Bijlage 1 Monitoring van drugs in Nederlands rioolwater
Tekst van het document
Monitoring van drugs in Nederlands rioolwater Een pilotstudy
RIVM-briefrapport 2025-0071 I.M.E. Bakker-‘t Hart et al.
Monitoring van drugs in Nederlands rioolwater Een pilotstudy
RIVM-briefrapport 2025-0071
RIVM-briefrapport 2025-0071
Colofon
© RIVM 2025 Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave. DOI 10.21945/RIVM-2025-0071 I.M.E. Bakker-‘t Hart (auteur), RIVM M.O.N. van de L’Isle (auteur), RIVM Y. Park (auteur), RIVM E.W.M. Roex (auteur), RIVM Contact: Ingrid Bakker-‘t Hart Centrum voor Gezondheidsbescherming ingrid.t.hart@rivm.nl Dit onderzoek werd verricht in samenwerking met het Trimbos-Instituut in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in het kader van het programma Risicoschatting en -beoordeling ten bate van beleid.
Dit is een uitgave van: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven Nederland www.rivm.nl
Pagina 2 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Publiekssamenvatting
Monitoring van drugs in Nederlands rioolwater Een pilotstudy De ministeries van VWS en JenV (Justitie en Veiligheid) willen weten hoeveel drugs in Nederland wordt gebruikt. Het Trimbos brengt dat onder andere in kaart met vragenlijsten onder de bevolking. Deze informatie geeft aan hoeveel mensen in heel Nederland drugs gebruiken, maar niet om hoeveel drugs dat in totaal gaat. Ook is vaak niet bekend of het drugsgebruik regionaal verschilt. De ministeries willen een completer beeld van het drugsgebruik. Daarom heeft het RIVM in 20 gemeenten onderzocht wat het totale gebruik is van een aantal geselecteerde drugs op meerdere momenten in het jaar. Mensen die drugs gebruiken plassen namelijk restanten uit, waarna deze in het rioolwater terechtkomen. De onderzochte gemeenten liggen verspreid over het land. Door op meerdere momenten te meten worden ontwikkelingen in het gebruik van drugs ook zichtbaar. De drugs bleken goed te meten, waardoor de metingen de verschillen in Nederland goed aangeven. Ook waren op alle meetmomenten verschillen te zien tussen de gemeenten in het totale gebruik. De meetmethode is daarom een goede en objectieve aanvulling op vragenlijstonderzoek. Er zijn zes drugs gemeten: cocaïne, crystal meth, XTC, speed en 2 'designerdrugs' (3-CMC en 4-CMC). Het gebruik van deze drugs is door het jaar heen constant, met alleen een opvallende piek na oud en nieuw.
Een aantal drugs wordt in het weekend meer gebruikt, vooral de partydrug XTC. Verder is er een verschil te zien tussen de grootte van gemeenten: in grote gemeenten (meer dan 100.000 inwoners) en steden wordt bijna altijd meer drugs gebruikt, ook als je rekening houdt met het aantal inwoners. De onderzochte designerdrugs worden heel weinig gebruikt, waardoor het moeilijk is verschillen te zien tussen gemeenten. Het RIVM heeft dit onderzoek met het Trimbos-instituut gedaan. Tussen november 2023 en november 2024 is vijf keer een week lang het rioolwater gemeten. Uit het onderzoek blijkt dat het drugsgebruik redelijk constant is. Daarom is het in de toekomst voldoende om maar één keer per jaar te meten in dezelfde gemeenten. Door de meting elk jaar op hetzelfde moment te herhalen, kunnen veranderingen door de jaren heen in kaart worden gebracht. Kernwoorden: rioolwater, drugs, gebruik, trend analyses, monitoring
Pagina 3 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Pagina 4 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Synopsis
Monitoring drugs in Dutch wastewater A pilot study The Dutch Ministries of Health, Welfare and Sport and Justice and Security wish to know more about the amount of drugs used in the Netherlands. The Trimbos Institute is mapping drug use out, among other methods, with a questionnaire among drug users. This information indicates how many people use drugs, but not the amount of drug use in the Netherlands as a whole. Also hardly any information about regional differences is available. Both the Ministries and the Trimbos Institute would like to have a more complete picture of drug use. That is why RIVM conducted a study in 20 municipalities to see if measurements in wastewater could be used to determine the amount and trends of drug use. This method was chosen because the urine and feces of people who use drugs contains drug residues, which end up in wastewater. It turned out to be very well possible to measure the amounts of drugs in the wastewater. Because the municipalities were spread out across the country, the measurements give a clear picture of the differences in drug use across the Netherlands. The measurement method is therefore an objective supplement to the questionnaires. Six drugs were measured: cocaine, crystal meth, XTC, speed and two designer drugs (3-CMC and 4-CMC). The use of these drugs was constant throughout the year, with a notable peak after New Year’s Eve.
Some drugs were used more often during the weekend, in particular the party drug XTC. In addition, a difference was found between municipalities of different sizes: in almost all cases drugs were used in large cities and municipalities (more than 100.000 inhabitants), also after correction for the number of inhabitants. The designer drugs were consumed very rarely, making it difficult to identify differences between municipalities or measurement periods. RIVM conducted this study in collaboration with the Trimbos Institute. Measurements were taken in wastewater for a full week five times between November 2023 and November 2024. Because drug use was constant, measuring once a year in the same municipalities in absence of an event would be sufficient to get an overall picture of the amount of drugs present in wastewater in the Netherlands. By repeating the measurement at the same time each year, differences between years can be identified. Keywords: wastewater, drugs, use, trend analyses, monitoring
Pagina 5 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Pagina 6 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Inhoudsopgave
Samenvatting — 9 1
Inleiding — 13
2 2.1 2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4 2.3.5 2.3.6 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8
Materiaal en methode — 15 Rioolwaterbemonstering: periodes — 15 Rioolwaterbemonstering: rwzi’s — 15 Drugs en metabolieten — 16 3-CMC en 4-CMC — 16 Cocaïne en Benzoylecgonine — 17 MDMA en MDA — 17 Methamfetamine en 4-hydroxymethamfetamine (Pholedrine) — 17 Amfetamine en 4-hydroxyamfetamine — 17 Chemische Standaarden — 18 Monstervoorbewerking: vaste stof extractie (SPE) — 19 Meetmethode: Vloeistofchromatografie met massaspectrometrie (UPLCMS/MS) — 21 Berekeningen gehaltes in rioolwater naar vrachten per rwzi — 21 Uitsluiten van vermoedelijke dumpingen — 22 Statistische evaluatie en visualisatie — 22
3 3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.2
Validatie — 25 Interne validatie — 25 UPLC-MS/MS instellingen — 25 Kalibratielijnen & LOD en LOQ — 25 Monstervoorbewerkingsmethoden — 26 Spike-recovery onderzoek — 26 Vergelijking van rioolwatermonster meetresultaten met KWR — 27
4 4.1 4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.2 4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.2.4 4.2.5 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3
Resultaten — 31 Bemonsteringen en meetmethode — 31 Bemonsteringen — 31 Methodeontwikkeling — 31 Totale hoeveelheid gemeten rioolwatermonsters — 31 Vermoedelijke dumpingen – exclusie van datapunten — 31 Exclusie - CMC’s data — 31 Exclusie – CO en BE data — 31 Exclusie - MDMA en MDA data — 32 Exclusie – amfetamine (AMF) en methamfetamine (METH) data — 32 Uitgesloten datapunten totaal — 32 Trends over de tijd — 32 Verschillen tussen weekdagen en weekenddagen — 32 Trend door bemonsteringsperiodes nov23 – nov24 — 33 De kerstperiode en oudejaarsavond/nieuwjaarsdag ten opzichte van overige week- en weekenddagen — 35 Regionale verschillen — 37 Gebruik per stof in onderzochte rwzi-regio’s — 37 Landelijke indeling — 37
4.4 4.4.1 4.4.2
Pagina 7 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
5 5.1 5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.2 5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.3 5.3.1 5.3.2 5.4
Discussie — 39 Bemonsteringen en meetmethode — 39 Bemonsteringen — 39 UPLC-MS/MS meetmethode — 39 Ratio’s en exclusie — 40 Trends over de tijd — 41 Week- en weekenddagen — 41 Trends binnen een jaar (nov 2023 – nov 2024) — 41 SCORE rwzi-gemeenten — 42 Vergelijking feestdagen en overige periodes — 42 Regionale verschillen en mate van stedelijkheid — 43 Meest gebruikte drugs per gemeente — 43 Geografisch bundelen van rwzi’s — 43 Aanvullende informatie ten opzichte van bestaande drugsmonitors — 44
6
Conclusie — 45 Dankbetuiging — 47 Referenties — 49 Bijlage 1 Chemicaliën — 53 Bijlage 2 Overzicht retentietijden en massa-overgangen — 54 Bijlage 3 Overzicht bemonsteringsdata — 55 Bijlage 4 Vergelijking nabijgelegen rwzi’s — 57
Pagina 8 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Samenvatting
Drugsgebruik wordt in Nederland gemonitord op verschillende manieren. Dit gebeurt bijvoorbeeld door vragenlijsten af te nemen onder de algemene bevolking of specifieke groepen, zoals uitgaande jongvolwassenen, en door het testen van de samenstelling van drugs bij inleverpunten voor consumenten. Deze gegevens worden verzameld in de Nationale Drug Monitor (NDM) van het Trimbos-instituut. De NDM biedt een actueel overzicht van het drugsgebruik in Nederland op basis van verschillende informatiebronnen, maar geeft geen compleet beeld van de totale hoeveelheid drugs die wordt geconsumeerd of van de geografische spreiding van drugsgebruik in Nederland. Rioolwateronderzoek is eerder een nuttig aanvullend monitoringsinstrument gebleken voor de gezondheid, leefstijl en leefomgeving van de bevolking. Zo werd COVID-19 in rioolwater gemeten tijdens de coronapandemie. Om te onderzoeken in hoeverre rioolwateronderzoek naar drugs een aanvullende waarde heeft ten opzichte van de huidige monitoringsinstrumenten is in 2023, in opdracht van de ministeries van VWS en J&V, een pilot gestart naar de mogelijkheden tot het inzetten van rioolwateronderzoek voor de monitoring van drugsgebruik in Nederland. De pilot is een samenwerking tussen het RIVM en het Trimbos-instituut. Het doel van dit onderzoek was meerledig.
