Bestemmingsplan Buitengebied Schaangedennen - Toelichting
Tekst van het document
Bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen In opdracht van Prolander
NL.IMRO.1681.00BP0082-VG01 VASTGESTELD 18 april 2024
Contactpersoon T M E
Arcadis Nederland B.V. Maastricht
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Inhoudsopgave
Toelichting Hoofdstuk 1
5 Inleiding
5
1.1
Aanleiding en doel
5
1.2
Ligging en begrenzing plangebied
5
1.3
Vigerende bestemmingsplan
6
1.4
Planopzet
6
1.5
Leeswijzer
6
Hoofdstuk 2
Planbeschrijving
7
2.1
Landschap
7
2.2
Gebiedsopgave
8
2.3
Inrichtingsplan
9
Hoofdstuk 3
Beleidskader
10
3.1
Rijksbeleid
10
3.2
Provinciaal beleid
13
3.3
Gemeentelijk beleid
20
Hoofdstuk 4 4.1
Milieu- en omgevingsaspecten
Aardkunde, archeologie en cultuurhistorie
25 25
3
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
4.2
Natuur
31
4.3
Water
33
4.4
Bodemkwaliteit
35
4.5
Ontplofbare oorlogsresten
39
Hoofdstuk 5
Juridische planbeschrijving
40
5.1
Plansystematiek
40
5.2
Opzet van de regels
40
5.3
De bestemmingen
41
5.4
Handhaving
42
Hoofdstuk 6
Uitvoerbaarheid
43
6.1
Economische uitvoerbaarheid
43
6.2
Maatschappelijke uitvoerbaarheid
43
4
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Toelichting
Hoofdstuk 1
1.1
Inleiding
Aanleiding en doel
De natuur heeft te lijden onder effecten van industrie, verkeer en landbouw, terwijl nieuwe economische ontwikkelingen worden beperkt om de natuur niet verder te belasten. De natuur staat onder druk, momenteel meer dan ooit. Daarom wordt gewerkt aan de natuur in de provincie Drenthe om de unieke, maar kwetsbare natuur te versterken. Er worden verschillende projecten uitgevoerd om de natuur als leefgebied te behouden voor allerlei bijzondere dieren en planten. Om daarmee een steentje bij te dragen aan het behouden en vergroten van de biodiversiteit. Bewoners, belangenorganisaties en overheid hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid om de kwaliteit van het leefgebied van dieren en planten te verbeteren, voor nu en in de toekomst. Met maatwerkmaatregelen wordt de natuur veerkrachtig en weerbaar tegen invloeden van buiten gemaakt, waardoor op termijn weer nieuwe economische kansen ontstaan. Waar nodig wordt de bestemming en/of het gebruik gewijzigd en planologisch vastgelegd in een ruimtelijk plan. Het gebied Schaangedennen maakt deel uit van het deelprogramma Hunze in het programma Natuurlijk Platteland (PNP) van de provincie Drenthe. De ambitie van het PNP is om de natuur te beschermen, te benutten en te laten beleven. Dit deelgebied is bij de herinrichting Odoorn geruild en begrensd als Natuurnetwerk Nederland (NNN).
Op basis hiervan is voorliggend bestemmingsplan opgesteld om de betreffende gronden te bestemmen als natuur en in te kunnen richten als onderdeel van het NNN.
1.2
Ligging en begrenzing plangebied
Het gebied Schaangedennen ligt op het grondgebied van de gemeente Borger-Odoorn in de driehoek tussen de kernen Odoorn, Exloo en Valthe. De oppervlakte van het gebied is ongeveer 36 hectare en maakt onderdeel uit van het Natuurnetwerk Nederland. De noordzijde wordt begrensd door een fietspad en het Hunzebos. De oostelijke grens bestaat uit de Schaapskuilweg, die deels verhard, deels onverhard is, en een deel van het vakantiepark De Hunzebergen. Aan de zuidzijde ligt het particulier bos Engelsveenbos. De keienweg Exloërzandweg/ Valtherzandweg vormt de westelijke begrenzing. Het eigenlijke bos Schaangedennen ligt feitelijk ten westen van het plangebied.
5
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Ligging plangebied
1.3
Vigerende bestemmingsplan
Bij de inwerkingtreding van dit bestemmingplan komt een deel van het bestemmingsplan Buitengebied (vastgesteld 29 november 2018) te vervallen.
1.4
Planopzet
Het bestemmingsplan bestaat formeel uit twee onderdelen: een verbeelding (NL.IMRO.1681.00BP0082-VG01), waarop de bestemmingen in het plangebied zijn weergegeven. Deze bestemmingen (met eventuele specifieke aanduidingen) zijn gerelateerd aan de in de planregels opgenomen juridische regeling. de planregels waarin het gebruik van de binnen het plangebied aangegeven gronden en bouwwerken juridisch is geregeld. Deze regels zijn in de "Standaard Vergelijkbare Bestemmingsplannen 2012" (SVBP2012) zoveel mogelijk gestandaardiseerd (o.a. volgorde, indeling, benaming, begripsbepalingen, overgangsbepalingen en de slotbepaling). Deze twee onderdelen dienen in samenhang te worden bekeken en zijn juridisch bindend. Het bestemmingsplan gaat vergezeld van een toelichting waarin de aan het plan ten grondslag liggende gedachten en de verantwoording als bedoeld in artikel 3.1.6 van het Besluit ruimtelijke ordening (Bro) zijn opgenomen. Ook maken de uitkomsten van het overleg als bedoeld in artikel 3.1.1. Bro deel uit van de toelichting.
