
van
de
gemeente
Borger-Odoorn Kortom; het zijn dezelfde principes en kenmerken die ook
verwachten?
aan de basis hebben gelegen van het Cittaslow keurmerk Bij het realiseren van de ambities zoeken wij naar
uit 2010. Nog steeds actueel en passend. Niet als
oplossingen die:
blauwdruk voor oplossingen. Maar als houvast voor het
duurzaam en toekomstbestendig zijn;
nemen van besluiten. Waarbij de afweging van belangen,
passen bij onze aard en schaal, waarbij kwaliteit
die bij ieder besluit plaatsvindt, voor iedereen te volgen
gaat voor kwantiteit en snelheid;
is.
oog hebben voor de waarden van landschap, cultuurhistorie, rust en ruimte;
Bij alle plannen, uitwerkingen, gesprekken en besluiten
bijdragen aan onze buitengewone woon- en
komen onze principes aan bod. We laten zien hoe we ze
leefgemeente, met een hoge kwaliteit van leven;
wegen en wat de uitkomst van die weging is geweest. Het
bijdragen
maakt de besluitvorming navolgbaar en uitlegbaar. Het
aan
een
krachtige
samen-
en
zelfredzame gemeenschap.
draagt bij aan het beeld van onze gemeentelijke overheid als een betrouwbare en voorspelbare partner.
Daarbij willen we een gemeente zijn die als partner aansluit bij de kracht van de gemeenschap en faciliteert
36
37
3
Gebiedskompassen en leefgebieden
3.1
Inleiding
3.2
Onze gemeente is veelzijdig. De Hondsrug, veengebieden
De gebieden We hebben de gemeente verdeeld in drie gebieden:
en het Hunzedal en 25 dorpen van groot tot klein. Elk
Het grootse Veen
gebied heeft een eigen identiteit. Daar houden we aan
In het oosten van onze gemeente en in het uiterste
vast en bouwen we aan verder. Daarom hebben we ons
zuidwesten. Lintstructuren en openheid in een
toekomstbeeld
naar
grootschalig landschap.
gebiedskompassen. We kijken hierbij bewust niet te ver
Hart van het Hunzedal
vooruit, een jaar of 10. We werken stap voor stap, want
Centraal in onze gemeente het gebied rond de
we merken dat ontwikkelingen elkaar snel opvolgen. Zo
Hunze. Een beekdal met inzet op hermeandering,
houden we ruimte om te schakelen en onze koers bij te
natuurontwikkeling in samenhang met natuur en
stellen als dat nodig is. In de gebiedskompassen
recreatie.
omschrijven we wat we van waarde vinden en wat we
De oorspronkelijke Hondsrug
graag behouden. We geven ook aan waar we per gebied
Aan de (noord) westkant van onze gemeente.
concreet op inzetten en hoe we dat willen doen. Onze 5
Afwisselend
ambities zijn daarbij leidend en komen steeds terug.
bosgebieden.
en
onze
ambities
vertaald
en
kleinschalig
landschap
met
We nodigen de samenleving uit om plannen te maken die
Op de kaart zijn deze drie gebieden weergegeven. De
een bijdrage kunnen leveren aan de verdere bloei van het
grenzen tussen de gebieden zijn niet hard. Het zijn
gebied. En we zien het als onze rol om mensen, dorpen
globale scheidslijnen. We zullen bij ieder plan maatwerk
en wijken met ideeën te ondersteunen, bij elkaar te
leveren en zo nodig over de gebiedsgrenzen heen kijken.
brengen en zo te leren van elkaar.
Want we verliezen de samenhang niet uit het oog.