In eerste instantie is gekeken naar de technische haalbaarheid voor kwantitatieve metingen van verschillende drugs in rioolwater. Daarnaast was het doel om inzicht te verkrijgen in zowel trends in de tijd als regionale trends van de verschillende drugs. Ten slotte is er gekeken naar welke aanvullende informatie er uit het rioolwateronderzoek gehaald kan worden naast bestaande monitors. In samenspraak met de opdrachtgevers en het Trimbos-instituut zijn de volgende drugs gemeten in rioolwater: cocaïne, 3,4methyleendioxymethamfetamine (MDMA – de werkzame stof in XTC), methamfetamine (crystal meth), amfetamine (speed). Dit zijn de meest gebruikte drugs in Nederland. Tevens zijn twee Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS) behorende tot de groep cathinonen meegenomen; 3chloormethcathinon (3-CMC) en 4-chloormethcathinon (4-CMC). Er is voor deze NPS gekozen, omdat er waarschijnlijk een verschuiving naar het gebruik van deze stoffen plaats heeft gevonden na het recente verbod van 3-MMC en 4-MMC. Daarnaast is waar mogelijk ook de bijbehorende metaboliet van de drug meegenomen om beter onderscheid te kunnen maken tussen humane consumptie en bijvoorbeeld een lozing van drugs in het riool. In de periode van november 2023 t/m november 2024 is het rioolwater van 20 rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s) verspreid over Nederland, bemonsterd en geanalyseerd.
Bemonsteringen zijn in vijf afzonderlijke periodes (tussen november 2023 en november 2024) uitgevoerd. In de eerste periode is 7 dagen achter elkaar bemonsterd, in de daaropvolgende 4 periodes 3 dagen per week. De periodes zijn zo gekozen dat een “normaal” patroon van drugsgebruik werd verwacht. Daarnaast is rond oud en nieuw bemonsterd, omdat de verwachting is Pagina 9 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
dat er dan verhoogd gebruik plaatsvindt. Met behulp van additionele informatie over de hoeveelheid afvalwater op de bemonsteringsdagen en het aantal bewoners aangesloten per rwzi, zijn de gemeten concentraties omgerekend naar vrachten, uitgedrukt in mg/1000 inwoners/dag. Het RIVM heeft een methode ontwikkeld waar gebruik wordt gemaakt van Solid Phase Extraction (SPE) en vloeistofchromatografie met massaspectrometrie (UPLC-MS/MS). Aan de ene kant is deze methode relatief tijdrovend en duur, aan de andere kant konden alle geselecteerde drugs en metabolieten goed worden gemeten met deze ontwikkelde methode. De methode is intern gevalideerd. Aanvullend heeft het laboratorium van KWR met een iets andere methode ook deze drugs in een aantal van dezelfde monsters gemeten en zijn de analyseresultaten vergeleken met de RIVM-resultaten. De gehaltes van de verschillende laboratoria kwamen goed overeen. In totaal zijn er 356 rioolwatermonsters gemeten. Wanneer er vermoedens waren van dumpingen van drugs in het riool, zijn deze waarden uitgesloten. Hiervoor is gekeken naar uitzonderlijk hoge gehaltes van drugs en/of afwijkende ratio’s van de drug met de bijbehorende metaboliet. Voor alle drugs is gekeken of er grote verschillen zijn tussen week- en weekenddagen.
Hieruit volgde dat alleen bij MDMA en het metaboliet MDA een significant verschil werd gevonden wanneer zondag en maandag werd vergeleken met dinsdag t/m zaterdag. Voor MDMA is een weekendpiek uitlegbaar, aangezien deze drug vooral recreatief tijdens het uitgaan wordt gebruikt met name in de vorm van ecstasy. Voor cocaïne werd een weekendpiek verwacht, maar werd geen significant verschil gevonden ten opzichte van weekdagen. Voor de CMC’s waren te weinig gegevens beschikbaar om een duidelijk verschil tussen week- en weekenddagen te kunnen aantonen. Voor methamfetamine en amfetamine werd geen weekendpiek verwacht en ook niet gevonden. De trend door het jaar (nov ‘23 – nov ‘24) leek vrij stabiel voor alle drugs en metabolieten, met uitzondering van de periode rondom oud en nieuw; in die periode werden voor een aantal stoffen hogere vrachten gevonden ten opzichte van de overige periodes, met name voor MDMA en cocaïne en in mindere mate voor de CMC’s. Van deze drugs is bekend dat zij vooral gebruikt worden in een recreatieve setting tijdens het uitgaan en zeker ook tijdens de evenementen die landelijk op grotere en kleinere schaal plaatsvinden rondom de jaarwisseling. Deze piekmomenten bieden meer inzicht in mogelijk maximale concentraties in het rioolwater die nog op gebruik kunnen duiden en helpen bij het identificeren van eventuele dumpingen op het riool.
Daarnaast tonen deze resultaten aan dat het van belang is rekening te houden met zowel landelijke als lokale festiviteiten wanneer er een vergelijking wordt gemaakt tussen verschillende jaren. In grotere gemeenten (>100.000 inwoners aangesloten op rwzi) werd, rekening houdend met het aantal inwoners, over het algemeen meer van de drugs/metabolieten gevonden dan in kleinere gemeenten (<100.000 inwoners aangesloten op rwzi). Het is verstandig om Pagina 10 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
meerdere grote en kleine gemeenten mee te nemen bij drugsmetingen in rioolwater, om zodoende een gebalanceerd beeld te schetsen. Zowel de hoeveelheid aangetroffen drugs, als welke drugs het meest worden aangetroffen verschilt sterk per gemeente. Dit resultaat laat zien dat rioolwatermetingen van drugs nuttig kunnen zijn om lokale trends en ontwikkelingen in de tijd te volgen, ook voor drugs waar via andere monitoringssystemen slecht zicht is op lokaal gebruik. Uit de gevonden resultaten komt een aantal conclusies en aanbevelingen naar voren: De resultaten laten zien dat aan de hand van rioolwateronderzoek in een aantal gemeenten een goed landelijk beeld verkregen kan worden van drugsgebruik van de gemeten drugs. Tevens biedt rioolwateronderzoek inzicht over het gebruik over de tijd. Hiermee is rioolwateronderzoek een mooie aanvulling op vragenlijst onderzoek onder de Nederlandse bevolking. Deze laatste geven meer inzicht in specifieke kenmerken van de bevolking (bijv. leeftijd, opleidingsniveau) en gebruikspatronen (bijv. recreatief, verslaving). - De 20 rwzi’s uit deze pilot geven een landelijke dekking en een goede verdeling tussen grote en kleine rwzi’s. Het is nog onduidelijk wat het toevoegen van meer rwzi’s aan aanvullende informatie zal geven. Naar verwachting biedt dit geen aanvullende informatie over regionale trends.
