CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Monitoring van drugs in Nederlands rioolwater

RAAD: Afhandeling raadsinstrumenten 19 februari 2026, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Afhandeling toezegging 'Rioolwateronderzoek'16.607 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Voor de overige stoffen AMF, METH en CMC’s lijkt er geen duidelijke weekendpiek. Door de relatief lage gehaltes (dicht bij de kwantificatielimiet) van de CMC’s is het mogelijk dat bij deze stoffen geen weekendpiek te zien is. Daarnaast is bij bijna alle componenten sprake van een grote spreiding. Dit wordt mogelijk veroorzaakt door het combineren van de verschillende rwzi’s. 4.3.2

Trend door bemonsteringsperiodes nov23 – nov24 Voor deze pilotstudie is in totaal gekozen voor 5 bemonsteringsperiodes: 4 periodes waarin voor zover bekend geen grote evenementen plaats vonden en 1 periode met daarin dagen na kerst en na oudejaarsavond/nieuwjaarsdag. Deze feestdagen zijn meegenomen om een idee te krijgen van gehaltes in het rioolwater op mogelijke piekmomenten van recreatief drugsgebruik. Hier wordt in paragraaf 4.3.3 op terug gekomen. Voor de overige 4 periodes is voor de verschillende drugs/metabolieten in een boxplot per periode weergegeven voor vier periodes (dec/jan niet meegenomen) (figuur 5). In deze figuur zijn week- en weekenddagen gecombineerd en wordt onderscheid gemaakt tussen grote steden van het SCORE onderzoek (3)*, overige grote rwzi’s (8) en kleinere rwzi’s (9). De trend door het jaar lijkt vrij stabiel voor alle drugs en metabolieten, de gekozen momenten door het jaar heen verschillen niet significant van elkaar. In november 2023 zijn slechts twee SCORE gemeenten bemonsterd en in november 2024 waren dit er drie; dit beïnvloedt mogelijk de vergelijking tussen deze twee bemonsteringsperiodes. Daarnaast bevatten de gegevens van MDMA en MDA in november 2023 maar één SCORE gemeente, vanwege een vermoedelijke dumping.

Dit verklaart waarschijnlijk de relatief lage waardes in de SCORE groep voor MDMA voor specifiek die periode.De trends door het jaar heen lijken verder vergelijkbaar tussen de grotere en kleinere rwzi-regio’s.

Pagina 33 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

De grotere gemeenten (met name de SCORE steden) hebben absoluut gezien hogere waarden (mg/dag/1000 inwoners) dan de kleinere gemeenten. Figuur 4 vrachten (mg/dag/1000 inwoners) uit bemonsteringsperiode november 2023 waarin alle 20 rwzi’s uit dit onderzoek op elke weekdag zijn bemonsterd. De resultaten zijn geaggregeerd voor de grotere (>100.000 inwoners, n = 10*, blauw) rwzi’s en de kleinere (<100.000 inwoners, n = 8, rood) rwzi-regio’s zijn gecombineerd per stof en worden weergegeven in mg/dag/1000 inwoners. *voor MDA en MDMA zijn het 9 grote rwzi’s, vanwege een vermoedelijke dumping.

Pagina 34 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Figuur 5 Vrachten (mg/dag/1000 inwoners), geaggregeerd voor rwzi’s uit het SCORE netwerk (n = 3*), grote rwzi’s (<100.000 inwoners m.u.v. SCORE RWZI’s, n = 8) en kleine rwzi’s (<100.000 inwoners, n = 9). Gemiddelde vrachten van vier bemonsteringsperiodes zonder verwachte festiviteiten zijn weergegeven. *November 2023: SCORE data bevat 2 rwzi’s en voor MDMA/MDA 1 rwzi.

4.3.3

De kerstperiode en oudejaarsavond/nieuwjaarsdag ten opzichte van overige week- en weekenddagen De bemonsteringen rond kerst en oudejaarsavond/nieuwjaarsdag zijn vergeleken met de week- en weekenddagen van de overige bemonsteringsperiodes, die geen feestdagen of andere festiviteiten bevatten. In figuur 6 is te zien dat rondom de kerstperiode weinig verschillen werden gevonden met de overige periodes voor alle drugs en metabolieten. Echter, rondom oud en nieuw werd er voor een aantal stoffen hogere vrachten gevonden ten opzichte van de overige periodes, dit is met name het geval voor MDMA/MDA en BE/CO en in mindere mate voor de CMC’s (visuele interpretatie). Pagina 35 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Figuur 6 Hoeveelheden drugs in rioolwater (mg/dag/1000 inwoners) van gecombineerde periodes nov 2023, mrt 2024, sept 2024 en nov 2024 waarbij weekdag en weekenddagen (zo, ma) zijn gescheiden en grote rwzi’s (1e boxplot in blauw, >100.000 inwoners, n = 11) en kleine rwzi’s (2e boxplot in rood, <100.000 inwoners, n =9). Daarnaast zijn de hoeveelheden drugs uit de periode dec 2023 weergegeven voor grote rwzi’s (1e boxplot in lichtgroen, >100.000 inwoners, n = 11) en kleine rwzi’s (2e boxplot in donkergroen, <100.000 inwoners, n =9). Helemaal rechts zijn de hoeveelheden drugs uit de periode jan 2024 weergegeven voor grote rwzi’s (1e boxplot in lichtpaars, >100.000 inwoners, n = 11) en kleine rwzi’s (2e boxplot in donkerpaars, <100.000 inwoners, n = 9).

Pagina 36 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

4.4

Regionale verschillen

4.4.1

Gebruik per stof in onderzochte rwzi-regio’s Voor elke onderzochte drug is een ranking gemaakt van lage naar hoge waardes. Dit is gedaan door de gevonden hoeveelheden (mg/dag/1000 inwoners) van de periodes november 2023, maart 2024, september 2024 en november 2024 te combineren. Vanwege de piekmomenten in januari na oud en nieuw voor sommige drugs, is besloten de periode dec/jan 2023/2024 niet mee te nemen in de gecombineerde data. De resultaten zijn te zien in figuur 7. In het algemeen kan gesteld worden dat in grotere gemeenten (>100.000 inwoners, blauw) over het algemeen meer van de drug/metaboliet gevonden dan in kleinere gemeenten (<100.000 inwoners, rood), ook na correctie voor het aantal inwoners. Het verschilt echter per drug in welke gemeente deze het meest wordt gevonden.