1.5
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 gaat in op de gebiedsopgave en geeft een beschrijving van de toekomstige situatie aan de hand van het het landschappelijk inrichtingsplan. In hoofdstuk 3 worden, voor zover relevant, in hoofdlijnen de beleidsdocumenten die door de te onderscheiden overheden zijn gepubliceerd, beschreven. De uitvoerbaarheid van het bestemmingsplan komt vervolgens in hoofdstuk 4 aan bod. Hoofdstuk 5 gaat in op de juridische regeling van het bestemmingsplan en in hoofdstuk 6 wordt ingegaan op de uitkomsten van het vooroverleg.
6
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Hoofdstuk 2
2.1
Planbeschrijving
Landschap
Het landschap van Schaangedennen is in hoofdzaak ontstaan tijdens drie perioden in de geschiedenis: 1. tijdens de IJstijden (het Pleistoceen en het Holoceen); 2. de Middeleeuwen; 3. de heide- en stuifzandontginningen van de 19e en 20ee eeuw. Ruggen Tijdens de Elsterien- en Saalienijstijden zijn in verschillende fasen ruggen gevormd onder of rond het landijs. De Hondsrug is een zogenoemde `megaflute’, een grondmorene rug met een karakteristieke noordwest-zuidoost richting, die is ontstaan door sterke ijsstromen. Feitelijk bestaat de Hondsrug hier uit drie parallelle ruggen. Op de meest westelijke rug liggen Borger, Ees en Odoorn. Op de middelste rug ligt het plangebied, en op de kop van deze rug de oude kern van Valthe. Op de meest oostelijke rug liggen Exloo en Weerdinge. Keileem en droogdalen Overal op deze ruggen komt ondiep keileem voor, afgezet onder het landijs. Op de ruggen zijn tijdens het terugtrekken van het landijs door smeltwaterstromen dalen uitgesleten. Een van die droogdalen loopt van noordnoordwest naar zuidzuidoost dwars door het plangebied. Dekzand Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien bereikt het landijs Nederland niet, maar heerst er wel een poolklimaat. Door het ontbreken van vegetatie trad verstuiving op van de top van de glaciale ruggen. Het fijnste materiaal werd door de wind weggevoerd, het minder fijne zand werd in de direct omgeving afgezet.
Dit dekzand rekenen we tot de Formatie van Boxtel. Met dit dekzand werd het dal tussen de meest oostelijke en westelijke rug opgevuld. De dikte van het dekzandpakket in het dal loopt uiteen van 0,5 tot 1 meter. Op enkele plaatsen stoof het zand op tot langgerekte ruggen van enkele meters hoog (B53). Hierdoor konden kilometers lange ruggen ontstaan zoals de Leewal ten zuiden van Exloo en de rug ten zuiden van het Odoornerzand (samen met het Molenveld Exloo aardkundig landschapselement). Delen van deze dekzandrug zijn later op nieuw verstoven en worden gerekend tot het stuifzandlandschap. Holoceen In het Holoceen werd het warmer, de zeespiegel stijgt en daarmee ook het grondwater. Nederland, waaronder ook het plangebied, bestaat voor het overgrote deel uit bos en veengronden. Middeleeuwen - het ontstaan van het esdorpenlandschap Tijdens de Middeleeuwen werd een landbouwsysteem toegepast waarin de potstal een centrale rol speelt. In de potstal werden de mest en urine van het vee opgevangen in dikke lagen organisch materiaal: strooisel uit de bossen en heideplaggen. De potstal werd enkele keren per jaar leeggehaald, en de inhoud ervan verspreid over de akkers. Op deze wijze ontstond het kenmerkende esdorpenlandschap. Kleine hoevenzwermen op de overgang van hogere gronden naar beekdalen, omringd door grote akkercomplexen op de hogere gronden en weidegronden op de lagere gronden.
Op de droge of juist te natte, weinig vruchtbare of moeilijk bewerkbare gronden lagen de heidevelden. In de Vroege Middeleeuwen waren waarschijnlijk nog delen van het oorspronkelijke oerbos aanwezig. Door houtkap, beweiding door varkens in de bossen en het winnen van strooisel verdwenen de grote
7
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
wouden en de overgebleven bossen werden opener. In de Late Middeleeuwen neemt de bevolking dusdanig toe dat er meer voedsel nodig is. Om voldoende voedsel te produceren zijn meer akkers nodig en/of een hogere opbrengst. Dus werd de vraag naar mest en dus meer vee hoger. Dat had ook tot gevolg dat de heidevelden steeds intensiever beplagd werden. De heide kon niet meer volledig herstellen. Naast organisch materiaal werd daarom ook een deel van de zandige ondergrond mee gestoken. Het organische materiaal verteerde, de minerale zandgrond bleef achter op de akker. In de loop der eeuwen kwamen de essen daardoor steeds hoger en boller in het landschap te liggen. Na de uitvinding van de kunstmest en nieuwe ontginningstechnieken werd vanaf 1900 de heide ontgonnen, waaronder ook het plangebied. Deze jonge heideontginningen kenmerken zich door hun relatieve kleinschaligheid omdat ze volgens het markeverdelingsplan werden ingevoerd. Belangrijke elementen die hiermee samenhangen zijn de boerderijlinten langs de doorgaande wegen en de bosjes op langgerekte uitgespaarde percelen. De openheid van de heidevelden en de jonge heideontginningen is door deze bosjes aanzienlijk verminderd, maar heeft er wel voor gezorgd dat de ontginningsstructuur is behouden. Op andere heidegrond of stuifzanden werden omvangrijke Staatsbebossingen aangeplant.