38
39
40
3.3
Gebiedskompas – Het grootse Veen
41
3.3.1
Karakter
Waarden van het gebied: Zichtbare ontstaansgeschiedenis van het landschap met een herkenbare ritmiek in de verkaveling als resultaat van de systematische manier van ontginning van het veen. Kenmerkend systeem van (inmiddels gedempte) ‘diepen’ haaks op het Stadskanaal, soms met een enkel kanaal en in Valthermond en Nieuw-Buinen een dubbel kanaal. En het Oranjekanaal als ontsluiting van het Odoornerveen in het zuidwesten. ‘Wijken’ (sloten) haaks op de diepen, steeds op min of meer dezelfde onderlinge afstand. Lange bebouwingslinten langs de (voormalige) diepen met grote boerderijen en karakteristieke erven. In de dorpen vaak een oorspronkelijke ordening van bebouwing en infrastructuur, met de boerderijen aan een zijde van het kanaal en de woningen aan de andere zijde. Grote mate van openheid tussen de bebouwingslinten. Doorzichten vanuit het bebouwingslint richting het weidse achterliggende land. Weids en open landbouwgebied met aanwezige natuurwaarden. Diverse cultuurhistorische waarden, zoals: karakteristieke (Oldambster) boerderijen met royale voorerven en soms nog een rode beuk als statussymbool bruggen en sluizen karakteristieke bomenlanen langs de (voormalige) diepen sporen van de glasindustrie in Nieuw Buinen
42
Beschrijving
Het is een gebied dat nu ogenschijnlijk veel ruimte biedt
Dit gebied bestaat uit het weidse oostelijke deel van de
voor landbouw op grote schaal. Het gebied is van grote
gemeente en Odoornerveen en omgeving aan de
waarde voor de zetmeelindustrie.
zuidwestzijde. Een gebied dat ‘eigenhandig’ is ontwikkeld
Met de komst van de windmolens is het gebied ook
tot een rationeel, grootschalig agrarisch gebied. En die
belangrijk geworden voor het opwekken van duurzame
eigengereidheid zit nog steeds in de cultuur. Het grootse
energie. Een proces dat sporen heeft nagelaten in het
Veen is een gebied waar de inwoners zelf graag aan het
gebied en bij de mensen. In combinatie met de
roer staan en de ruimte krijgen en de ruimte nemen op
gerealiseerde zonneparken maakt het ook dat de
en rond het erf voor hobby of werk.
gemeente Borger-Odoorn op het vlak van energie in dit
Na de laatste ijstijd ontstonden in dit deel uitgestrekte
gebied haar steentje meer dan heeft bijgedragen.
veenmoerassen. Het veen wordt vanaf de 16e eeuw gewonnen als turf. Vanaf de 18e eeuw worden de
Op het vlak van recreatie en toerisme is het gebied vaak
ontginningen
nog onontdekt. Het vraagt vaak een tweede keer kijken
planmatig
aangepakt
met
een
systematische opzet van kanalen en wijken vanaf het
om de schoonheid van het gebied te zien.
Stadskanaal. Bij Odoornerveen zorgt het Oranjekanaal met zijtakken voor de ontsluiting van het veengebied. Het verhaal van de veenontginning in alle facetten is hier heel goed leesbaar. De
dorpen
volgen
de
structuur
van
ontginning.
Langgerekte lintdorpen met een eigen karakter zijn het gevolg. Goed bereikbaar en ontsloten. Met een duidelijke relatie met het open, omliggende agrarische gebied. De ontwikkeling van het gebied zorgde in de 19e eeuw voor een enorme groei van de inwoners en de bedrijvigheid. Statige boerderijen en huizen springen in het oog.
43
3.3.2
Waar willen we aan werken? Behoud het goud
Buitengewoon wonen en leven
De waarden van het gebied zoals hierboven beschreven
Vooruitlopend op deze Omgevingsvisie is met de
zijn het vertrekpunt bij ontwikkelingen. Om te behouden
Woonvisie 2022+ een programma ontwikkeld gericht op
en waar het kan te versterken. De grootschalige
de woningvoorraad. Deze is voor dit onderwerp de
openheid, de structuur van wijken en kanalen en
leidraad. Met als centraal doel dat je jong kunt zijn en oud
langgerekte lintdorpen met robuuste bomenrijen als
kunt worden in Borger-Odoorn. Met een passende en
plaats voor bebouwing. Waar mogelijk benutten we de
voor iedereen bereikbare woningvoorraad. Dit betekent
kans om het meer gebiedseigen te maken. Bijvoorbeeld
allereerst
nieuwe woonbuurten passend in de orthogonale
bestaande woningvoorraad. Soms door sloop- en
structuur van kruisende lijnen. Bij uitbreiding van
nieuwbouw van huurwoningen zoals samen met de
(agrarische) bedrijven zoeken wij naar de achtergrens van
woningbouwcorporaties is gedaan in Nieuw Buinen en 2e
het bebouwde deel van het lint en we laten de
Exloërmond.
verbetering
en
verduurzaming
van
de
tussenliggende wegen onbebouwd.