4.4.2

Landelijke indeling Op verschillende manieren is gekeken of het mogelijk is rwzi’s te combineren op basis van geografische ligging (denk aan provincies, regio noord/midden/zuid etc.). Er zijn een aantal redenen waarom deze indelingen niet als mogelijk werden gezien. Allereerst is maar een beperkt aantal rwzi’s per regio meegenomen in de huidige opzet (bijv. per provincie zijn er 0 – 3 rwzi’s). Daarnaast verschillen de patronen van rwzi’s die nabijgelegen zijn zodanig, dat het de vraag is of het logisch is deze te clusteren om zo inzage te krijgen in regionale patronen. Als voorbeeld zijn twee maal twee nabij gelegen rwzi’s met elkaar vergeleken (figuren B2A en B2B in bijlage 4).

Pagina 37 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Figuur 7 Hoeveelheden drugs in rioolwater (mg/dag/1000 inw.) per stof en per rwzi, waarbij de periodes nov 2023, mrt 2024, sept 2024 en nov 2024 zijn gecombineerd. De kleinere rwzi’s (<100.000 inwoners) zijn weergegeven in rood (nummers 1, 2, 4, 5, 7, 11, 12, 13 en 15) en de grotere rwzi’s (>100.000 inwoners) zijn weergegeven in blauw (nummers 3, 6, 8, 9, 10, 14, 16, 17, 18, 19 en 20).

Pagina 38 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

5

Discussie

In deze drugspilot is een valide UPLC-MS/MS methode ontwikkeld voor het opwerken en meten van rioolwater voor de volgende drugs en metabolieten in één gecombineerde voorbewerkingsmethode en analysemethode: CO, BE, MDMA, MDA, methamfetamine, amfetamine, 3-CMC en 4-CMC. Deze methode is direct toegepast op monsters afkomstig van 20 geselecteerde rwzi's verspreid door het land, genomen op verschillende momenten tussen november 2023 en november 2024. Hierbij zijn verschillende selectiecriteria gebruikt en is een onderscheid gemaakt tussen kleine en grote locaties. Met de resultaten konden verschillende vergelijkingen worden gedaan tussen drugs, periodes en locaties van verschillende omvang. In deze discussiesectie zullen we verder ingaan op de technische aspecten in het bemonsteren en meten van drugs en metabolieten in rioolwater, gevonden trends over de tijd en verschillen tussen rwzi’s. Ook wordt er gekeken in hoeverre deze resultaten overeenkomen met wat er bekend is over deze drugs en het gebruik ervan in Nederland zoals weergegeven in de NDM en welke aanvullende informatie het verschaft. Aangezien dit een pilot was zijn er ook verbeterpunten naar voren gekomen voor de manier waarop rioolwateronderzoek naar drugs in de toekomst het beste ingezet zou kunnen worden. Hieronder is per doelstelling van deze drugspilot de discussie te vinden.

Aanbevelingen voor vervolgonderzoek naar aanleiding van dit onderzoek zullen volgen in de conclusiesectie (hoofdstuk 6). 5.1

Bemonsteringen en meetmethode

5.1.1

Bemonsteringen Bij de bemonsteringen waren veel verschillende partijen betrokken. Daarnaast weken de bemonsteringen af van de dagen waarop reguliere COVID-19 bemonsteringen plaatsvonden. Daarnaast moesten de monsters direct na bemonstering ingevroren worden. Daardoor gebeurde het dat een monster uitviel. Daarnaast is er uitval van monsters vanwege technische gebreken, zoals ook bij de COVID-19 bemonstering gebeurde. In de meeste gevallen werd een herbemonstering ingepland, dit was niet altijd mogelijk. Uiteindelijk is 94% van de geplande monsternames uitgevoerd, wat voor een onderzoek met een dergelijk omvang als succesvol mag worden bestempeld. Dit onderzoek heeft de betrokken partijen ook meer bewust gemaakt van alternatieve bemonsteringswijzen, waardoor ze beter ingespeeld zijn op een mogelijk vervolg van deze pilot. Dit onderzoek heeft, net als een recente andere pilot aangetoond dat de infrastructuur van de NRS dermate flexibel is dat deze breed inzetbaar is [26].

5.1.2

UPLC-MS/MS meetmethode De gecombineerde analysemethode (SPE monstervoorbewerkingsmethode en één UPLC-MS/MS meetmethode) is geschikt om zowel verbindingen in hoge concentraties als drugs in lagere concentraties te detecteren met een grote betrouwbaarheid.

Pagina 39 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

De methode gaf vergelijkbare resultaten voor de stoffen uit de meetmethode van KWR, wat geen SPE voorbewerking toepast. Het betrof de stoffen cocaïne, benzoylecgonine, MDMA, methamfetamine en amfetamine. In hoeverre de resultaten ook vergelijkbaar zijn voor de NPS, is niet onderzocht. Afhankelijk van de te monitoren drugs en metabolieten kan overwogen worden de monstervoorbewerking en meetmethode op te splitsen in enerzijds een kwantitatieve methode voor de meer conventionele drugs (cocaïne, MDMA, methamfetamine en amfetamine en bijbehorende metabolieten) met behulp van directe injectie en anderzijds een screeningsmethode om de aanwezigheid van met name opkomende middelen te kunnen detecteren en uit te breiden met eventuele andere NPS die uit ander monitors in het kader van early warning signalen naar voren komen. De kwantitatieve methode kan bijvoorbeeld gebruikt worden voor jaarlijkse trendmonitoring en kan vrij makkelijk uitgebreid worden met middelen met een groeiend oneigenlijk gebruik en waarvan goed kwantificeerbare hoeveelheden worden verwacht in het rioolwater, zoals ketamine en/of oxycodon [27,42]. De kwalitatieve methode kan tevens gebruikt worden om pro- en/of retrospectief te screenen op de aanwezigheid van deze drugs, het liefst met voorkennis over bepaalde regio’s waar het gebruik lijkt plaats te vinden.