De stuifzanden waren ongeschikt voor landbouw en werden opgekocht door Staatsbosbeheer en op grote schaal aangeplant met dennen en amerikaanse eik. Ter verbetering van de grond werd deze plaatselijk diep omgezet. De Staatsbossen kenmerken zich door hun planmatige opzet, harde randen en laanachtig padenstelsel. De ruilverkavelingen vanaf het midden van de 20e eeuw leidden tot schaalvergroting, maar in het plangebied en directe omgeving niet tot grote landschappelijke ingrepen. In de 19e eeuw waren de stuifzanden gedeeltelijk bebost, heide of bestonden nog uit actief stuifzand.
2.2
Gebiedsopgave
Opgave Het gebied wordt voornamelijk ingericht voor de doelsoorten knoflookpad en kleine schorseneer. Andere dier- en plantensoorten liften hierop mee. Belangrijke overige aandachtspunten zijn het hydrologisch systeem en de talrijke aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden. Bovendien is het een recreatief druk bezocht gebied, onder andere vanwege de ligging nabij het vakantiepark Hunzebergen en de vele wandel- en fietspaden in de omgeving. De hoge potentie van het gebied voor de knoflookpad en de kleine schorseneer is verklaarbaar door het voorkomen van populaties in de directe omgeving. De ijsbaan van Valthe is een van de belangrijkste populaties van de (zeldzame) knoflookpad in Nederland. De kleine schorseneer, ook zeldzaam, komt op een paar plekken voor in het aangrenzende bos/ heidegebiedje ten westen van de Exloërzandweg. Kwaliteiten Een van de kwaliteiten van het plangebied is de gelaagdheid van het landschap door de aanwezigheid van natuurlijke en menselijke sporen uit verschillende tijdsperioden. Ook de fraaie dieptewerking in oost-west richting, de heldere begrenzing van het plangebied, behalve aan de oostzijde en het rijke reliëf, en met name het droogdal, worden gezien als kwaliteiten van het plangebied.
Daarnaast worden als kwaliteiten gezien de karakteristieke uitstraling van de keienweg, de rijkdom aan onverharde paden in de omgeving, zowel in open gebied als in de aanliggende bossen en het contrast tussen de strakke lijnen van de Staatsbossen, heide-ontginningen en ruilverkavelingen, en de organische vormen van de natuur(ontwikkeling) daarbinnen en het golvende reliëf dat daar weer onder ligt. Kansen Het in het zuidoosten van het plangebied ooit aanwezige stuifzand/rug is vrijwel geheel vlakgeschoven in het verleden. Hier zijn kansen voor reliëfherstel. De waterlossing in het droogdal lijkt niet echt nodig te zijn voor een goede waterafvoer. Het verhang is zodanig dat het water waarschijnlijk ook over maaiveld af zou kunnen stromen richting Hunzebos. Voor de natuurontwikkeling zou dat gunstig zijn. Mogelijk kan het water een beetje opgestuwd worden ter hoogte van het fietspad, zodat het droogdal als biotoop voor
8
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
de knoflookpad kan dienen. De aanwezigheid van celtic fields in de ondergrond kan als inspiratie dienen voor aan te leggen akkertjes. De zichtrelatie van west naar oost en vice versa kan versterkt worden. Het reliëf van het droogdal kan versterkt worden door de richting van de ploegsporen op de akkers, of door andere ontginningssporen. Hierbij wordt opgemerkt dat de ingrepen voor het versterken van de habitats van kleine schorseneer en knoflookpad relatief kleinschalig zijn. Het landschap wordt daarentegen juist gekenmerkt door een grootschalige, planmatige opzet. Als de inrichtingsmaatregelen niet ingebed zijn in een grotere structuur, kan dat leiden tot een 'gekunsteld' landschap.
2.3
Inrichtingsplan
Voor het gebied Schaangedennen is een concept voorlopig ontwerp inrichtingsplan vervaardigd (zie Bijlage 1 bij de regels).
Inrichtingsplan Schaangedennen (concept Voorlopig ontwerp)
9
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Hoofdstuk 3
Beleidskader
3.1
Rijksbeleid
3.1.1
Nationale Omgevingsvisie (NOVI)
De NOVI is op 11 september 2020 vastgesteld. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is de rijksvisie voor een duurzame fysieke leefomgeving en opvolger van de SVIR. Met de NOVI kan het Rijk inspelen op de grote uitdagingen die er voor Nederland liggen. Allerlei trends en ontwikkelingen hebben invloed op de leefomgeving. Veranderende en groeiende steden, de overgang naar een duurzame en circulaire economie en het aanpassen aan de gevolgen van de klimaatverandering vormen een deel van de opgave. Dit biedt kansen, maar vraagt ook om zorgvuldige keuzes, want de ruimte, zowel boven- als ondergronds, is een schaars goed. Met de NOVI brengt het Rijk in beeld waar kansen liggen. Kansen om de kwaliteit van onze leefomgeving te verbeteren. Kansen om sociale samenhang, gezondheid en economisch herstel te bevorderen en kansen om schone, veilige en duurzame technieken, die bijdragen aan de beoogde transitie naar een circulaire samenleving, stevig te verankeren in onze manier van leven en werken. Aan de hand van een toekomstperspectief op 2050 brengt de NOVI de langetermijnvisie in beeld. Op nationaal belangen wil het Rijk sturen en richting geven aan het inrichten van de fysieke leefomgeving. De Nationale Omgevingsvisie richt zich daarbij op vier prioriteiten: 1. 2. 3. 4.