Daarom bevelen wij aan deze 20 rwzi’s te blijven monitoren in het geval van een langere termijn monitoring van rioolwater op drugs. - Verken de mogelijkheden om in de toekomst de huidige meetmethode op te splitsen: de in dit onderzoek ontwikkelde methode voor stoffen op laag detectieniveau, zoals NPS en daarnaast één robuuste, minder tijdrovende en arbeidsintensieve methode voor kwantitatieve metingen voor de meer conventionele drugs. - Onderzoek of het mogelijk/wenselijk is om de kwantitatieve methode uit te breiden met analyses van middelen met een toenemend oneigenlijk gebruik, zoals ketamine en oxycodon. - Bij een vervolg op de pilot is het advies om voor de drugs en metabolieten uit deze pilot een aaneengesloten week te meten. Dit voorkomt de invloed van mogelijke dumpingen en evenementen en de nasleep hiervan bij bijvoorbeeld 3-4 metingen in de week. - Uit de resultaten blijkt dat het voldoende is om één meetmoment per jaar te kiezen om een landelijk beeld te krijgen over de jaren heen, mits deze periode geen grote landelijke feestdagen of festivals bevat en elk jaar dezelfde periode wordt bemonsterd. - Om zicht te houden op piekmomenten van drugsgebruik is het nuttig om aanvullend metingen rondom deze piekmomenten zoals nieuwjaarsdag mee te nemen in de jaarlijkse metingen.
- Uit andere surveillance instrumenten komen aanwijzingen dat het gebruik van bepaalde drugs regionaal kan verschillen. De huidige metingen laten zien dat het onmogelijk is om met het clusteren van gemeenten verschillen tussen regio’s te kunnen detecteren. Hotspots in gebruik van bepaalde middelen blijken heel lokaal te kunnen optreden. Pagina 11 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
-
Om een beter actueel en lokaal beeld te krijgen van veranderingen over de tijd wordt aanbevolen een meerjarige monitor gedurende 5 à 10 jaar in te richten.
Pagina 12 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
1
Inleiding
Rioolwateronderzoek is een nuttig instrument om parameters te volgen die informatie bevatten over de gezondheid van de Nederlandse bevolking en over stoffen waar de bevolking aan blootgesteld wordt. Zo worden sinds 2020 rioolwatermetingen structureel ingezet om de verspreiding van het coronavirus te monitoren. Bij de Nationale Rioolwatersurveillance (NRS) zijn alle rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi's) in Nederland betrokken. De NRS is een samenwerking tussen het RIVM, de 21 Nederlandse waterschappen, de Unie van Waterschappen en het ministerie van VWS is de opdrachtgever. 1 De rioolwatermetingen hebben uiteindelijk ook hun weerslag gekregen in de recent herziene Europese Richtlijn Stedelijk afvalwater, waarin wordt voorgesteld om op basis van de ervaringen met COVID-19 het rioolwater systematisch te controleren op verschillende gezondheidsparameters zoals SARS-CoV-2 en antimicrobiële resistentie. 2 Naar aanleiding van de coronapandemie is er meer interesse gekomen vanuit de overheid om rioolwatermonitoring niet alleen als surveillanceinstrument voor infectieziektes in te zetten, maar ook te gebruiken voor nader onderzoek naar de gezondheid, leefstijl en leefomgeving van de bevolking.
Internationaal wordt er ook gezocht naar verbreding en harmonisatie van rioolwateronderzoek, als instrument voor het monitoren van de volksgezondheid, bijvoorbeeld in het Europees EUWISH project. 3 In het “Sewage analysis CORe group - Europe” (SCORE)onderzoek wordt sinds 2011 in verschillende Europese steden jaarlijks de aanwezigheid van een aantal drugs in het rioolwater gemonitord en gerapporteerd. 4 Deze rapportage wordt ook steeds belangrijker in het kader van de Europese monitoringsactiviteiten die het Drugs Agentschap van de Europese Unie (EUDA) coördineert. 5 Rioolwatermetingen kunnen als een aanvullende methode dienen op de bestaande monitoringsinstrumenten om het totale gebruik van verschillende drugs heel specifiek en door de tijd heen in kaart te brengen. Om te onderzoeken in hoeverre drugsmetingen in het rioolwater een aanvullende waarde hebben ten opzichte van de huidige monitoringsinstrumenten is in 2023 – in opdracht van de ministeries van VWS en J&V – een pilot gestart naar de mogelijkheden tot het inzetten van rioolwateronderzoek voor de monitoring van drugsgebruik in Nederland. Dit briefrapport beschrijft de resultaten voortgekomen uit dit onderzoek uitgevoerd door het RIVM, in samenwerking met het Trimbos-instituut.
Het doel van de drugspilot is meerledig: - Toetsen van de technische haalbaarheid voor de kwantitatieve bepaling van verschillende drugs en metabolieten in rioolwater;
1 Rioolwateronderzoek, hoe en waarom? | RIVM 2
Richtlijn - EU - 2024/3019 - EN - EUR-Lex Home | EU-WISH 4 https://score-network.eu/ 5 Wastewater analysis and drugs — a European multi-city study | www.euda.europa.eu 3
Pagina 13 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
-
Inzicht verkrijgen in trends over de tijd van drugsgebruik in Nederland op basis van rioolwatermetingen; Inzicht krijgen in regionale trends van drugsgebruik in Nederland op basis van rioolwatermetingen; Verkennen of rioolwateronderzoek aanvullende informatie oplevert naast bestaande monitors zoals de Nationale Drugs Monitor (NDM) en het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS), beide ondergebracht bij het Trimbos-instituut.
In deze pilot is, in overleg met de opdrachtgevers en het Trimbosinstituut gekozen om de volgende drugs te meten in rioolwater: cocaïne, 3,4-methyleendioxymethamfetamine (MDMA – de werkzame stof in XTC), methamfetamine (crystal meth), amfetamine (speed). Dit zijn de veel gebruikte drugs in Nederland. Tevens zijn twee Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS) behorende tot de groep cathinonen meegenomen; 3-chloormethcathinon (3-CMC) en 4-chloormethcathinon (4-CMC). Er is voor deze NPS gekozen, omdat er waarschijnlijk een verschuiving naar het gebruik van deze stoffen plaats heeft gevonden na het recente verbod van 3-MMC en 4-MMC. Daarnaast is waar mogelijk ook de bijbehorende metaboliet van de drug meegenomen voor een betrouwbaardere indicatie van gebruik. De aanwezigheid van metabolieten is namelijk een indicatie dat er daadwerkelijk sprake is van humane consumptie en niet van dumpingen op het riool. In de periode van november 2023 t/m november 2024 is het rioolwater van 20 rwzi’s verspreid over Nederland, bemonsterd en geanalyseerd. De details over de opzet en uitvoering van de pilot worden nader toegelicht in hoofdstuk 2 – materiaal en methode. Hoofdstuk 3 bevat de resultaten uit de drugsmetingen in het rioolwater en de trendanalyses die daaruit voort zijn gekomen.
In de discussie (hoofdstuk 4) en conclusie (hoofdstuk 5) worden de resultaten toegelicht, hun meerwaarde geduid en worden aanbevelingen gedaan voor drugsmonitoring in het Nederlandse rioolwater.
Pagina 14 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
2
Materiaal en methode
2.1
Rioolwaterbemonstering: periodes De bemonsteringen van het rioolwater vonden plaats tussen november 2023 en november 2024, en zijn in vijf afzonderlijke periodes uitgevoerd. Voor de bemonsteringen is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de infrastructuur van de NRS. Hiervoor worden gedurende 24 uur deelmonsters van het rioolwater genomen die qua hoeveelheid evenredig zijn met de hoeveelheid water die op dat moment door de zuivering stroomt, zogenaamde 24-uurs debiet-proportionele monsters. Deze monsters worden vervolgens gekoeld opgeslagen in een bemonsteringskast. Na 24 uur wordt een deelmonster van 500 mL genomen uit de verzamelde rioolwatermonsters, wat een afspiegeling is van de rioolwater-samenstelling van die dag. Wanneer in het vervolg van dit rapport wordt gesproken over een dag, wordt hiermee 24 uur bedoeld. Het uiteindelijke deelmonster is gekoeld vervoerd en na aankomst bij het RIVM ingevroren op -20 °C. De eerste bemonstering, dienend als basismeting van zeven aaneengesloten dagen, heeft plaatsgevonden in november 2023. De vier volgende bemonsteringsperiodes vonden plaats rond de jaarwisseling 2023/2024, in maart 2024, september 2024 en november 2024, zoals weergeven in figuur 1. In deze vier periodes zijn drie dagen uit één week bemonsterd.