Bron Woonvisie 2022+ 44
Maar ook het toevoegen van nieuwe woningen uitgaande
landelijk gebied. Bij woonuitbreiding houden we vast aan
van groei van de woningvoorraad. Inpassingen in de
de kenmerkende orthogonale opzet van de dorpen.
linten als vorm van maatwerk als eerste stap. In eerste instantie is de inzet gericht op bouwen op eigen
Voorzieningen zijn van belang. Zoals gezegd niet in de
gemeentelijke
Nieuw-Buinen,
zin dat alles overal beschikbaar is. Samen hebben we
2e Exloërmond, Drouwenermond en Valthermond. Goed
gronden.
veel. En wat niet ter plaatse is, is er toch als het maar
bereikbaar en nabij voorzieningen. De Woonvisie
bereikbaar is. De hoofdkernen hebben de meeste
combineert scenario’s (basis, midden en hoog) met
inwoners en voorzieningen en vervullen daarmee ook
specifieke kenmerken (voorzieningen, bereikbaarheid en
een functie voor de omliggende dorpen. Dat blijft zo.
vierkante meter -waarde). Dit leidt tot bovenstaande
Supermarkten, medische voorzieningen, onderwijs en
verdeling van de groeipotentie per kern. Om dit
kinderopvang bijvoorbeeld. Nieuw-Buinen is de grootste
vervolgens af te zetten tegen de capaciteit van
plaats op het Veen. Ook 2e Exloërmond en Valthermond
inbreidingslocaties
deze
zijn hoofdkernen. En Stadskanaal is weliswaar over de
uitgangspunten gaan we op pad naar uitwerkingen en
grens van gemeente en provincie maar naast de deur.
realisatie.
Vanuit Odoornerveen is Odoorn onder handbereik en
in
Zoals
dezelfde
in
kernen.
Met
Emmen niet ver weg. Ook Schoonoord vervult, net over Bij woninguitbreiding, transformatie of herstructurering
de gemeentegrens een rol als voorzieningendorp. We
is ook oog voor de woonomgeving. De aspecten gezond,
kiezen ervoor om de bovenlokale voorzieningen, zo
schoon en veilig zijn altijd onderdeel van de afwegingen
nodig, te (blijven) concentreren in deze kernen.
rond inrichting van het openbaar gebied. Dit maakt dat niet alleen de woning maar ook de woonomgeving kwaliteit
heeft
rekening
houdend
met
de
gebiedskenmerken. De typisch veenkoloniale structuur is voor ons de basis waarop we verder bouwen. Dat betekent dat we aandacht hebben voor stevige, vaak tweezijdige erfbeplanting op grote boerenerven, voor doorzichten vanuit het lint naar het achterliggende
45
Voor bereikbaarheid ligt de focus op het wegennet en
Vitaal landelijk gebied
het gebruik van de auto. Bij de categorisering en
Landbouw is een van de belangrijkste functies in dit
inrichting van het wegen- en fietspadennetwerk is de
gebied. Een functie waar ruimte voor is. Ruimte voor
bereikbaarheid van de hoofdkernen een belangrijk
ontwikkeling naar een duurzame, toekomstbestendige
aspect. Andere dorpen, groot en klein, sluiten aan op
sector. Dat kan gaan om bedrijfsuitbreiding of –
deze hoofdstructuur. Door de lange afstanden tot
verandering
(basis)voorzieningen in de Veenkoloniën is en blijft de
bedrijfsvoering. Dit kan alleen in combinatie met
auto een belangrijk vervoermiddel. Daarnaast blijven wij
duurzaamheid
inzetten
openbaarvervoer
landschappelijke inpassing, passend bij de waarden van
voorzieningen en stimuleren we het gebruik hiervan. De
het gebied. Anders werken we niet mee. Kortom; ja, mits.