Ruimte maken voor klimaatverandering en energietransitie. De economie van Nederland verduurzamen en ons groeipotentieel behouden. Onze steden en regio's sterker en leefbaarder maken. Het landelijk gebied toekomstbestendig ontwikkelen.
ad 1. Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie Nederland moet zich aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering, zoals zeespiegelstijging, hogere rivierafvoeren, wateroverlast en langere perioden van droogte. Nederland is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust. Dit vraagt maatregelen in de leefomgeving, bijvoorbeeld voldoende groen en ruimte voor wateropslag in onze steden. Voordeel is dat daarmee tegelijk de leefomgevingskwaliteit verbeterd wordt en het kansen biedt voor natuur. In 2050 heeft Nederland een duurzame energievoorziening. Dit vraagt ruimte, onder meer voor windturbines en zonnepanelen. Het Rijk zet zich daarnaast in voor het maken van ruimtelijke reserveringen voor het hoofdenergiesysteem op nationale schaal. ad 2. Duurzaam economisch groeipotentieel Nederland werkt toe naar een duurzame, circulaire, kennisintensieve en internationaal concurrerende economie in 2050. Daarmee kan Nederland zijn positie handhaven in de top vijf van meest concurrerende landen ter wereld. Dit vraagt goede verbindingen via weg, spoor, lucht, water en digitale netwerken en een nauwe samenwerking met internationale partners, Het Rijk zet in op een sterk en innovatief vestigingsklimaat met een goede quality of life: een leefomgeving die de inwoners volop voorzieningen biedt op het gebied van wonen, bewegen, recreëren, ontmoeten en ontspannen.
Belangrijk is wel dat de Nederlandse economie toekomstbestendig wordt, oftewel concurrerend, duurzaam en circulair. Het Rijk zet daarbij in op het gebruik van duurzame energiebronnen en op verandering van productieprocessen, zodat Nederland niet langer afhankelijk is van eindige, fossiele bronnen. ad 3. Sterke en gezonde steden en regio's
10
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Nederland versterkt het Stedelijk Netwerk Nederland en breidt deze uit, waarbij de richting van de verstedelijking wordt gekoppeld aan die van de ontwikkeling van (OV-)infrastructuur. Wonen en werken worden zoveel mogelijk in elkaars nabijheid ontwikkeld in de regio's waar er vraag is. Om het netwerk als geheel te benutten, zijn goede verbindingen tussen de stedelijke regio's nodig. Het Rijk hanteert een integrale verstedelijkingsstrategie voor duurzame stedelijke ontwikkeling, waarbij verstedelijking geconcentreerd plaatsvindt in de regio. Bij de invulling van de integrale verstedelijkingsstrategieën op regionale schaal wordt ingezet op een voorkeursvolgorde voor de ontwikkeling van nieuwe woon- en werklocaties. Deze volgorde wordt ook gehanteerd als groei in niet-stedelijk gebied moet plaatsvinden. Het Rijk richt de leefomgeving zo in dat deze een actieve, gezond leefstijl en maatschappelijke participatie bevorderd en versterkt het aanbod en de kwaliteit van het groen in de stad. Daarbij worden steden en regio's klimaatbestendig ingericht. ad 4. Toekomstbestendigeontwikkeling van het landelijk gebied Nederland zet in op het verbeteren van de balans tussen landgebruik en de kwaliteit van landschap, bodem, water en lucht.
Dit betekent dat landgebruik in balans wordt gebracht met natuurlijke systemen en dat ontwikkelingen in het landelijk gebied niet ten koste gaan van landschappelijke kwaliteiten. Het landgebruik moet meer afgestemd worden op zoetwaterbeschikbaarheid en -gebruik. Middels een voorkeursvolgorde regionaal waterbeheer wordt ingezet op het voorkomen van wateroverlast en tekorten. Het Rijk maakt een duurzaam en vitaal landbouw- en voedselsysteem mogelijk, gebaseerd op kringlopen en natuurinclusiviteit. De biodiversiteit wordt beschermd en versterkt en het natuurlijk kaptiaal wordt duurzaam benut. Het Rijk zet in op het versterken en beschermen van unieke landschappelijke kwaliteiten. Nieuwe ontwikkelingen in het landelijk gebied voegen landschapskwaliteit toe. Hierbij wordt het omgevingsbeleid landschapsinclusief. Afwegen met de NOVI Om de beleidskeuzes op een heldere en voorspelbare manier te maken, hanteert de NOVI drie afwegingsprincipes, die helpen bij het prioriteren van de verschillende belangen en opgaven: 1. Combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies. 2. Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal. 3. Afwentelen wordt voorkomen.
Nationale belangen Verder zijn er 21 nationale belangen geformuleerd, waarvan er twee relevant zijn voor de onderhavige ontwikkeling: Behouden en versterken van cultureel erfgoed en landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten van (inter)nationaal belang (19). Verbeteren en beschermen van natuur en biodiversiteit (20). Behouden en versterken van cultureel erfgoed en landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten van (inter)nationaal belang De voor Nederland kenmerkende landschappen verliezen langzaamaan identiteit als gevolg van gestage erosie van kenmerkende landschapselementen. De druk op het landschap neemt onder meer toe door 'verloodsing' als gevolg van groei van de economie en het transport, leegstand van agrarische bebouwing, bodemdaling en schaalvergroting van de landbouw. Het is van nationaal belang de kernkwaliteiten van stad en land te waarborgen. Dit uit zich in bescherming van waardevolle, open en kwetsbare landschappen en bebouwde gebieden, uitgaand van hun kernkwaliteiten. Het Rijk is medeverantwoordelijk voor het beschermen van waardevolle landschappen, zoals het Groene Hart, de Waddenzee, de Veluwe, werelderfgoedgebieden en de nationale parken. Dit vraagt van alle actoren, zowel overheden, maatschappelijke partijen als burgers, om de veranderingen in het landschap met zorg voor de kwaliteit van dat landschap vorm te geven en te monitoren.