In de selectie van de bemonsteringsperiodes is zoveel mogelijk rekening gehouden met het excluderen van festiviteiten en vakantiemomenten. Van de gekozen periodes voor bemonstering wordt aangenomen dat het drugsgebruik vergelijkbaar is ten opzichte van het (verwachte) gemiddelde middelengebruik. De periode in maart valt samen met de periode van het SCORE onderzoek, waarin gelijktijdig in meerdere Europese steden rioolwatermonsters voor drugsanalyses worden genomen. De periode rond de jaarwisseling 2023/2024 is juist geïncludeerd om een festiviteiten-vakantiemoment met de andere periodes te kunnen vergelijken. Figuur 1 Tijdlijn van de bemonsteringen tussen november 2023 en november 2024.
2.2
Rioolwaterbemonstering: rwzi’s Bij de selectie van de 20 rwzi's is rekening gehouden met een gelijke verdeling over de regio’s in Nederland: Noord (Groningen, Friesland, Drenthe), Zuid (Zeeland, Noord-Brabant, Limburg), Midden (Utrecht en Flevoland), Oost (Gelderland, Overijssel) en West (Noord-Holland, ZuidHolland). In de totale selectie zijn de volgende kenmerken Pagina 15 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
meegenomen: aanwezigheid studenten, aan- of afwezigheid toerisme, grensgebieden, beschikbaarheid gegevens uit eerdere metingen (in het bijzonder de SCORE-metingen), en verdeling tussen kleine en grote gemeenten. Voor deze laatstgenoemde verdeling is gebruik gemaakt van de afkapgrens van 100.000 inwoners, zoals deze ook in de al eerdergenoemde herziene Europese Richtlijn Stedelijk Afvalwater wordt gehanteerd. Dit resulteerde in 11 grote en 9 kleine gemeenten. Aanvullend is zoveel mogelijk rekening gehouden met het feit dat één rwzi zoveel mogelijk overeenkomt met één gemeente. Met uitzondering van de gemeenten die betrokken zijn bij het SCORE onderzoek, is het rioolwater van de betrokken rwzi’s voor minimaal 82% afkomstig van één gemeente, en wordt andersom ook minimaal 82% van het afvalwater afkomstig van een gemeente gezuiverd door één rwzi. De percentages voor de gemeenten uit het SCORE onderzoek liggen wat lager. Tenslotte is rekening gehouden met de betrouwbaarheid van levering van goede monsters op basis van de reguliere bemonsteringen voor corona binnen het NRS-programma. De betrokken gemeenten zijn via een brief geïnformeerd, en er is met de gemeenten en opdrachtgevers afgesproken dat in deze rapportage geen afzonderlijke gemeenten bij naam genoemd zullen worden, en dat de resultaten alleen op hoofdlijnen gerapporteerd zullen worden.
Doorslaggevend argument hierbij is dat de betrokken gemeenten door het RIVM in samenspraak met het Trimbos-instituut en opdrachtgevers zijn geselecteerd, en niet zelf voor deelname gekozen hebben. Daarnaast is het doel van deze pilot om een landelijk beeld van het drugsgebruik te creëren, en niet van afzonderlijke gemeenten. 2.3
Drugs en metabolieten De onderzochte drugs in deze drugspilot zijn: 3-CMC, 4-CMC, cocaïne (CO), MDMA, methamfetamine (METH) en amfetamine (AMF). Voor elke drug is in de wetenschappelijke literatuur (Pubmed) of via de samenvatting van de productkenmerken (SmPC) uitgezocht wat de belangrijkste metabolieten en excretiepatronen zijn. Het is belangrijk om zoveel mogelijk metabolieten mee te nemen in de analyses, omdat het met name metabolieten zijn, die aangeven dat er sprake is van daadwerkelijk gebruik van de onderzochte drugs i.p.v. drugslozingen. De metabolieten in de meetmethode van deze drugspilot zijn: benzoylecgonine (BE, horend bij cocaïne), MDA (horend bij MDMA), 4hydroxymethamfetamine (ook bekend als pholedrine; horend bij methamfetamine) en 4-hydroxyamfetamine (horend bij amfetamine).
2.3.1
3-CMC en 4-CMC Lopes et al. hebben recentelijk onderzoek gedaan naar de mogelijke metabolieten van een aantal nieuwe psychoactieve stoffen (NPS), waaronder 3-CMC en 4-CMC [1]. Dit onderzoek is niet in mensen uitgevoerd, maar met een in vitro studie, waarbij de NPS werd gemetaboliseerd door humane levermicrosomen. Van de voorgestelde metabolieten uit dit artikel waren helaas geen referentiestandaarden beschikbaar. Het geneesmiddel bupropion heeft een vergelijkbare chemische structuur met 3-CMC [2-4]. In de SmPC van bupropion wordt beschreven dat slechts 0,5% van de ingenomen dosis onveranderd wordt uitgescheiden [2]. Er wordt in de SmPC niet gespecificeerd welke inactieve hoofdmetabolieten in de urine van de mens terug te vinden Pagina 16 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
zijn na toediening van dit middel. Dit betekent dat naar verwachting een klein deel van de CMC’s onveranderd wordt uitgescheiden. Ook zijn we door afwezigheid een duidelijk hoofdmetaboliet en een beschikbaar standaard hiervan aangewezen op de meting van de onveranderde drug, die waarschijnlijk in lagere concentraties voorkomt. Bovendien kunnen we door de afwezigheid van een metaboliet moeilijker consumptie van kleinschalige dumpingen scheiden. 2.3.2
Cocaïne en Benzoylecgonine Cocaïne wordt gemetaboliseerd naar benzoylecgonine. De hoeveelheid BE in urine is afhankelijk van toedieningsroute. Bij intraveneuze toediening wordt gemiddeld 39% van de toegediende dosis cocaïne als BE uitgescheiden, dit is respectievelijk 30% bij intranasaal gebruik (‘snuiven’) en 16% bij roken [5]. Een andere studie beschrijft dat 1-9% van de toegediende dosis cocaïne onveranderd wordt uitgescheiden en 35-54% als BE [6]. Verschillende studies die zowel BE als CO in rioolwater meten, rapporteren vergelijkbare ratio’s [7, 8]. Baker et al. vonden bijvoorbeeld een gemiddelde CO/BE ratio van 42% in het rioolwater [7]. Nuijs et al. vinden gemiddelde CO/BE ratio’s van 30 - 50% in rioolwater [8].
2.3.3
MDMA en MDA MDMA wordt in grote mate (15%) onveranderd uitgescheiden, ongeacht de wijze van consumptie en is daarmee een interessante stof voor rioolwateronderzoek [9]. MDA is een van de metabolieten van MDMA en wordt als ongeveer als 1.5% van de oraal ingenomen MDMA uitgescheiden [9]. MDA is enkele keren gekwantificeerd in rioolwaterstudies en de gevonden ratio van MDA/MDMA in rioolwater was gemiddeld tussen de 5-7% [7, 10].
2.3.4
Methamfetamine en 4-hydroxymethamfetamine (Pholedrine) Methamfetamine wordt vooral onveranderd uitgescheiden na roken of intraveneuze toediening en ongeveer 32 – 47% van de toegediende dosis is in de urine terug te vinden [11{Kim, 2004 #15]. Amfetamine is één van de hoofdmetabolieten en wordt uitgescheiden in 6-10% van de ingenomen dosis methamfetamine [11, 12]. Amfetamine als metaboliet van methamfetamine is niet geschikt voor rioolwateronderzoek, omdat amfetamine zowel als drug als geneesmiddel wordt gebruikt en als hoofdmetaboliet daarvan wordt uitgescheiden (zie 2.3.4). Een ander metaboliet van methamfetamine is 4-hydroxymethamfetamine (of pholedrine) [13]. De excretie van pholedrine is rond de 15% (na 24 uur) in de mens na orale inname van methamfetamine [14]. Bade et al. hebben in een rioolwateronderzoek gekeken naar pholedrine als metaboliet van methamfetamine. De ratio van pholedrine en methamfetamine verschilde per rwzi en de conclusie uit die studie was dan ook dat pholedrine kon niet gebruikt worden als marker voor consumptie [15].