Een kwantitatieve bepaling is dan in eerste instantie van minder belang. 5.1.3

Ratio’s en exclusie Voor de meeste drugs zijn nauwelijks uitschieters gezien in gehaltes ten opzichte van het gemiddelde. Voor CO en MDMA konden ratio’s met de metabolieten BE en MDA gebruikt worden om te zoeken naar afwijkende ratio’s ten opzichte van het gemiddelde. De gemiddelde ratio van CO/BE in ons onderzoek was 30% en dit komt goed overeen met wat er in andere onderzoeken is gevonden (30-50%) [7, 10]. Voor CO was er één sterk afwijkend resultaat (CO/BE 125%). Het is echter opvallend dat juist de metaboliet afwijkt. We kunnen hier (nog) geen verklaring voor vinden. De gemiddelde ratio van MDA/MDMA in ons onderzoek was 5,4% (5,7% voor exclusie van vermoedelijke dumpingen) en dit komt goed overeen met wat er in andere onderzoeken is gevonden (5 - 7%) [7, 13]. Voor MDMA, en het bijbehorende metaboliet MDA, werden 24 resultaten geëxcludeerd op grond van een vermoedelijke dumping of een nasleep hiervan. Het is al geruime tijd bekend dat er syntheselabs van dit middel in Nederland zijn [28]. In dit onderzoek is gekozen om alles <1% aan te houden als afwijkende ratio’s MDA/MDMA in rioolwater. Deze afwijkende ratio’s gingen bijna altijd gepaard met bijzonder hoge gehaltes MDMA (tot 77776 mg/dag/1000 inw.). In enkele gevallen was er juist sprake van hele hoge MDA-gehaltes (tot 1345 mg/dag/1000 inw.). Onderzoek van Emke et al.

heeft in eerder onderzoek aangegeven dat 615 mg/dag/1000 inw. (bij een rwzi met ~275.000 inwoners) vermoedelijk een dumping was [29]. In het onderzoek van Emke et al. is niet gekeken naar metabolieten zoals MDA. In ons onderzoek zijn ook hogere gehaltes geïncludeerd (tot 1128 mg/dag/1000 inw.) bij dit soort inwoneraantallen, vanwege realistische ratio’s van MDA/MDMA in het rioolwater. Het blijft lastig om een harde grens te stellen en kleine dumpingen zullen niet op te sporen zijn met rioolwateronderzoek van Pagina 40 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

rwzi’s. Naast literatuurgegevens kan het meenemen van een piekmoment, zoals in deze pilot de december/januari bemonsteringsperiode, nuttige informatie verschaffen over mogelijke hoge hoeveelheden drugs in het rioolwater. Een andere optie is om in toekomstig onderzoek dezelfde rioolwatermonsters te onderzoeken op drugssynthesemarkers om dumpingen uit te kunnen sluiten. Dit vereist mogelijk een andere analysemethode eventueel uitgevoerd door een ander laboratorium. Het zou nuttig zijn om nader onderzoek te doen naar geschikte metabolieten voor methamfetamine en amfetamine in rioolwater. Dit heeft als voordeel dat daadwerkelijk gebruik van deze drugs kan worden bevestigd en mogelijke dumpingen met meer betrouwbaarheid te kunnen excluderen. 5.2

Trends over de tijd

5.2.1

Week- en weekenddagen Uit de bemonsteringsperiode van november 2023 was voor MDMA en MDA een significant verschil te zien tussen zo/ma (weekend) en di-za (week). Dit betekent niet dat de stof op zondag en maandag wordt ingenomen, maar dat deze stof op dat moment in het rioolwater van de zuivering wordt aangetroffen. Gemiddeld genomen duurt het 7-8 uur voordat 50% van de ingenomen MDMA is uitgescheiden en 10,5-12,5 uur voordat 50% van de ingenomen MDMA als MDA wordt uitgescheiden [30]. De tijd waarin een drug wordt afgebroken en uitgescheiden verschilt per persoon. Afhankelijk van de locatie van het uitscheiden op het riool, de hoeveelheid rioolwater, en de grootte en het ontwerp van het rioolstelsel zelf kan het ook nog eens 1-12 uren voordat deze de rwzi bereikt [31]. Voor MDMA is een weekendpiek begrijpelijk, aangezien bekend is dat deze drug recreatief tijdens het uitgaan wordt gebruikt. Dit blijkt ook uit bestaande literatuur en andere beschikbare gegevens over het gebruik en de gebruikspatronen van ecstasy (waarvan MDMA de werkzame stof is) in Nederland zoals weergegeven in de NDM [32]. De overige gemeten drugs en bijbehorende metabolieten gaven geen duidelijke weekendpiek. Het betreft hier verschillende drugs met een stimulerende werking die zowel recreatief tijdens het uitgaan worden gebruikt, als ook meer frequent in andere settings en met andere motieven.

Dit geldt met name voor amfetamine en methamfetamine, die beide een langere werkingsduur hebben. Daarnaast heeft methamfetamine een zeer sterke stimulerende werking en wordt het door het hoge verslavingspotentieel in Nederland slechts beperkt gebruikt onder specifieke groepen [32, 33]. Dit patroon is ook zichtbaar voor cocaïne, waar naast recreatief gebruik in met name het weekend, ook een relatief hoog basisniveau door de week heen zichtbaar is [33].Voor 3-CMC en 4-CMC is er, omdat het allebei NPS betreft die nog niet zo heel lang gebruikt worden, slechts beperkt informatie beschikbaar over het gebruik en de daarbij behorende gebruikspatronen [34].