11
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Verbeteren en beschermen van natuur en biodiversiteit De urgentie op het gebied van natuur en biodiversiteit is groot. Behoud en herstel van natuur en biodiversiteit in Nederland dragen in belangrijke mate bij aan de kwaliteit van de leefomgeving. Het is van nationaal belang dat inspanning wordt geleverd om de Europese (instandhoudings)doelstellingen te realiseren waartoe Nederland verplicht is. Daarbij stuurt Nederland waar mogelijk op natuurlijke processen om zo de instandhoudingsdoelen voor soorten en habitats beter te kunnen realiseren. Naast instandhouding is biodiversiteitsherstel ook een rijksbrede opgave: biodiversiteitsverlies staat niet op zichzelf. Biodiversiteit kan alleen hersteld worden door ook op samenhangende beleidsterreinen actief in te zetten op herstel, zoals natuurinclusieve landbouw en groen in de stad. De opgave is het herstellen en versterken van de biodiversiteit zoals vastgelegd in de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn (VHR). Dat betekent dat op termijn de condities zodanig zijn dat alle beschermde soorten en habitats in goede staat kunnen voortbestaan en tussentijds niet verslechteren. Onderdeel van de bestaande opgave is de realisatie van 80.000 ha extra natuurgebied tot en met 2027 (Natuurnetwerk Nederland), zoals afgesproken door het Rijk met de provincies in het kader van het Natuurpact.
Conclusie Het voornemen is niet strijdig met het Rijksbeleid. Het gebied Schaangedennen wordt omgezet naar natuur en draagt daarbij bij aan prioriteit 4 van de NOVI en geeft invulling aan de genoemde nationale belangen.
3.1.2
Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro)
De nationale belangen uit de NOVI die juridische borging vragen, zijn opgenomen in het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro). Deze AMvB is gericht op doorwerking van nationale belangen in gemeentelijke bestemmingsplannen en provinciale inpassingsplannen en zorgt voor sturing en helderheid van deze belangen vooraf. De algemene regels in het Barro hebben vooral een conserverend/beschermend karakter. Het doel is te borgen dat geformuleerde nationale belangen niet gefrustreerd worden door ontwikkelingen die met bestemmings- en inpassingsplannen mogelijk worden gemaakt. De algemene regels die worden gesteld aan bestemmings- en inpassingsplannen zijn in het kader van de nationale belangen, voor zover relevant, meegenomen in dit inpassingsplan. Gezien de ligging van het plangebied is besluit '2.10 Natuurnetwerk Nederland' ten aanzien van de nationale belangen voor dit inpassingssplan relevant. In dit besluit is aangegeven dat bij provinciale verordening de gebieden worden aangewezen die het natuurnetwerk Nederland vormen. De ligging van die gebieden wordt geometrisch vastgelegd. Tevens worden de wezenlijke kenmerken en waarden van de gebieden aangewezen en worden in het belang van de bescherming, instandhouding en ontwikkeling van de wezenlijke kenmerken en waarden regels gesteld omtrent de inhoud van bestemmingsplannen / inpassingsplannen.
In het verlengde van het Barro is ook de Regeling algemene regels ruimtelijke ordening (Rarro) van kracht. De Regeling algemene regels ruimtelijke ordening (Rarro) is gebaseerd op het Barro. In artikel 2.6 van het Barro is bepaald dat bij ministeriële regeling verschillende gebieden, objecten en zones worden aangewezen, waar bij de vaststelling van bestemmingsplannen/inpassingsplannen rekening mee moet worden gehouden. In de Rarro wordt daar uitvoering aan gegeven. Conclusie Conform besluit 2.10 van het Barro wordt het NNN gebied in dit bestemmingsplan voorzien van de bestemming 'Natuur". Er zijn geen onderwerpen of rijksbelangen uit het Rarro waarmee het voornemen
12
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
strijdig is.
3.2
Provinciaal beleid
3.2.1
Omgevingsvisie Drenthe 2018
Het ruimtelijk beleid van de provincie is opgenomen in de Omgevingsvisie Drenthe 2018. In de Provinciale Omgevingsverordening Drenthe zijn de beleidsuitgangspunten vertaald in bindende regels. De omgevingsvisie van de provincie Drenthe beschrijft de visie van de provincie op verschillende onderwerpen zoals ruimtelijke ordening, milieu, water, verkeer en vervoer, ondergrond en natuur. De Omgevingsvisie Drenthe functioneert daarmee als ruimtelijke structuurvisie (Wet ruimtelijke ordening), milieubeleidsplan (Wet milieubeheer), Provinciaal verkeers- en vervoersplan (Planwet verkeer en vervoer) en het regionaal waterplan (Waterwet). De hoofddoelstelling van het omgevingsbeleid is: "Het ontwikkelen van een bruisend Drenthe, passend bij de kernkwaliteiten van de provincie". Deze hoofddoelstelling vormt het hart van het beleid. De provincie wil ‘ontwikkelen met ruimtelijke kwaliteit’, mede vanuit de wetenschap dat landschapskwaliteit een belangrijke vestigingsfactor is. In het beleid zijn zes verschillende kernkwaliteiten benoemd die de ruimtelijke kwaliteit inhoud geven. Het gaat om landschap, cultuurhistorie, aardkundige waarden, archeologie, rust en natuur. Zorgvuldig ruimtegebruik en milieu en leefomgevingskwaliteit vormen de andere aspecten van ruimtelijke kwaliteit.