2.3.5
Amfetamine en 4-hydroxyamfetamine In dit onderzoek kijken we naar illegaal gebruik van amfetamine. Omdat dit middel ook een geneesmiddel is, dat o.a. wordt voorgeschreven bij ADHD, is er aardig wat bekend over de farmacokinetiek [16, 17]. Er zijn twee vormen van amfetamine als geneesmiddel in Nederland: Pagina 17 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
dexamefatamine (of d-amfetamine; een racemisch pure vorm van amfetamine) en lisdexamfetamine (een prodrug van dexamfetamine). In de samenvatting van de productkenmerken (SmPC) van lisdexamfetamine wordt aangegeven dat 42% van de dosis in de urine amfetamine betreft [17]. In de SmPC van dexamfetamine wordt geschreven dat bij een lage pH ongeveer 80% van de amfetamine in ongewijzigde vorm in de urine gevonden kan worden, terwijl dat slechts 2-3% is in alkalische urine [16]. Uit een studie van Dring et al. volgde dat na 24 uur 30% van de oraal toegediende amfetamine onveranderd was uitgescheiden, 21% van de ingenomen dosis amfetamine werd uitgescheiden als benzoëzuur en 3% als 4-hydroxyamfetamine [18]. Omdat amfetamine een metaboliet is van methamfetamine vormen metabolieten van amfetamine ook een klein deel van de metabolieten van methamfetamine [13]. Naar ons weten is 4-hydroxyamfetamine niet eerder gemeten in rioolwater. 2.3.6
Chemische Standaarden Van alle drugs en relevante metabolieten is een referentiestandaard met een hoge zuiverheid gebruikt voor de analyses. Er is geen onderscheid gemaakt tussen stereo-isomeren van een component. Ook is er voor iedere drug en metaboliet een interne standaard gebruikt in de gedeutereerde vorm. Deze gedeutereerde analogen gedragen zich doorgaans hetzelfde wat betreft retentietijden en ionisatie als de nietgedeutereerde standaarden. Ook worden deze interne standaarden gebruikt om een correctie uit te kunnen voeren voor verlies van de originele verbinding tijdens de voorbewerking van het monster. Voor 3- en 4-CMC waren er geen gedeutereerde interne standaarden beschikbaar tijdens de aanvang van deze drugspilot. Er is besloten om de gedeutereerde 4-methylmethcathinone (4-MMC, bekend onder de naam Mefedron) als interne standaard te gebruiken. De chemische structuur van 4-MMC is vergelijkbaar met 3-CMC en 4-CMC. De 4-MMC structuur heeft een methylgroep in plaats van een chloridegroep als substituent aan de benzeenring. Daarnaast verschillen de 3-CMC en 4CMC in positie van de chloride substituent aan de benzeenring en lijkt 4MMC daardoor qua structuur meer op 4-CMC. Er kan echter vanuit worden gegaan dat het verschil minimaal is {Smith, 2018 #47}.
Vanwege de grote overeenkomsten in structuur is aangenomen dat de intensiteit van het detectiesignaal van de overgangen ook in grote mate overeenkomt met elkaar. Gedeutereerd 4-MMC is daarom gebruikt om de interne standaard correctie berekening uit te kunnen voeren voor het mogelijk verlies van 3-CMC en 4-CMC tijdens de monstervoorbewerking. Een overzicht van alle gebruikte drugs en metaboliet standaarden, met bijbehorende informatie, is te vinden in bijlage 1. De chemische structuren van de drugs en metabolieten die in deze drugpilot zijn geanalyseerd staan weergegeven in figuur 2.
Pagina 18 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Figuur 2 Chemische structuren van de drugs en metabolieten waarvoor het gehalte in rioolwatermonsters bepaald is; cocaïne (CO) en benzoylecgonine (BE); 3,4-methyleendioxymethamfetamine (MDMA) en 3,4methyleendioxyamfetamine (MDA); methamfetamine (METH) en 4hydroxymethamfetamine (pholedrine); amfetamine (AMF) en 4hydroxyamfetamine; 3-chloormethcathinon (3-CMC) en 4-chloormethcathinon (4-CMC), voor beide geen metaboliet beschikbaar.
2.4
Monstervoorbewerking: vaste stof extractie (SPE) Voordat de drugs geanalyseerd kunnen worden zijn eerst een aantal voorbewerkingsstappen van het rioolwatermonster nodig. Deze stappen worden in deze paragraaf beschreven, en zijn schematisch weergegeven in figuur 3.
Pagina 19 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Figuur 3 Werkschema van de rioolwater monstervoorbewerking vanaf binnenkomst uit de vriezer tot en met de QTRAP analyse.
De bevroren rioolwatermonsters zijn opgeslagen bij een temperatuur van -20 °C tot het moment van voorbewerking. Eerst zijn de monsters ontdooid op kamertemperatuur. Daarna is 100 mL van de monsters gecentrifugeerd, 90 mL hiervan is overgebracht in een Scottfles en aangezuurd met een 2M zoutzuuroplossing, totdat een pH≤2 was bereikt. Uit het validatieonderzoek (zie hoofdstuk 3) is naar voren gekomen dat een pH≤2 essentieel is om alle drugs uit de rioolwater matrix te verkrijgen. Vervolgens is de interne standaardoplossing aan het aangezuurde rioolwatermonster toegevoegd. Om de drugs en metabolieten uit de rioolwatermatrix te isoleren is een vaste stof extractie (Solid Phase Extraction, SPE) toegepast zoals beschreven door Castiglioni et al. in 2006 [19]. De SPE-extractie is uitgevoerd met behulp van kation-uitwisseling cartridges om basische stoffen te kunnen extraheren met het type Oasis-MCX (6 cc cartridge, 150 mg sorbent). Het SPE proces is uitgevoerd met behulp van het geautomatiseerde Thermo Scientific Dionex AutoTrace 280 SPE systeem. Voor de activering van de Oasis MCX-cartridges middels conditionering zijn de cartridges gewassen met 6 mL methanol, 3 mL Milli-Q water en daarna aangezuurd met 3 mL van een 0,01M zoutzuuroplossing.
Van de aangezuurde monsters is 50 mL middels gecontroleerde air displacement (stikstofgas) door de SPE cartridges gepompt, met een stroomsnelheid van 10 mL/min. Vervolgens zijn de SPE cartridges 10 minuten gedroogd met behulp van een stroom van stikstofgas. De SPE cartridges zijn gewassen met 6 mL ethylacetaat en geëxtraheerd met 6 mL van een 2% ammonia in methanol. Daarna zijn de extracten gedroogd onder stikstofstroom en opgelost in 200 μL van een 10% methanol in MilliQ oplossing voor UPLC-MS/MS analyse.
Pagina 20 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
2.5
Meetmethode: Vloeistofchromatografie met massaspectrometrie (UPLC-MS/MS) Voor de meetmethode is vloeistofchromatografie in combinatie met massaspectrometrie toegepast om de aanwezigheid en de concentratie van drugs en de bijbehorende metabolieten in rioolwater te bepalen. Voor deze drugspilot is het UPLC-MS/MS systeem met een Nexera LC30 UPLC module van Shimadzu gekoppeld aan een Sciex QTRAP 6500 massadetector gebruikt voor de analyses. De UPLC-MS/MS analyse is gebaseerd op de meetmethode beschreven door Bade et al. in 2020 [19]. Voor de chromatografische scheiding van de drugs en metabolieten is een Restek Raptor Biphenyl kolom (100 × 2,1 mm x 2,7 μm, cat no 9309A12) met voorkolom Raptor Biphenyl (5 × 2,1 mm, cat no 9309U0252) gebruikt. De stroomsnelheid is 0,3 mL/min met een injectievolume van 2 μL, de autosampler tray temperatuur is ingesteld op een temperatuur van 15 graden Celsius en de kolomtemperatuur op 40 graden Celsius. Voor de mobiele fase zijn twee oplossingen gebruikt; eluens A bestaat uit 95% water met 5% methanol en 0,1% mierenzuur, eluens B bestaat uit 95% methanol met 5% water en 0,1% mierenzuur. De start samenstelling van de mobiele fase verhoudt zich in een ratio van 98:2 eluens A tot eluens B. De totale looptijd van de analyse bedraagt 22 minuten.