5.2.2

Trends binnen een jaar (nov 2023 – nov 2024) Wanneer er wordt gekeken naar de mediaan en spreiding per periode (m.u.v. dec/jan) lijken de vrachten (mg/dag/1000 inwoners) vrij Pagina 41 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

constant in zowel grotere als kleinere rwzi-regio’s tussen november 2023 en november 2024. Hier en daar is een kleine fluctuatie te zien, maar door de spreiding in de metingen lijkt dit niet van invloed. Zowel de mediaan als de spreiding lijken lager in november 2023 voor de SCORE-rwzi’s: dit komt echter doordat deze groep slechts 2 rwzi’s en in het geval van MDMA en MDA 1 rwzi bevat. In november 2024 bestond de SCORE-groep uit 3 rwzi’s. Als er alleen was gekeken naar november 2023 en november 2024 was er mogelijk een voorbarige conclusie geweest over toe- of afnames van drugs in bepaalde rwzi-regio’s. Het is belangrijk om de grootte van de groep (het aantal gecombineerde rwzi-regio’s) in acht te nemen bij dit soort vergelijkingen. Meerjarig monitoren van de gemeenten biedt meer inzicht in trends op de langere termijn. 5.2.3

SCORE rwzi-gemeenten Sinds 2011 wordt er elk jaar door verschillende laboratoria, aangesloten bij het SCORE netwerk, gedurende één week rioolwater verzameld en geanalyseerd op de hoeveelheid drugs en enkele hoofdmetabolieten van cocaïne, MDMA, methamfetamine en amfetamine. Nederland (vertegenwoordigd door KWR) zit ook in dit netwerk en sinds 2011 worden steeds dezelfde drie gemeenten per jaar bemonsterd. Uit deze drugspilot blijkt dat de SCORE gemeenten relatief hoge vrachten hebben ten opzichte van andere gemeenten uit deze pilot, uitgedrukt in mg/dag/1000 inwoners. Mogelijk is met name voor de SCORE steden toerisme een oorzaak voor deze verhoogde vrachten. Toeristen verblijven wel in deze steden, maar maken geen deel uit van CBS cijfers met betrekking tot het aantal inwoners. Om een completer en meer divers beeld van het drugsgebruik in Nederland te schetsen, is het dus nuttig ook kleinere gemeenten mee te nemen in internationale vergelijkingen. Zeker ook omdat specifieke trends heel lokaal kunnen ontstaan en onder specifieke groepen. Voor verschillende drugs en metabolieten lijkt er een duidelijke trend tussen 2011 en 2024 die ook overeenkomt met de trendgegevens zoals weergegeven in de NDM voor de gemeten drugs, waarvoor ook landelijke prevalentiecijfers beschikbaar zijn.

In het SCORE onderzoek wordt tevens ook rekening gehouden met vermoedelijke dumpingen door afwijkende waardes te excluderen.

5.2.4

Vergelijking feestdagen en overige periodes De hoeveelheden drugs in rioolwater op de dagen na kerst en oudejaarsavond/ nieuwjaarsdag zijn vergeleken met de gemiddelde hoeveelheden van de overige vier periodes. Rondom de kerstperiode lijkt er geen sterk verschil te zijn met de overige periodes (zonder grote landelijke festiviteiten) voor de onderzochte drugs en metabolieten. Op oudejaarsavond/nieuwjaarsdag zijn er wel hogere hoeveelheden te zien voor verschillende drugs, met name voor MDMA en MDA, cocaïne en benzoylecgonine en ook voor de CMC’s, al betreft het bij de laatste minder uitgesproken verschillen mogelijk door de lagere waarden die gemeten worden. Van met name MDMA en cocaïne is, zoals eerder aangeven, bekend dat zij vooral gebruikt worden in een recreatieve setting tijdens het uitgaan en zeker ook tijdens de evenementen die landelijk op grotere en kleinere schaal plaatsvinden rondom de jaarwisseling [35]. Het verschil op nieuwsjaardag ten opzichte van de overige periodes is zichtbaar voor zowel de grotere als de kleinere Pagina 42 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

gemeenten. De spreiding is ook hoger op nieuwjaarsdag, ondanks dat deze groep minder datapunten bevat. Het lijkt er daarom op dat het piekgebruik per gemeente kan verschillen. In een wereldwijd onderzoek naar NPS werden ook grotere hoeveelheden NPS gevonden rond nieuwjaarsdag [36]. Dit soort piekmomenten in het gebruik van diverse drugs bieden inzicht in extreme concentraties in het rioolwater die nog op gebruik kunnen duiden, dan wel op mogelijke dumpingen. Daarnaast tonen deze resultaten aan dat het van belang is rekening te houden met zowel landelijke als lokale festiviteiten wanneer er een vergelijking wordt gemaakt tussen verschillende jaren. Mogelijk is het interessant om te onderzoeken of een ander piekmoment andere trends laat zien in absolute vrachten of type middelen die gebruikt worden. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de periode rondom koningsdag, carnaval of een grootschalig muziekfestival. Er dient wel rekening gehouden te worden met het gebruik van mobiele toiletten die worden ingezet tijdens die soort evenementen, die mogelijk een onderschatting zullen geven van de gemeten stoffen. 5.3

Regionale verschillen en mate van stedelijkheid

5.3.1

Meest gebruikte drugs per gemeente Voor elke stof is er in beeld gebracht wat de vrachten per gemeente (geanonimiseerd met de nummers 1-20) zijn. Over het geheel lijken grotere gemeenten (>100.000 inwoners) hogere vrachten te hebben, zoals ook al eerder beschreven in de literatuur [37]. Hiervoor zijn verschillende mogelijke oorzaken aan te wijzen. Allereerst kan door het al eerder genoemde toerisme in met name de grote steden de cijfers beïnvloeden. Daarnaast zal de opbouw van de populatie ook verschillen tussen grote en kleine gemeenten. Verder is het stof-afhankelijk in welke gemeente deze het meeste voorkomt. Er lijkt geen samenhang te zijn tussen het gebruik van de verschillende drugs (cocaïne, MDMA, methamfetamine, amfetamine en de CMC’s). Dit beeld komt overeen met de gebruikscijfers voor MDMA, cocaïne en amfetamine zoals beschreven in de NDM [38-40]. Voor deze drugs geldt dat er regionale verschillen bestaan wat betreft het laatste-jaar gebruik onder jongvolwassenen, de groep die deze middelen het meest gebruikt.