volgende stap van daadwerkelijk gebruik, is aan de
Om de landbouw de toekomst te geven, moeten we ook
inwoner. Een spoorverbinding ontbreekt. De N379 vormt
de waterkwaliteit verbeteren en bouwen aan een
de noord-zuid verbinding. En via de N374 is Borger onder
watersysteem dat water vasthoudt in tijden van droogte
handbereik. Vandaar zijn goede busverbindingen met
en in tijden van overlast. Daarnaast zoeken we naar
Emmen en Groningen. De inzet op de aanleg van de
mogelijkheden om stofstormen tegen te gaan in
Nedersaksenlijn zou de ontbrekende schakel tussen
perioden van droogte. Daarbij kijken we of we
Enschede en Groningen aanbrengen door spoor aan te
landschappelijk passende oplossingen kunnen vinden,
leggen tussen Emmen en Stadskanaal. Dit zou ook voor
die tegelijkertijd bijdragen aan versterking van onze
Borger-Odoorn en zeker voor het oostelijk deel van onze
klimaatdoelen,
gemeente een goede aanvulling op de bereikbaarheid
aantrekkelijkheid van het gebied en zorgen voor een
zijn. Wij zetten daar met onze partners in de regio dan
verbetering van de biodiversiteit.
op
goede
fiets-
en
gericht en
op met
vergroten
een zorg
van
toekomstbestendige voor
de
een
goede
recreatieve
ook vol op in.
46
Duurzaam in alles
het huidige gebruik van de gronden. In samenspraak met
Met de bouw van windmolens en de aanleg van
de provincie en het waterschap heeft dit onze aandacht.
zonnevelden is binnen onze gemeente een forse bijdrage geleverd aan de energietransitie. Dit heeft een forse
Dit gaat gevolgen hebben voor het gebruik van gronden.
impact gehad in het veengebied. Op het landschap en op
Borger-Odoorn is onderdeel van het ontwikkelen van een
de mensen. Dit maakt ook dat in ieder geval tot 2030
regionale adaptiestrategie.
geen nieuwe grootschalige zon- of windplannen aan de orde zullen zijn in het kader van de Drentse Regionale
De gevolgen zijn op dit moment niet goed te overzien.
Energie
op
Behalve dat ze fors kunnen zijn. Dit alles vraagt gesprek
energiebesparing, gebouwverduurzaming, kleinschalige
en afstemming met de eigenaren, gebruikers en collega-
coöperatieve initiatieven en zon op dak. Samen met
overheden. Wij zullen als gemeente zorgdragen voor het
Enexis en Tennet heeft het verbeteren van het netwerk
voeren en op gang houden van dit gesprek met alle
de hoogste prioriteit. Anders stokt ook de verduurzaming
betrokkenen.
Strategie
(RES).
We
richten
ons
van woningen en bedrijven. En als het gaat over nieuwe initiatieven dan alleen samen met onze inwoners en
Wat betreft het behoud van openbaar vervoer in het
ondernemers en met een eerlijk deel van de lusten naast
gebied, is daadwerkelijk gebruik door inwoners van groot
het dragen van de lasten. De warmtetransitie krijgt
belang. Wij hebben de bereikbaarheid met openbaar
handen en voeten in de wijkuitvoeringsplannen.
vervoer
van
Nieuw-Buinen,
2e
Exloërmond
en
Valthermond naar Stadskanaal, van Nieuw-Buinen naar Wat betreft klimaatadaptatie zijn de opgaven eveneens
Borger en van Valthermond naar Emmen weten te
groot. Water en bodem staan centraal bij het maken van
behouden en de verbinding van 2e Exloërmond naar
afwegingen of inrichting en gebruik. Om bodemdaling
Emmen weten te verbeteren. Als het gebruik achterwege
door veenoxidatie tegen te gaan of te vertragen kan het
blijft, bestaat de kans dat deze duurzame vervoerswijze
aanpassen van het waterpeil aan de orde zijn. Een
op termijn gaat verdwijnen.