In de eerste twee minuten van de looptijd is het percentage van eluens B verhoogd tot 20% en vervolgens geleidelijk opgelopen in 12 minuten tot een percentage eluens B van 45%. Daarna stijgt het percentage eluens B in 5 minuten tijd verder lineair omhoog tot 100%, gevolgd door een verlaging waarmee eluens B is teruggebracht tot het oorspronkelijke startpercentage van 2% om het systeem te equilibreren tijdens de laatste 3 minuten. De instellingen van de massadetector vanuit Bade et al. zijn als volgt geïmplementeerd; de ESI-bron ingesteld op een temperatuur van 450°C; curtaingas – 20 psi; botsingsgas - medium; ionensprayspanning - 5500 V; ionenbrongas 1 psi en ionenbrongas 2 - 50 psi. De massaspectrometrische analyses zijn uitgevoerd in positieve modus met behulp van scheduled multiple reaction monitoring (MRM). Voor iedere drug of metaboliet zijn twee à drie overgangen met de hoogste intensiteit van het precursor-ion geselecteerd en twee overgangen voor de gedeutereerde interne standaarden (bijlage 2). Alle meetresultaten zijn verzameld met Analyst 1.7.1 (Sciex) en verwerkt via MultiQuant 3.0.3. De resultaten zijn omgerekend naar concentraties op basis van de piekoppervlaktes t.o.v. de kalibratielijnen en de surrogaat interne standaarden (zie hoofdstuk 3). De drugs en metaboliet concentraties zijn omgerekend naar ng/L rioolwatermonster.
2.6
Berekeningen gehaltes in rioolwater naar vrachten per rwzi De resultaten in dit rapport worden uitgedrukt in vrachten, wat overeenkomt met het aantal mg/dag/1000 inwoners. Allereerst is een absolute hoeveelheid per dag berekend door de concentratie in het rioolwatermonster (ng/L) te vermenigvuldigen met het aantal liters dat op de dag van de bemonstering is gezuiverd door de betreffende rwzi Pagina 21 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
volgens formule 1. Deze debieten (in m3/24 uur) zijn verkregen van het Informatiehuis Water. Formule 1 Gehalte van stof in onderzocht rioolwatermonster (ng/L), vermenigvuldigd met het debiet van de rwzi op de bemonsteringsdag, doorberekend naar mg/dag. 𝑛𝑛𝑛𝑛 𝑚𝑚3 ∗ 𝐿𝐿 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 = 𝑚𝑚𝑚𝑚/𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 1000
Daarna is het inwoneraantal van de aangesloten inwoners per rwzi uit de periode 2024 gebruikt om tot mg/dag/1000 inwoners te komen (formule 2) Hiervoor zijn de meest recente inwoneraantallen volgens het CBS gebruikt, met als peildatum 1-1-2024. 6 Formule 2 Hoeveelheid stof per dag (mg/dag) gedeeld door het inwoneraantal van het aangesloten gebied op de rwzi in 2024 en vermenigvuldigd met 1000 om tot mg/dag/1000 inwoners te komen.
2.7
𝑚𝑚𝑚𝑚 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 ∗ 1000 = 𝑚𝑚𝑚𝑚/𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑/1000 𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖 𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖
Uitsluiten van vermoedelijke dumpingen Het doel van deze pilot is om te kijken naar trends in drugsgebruik. Het is bekend dat regelmatig dumpingen van drugs(afval) in het riool plaatsvinden [20]. Als hier geen rekening mee wordt gehouden, kunnen de gevonden resultaten een vertekend beeld geven van het drugsgebruik in Nederland. Daarom zijn de verkregen resultaten geanalyseerd op vermoedelijke dumpingen, om vervolgens deze datapunten te excluderen. Bij het opsporen van vermoedelijke dumpingen is gekeken naar verschillende aspecten (of een combinatie hiervan), namelijk: - Afwijkende ratio’s van metaboliet/moederstof. Voor met name CO en MDMA zijn de ratio’s met de goed meetbare metabolieten BE en MDA na consumptie volgens de literatuur redelijk constant (zie paragraaf 2.3.2 en 2.3.3). Een substantiële afwijking van deze ratio kan duiden op een dumping. Voor deze 2 drugs en hun metabolieten zijn alle afzonderlijke ratio’s bepaald. - Opvallend hoge waarden van drugs - Vergelijking met gepubliceerde data op nationaal/internationaal niveau.
2.8
Statistische evaluatie en visualisatie De datavoorbewerking is gedaan in R (versie 4.4.1) voor de resultaten uit alle bemonsteringsperiodes. De data resultaten zijn uniform gemaakt door deze te converteren naar dataframe objects. Daarnaast zijn er een aantal kolommen toegevoegd met aanvullende categorieën met behulp van de R-packages dplyr and tidyr.
6
https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2025/04/inwoners-per-rioolwaterzuiveringsinstallatie-1-1-2024
Pagina 22 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Datavisualisatie is gedaan met R-package ggplot2. Gezien de aanwezigheid van een verschillend aantal datapunten in subsets, is er gekozen voor de Wilcoxon signed-rank test voor statistische analyses. Een p-waarde van <0.05 is aangehouden als statistisch significant.
Pagina 23 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Pagina 24 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
3
Validatie
Voorafgaande aan de rioolwatermonster analyses is eerst een intern validatieonderzoek uitgevoerd. Als beginstap in dit validatieproces zijn de optimale UPLC-MS/MS instellingen bepaald om alle drugs en metabolieten gescheiden van elkaar te kunnen detecteren in één meetmethode. Hierna zijn verschillende voorbewerkingsmethodes getest om de drugs en metabolieten uit de rioolwatermonster matrix te isoleren. Vervolgens zijn de betrouwbaarheid, herhaalbaarheid en robuustheid van de gehele validatiemethode met een spike-recovery onderzoek aangetoond. Tenslotte zijn de meetresultaten van de monsters van 3 locaties voor de periode maart 2024 vergeleken met de meetresultaten van dezelfde monsters volgen de meetmethode van KWR. KWR levert sinds het begin van het SCORE-onderzoek de resultaten voor de Nederlandse gemeenten. KWR gebruikt de zogenaamde ‘directe injectiemethode’, zie paragraaf 3.1.3 voor verdere details. De resulterende analysemethode uit het interne validatieonderzoek is op gelijke wijze toegepast voor de analyse van de rioolwatermonsters afkomstig van de verschillende tijdsperiodes en de 20 rwzi’s. Hieronder wordt verder ingegaan op de verschillende validatiestappen. 3.1
Interne validatie
3.1.1
UPLC-MS/MS instellingen Het onderzoek is gestart met het bepalen van de optimale UPLC-MS/MS instellingen voor detectie van de betreffende stoffen met behulp van interne- en referentiestandaarden. Via directe infusie zijn voor iedere drug of metaboliet twee tot drie overgangen met de hoogste intensiteit geselecteerd en twee overgangen voor de gedeutereerde interne standaarden (zie bijlage 2). De overgangen bestaan uit één quantifier (Q) en qualifiers (q), waarbij de quantifier gebruikt wordt voor het berekenen van het gehalte.
3.1.2
Kalibratielijnen & LOD en LOQ Voor het validatieonderzoek zijn kalibratielijnen met de volgende kalibratielijnpunten gebruikt; 0,1 – 0,5 – 1,0 - 5,0 – 10,0 – 50,0 – 100,0 ng/mL. De kalibratielijnen per component hebben ieder een determinatiecoëfficiënt (R2) groter dan 0,99. De detectielimieten (LOD) en de kwantificatielimieten (LOQ) zijn bepaald door extra kalibratielijnpunten van 0,01 ng/mL, 1,0 pg/mL en 0,1 pg/mL toe te voegen aan de kalibratielijn reeks. Voor de meeste drugs en metabolieten (i.e. 3-CMC, cocaïne, amfetamine, benzoylecgonine en MDMA) is de LOD 0,1 pg/mL, hiervoor is gekeken naar de piekoppervlakte met een S/N ratio groter dan 3. Voor 4-CMC, MDA en methamfetamine zijn de gemeten LOD’s iets hoger, namelijk 0,01 ng/mL. Alle LOQ’s zijn daarom vastgesteld op het laagste kalibratielijnpunt van 0,1 ng/mL, met een S/N ratio van groter dan 10.