5.3.2

Geografisch bundelen van rwzi’s Uit dit onderzoek blijkt dat geografische regio’s geen goede indeling zijn om drugsgebruik te monitoren. Er blijken grote gemeentelijke verschillen op te treden, waarbij in grootstedelijke gemeenten het gebruik aanzienlijk hoger is. Als er in de toekomst toch voor wordt gekozen voor een geografische indeling dan moet goed worden gekeken naar het effect van grotere gemeenten binnen deze regio, omdat deze mogelijk een sterk effect kunnen hebben op de uitkomst van de gehele regio. Daarnaast bleken er soms ook op verschillende locaties op verschillende momenten drugslozingen te zijn geweest, welke een effect hadden op drugsconcentraties in rioolwater van een specifieke rwzi, maar niet op nabijgelegen rwzi’s. Op basis van de huidige uitkomsten blijkt een mix van grote en kleine gemeenten door het land het meest aan te sluiten bij de vragen die met rioolwateranalyse van drugs kan worden beantwoord in aanvulling op huidige monitors. Pagina 43 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

5.4

Aanvullende informatie ten opzichte van bestaande drugsmonitors De snel veranderende markt van met name de NPS vraagt om de inzet van monitoringsinstrumenten die snel inzage kunnen geven in veranderingen op lokaal niveau [41]. Zeker ook omdat er zogeheten lokale hotspots bestaan die met reguliere monitoringsinstrumenten niet opgemerkt worden. Omdat de impact van dit soort ontwikkelingen heel groot kan zijn en om daarnaast beter trends te kunnen identificeren zijn er de laatste jaren nieuwe monitoringsinstrumenten ingezet die complementair zijn aan het bestaande monitoringssysteem, waarvan de resultaten worden weergeven in de NDM. Met rioolwateronderzoek naar drugs kan in korte tijd de totale hoeveelheid gebruikte drugs gedurende een bepaalde periode voor een bepaalde locatie inzichtelijk worden gemaakt. Andere instrumenten zijn nodig om inzage te geven in wie deze gebruikers zijn, wat hun gebruikswijze, patronen en frequentie zijn en wat de zuiverheid is van de drugs die zij gebruiken.

Samen met informatie over drugsmarkten en gebruikspatronen vanuit drugstesten, in Nederland het DIMS, drugsgerelateerde incidenten gemeld door SEH's (en in Nederland ook ambulancediensten en EHBO's op festivals via de monitor drugsincidenten (MDI), trends in drugs die geïnjecteerd worden en na analyse van drugsresten in spuiten in beeld zijn, geven rioolwatermetingen een goed totaaloverzicht van de actuele drugssituatie. Een dergelijke aanpak wordt ook vanuit het drugsagentschap van de Europese Unie (EUDA) sterk aangemoedigd [42].

Pagina 44 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

6

Conclusie

Het RIVM heeft een methode ontwikkeld voor het kwalificeren en kwantificeren van drugs en relevante metabolieten in rioolwater. Dit betreft de meer gebruikte middelen zoals cocaïne, MDMA, amfetamine en methamfetamine, maar ook de NPS 3-CMC en 4-CMC. Daarnaast zijn twee metabolieten meegenomen: benzoylecgonine (metaboliet van cocaïne) en MDA (metaboliet van MDMA). Meetmethode In dit onderzoek is gebruik gemaakt van een SPE voorbewerking van rioolwater, die in staat was om voor alle geselecteerde drugs een nauwkeurig resultaat te generen, maar relatief arbeidsintensief is. Een van de doelen van deze studies was om het gebruik van drugs via rioolwatermetingen in kaart te brengen. Met behulp van het meten van metabolieten konden met name voor cocaïne en MDMA dumpingen worden onderscheiden, gebruik makend van de constante ratio’s van de metabolieten met hun moederstof. Voor amfetamine en methamfetamine zijn metabolieten onderzocht, maar tot zover nog niet succesvol gemeten met deze meetmethode. Het volledig uitsluiten van dumpingen van drugs, zonder gebruik te maken van metabolieten, en puur op basis van vrachten, is onmogelijk, want ook een enkele dosis kan in het riool terecht komen. Trends Uit deze pilot is gebleken dat voor met name MDMA/MDA een verschil werd gezien tussen weekend (zo/ma) en weekdagen (di-za).

Voor cocaïne en benzoylecgonine leek er iets meer gebruik in het weekend te zijn, maar dit was niet significant verschillend. Overige middelen gaven geen duidelijk verschil tussen week- en weekenddagen. Dit is belangrijke informatie, want dagelijks gebruik, zonder een specifieke piek tijdens uitgaansdagen, kan wijzen op een meer frequent gebruik in andere settings, en vergt ook een andere aanpak. Wanneer een vervolg wordt gegeven op dit onderzoek zouden wij adviseren om een aaneengesloten week te meten. Dit voorkomt de invloed van mogelijke dumpingen en nasleep hiervan bij bijvoorbeeld 34 metingen in de week, omdat uit dit onderzoek blijkt dat pas bij een meting gedurende een week het afwijkend patroon van drugslozingen gedetecteerd kan worden. Daarnaast biedt een volledige week een goede vergelijking wanneer er één keer per jaar gedurende dezelfde periode wordt bemonsterd. Tijdens deze pilot werd er door het jaar heen een vrij stabiel patroon gezien van de hoeveelheid drugs in de meegenomen gemeenten. De enige duidelijke uitzondering was oudejaarsavond/nieuwjaarsdag: op deze dag werden met name voor MDMA/MDA en cocaïne/benzoylecgonine hogere gehaltes gevonden. Dit leek ook deels het geval voor de CMC’s.

Pagina 45 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Het lijkt voldoende om één keer per jaar te meten om een landelijk beeld te krijgen over de jaren heen, mits deze periode geen grote landelijke feestdagen of festivals bevat en elk jaar dezelfde periode wordt bemonsterd. Om een goed beeld te houden van piekmomenten van drugs(gebruik) is het nuttig een feestdag zoals nieuwjaarsdag mee te nemen in de jaarlijkse metingen. In de grotere gemeenten van dit onderzoek werden hogere vrachten drugs/metabolieten gevonden, ook na correctie voor het aantal inwoners (mg/dag/1000 inw.). Met name de ’relatief grote gemeenten die worden gebruikt in het SCORE-onderzoek geven een ander beeld dan wanneer er wordt gekeken naar de hoeveelheid drugs in kleinere gemeenten. Het is verstandig om meerdere grote en kleine gemeenten mee te nemen in drugsmetingen in rioolwater voor een divers landelijk beeld waarin lokale verschillen goed zichtbaar blijven. De twintig locaties uit dit onderzoek lieten een goed onderscheid zien tussen grotere en kleinere gemeenten en geven een divers landelijk beeld waarin lokale verschillen per drug en verschillen in de tijd goed zichtbaar waren. Er waren te weinig gemeenten per regio in de pilot om geografisch te kunnen clusteren op bijvoorbeeld provincieniveau.