peilaanpassing heeft een peilbesluit nodig van het waterschap. Veenoxidatie is een CO2 klimaatopgave en verdergaande bodemdaling heeft uiteindelijk impact op
47
Uitnodigend ondernemend De transformaties in het landelijk gebied bieden ook kansen. Voor agrarische ondernemers die op zoek zijn naar verbreding of verandering van hun bedrijfsvoering. Maar
in
geval
van
vrijkomende
agrarische
bedrijfsgebouwen ook voor nieuwe bedrijvigheid. Van belang is dat deze bedrijven passen in het landelijk gebied zowel wat betreft inpassing als de aard en omvang van de bedrijfsactiviteiten. Naast de agrarische ondernemers kent het gebied een veelheid aan bedrijfsactiviteiten. Zoals gezegd zijn wij uitnodigend voor ondernemers die passen bij de aard en schaal van onze gemeente. Die ook oog hebben voor de toekomstbestendigheid van hun producten en productie. Wij stimuleren een circulaire, lokale economie. Als daarvan sprake is, is er ruimte voor nieuwvestiging of uitbreiding. Voor grootschalige, industriële bedrijven is in onze gemeente geen plek. Initiatieven op het gebied van recreatie en toerisme kunnen rekenen op een warm welkom. Het kan bijdragen aan spreiding van de recreatiedruk binnen de gemeente. We willen graag de recreatieve aantrekkelijkheid van het gebied vergroten: zowel voor dagjesmensen als toeristen die ook blijven overnachten.
48
49
3.4
Gebiedskompas – Hart van het Hunzedal
50
3.4.1
Karakter
Waarden van het gebied: Hunzedal als herkenbaar beekdal ingeklemd tussen de Hondsrug en de zandrug met het lange licht slingerende bebouwingslint Drouwenerveen-Exloërveen. Slingerend verloop van de Hunze (Voorste en Achterste diep). Veel sloten haaks op de beek. De bijzondere aardkundige waarden tussen Borger en Buinen waar het Voorste Diep door de Hondsrug brak. Ruimtelijke samenhang tussen esdorp op de Hondsrug en bijbehorend randveenontginningsdorp, wat zich uit in dwarsverbindingen tussen beide (zoals Buinen - Buinerveen). Lang bebouwingslint van Buinerveen tot Exloërveen langs een klinkerweg met laanbeplanting en her en der doorzichten naar het achterliggende weidse landschap. LOFAR (superterp).
51
Beschrijving van het gebied
overgenomen. Omdat de druk op natuur en waterdoelen
Het smeltwater zocht een weg van het ijspakket naar de
toeneemt. En omdat het tempo omhoog moet. Een
zee. Zo ontstond de Hunze. De beek begint in de vorm
samenwerking tussen de gemeenten Tynaarlo, Aa en
van het Voorste en Achterste Diep. Deze beide
Hunze en Borger-Odoorn, het waterschap Hunze en Aa’s,
bovenlopen liggen in onze gemeente. Het Achterste Diep
Drents Landschap en de provincie Drenthe. Doel is nog
met een oorsprong als klein beekje vanuit het hoogveen
steeds
rond Emmen. En het Voorste Diep vanaf de Hondsrug dat
samenhangend,
bij Borger een doorbraak maakte. In de loop van de 20ste
beeksysteem. Overige functies en programma moeten
eeuw heeft de waterhuishouding een gedaantewisseling
zich tot dit doel verhouden.
het
tot
stand
brengen
robuust
en
van
een
groot
klimaatbestendig
ondergaan. Voor een beter agrarisch gebruik van de gronden werd de natuurlijke beek rechtgetrokken en
Aan de oostzijde van het Hunzedal ligt op een smalle
voorzien van intensief waterbeheer. De oorspronkelijke
zandrug een reeks van dorpen, aaneengeregen tot een
meanders
lang, slingerend bebouwingslint van Drouwenerveen tot
verloren
hun
functie
en
verdwenen
gaandeweg.
Exloërveen. De dorpen zijn dochternederzettingen van de esdorpen op de Hondsrug. Vanuit de dorpen op de
Vanaf de jaren 90 van de vorige eeuw veranderde de blik.
zandrug wordt het Hunzedal langzaam ontgonnen en
De Hunzevisie werd opgesteld. Met als doel de Hunze
omgezet in landbouwgrond. In het westelijk deel treffen
weer te laten meanderen en het beekdal haar natuurlijke
we Westdorp, Eesergroen, Eeserveen en Ellertshaar Die
functie terug te geven. Sinds dat moment werken
pioniersmentaliteit is in de dorpen nog steeds te vinden.
gemeenten,
Er is veel ondernemerschap en de samenredzaamheid is
provincie,
waterschap,
vrijwilligers,
ondernemers en grondeigenaren samen om gronden
groot.
aan te kopen en opnieuw in te richten. Langzamerhand functioneren
de
beeklopen
weer
zoals
ooit.