Pagina 25 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Gedurende het validatieonderzoek is naar voren gekomen dat met name BE in monsters een aantal keren boven de 10% geëxtrapoleerde waarde van het hoogste punt van de kalibratielijn is uitgekomen. Anticiperend op deze validatieresultaten is ervoor gekozen om twee aparte kalibratielijnen te maken door de bestaande kalibratielijn op te splitsen en uit te breiden, voor de kalibratielijn van BE is één extra kalibratielijnpunt toegevoegd: • Lage kalibratielijn: 0,1 – 0,5 – 1,0 – 5,0 – 10,0 ng/mL • Hoge kalibratielijn: 10,0 - 50,0 – 100,0 – 500,0 – 750,0 ng/mL • Extra kalibratielijnpunt voor benzoylecgonine: 1000,0 ng/mL 3.1.3
Monstervoorbewerkingsmethoden Vervolgens is onderzocht wat de meest geschikte opwerkingsmethode voor de rioolwatermonsters was om alle verbindingen in één UPLCMS/MS methode te kunnen meten. In eerste instantie is uitgegaan van een “dilute & shoot” monstervoorbewerking waarbij gepooled rioolwatermonster met en zonder spike additie geanalyseerd zijn. De dilute & shoot methode met rioolwatermonsters bleek niet toereikend genoeg vanwege van de aanwezigheid van andere interfererende stoffen in de rioolwatermonster matrix en te lage concentraties van de te meten componenten. Om deze matrix effecten grotendeels te kunnen minimaliseren en de componenten te concentreren, is ervoor gekozen om de opwerking van de rioolwatermonsters via vaste stof extractie (SPE) uit te voeren. De SPE cartridges van het type Oasis-MCX (6 cc cartridge, 150 mg sorbent) zijn geselecteerd om de drugs en metabolieten te isoleren met het SPE protocol beschreven door Castiglioni et al. in 2006 [21]. Het pakkingsmateriaal van de Oasis-MCX adsorbeert namelijk basische verbindingen. Tevens is in de latere publicatie van Bade et al. uit 2020 een vergelijkingsstudie van verschillende SPE cartridges uitgevoerd, waarin wordt aangetoond dat Oasis-MCX cartridges geschikt zijn voor isolatie van drugs zoals 3-MMC uit rioolwater [19].
Verder is de SPE opwerking zowel manueel als geautomatiseerd met het Autotrace 280 SPE systeem getest. Vanwege het grote aantal rioolwatermonsters is gekozen om gebruik te maken van het AutoTrace 280 SPE systeem. De geautomatiseerde SPE methode is consistent en tijdbesparend met een doorlooptijd van ongeveer een uur. De voorbewerkingsstappen in het gehele SPE proces zijn geoptimaliseerd door onder andere verschillende was- en extractiestappen uit te voeren met verschillende oplosmiddelen en volgordes. Het resultaat leidde tot gebruikt van de huidige condities. De complete voorbewerkingsmethode staat beschreven onder het kopje 2.4 Monstervoorbewerking: vaste stof extractie (SPE).
3.1.4
Spike-recovery onderzoek Voor het spike-recovery onderzoek zijn 15 rioolwatermonsters gebruikt die niet behoren tot de geselecteerde monsters uit deze pilot. De rioolwatermonsters uit de validatiestudie zijn in drie groepen van vijf monsters verdeeld geanalyseerd - over drie verschillende dagen door drie verschillende onderzoekmedewerkers.
Pagina 26 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Het voorbewerkingsproces begint bij het ontdooien van de validatierioolwatermonsters. Na opwarmen tot kamertemperatuur is 400 mL per rioolwatermonsters gecentrifugeerd. Van het supernatant per rioolwatermonster is er 3 x 125 mL overgebracht in 200-250 mL Scottflessen en aangezuurd met 2M zoutzuuroplossing tot pH≤2. De pH waardes van de monsters zijn individueel gecontroleerd, omdat geconstateerd werd dat de pH waardes per rioolwatermonster sterk konden afwijken na aanzuring met een vast volume 2M zoutzuuroplossing. Tijdens het validatieonderzoek is geconstateerd dat rioolwatermonsters met een pH van 4-6 tijdens het voorbewerkingsproces leiden tot onbetrouwbare UPLC-MS/MS detectiesignalen, veroorzaakt door de vorming van een vaste substantie en dientengevolge het verlies van drugs en metabolieten. Aan de drie aangezuurde supernatanten is een interne standaardoplossing toegevoegd, welke alle gedeutereerde standaarden in dezelfde concentratie bevatten. Vervolgens zijn naast twee nietgespikete rioolwatermonsters (dienend als de blanco’s), twee rioolwatermonsters meegenomen met spikes van 5 ng/mL en twee rioolwatermonsters meegenomen met spikes van 12,5 ng/mL standaardoplossing. De zes monsteroplossingen hebben hetzelfde SPE proces doorlopen en zijn vervolgens geanalyseerd met de UPLC-MS/MS, zoals beschreven in de paragrafen 2.4 en 2.5.
De resultaten zijn omgerekend naar ng/L rioolwatermonster. De spike-recovery resultaten zijn uitgedrukt in het percentuele verschil van de gehaltes per component in de 5 en 12,5 ng/mL gespikete monsteroplossingen t.o.v. de blanco’s. De recovery percentages van de gespikete monsters liggen gemiddelde tussen de 80-120%. Voor 3- en 4-CMC zijn de gemiddelde recovery percentages wat lager, in de range van 60-80%. Dit is in lijn met de bevindingen van Bade et al., die vonden recoveries van 71-78% voor 3-MMC, grotendeels veroorzaakt door matrix effecten [19]. Verder zijn het kwaliteitscontrolemonster (QC) meetresultaten 95-105% overeenkomstig met het corresponderende kalibratielijnpunt gehalte van 10 ng/mL. De rioolwatermonsters die gebruikt zijn voor de interne validatie (afkomstig uit juli 2024) bevatten relatief hoge en sterk variërende drugsgehaltes. Voor gespikete monsters met een meetwaarde die boven de 10% geëxtrapoleerde ‘hoge kalibratielijn’ uitkomen zijn alle gereconstitueerde rioolwatermonster extracten 10x verdund en nogmaals met behulp van de UPLC-MS/MS geanalyseerd. De concentraties van de verdunde monsters analyses vielen maximaal 15% hoger uit dan de geëxtrapoleerde waarden.
Het validatieonderzoek heeft uiteindelijk geresulteerd in de gecombineerde SPE voorbewerking en UPLC-MS/MS meetmethode voor de rioolwatermonster analyses, zoals beschreven onder paragraaf 2.4 en 2.5. 3.2
Vergelijking van rioolwatermonster meetresultaten met KWR Als aanvulling op het interne validatieonderzoek is er een parallel analyse uitgevoerd waarin de analyseresultaten verkregen door het Pagina 27 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
laboratorium van KWR zijn vergeleken met de RIVM-resultaten. KWR doet sinds 2011 mee aan het SCORE onderzoek, en analyseert hiervoor ieder jaar tenminste 3 Nederlandse steden [22]. Zij hebben op deze manier veel ervaring opgedaan met drugsmetingen in rioolwater. Rioolwatermonsters van drie rwzi’s uit dezelfde bemonsteringsperiode (maart 2024) zijn geanalyseerd op de aanwezigheid van de volgende verbindingen: BE, CO, amfetamine, MDMA en methamfetamine. De resultaten zijn omgerekend naar component concentraties van ng/L in de rioolwatermonsters en met elkaar vergeleken (zie tabel 1). De analysemethode gehanteerd door KWR wijkt op twee vlakken af van de RIVM-analysemethode; 1) KWR heeft directe injectie van de monsters met een pH van 6 toegepast i.p.v. een SPE monstervoorbewerking op pH≤2 toegepast door het RIVM; 2) KWR heeft voor de meetmethode een Thermo Scientific Exploris 480 Orbitrap LCHRMS systeem gebruikt, waar het RIVM een UPLC-MS/MS systeem met Qtrap detector hanteert. Het gebruik van verschillende monstervoorbewerking en detectoren kan resulteren in een andere meetonzekerheid, detectiesignalen kunnen bijvoorbeeld anders gedefinieerd zijn vanwege de monster pH waarde en ionisatie van de componenten. In tabel 1 staan de ratio’s (%) tussen de gevonden gehaltes van het RIVM ten opzichte van KWR weergeven.
De gehaltes komen goed overeen en de ratio’s zijn consistent per drug. Waar het RIVM vaak hogere gehaltes vond voor CO, BE en MDMA, vond KWR vaak wat hogere gehaltes voor amfetamine en methamfetamine. Dit relatief consequente verschil wordt waarschijnlijk veroorzaakt door de verschillen in monstervoorbewerking. In de RIVM analysemethode hechten sommige componenten pKa-waarde afhankelijk sterker dan andere aan de SPE cartridge bij een pH van ≤2. De relatief hoge variatie bij METH wordt waarschijnlijk veroorzaakt door de relatief lage concentraties van METH.
Pagina 28 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Tabel 1 Resultaten uit de RIVM t.o.v. KWR vergelijking van gemeten drugs en metaboliet gehaltes in rioolwatermonster (ng/L) - afkomstig van drie dagen in maart 2024 aangeleverd vanuit drie rwzi’s. De verhoudingen van de gevonden gehaltes weergegeven voor benzoylecgonine (BE), cocaïne (CO), methamfetamine (METH), MDMA en amfetamine (AMF).