Het is echter de vraag of geografisch clusteren meerwaarde heeft, omdat te zien was dat naburige gemeenten binnen één provincie sterk kunnen verschillen in de hoeveelheid aangetroffen drugs in het rioolwater. Rioolwateronderzoek geeft een goed landelijk beeld van drugsgebruik van de meest voorkomende gemeten drugs en biedt inzicht over veranderingen over de tijd als ook inzicht in geografische verschillen, en verschillen tussen grote en kleine gemeenten. Hiermee biedt rioolwateronderzoek een goede aanvulling op vragenlijst onderzoek onder de Nederlandse bevolking. Vragenlijstonderzoeken geven meer inzicht in specifieke kenmerken van gebruikers (bijv. leeftijd, opleidingsniveau) en gebruikspatronen (bijv. recreatief, verslaving). Om een beter actueel en lokaal beeld te krijgen van veranderingen over de tijd zouden wij, naar aanleiding van deze pilot, een meerjarige monitor gedurende 5 à 10 jaar aanbevelen.

Pagina 46 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Dankbetuiging

Zonder de inzet van de monsternemers van de waterschappen en waterschapslaboratoria en ander betrokken personen bij de monstername was deze pilot niet tot stand gekomen. Daarnaast zijn wij grote dank verschuldigd aan Marco Feenstra, Martin Schakelaar en Sandra Steegman van de afdeling Chemische Analyse, Tabak en Drugs van het RIVM voor de vele energie die zij gestoken hebben in het ontwikkelen van de analysemethode voor de drugs, en uiteindelijk ook de uitvoering van de analyses. Tevens zijn wij Thomas ter Laak van KWR zeer erkentelijk voor het ter beschikking stellen van een aantal meetresultaten, zodat wij een goede vergelijking konden maken met de resultaten van de door ons ontwikkelde methode. Tenslotte bedanken wij Laura Smit-Rigter, Margriet van Laar en Ruben van Beek van het Trimbos-Instituut voor hun nuttige input in de verschillende fases van het project.

Pagina 47 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Pagina 48 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Referenties

1. 2.

3. 4. 5. 6. 7.

8. 9. 10.

11.

12.

13. 14. 15.

Lopes, R.P., et al., Metabolic stability and metabolite profiling of emerging synthetic cathinones. Front Pharmacol, 2023. 14: p. 1145140. CBG. Bupropion HCl Accord 150 mg tabletten met gereguleerde afgifte - SmPC. 2025 [cited 2025 May 26th]; Available from: https://www.geneesmiddeleninformatiebank.nl/smpc/h128464_sm pc.pdf. PubChem. 3-Chloromethcathinone. [cited 2025 May 26th]; Available from: https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/3Chloromethcathinone. PubChem. Bupropion. [cited 2025 May 26th]; Available from: https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/bupropion. Huestis, M.A., et al., Cocaine and metabolites urinary excretion after controlled smoked administration. J Anal Toxicol, 2007. 31(8): p. 462–8. Castiglioni, S., et al., Identification of cocaine and its metabolites in urban wastewater and comparison with the human excretion profile in urine. Water Res, 2011. 45(16): p. 5141–50. Baker, D.R., L. Barron, and B. Kasprzyk-Hordern, Illicit and pharmaceutical drug consumption estimated via wastewater analysis. Part A: chemical analysis and drug use estimates. Sci Total Environ, 2014. 487: p. 629–41. van Nuijs, A.L., et al., Can cocaine use be evaluated through analysis of wastewater? A nation-wide approach conducted in Belgium. Addiction, 2009. 104(5): p. 734–41.

Abraham, T.T., et al., Urinary MDMA, MDA, HMMA, and HMA excretion following controlled MDMA administration to humans. J Anal Toxicol, 2009. 33(8): p. 439–46. Bijlsma, L., et al., Simultaneous ultra-high-pressure liquid chromatography-tandem mass spectrometry determination of amphetamine and amphetamine-like stimulants, cocaine and its metabolites, and a cannabis metabolite in surface water and urban wastewater. J Chromatogr A, 2009. 1216(15): p. 3078–89. Oyler, J.M., et al., Duration of detectable methamphetamine and amphetamine excretion in urine after controlled oral administration of methamphetamine to humans. Clin Chem, 2002. 48(10): p. 1703–14. Kim, I., et al., Urinary pharmacokinetics of methamphetamine and its metabolite, amphetamine following controlled oral administration to humans. Ther Drug Monit, 2004. 26(6): p. 664– 72. Li, L., et al., Stereoselectivity in the human metabolism of methamphetamine. Br J Clin Pharmacol, 2010. 69(2): p. 187–92. Caldwell, J., L.G. Dring, and R.T. Williams, Metabolism of ( 14 C)methamphetamine in man, the guinea pig and the rat. Biochem J, 1972. 129(1): p. 11–22. Bade, R., et al., Pholedrine is a marker of direct disposal of methamphetamine. Sci Total Environ, 2021. 782: p. 146839.

Pagina 49 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

16.

17.

18. 19.

20. 21.

22.

23. 24.

25. 26. 27.

28.

29. 30.

CBG. Attenfarm 20 mg tabletten - SmPC. 2024 [cited 2025 May 26th]; Available from: https://www.geneesmiddeleninformatiebank.nl/smpc/h131136_sm pc.pdf. CBG. Elvanse 20 mg, harde capsules - SmPC. 2024 [cited 2025 May 26th]; Available from: https://www.geneesmiddeleninformatiebank.nl/smpc/h124498_sm pc.pdf. Dring, L.G., R.L. Smith, and R.T. Williams, The metabolic fate of amphetamine in man and other species. Biochem J, 1970. 116(3): p. 425–35. Bade, R., et al., Determination of 21 synthetic cathinones, phenethylamines, amphetamines and opioids in influent wastewater using liquid chromatography coupled to tandem mass spectrometry. Talanta, 2020. 208: p. 120479. Leerdam, R.C., I.H. Driezum, and M.H. Broekman, De gevaren van dumpingen en lozingen van drugsproductieafval voor de kwaliteit van drinkwaterbronnen. RIVM-briefrapport, 2022. Castiglioni, S., et al., Identification and measurement of illicit drugs and their metabolites in urban wastewater by liquid chromatography-tandem mass spectrometry. Anal Chem, 2006. 78(24): p. 8421–9. KWR. 15 jaar onderzoek naar drugs in het riool - KWR. 2024 [cited 2025 May 26th]; Available from: https://www.kwrwater.nl/actueel/15-jaar-onderzoek-naar-drugsin-het-riool/. Trimbos-instituut. Ecstasy (MDMA) 6.8 Aanbod en markt Nationale Drug Monitor. [cited 2025 May 26th]; Available from: https://www.nationaledrugmonitor.nl/ecstasy-aanbod-en-markt/.