Het streven naar een zorgvuldige afweging tussen ontwikkelingen en ruimtelijke kwaliteit geldt in het bijzonder wanneer sprake is van ontwikkelingen met positieve aspecten voor de werkgelegenheid en als sprake is van de vestiging van bedrijven. Deze aspecten zijn daarom benoemd als een kernwaarde: de kernwaarde bedrijvigheid. Aspecten van de kernwaarde bedrijvigheid zijn vooral terug te vinden in het sociaal-economische systeem en in het landbouwsysteem, maar ook bij natuur als het om de vrijetijdseconomie gaat. De provincie streeft naar een robuuste ontwikkeling van de ruimtelijke dragers: de sociaal-economische structuur, het landbouwsysteem, het watersysteem en het natuursysteem. Een systeem is robuust als het weinig gevoelig is voor verstoringen als gevolg van nieuwe ontwikkelingen. Waar geen dominant systeem aanwijsbaar is, wordt gesproken over ‘multifunctionele gebieden’. Op de robuuste systemen is thematisch beleid van toepassing. Samengevat streeft de provincie er naar dat nieuwe ontwikkelingen bijdragen aan de robuustheid van benoemde systemen, passen binnen het thematische beleid en worden ingepast met ruimtelijke kwaliteit. De kernkwaliteiten die de Drentse ruimtelijke identiteit inhoud geven zijn de zes Drentse landschapstypen, de cultuurhistorische deelgebieden, aardkundige waarden, archeologie, rust en natuur.
In de Omgevingsvisie zijn de kernkwaliteiten van deze aspecten beschreven. Landschap De kwaliteit en de diversiteit van het Drentse landschap dragen sterk bij aan een aantrekkelijk milieu om in te wonen, te werken en te recreëren. De identiteit van het Drentse landschap wordt bepaald door de ontstaansgeschiedenis en de diversiteit aan landschapstypen. De provincie richt zich op het in stand houden en versterken van het landschap als economisch, ecologisch en cultureel kapitaal. De provinciale ambitie is een Drents landschap waarin de verscheidenheid in landschapstypen en -onderdelen zich blijvend manifesteert.
13
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Landschapstypen met de bijbehorende landschapskenmerken wil de provincie in samenhang behouden en versterken. Daarmee wordt gestreefd naar een Drents landschap waarin het grondgebruik, het type natuur en het landschapsbeeld passen bij de ontwikkelingsgeschiedenis van het landschap. Vanuit dat perspectief wil de provincie keuzes voor nieuwe ontwikkelingen in het landschap blijvend mogelijk maken. Het doel is de landschapstypen van Drenthe herkenbaar, beleefbaar en leesbaar te houden. De provinciale doelstellingen voor de kernkwaliteit 'landschap' zijn: het behouden en versterken van de ruimtelijke afwisseling van landschapstypen; het behouden en versterken van de volgende karakteristieke kenmerken van de verschillende landschapstypen: 1. in het esdorpen-/esgehuchtenlandschap: de (eenmans)essen en beekdalen; 2. in het wegdorpenlandschap van de veenrandontginning: de kavelstructuur en de openheid; 3. in het landschap van de Veenkoloniën: de wijkenstructuur en de openheid; het behouden en versterken van de karakteristieke macrogradiënten van het Drents Plateau in relatie tot de aangrenzende en lager liggende veengebieden; het behouden en ontwikkelen van het Nationaal Beek- en esdorpenlandschap Drentsche Aa; het behouden en versterken van het waterbergend vermogen van de beekdalen. Voor het plangebied is landschapstype "esdorpenlandschap" van toepassing.
Uitsnede kaart Kernkwaliteit Landschap
Esdorpenlandschap Het Drents Plateau bestaat voornamelijk uit esdorpenlandschap. Dit landschapstype bevat enkele telkens terugkerende onderdelen: het dorp, de es, het beekdal en de velden/bossen/heide. Het esdorpenlandschap is een agrarisch cultuurlandschap ten voeten uit. Elk onderdeel van het landschap komt voort uit het agrarisch gebruik en is gerelateerd aan het functioneren van de lokale
14
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
agrarische dorpsgemeenschap, met de boermarken als het oorspronkelijke gezag. De esdorpen vormen vanouds de ontginningsbasis van het landschap. Ze liggen veelal op landschappelijke overgangen van nat (beekdal) naar droog (es/heide/bos). Rond de dorpen liggen de landschapsonderdelen die vanouds in het landbouwsysteem elk hun eigen functie hadden. Direct aan de rand van het dorp lagen de ‘goorns’: kleinschalige, verkavelde gebieden met hagen en singels, waar onder andere groenten voor menselijke consumptie werden verbouwd. Op de hoger gelegen gronden ontwikkelden zich door de eeuwen heen de essen, omzoomd door bosjes, strubben of soms een ringwal. In het lagergelegen beekdal lagen de graslanden, tot aan het begin van de vorige eeuw onverdeeld, de zogenaamde madelanden. Later zijn de beekdalen sterk verkaveld en hebben ze door de aanleg van houtwallen een kleinschalig, besloten karakter gekregen. Buiten de gecultiveerde wereld lag de grote ‘woestenij’: het veld, de heide. Dit is een vaak enorm grote ruimte die gebruikt werd om de schapen te weiden. Door ontginning en bebossing (tot ver in onze eeuw) zijn de meeste van deze heidevelden verdwenen. Van provinciaal belang zijn: de essen: deze voor het esdorpenlandschap kenmerkende open ruimtes zijn veelal omgeven met esrandbeplanting; de beekdalen: onbebouwd gebied met kleinschalige beplantingstructuren en beekdal(rand) beplanting.