Ratio’s RIVM t.o.v. KWR (%) rwzi I
II
III
Schep datum 8-3-2024
BE
CO
AMF
MDMA
METH
149
104
84
124
64
11-3-2024
148
108
84
133
83
13-3-2024
146
103
78
119
49
11-3-2024
150
101
83
128
70
12-3-2024
138
110
85
121
77
13-3-2024
142
105
85
119
66
11-3-2024
132
98
82
122
31
12-3-2024
123
101
79
103
40
13-3-2024
138
111
82
111
68
Gemiddelde ratio
141
104
83
120
61
RSD% ratio
6
4
3
7
28
Pagina 29 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
Pagina 30 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
4
Resultaten
4.1
Bemonsteringen en meetmethode
4.1.1
Bemonsteringen De meeste bemonsteringen zijn zonder problemen uitgevoerd. Op een aantal tijdstippen konden locaties niet bemonsterd worden of zijn monsters afgekeurd. Veelal kon een alternatieve datum worden bemonsterd (bijvoorbeeld een week later), waarbij rekening werd gehouden met de weekdag. Een enkele keer had dit tot gevolg dat er minder monsters beschikbaar waren voor de metingen. Zo waren er een aantal rwzi's waarvan in de eerste week bleek dat de monsters niet geschikt waren. Hierdoor zijn in de periode november 2023 18 van de 20 rwzi’s bemonsterd, en is uiteindelijk één locatie geheel komen te vervallen, en vervangen door een andere locatie. Een overzicht van de uiteindelijke bemonsteringen is te vinden in Bijlage 3. Uiteindelijk zijn 356 van de geplande 380 rioolwatermonsters bemonsterd en geanalyseerd, wat overeenkomt met 94%.
4.1.2
Methodeontwikkeling Zowel 4-hydroxyamfetamine en pholedrine konden niet met voldoende betrouwbaarheid worden vastgesteld met de UPLC-MS/MS meetmethode. Beide metabolieten gaven onbetrouwbare signalen in de matrix. Vaak ontbrak er naast de quantifier nog een qualifier-ion of was er een verschuiving in retentietijden tussen de quantifier- en qualifierionen. Daarom is besloten deze componenten niet mee te nemen in de uiteindelijke metingen.
4.1.3
Totale hoeveelheid gemeten rioolwatermonsters In de 356 gemeten rioolwatermonsters werden CO, BE, amfetamine en MDMA aangetroffen in kwantificeerbare hoeveelheden. In één monster kon geen MDA worden gekwantificeerd en in 3 monsters geen methamfetamine. De CMC’s werden in ongeveer de helft van de monsters in kwantificeerbare hoeveelheden aangetroffen: 3-CMC werd in 121 van de 356 van de monsters niet in kwantificeerbare hoeveelheden aangetroffen, en voor 4-CMC was dit in 149 monsters het geval. De overige monsters bevatten kwantificeerbare hoeveelheden van de CMC’s, maar deze gehaltes waren over het algemeen vaak net boven de kwantificatielimiet.
4.2
Vermoedelijke dumpingen – exclusie van datapunten
4.2.1
Exclusie - CMC’s data Voor de CMC’s werden er geen bijzonder hoge uitschieters gevonden en zijn geen metabolieten beschikbaar. Er zijn geen gegevens uitgesloten.
4.2.2
Exclusie – CO en BE data De ratio van BE/CO in de onderzochte monsters was gemiddeld 30%. In één geval week de BE/CO ratio sterk af (125%) en betrof het daarnaast een hoog CO gehalte. Daarom zijn voor dat monster de resultaten voor BE en CO niet meegenomen in de resultaten. Overige resultaten zijn allemaal meegenomen. Pagina 31 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
4.2.3
Exclusie - MDMA en MDA data De ratio van de MDA/MDMA vrachten was 5,7% voor exclusie. Voor MDA/MDMA werd alle ratio’s onder de 1,0% als vermoedelijke dumping gezien en uitgesloten. Vaak gingen deze ratio's samen met een hoog MDMA gehalte. Ook werden bijzonder hoge MDA vrachten uitgesloten, vaak betrof dit MDA/MDMA ratio’s van >14%. MDA komt nauwelijks voor in het uiteindelijke product MDMA in poedervorm of ecstasy in pilvorm, omdat deze stof ongewenste bijwerkingen geeft [23]. Daarnaast is MDA een mogelijk bijproduct in de synthese van MDMA, wat hoge MDA gehaltes in het riool kan verklaren. 7 In sommige gevallen werd een gehele periode van deze vermoedelijke dumping uitgesloten, als er sprake leek te zijn van een nasleep van een dumping op het riool. Wanneer de gehaltes MDA en/of MDMA vermoeden gaven tot een dumping, zijn beide resultaten uitgesloten. Na exclusie van vermoedelijke dumpingen, 24 datapunten van zowel MDMA en MDA, betrof de gemiddelde ratio 5,4%.
4.2.4
Exclusie – amfetamine (AMF) en methamfetamine (METH) data Voor zowel amfetamine als methamfetamine zijn nog geen geschikte metabolieten in rioolwater gevonden. Voor deze stoffen is gekeken naar de verhouding tussen de hoogst gevonden waarden en de rest van de dataset. Amfetamine werd éénmaal aangetroffen in een gehalte van >10.000 mg/dag/1000 inwoners, wat 50 maal hoger is dan het gemiddelde van de rest van de dataset. Het lijkt zeer onwaarschijnlijk dat deze hoeveelheid amfetamine veroorzaakt is door consumptie. Alle overige meetgegevens zijn meegenomen. Methamfetamine laat een grote spreiding van gehaltes zien. Om een indicatie te krijgen van hoge gehaltes methamfetamine die nog kunnen duiden op gebruik is er gekeken naar gevonden hoeveelheden in de internationale SCORE data [24]. Alle gehaltes boven de 250 mg/dag/1000 inwoners zijn uiteindelijk in deze studie niet meegenomen in de berekeningen. Daarnaast werd in sommige gevallen de gehele periode van deze vermoedelijke dumping uitgesloten, omdat er sprake leek te zijn van een nasleep. In totaal zijn er 14 resultaten van methamfetamine uitgesloten, de overige gegevens zijn meegenomen in de analyses.
4.2.5
Uitgesloten datapunten totaal Voor de volgende stoffen zijn datapunten weggelaten: CO (1), BE (1) MDA (24), MDMA (24), METH (14) en AMF (1). In sommige gevallen overlapten vermoedelijke dumpingen van MDMA en METH; dit zouden dumpingen kunnen zijn van een lab dat beide drugs vervaardigd of door afval van verschillende drugslaboratoria. Alle exclusies van datapunten zijn in overleg met het Trimbos-instituut op basis van eerder genoemde criteria besloten.
4.3
Trends over de tijd
4.3.1
Verschillen tussen weekdagen en weekenddagen In de literatuur staat beschreven dat voor een aantal drugs substantiële verschillen in gehaltes tussen week en weekend dagen kunnen optreden [25]. Daarom is in eerste instantie gekeken naar de data van november 7
Uit een overleg tussen het RIVM en het Nederlands Forensisch Insituut (NFI)
Pagina 32 van 58
RIVM-briefrapport 2025-0071
2023, waarin voor de meeste rwzi’s elke weekdag van een aaneengesloten week was gemeten. De gegevens van rwzi’s zijn gecombineerd, waarbij onderscheid werd gemaakt tussen grote gemeenten (>100.000 inwoners) en kleine gemeenten (<100.000 inwoners). In zowel de groep ‘groot’ als klein was één rwzi niet bemonsterd. Daarom bevatte ‘groot’ 10 gemeenten en ‘klein’ 8 gemeenten. Bij 1 “grote” rwzi was tevens sprake van een vermoedelijke MDMA lozing, wat betekent dat voor MDMA en MDA de categorie “groot” 9 rwzi’s bevatte ten opzichte van 8 rwzi’s in de groep “klein”. Per verbinding is gekeken naar mogelijke verschillen tussen week- en weekenddagen. Hierbij is het weekend als vr-za, za-zo en zo-ma vergeleken met de overige vijf dagen. Hierbij is rekening gehouden met de tijd die het kost vanaf het moment van consumptie en uitscheiding tot aan de aankomst bij de rwzi. Uit een Wilcoxon test volgde dat alleen bij MDA en MDMA een significant verschil werd gevonden wanneer zo/ma werd vergeleken met di-za (p<0.05). In figuur 4 zijn alle weekdagen uit november 2023 weergegeven als boxplots. In dit figuur is er visueel een verschil te zien voor MDMA en MDA tussen week en weekenddagen. Voor BE lijken de waarden rond de zondag hoger te zijn dan door de week in de grotere gemeenten, maar dit verschil is minder uitgesproken.