SCORE. Wastewater analysis and drugs — a European multi-city study. 2024 [cited 2025 May 26th]; Available from: https://www.euda.europa.eu/publications/html/pods/waste-wateranalysis_en. Hoondert, R.P.J., et al., Impact of reduced sampling frequency of illicit drug wastewater monitoring in the Netherlands. Sci Total Environ, 2024. 953: p. 175767. Roex, E.W.M., PFAS-metingen in rioolwaterzuiveringen, Een vergelijking tussen huishoudelijk en industrieel afvalwater 2025. Trimbos-instituut. Meer sterfgevallen door overdosering drugs: vooral stijging opioïden in 2022. 2024 [cited 2025 May 26th]; Available from: https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/meersterfgevallen-door-overdosering-drugs-vooral-stijging-opioiden-in2022/. NFI. Politie en NFI onderzoeken opbrengsten crystal meth. 2023 [cited 2025 May 26th]; Available from: https://www.forensischinstituut.nl/actueel/nieuws/2023/12/27/poli tie-en-nfi-onderzoeken-opbrengsten-crystal-meth. Emke, E., et al., Enantiomer profiling of high loads of amphetamine and MDMA in communal sewage: a Dutch perspective. Sci Total Environ, 2014. 487: p. 666–72. Kolbrich, E.A., et al., Plasma pharmacokinetics of 3,4methylenedioxymethamphetamine after controlled oral administration to young adults. Ther Drug Monit, 2008. 30(3): p. 320–32.

Pagina 50 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

31. 32. 33. 34. 35. 36. 37.

38.

39.

40.

41. 42.

Zillien, C., et al., The role of the sewer system in estimating urban emissions of chemicals of emerging concern. Rev Environ Sci Biotechnol, 2022. 21(4): p. 957–991. Trimbos-instituut. 6.1 Over ecstasy - NDM. 2024 [cited 2025 May 28th]; Available from: https://www.nationaledrugmonitor.nl/ecstasy-over-ecstasy/. Trimbos-instituut. 4.1 Over cocaïne - NDM. 2024 [cited 2025 May 28th]; Available from: https://www.nationaledrugmonitor.nl/cocaine-over-cocaine/. Trimbos-instituut. 8.1 Over NPS - NDM. 2024 [cited 2025 May 28th]; Available from: https://www.nationaledrugmonitor.nl/npsover-nps/. van Beek, R.J.J., et al., Het Grote Uitgaansonderzoek 2023. Rapport Trimbos-instituut, 2023. Bade, R., et al., Three years of wastewater surveillance for new psychoactive substances from 16 countries. Water Res X, 2023. 19: p. 100179. Trimbos-instituut. Rioolwateranalyses drugs in 73 Europese steden in 20 EU landen: wat zeggen de cijfers? 2019 [cited 2025 May 28th]; Available from: https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/rioolwateranalyses-drugsin-73-europese-steden-in-20-eu-landen-wat-zeggen-de-cijfers/. Trimbos-instituut. 6.2 Gebruik: algemene bevolking - NDM. 2025 [cited 2025 May 28th]; Available from: https://www.nationaledrugmonitor.nl/ecstasy-gebruik-algemenebevolking. Trimbos-instituut. 4.2 Gebruik: volwassenen - NDM.

2025 [cited 2025 May 28th]; Available from: https://www.nationaledrugmonitor.nl/cocaine-gebruik-algemenebevolking/. Trimbos-instituut. 7.2 Gebruik: volwassenen - NDM. 2025 [cited 2025 May 28th]; Available from: https://www.nationaledrugmonitor.nl/amfetamine-gebruikalgemene-bevolking/. Smit-Rigter, L.A. and M.W. van Laar, Nieuwe psychoactieve stoffen in Nederland. Ned Tijdschr Geneeskd. (NTVG), 2021. EUDA. The future of drug monitoring in Europe until 2030: A report summarising the findings and lessons learnt from the EMCDDA’s ‘futures study’. 2023 [cited 2025 May 26th]; Available from: https://www.euda.europa.eu/publications/technicalreports/future-drug-monitoring-europe-until-2030_en.

Pagina 51 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Pagina 52 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Bijlage 1 Chemicaliën

Standaarden geleverd door LGC, een aantal standaarden zijn afkomstig van andere fabrikanten: Fabrikant LGC; Cocaïne in acetonitrile (1.0 mg/mL, LGCAMP1345.0511); ((S)-(+)-methamfetamine Hydrochloride (1 mg/mL, LGCAMP0964.00-01); 4-Hydroxymethamfetamine hydrochloride (1.0 mg/mL, LGCFOR0670.00); Benzoylecgonine in methanol (1.0 mg/mL, LGCAMP1345.04-01); rac-3,4-Methylenedioxymethamfetamine (1.0 mg, LGCAMP1360.06-01); rac-3,4-Methylenedioxymethamfetamine (0.1 mg, LGCAMP1364.06-02); Cocaïne-d3 in acetonitrile (1.0 mg/mL, LGCAMP1345.80-11); Benzoylecgonine-d3 in Methanol (0.1 mg/mL, LGCAMP1345.81-02); Mefedrone-d3 Hydrochloride (0.1 mg, LGCAMP1405.01-02) Fabrikant Cerriliant: (±)-Amfetamine in methanol (1.0 mg/mL, CERA-007); 4Hydroxyamfetamine hydrochloride (1.0 mg/mL, CERH-136-1ML); (±)3,4-Methylenedioxyamfetamine (1.0 mg/mL, CERM-012); (±)Methamfetamine-d8 (1.0 mg/mL, CERM-034); (±)-Amfetamine-d5 (1.0 mg/mL, CERA-013); (±)-3,4-Methylenedioxyamfetamine (0.1 mg, CERM-010) Fabrikant Cayman Chemical: 3-Chloromethcathinone hydrochloride (1.0 mg, CAY-17394-1MG) Fabrikant Toronto Chemicals: Rac-Pholedrine-d3 (2.5 mg, TRC-P352002-2.5MG) Standaard geleverd door Merck-Sigma: Fabrikant Cerriliant: 4-Hydroxyamfetamine-d5 hydrobromide (0.1 mg, H-133-1mL)