Het provinciaal beleid is gericht op: behoud van de open ruimte en het versterken van esrandbeplanting; behoud van het onbebouwde karakter en het versterken van karakteristieke beekdal(rand) beplanting. Cultuurhistorie Het cultuurlandschap, met daarin het gebouwde erfgoed als ankerpunten, is sterk bepalend voor hoe wij onze leefomgeving ervaren. Het geeft er betekenis aan en is zo direct verbonden met het beeld van de Drentse identiteit. Daarvoor heeft de provincie de Cultuurhistorische Hoofdstructuur (CHS), die het provinciaal belang vastlegt, met daarin twee sturingsniveaus. De provincie zet cultuurhistorie integraal in als ontwikkelfactor bij de ruimtelijke, economische en maatschappelijke opgaven, zoals krimp en leefbaarheid, duurzame energie, klimaatadaptatie, toekomstbestendige landbouw en vrijetijdseconomie. Hiervoor heeft de provincie ook beleid vastgelegd in de Cultuurnota 2021-2024, ‘Cultuur om te delen’. Hiermee draagt cultuurhistorie niet alleen vanuit kaders maar ook vanuit inspiratie bij aan herkenbare, ‘Drentse’ oplossingen. Het provinciaal beleid ten aanzien van cultuurhistorie is beschreven in de beleidsnota ‘Cultuurhistorisch Kompas Drenthe’. Twee doelstellingen staan hierin centraal: Ten eerste de cultuurhistorie herkenbaar houden. Het provinciaal belang Cultuurhistorie is vastgelegd in de Cultuurhistorische Hoofdstructuur.
Ten tweede de ruimtelijke identiteit versterken. De provincie doet dat door ruimtelijke ontwikkelingen te sturen vanuit samenhangende cultuurhistorische kwaliteiten, met respect en durf. Daarin is ruimte voor inspiratie en eigen afwegingen van onze partners. De Cultuurhistorische Hoofdstructuur verbindt alle elementen, structuren en gebieden die in hun onderlinge samenhang van provinciaal belang worden geacht. Voor het bepalen welke onderdelen van provinciaal belang zijn heeft de provincie de volgende criteria toegepast: De onderlinge, samenhangende relatie van elementen, structuren en gebieden; De bovenlokale betekenis van de elementen, structuren en gebieden; De mate waarin de elementen, structuren en gebieden nu ruimtelijk dominant zijn; De mate waarin zij karakteristiek zijn voor de provincie Drenthe en voor het deelgebied.
15
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Het veiligstellen van cultuurhistorische waarden en tegelijkertijd het bieden van ruimte voor ontwikkelingen, vraagt om een heldere wijze van sturing. De provincie maakt in het Cultuurhistorisch Kompas onderscheid tussen drie sturingsniveaus: respecteren, voorwaarden stellen en eisen stellen. Deze drie sturingsniveaus zijn conform de Omgevingswet beleidsneutraal vertaald naar twee sturingsniveau 's: 1. Betrekken bij 2. Rekening houden met 'Betrekken bij' geldt in gebieden waar de provincie wil dat de cultuurhistorische samenhang als randvoorwaarde dient voor ontwikkelingen. De provincie vraagt initiatiefnemers om dit vroeg in het planproces inzichtelijk te maken; en zetten zelf in op begeleiding van dat proces. In de gebieden 'Rekening houden met' verwacht de provincie dat initiatiefnemers de cultuurhistorische samenhang als dé drager voor nieuwe plannen gebruikt en bedingt hiervoor vanaf het begin een plek in het planproces. In het Cultuurhistorisch Kompas worden het beleid, de Cultuurhistorische Hoofdstructuur nader toegelicht, o.a. ook met nadere gebiedsinformatie. Het plangebied is gelegen binnen de cultuurhistorische hoofdstructuur en maakt onderdeel uit van het deelgebied Hondsrug en Hunzedal. Voor het plangebied geldt sturingsniveau 2 'Rekening houden met'. De provincie stuurt specifiek op: Het behouden van de karakteristiek van het esdorpenlandschap.
Deze karakteristiek uit zich in een zichtbare ruimtelijke samenhang tussen esdorp en es, waarbij de esdorpen en essen als een keten op de Hondsrug liggen, afgewisseld met scherp begrensde boswachterijen. Bovendien kent het esdorpenlandschap een grote tijdsdiepte, wat blijkt uit vele zichtbare en onzichtbare (pre)historische bewoningssporen als nederzettingen, grafmonumenten en Celtic fields; Het benadrukken van het lineair patroon van hunebedden, grafheuvels en andere zichtbare en onzichtbare prehistorische relicten die samenhangen met de prehistorische route over de Hondsrug; Het vasthouden en zorgvuldig doorzetten van de ruimtelijke opzet van de esdorpen. Deze opzet wordt getypeerd door een vrije ordening van bebouwing en boerderijen, afwisseling tussen bebouwde plekken en open ruimtes (in het bijzonder de brinken) en doorzichten naar het omliggende buitengebied. Aardkundige waarden De identiteit van Drenthe en het Drentse landschap wordt sterk bepaald door het natuurlijke bodem- en grondwatersysteem. Dat systeem wordt ook wel aardkundig landschap genoemd en is en wordt gevormd in een samenspel tussen klimaat, natuur en mens.
Daar waar de provincie onder de kernkwaliteit ‘Landschap’ het waarneembare deel van de aarde verstaat, bepaald door natuur en cultuur, gaat het bij het aardkundige landschap ook en vooral om de natuurlijke ondergrond, zowel zichtbaar (reliëf, vormen) als onzichtbaar (ondergrond, bodemopbouw). Het gevarieerde aardkundige landschap ontstond onder invloed van tektoniek, ijs, water, wind, natuur en tenslotte menselijk handelen. Het is de informatiebron over de natuurlijke ontstaansgeschiedenis van Drenthe. Het natuurlijke bodem- en grondwatersysteem draagt bij aan landschappelijke diversiteit en biodiversiteit, een aantrekkelijke omgeving om te wonen en te recreëren, het opvangen van de effecten van klimaatverandering en behoud van informatiewaarde over het verleden. De provincie onderscheidt zes aardkundige hoofdlandschappen, met kenmerkende aardkundige elementen, bestaande uit bijvoorbeeld stuwwallen, dekzandruggen en beekdalen. Aardkundige monumenten zijn goede voorbeelden van die elementen. Tezamen vertellen zij het verhaal van de ontstaansgeschiedenis van de Drentse ondergrond vanaf de laatste drie ijstijden tot heden. Kenmerkende aardkundige elementen, de opbouw van de ondergrond (bijvoorbeeld de aanwezigheid van
16
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
keileem en het voorkomen van bijzondere bodems) en actieve geologische processen (bijvoorbeeld meandering en zandverstuiving) beschouwt de provincie als aardkundig erfgoed.