De
waterkwaliteit verbetert, de natuurwaarden nemen toe en er is ruimte voor het bergen en begeleiden van water. Bovendien is het cultuurhistorisch karakter van het gebied stukje bij beetje weer zichtbaar geworden. De Landschapsvisie Hunzedal heeft het stokje inmiddels 52
Bron Landschapsvisie Hunzedal; de ligging van het Hunzedal in Drenthe en het deel in Borger-Odoorn
53
3.4.2
Waar willen we aan werken?
altijd
een afwisseling
blijft
tussen bebouwde en
onbebouwde percelen.
Behoud het goud Of wellicht was ‘herstel van het goud’ een betere kop geweest. Dat is immers volop aan de orde geweest.
Buitengewoon wonen en leven
Herstel van het beeksysteem, terugbrengen van natuur-
Vooruitlopend op deze Omgevingsvisie is met de
en landschapswaarden zijn de kernbegrippen voor dit
Woonvisie 2022+ een programma ontwikkeld gericht op
gebied. Ontwikkelingen zijn hierop gericht en dragen hier
de woningvoorraad. Deze is voor dit onderwerp de
aan bij. Samenloop met andere functies past zolang het
leidraad. Met als centraal doel dat je jong kunt zijn en oud
geen afbreuk doet aan het hoofddoel.
kunt worden in Borger-Odoorn. Met een passende en voor iedereen bereikbare woningvoorraad. Dit betekent
De visie geeft voor de bovenloop voorbeelden als
allereerst
verbetering
en
houvast. Het Voorste Diep is daarin vooral de plek voor
bestaande woningvoorraad.
verduurzaming
van
de
versterking van het kleinschalige cultuurlandschap met natte
Maar ook het toevoegen van nieuwe woningen uitgaande
schraalgraslanden en extensief grondgebruik. In het
van groei van de woningvoorraad. Voor de kleine dorpen
Achterste Diep speelt hermeandering van de beek en
in dit gebied betekent dat een bescheiden stap en
inrichting van een natuurzone met diverse graslandtypen
maatwerk afhankelijk van een goed plan. De Woonvisie
met lokaal moeraselementen. Daarnaast aan beide
combineert scenario’s (basis, midden en hoog) met
zijden akkerbouw met agrarisch natuurbeheer en een
specifieke kenmerken (voorzieningen, bereikbaarheid en
geleidelijke
vierkante meter -waarde).
houtwallen
en
singels,
beweging
vochtige
richting
en
natuurinclusieve
landbouw. Voor de dorpen geldt vasthouden aan de karakteristiek van het lint met een variatie aan bebouwing. Geen enkel pand is hetzelfde, maar ze staan vrijwel allemaal haaks op de weg. Ook in de dorpen geven we ruimte voor nieuwbouw, maar we willen niet dat in de dorpen het landschap niet meer wordt gevoeld. We zorgen dat er 54
Dit leidt tot onderstaande verdeling van de groeipotentie
In de dorpen bieden we ruimte voor nieuwbouw op
per kern. Om dit vervolgens af te zetten tegen de
kleine schaal. Dit is in alle gevallen passen en meten en
capaciteit van inbreidingslocaties in dezelfde kernen. Met
dus maatwerk. We richten ons op Inbreiding en kansen
deze uitgangspunten gaan we op pad naar uitwerkingen
voor herbestemming en herontwikkeling van bestaande
en realisatie. Zoals eerder gezegd is het hoogste scenario
erven. Zeker in dit gebied vraagt dat om een zorgvuldige
om tot 2030 500 woningen toe te voegen waarvan 200 in
inpassing in en aansluiting op de bestaande dorpslinten.
de bestuursperiode tot 2025 voor nu richtinggevend.
We houden vast aan de lintstructuur, waarbij een afwisseling van bebouwing en doorzichten blijft bestaan.