Pagina 53 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Bijlage 2 Overzicht retentietijden en massa-overgangen

Tabel B1 bevat het overzicht van de UPLC-MS/MS detectie instellingen voor de bepaling van de drugs en metabolieten in rioolwater. De retentietijden voor de gedeutereerde interne standaarden en referentiewaarden zijn in chronologische volgorde weergegeven met bijbehorende massa-overgangen.

4-hydroxyamfetamine-d5

Retentie- Precursor- Product- Product- Producttijd massa massa 1 massa 2 massa 3 1.88 157.1 109.0 77.9 -

4-hydroxyamfetamine

1.90

152.1

107.0

135.0

77.1

Pholedrine-d3

2.41

169.0

106.9

135.0

-

Pholedrine

2.43

166.0

107.0

135.0

77.1

Amfetamine-d5

3.57

141.0

93.0

66.0

-

Amfetamine

3.61

135.9

90.9

64.9

-

Methamfetamine-d8

4.30

158.1

93.1

124.3

-

MDA-d5

4.37

185.1

109.9

138.0

-

Methamfetamine

4.38

150.0

90.9

119.1

65.0

MDA

4.42

180.0

105.0

132.8

77.0

MDMA-d5

5.22

199.1

165.0

135.2

-

MDMA

5.27

194.1

163.1

105.0

133.1

3-CMC

5.44

198.0

145.2

76.9

103.1

4-CMC

5.76

198.0

145.0

76.9

103.1

Mefedron-d3

5.87

181.1

148.0

144.1

-

Benzoylecgonine-d3

8.90

293.1

171.2

105.0

-

Benzoylecgonine

8.94

290.1

168.1

77.0

105.0

Cocaïne-d3

10.68

307.0

185.1

153.1

-

Cocaïne

10.71

304.0

182.0

76.9

82.1

Standaard

Pagina 54 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

Bijlage 3 Overzicht bemonsteringsdata

x

x

-

x

x

x

x

-

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

x

x

3

-

-

x

x

x

x

x

x

x

-

x

x

x

-

x

4

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

5

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

x

x

x

x

x

x

x

6

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

-

x

7

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

8

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

-

x

-

-

-

x

x

x

9

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

x

-

-

-

-

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

-

x

x

x

x

-

x

x

x

x x

10

-

-

-

-

-

-

-

x

x

x

x

x

x

-

x

-

11

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

x

x

x

x

x

x

12

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

x

-

x

-

13

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

14

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

x

x

x

x

x

x

x

x

15

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

x

x

x

x

x

x

16

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

17

x

x

x

x

x

x

x

-

x

x

-

x

x

x

x

x

x

x

x

x

-

x

x x

x x

x

x

x

Pagina 55 van 58

27-11-2024

x

25-11-2024

x

21-11-2024

x

19-11-2024

15-11-2024

x

18-11-2024

13-11-2024

x

x

12-11-2024

x

-

11-11-2024

-

x

6-10-2024

x

3-10-2024

x

2-10-2024

x

1-10-2024

x

29-9-2024

x

27-9-2024

-

26-9-2024

24-9-2024

-

25-9-2024

22-9-2024

-

18-3-2024

-

15-3-2024

-

14-3-2024

-

13-3-2024

-

12-3-2024

11-3-2024

14-11-2023

8-3-2024

13-11-2023

2-1-2024

12-11-2023

29-12-2023

11-11-2023

27-12-2023

10-11-2023

-

2

20-11-2023

9-11-2023

1

8-11-2023

rwzi/datum

7-11-2023

di wo do vr za zo ma di ma wo vr di vr ma di wo do vr ma zo di wo do vr zo di wo do zo ma di wo vr ma di do ma wo

x

x

x

x

x

x

rwzi/datum

Pagina 56 van 58

10-11-2023 11-11-2023 12-11-2023 13-11-2023 14-11-2023

x x x x x x x

11-3-2024

x x

19 x x x x x x x x x x x x

20 x x x x x x x x x x

x x x x

x x

x x x

x

11-11-2024

6-10-2024

3-10-2024

2-10-2024

1-10-2024

29-9-2024

27-9-2024

26-9-2024

x x x

x x x

x x x

27-11-2024

25-11-2024

21-11-2024

19-11-2024

18-11-2024

12-11-2024 15-11-2024

x

13-11-2024

x

25-9-2024

18-3-2024

15-3-2024

14-3-2024

24-9-2024

8-3-2024

-

22-9-2024

2-1-2024

-

13-3-2024

29-12-2023

-

12-3-2024

27-12-2023

20-11-2023

9-11-2023

18 8-11-2023

7-11-2023

RIVM-briefrapport 2025-0071

di wo do vr za zo ma di ma wo vr di vr ma di wo do vr ma zo di wo do vr zo di wo do zo ma di wo vr ma di do ma wo

RIVM-briefrapport 2025-0071

Bijlage 4 Vergelijking nabijgelegen rwzi’s

Figuur B2A en B2B. De patronen voor de verschillende drugs en metabolieten uit de drugspilot in twee maal twee nabijgelegen rwzi’s (waarvan één grote rwzi >100.000 inwoners en één kleine rwzi <100.000 inwoners). Het gemiddelde van de gehele periode is weergegeven als één punt en alle periodes m.u.v. de periode jan/dec 23/24 zijn weergegeven. A)

Pagina 57 van 58

RIVM-briefrapport 2025-0071

B)

Pagina 58 van 58

Dit is een uitgave van: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl september 2025

De zorg voor morgen begint vandaag

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=e1f2cbcc-c1d2-4db9-9fc1-f3c029f65b67