De dorpen in dit gebied vallen onder de samenvoeging
De langgerekte kavels haaks zijn kenmerkend. Dat is ook
‘dorpen rond Borger’ en ‘dorpen rond 2e Exloërmond en
de basis voor nieuwe ontwikkeling.
Valthermond’.
Bron Woonvisie 2022+
55
Bij woninguitbreiding, transformatie of herstructurering
plekken waar het lint de grote dwarsverbindingen snijdt,
is ook oog voor de woonomgeving. De aspecten gezond,
zodat dorpen goed met OV bereikbaar blijven.
schoon en veilig zijn altijd onderdeel van de afwegingen rond inrichting van het openbaar gebied. Dit maakt dat
Vitaal landelijk gebied
niet alleen de woning maar ook de woonomgeving
Duidelijk is inmiddels dat de nadruk in het Hunzedal ligt
kwaliteit heeft.
op herstel van het beeksysteem en de landschappelijke en natuurlijke waarden in het beekdal. Samenloop met
Voorzieningen zijn van belang. Zoals gezegd niet in de
andere functies is mogelijk zolang het aansluit bij dit doel.
zin dat alles overal beschikbaar is. Samen hebben we
Het is ook een uitdaging. Veel betrokkenen missen
veel. En wat niet ter plaatse is, is er toch als het maar
namelijk de samenhang in de uitvoering. De belangen
bereikbaar is. Voor deze kleine kernen is dit aan de orde.
van het landschap zijn zo bepalend dat koppelkansen
Voor nagenoeg alle voorziening zijn ze aangewezen op
worden gemist. Wij willen ons als gemeente inspannen
naburige dorpen. Borger en Exloo zijn onder handbereik.
om dit onderlinge gesprek beter te voeren. Met als
En hetzelfde geldt ook voor Assen en eventueel
uitkomst een gedragen en breed gericht perspectief
Groningen.
passend binnen de Landschapsvisie. Een perspectief waar naast het herstel van het beeksysteem ruimte is
Voor bereikbaarheid ligt de focus op het wegennet en
voor extensieve agrarische activiteiten of agrarisch
het gebruik van de auto. Een spoorverbinding ontbreekt.
beheer en recreatie en toerisme.
De N374 leidt naar Stadskanaal en Hoogeveen van oost naar west. Borger en de nabije dorpen zijn goed via de ‘Hunebed Highway’ (N34) Deze zorgt voor een snelle en goede verbinding met Emmen en Groningen. Ook de busverbinding vanuit Borger is prima. De Qliner stopt in Borger op zijn weg van Groningen naar Emmen. We zetten in op veilige vlotte verbindingen voor auto en fiets. Verbindingen vanuit Hunzedal lopen vooral van noord naar zuid en beperkt naar west en oost. Dat is een kracht en beperking tegelijk. We zetten in op goede hubs op 56
Duurzaam in alles
Uitnodigend ondernemend
Het herstel van het beeksysteem past naadloos in de
De ruimte in dit gebied om te ondernemen is
toenemende noodzaak om onze natuur- en waterdoelen
logischerwijs beperkt. De nadruk ligt op andere doelen.
te realiseren. Met het beekherstel is het vasthouden van
Maar in de dorpen vinden we veel eenmanszaken,
water uitgangspunt geworden. Dat vraagt het Rijk ook
zzp-ers en mensen die wat ruimte nodig hebben voor
van
klimaatrobuust
hun hobby’s op en rond het erf. Die ruimte bieden we.
watersysteem dat geschikt is om het water vast te
Natuurlijk wel binnen datgene wat landschappelijk en
houden en te bergen in het gebied in plaats van zo snel
milieukundig nog past.
ons.
We
werken
aan
een
mogelijk af te voeren. Dat maakt dat er alleen ruimte is voor bestaande De warmtetransitie krijgt handen en voeten in de
ondernemers en voor plannen die passen bij het
wijkuitvoeringsplannen.
bovenliggende doel van het herstel van het beeksysteem.
Oplossingen
voor
nieuwe
vormen van warmtevoorziening. Voor verduurzaming en energie zetten we vooral in op lokale initiateven en het ontzorgen van inwoners bij het isoleren van hun woning en het aanleggen van zonnepanelen op daken.
57
58
3.5
Gebiedskompas – De oorspronkelijke Hondsrug
59