In het Drentse landschap is op tal van plekken aardkundig waardevol erfgoed aanwezig, zichtbaar, zoals pingoruïnes en stuifduinen, maar soms ook onzichtbaar onder het maaiveld, zoals bodemlagen. De provincie wil de ondergrond, de landvormen en aardkundige processen die karakteristiek zijn voor het Drentse landschap behouden en versterken, als basis voor ruimtelijke kwaliteit, landschappelijke diversiteit, biodiversiteit en klimaatrobuustheid en als belangrijke informatiebron over het verleden. De provincie streeft in combinatie met de opgave natuur, cultuur, en/of vrijetijdseconomie naar de juiste balans tussen beleving, behoud en herstel van waardevol aardkundig erfgoed. Het plangebied is gelegen in het hoofdlandschap 'Hondsrug, keileemruggen' en heeft beschermingsniveau ' hoog'. In deze gebieden streeft de provincie naar behoud of herstel van de context en het referentiebeeld van de aardkundige eenheid. Het zorgvuldig en verantwoord omgaan met aardkundig erfgoed vormt het vertrekpunt bij planvorming. De provincie staat ontwikkelingen alleen toe als aardkundige kwaliteiten en kenmerken worden behouden. Natuur Dat de natuur in Drenthe zo bijzonder is, heeft te maken met een aantal unieke factoren: bodem, water,
17
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
klimaat en schaal. In de bodem van Drenthe is op grote schaal keileem aanwezig. Deze laag, vlak onder het oppervlak, is relatief rijk aan mineralen en houdt water dat naar beneden wil sijpelen, langdurig tegen. Dat maakt dat de Drentse bodem minder arm aan voedingstoffen is dan bijvoorbeeld de Veluwe en vaak ook veel natter. Drentse natuurgebieden zoals heidevelden zijn rijk aan plantensoorten die goed gedijen op keileem, zoals valkruid en diverse orchideeënsoorten. In Noord-Drenthe komt veel zeer zware, nauwelijks waterdoorlatende potklei voor, afgezet in de Elsterien-ijstijd. Daarom komen daar soortenrijke bossen voor, die zich kunnen meten met de beroemde bossen uit Zuid-Limburg met het bosviooltje, grote keverorchis en heelkruid. Aan de andere kant van het spectrum vinden we de veenbodems. Er is geen andere provincie dan Drenthe waar zo veel belangwekkende hoogvenen bewaard gebleven zijn, zoals het Fochteloërveen, het Witterveld en het Bargerveen. Soorten als lavendelheide, kleine veenbes en wollegras zijn in deze veengebieden niet schaars, zoals in veel andere provincies wel het geval is. Doordat het Drents Plateau relatief hoog ligt, stromen de beken die in het Hart van Drenthe ontspringen naar de zijkanten van dat plateau, vaak nog steeds gevoed door schoon en relatief mineraalrijk kwelwater.
Dat water is van groot belang voor veel plantensoorten en diverse bijzondere natuurtypen, die we bijvoorbeeld terugvinden in het dal van de Drentsche Aa, met trilvenen, blauwgraslanden en beekbegeleidende bossen. Drenthe heeft nog veel grootschalige, robuuste natuurgebieden. Daarnaast is in de ontginningsperiode veel bos aangeplant waardoor forse groene gebieden zijn ontstaan, die samen met enerzijds de bestaande natuurgebieden en anderzijds de natuurontwikkelingsgebieden een belangrijk aandeel in het Natuurnetwerk Nederland (NNN) vormen. Het NNN is een samenhangende structuur van (nieuwe) natuurgebieden, ecologische verbindingen en agrarische gebieden met hoge natuurwaarden. Het NNN vormt de ruggengraat van de Drentse natuur en waarborgt biodiversiteit en robuuste natuur. De provincie is direct verantwoordelijk voor de kwaliteit en kwantiteit van de natuur binnen het Natuurnetwerk Nederland. Gemeenten en waterschappen zijn in de eerste plaats verantwoordelijk voor natuur buiten het Natuurnetwerk Nederland. Drenthe is rijk aan karakteristieke en vaak unieke natuur, zowel binnen als buiten de bekende natuurgebieden. Er leven hier nog veel soorten die elders schaars zijn of zelfs verdwenen. Dat geeft een grote verantwoordelijkheid om goed voor die natuur te zorgen, voor de natuur zelf, maar ook voor de toekomst!
18
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Uitsnede kaart kernkwaliteit Natuur
In de Natuurvisie 2014-2040 is uitgewerkt hoe de samenhang tussen biodiversiteit en natuurwaarden (binnen en buiten het NNN) kan worden versterkt en welk belang de Provincie heeft in natuurwaarden buiten het begrensde NNN. Met dit bestemmingsplan wordt een bijdrage geleverd aan de verbetering van de landschappelijke kwaliteit en de natuurdoelstellingen. Het Natuurnetwerk Drenthe (NND), onderdeel van de kernkwaliteit natuur, omvat alle natuur buiten het Natuurnetwerk Nederland (NNN) en levert een belangrijke bijdrage aan de algemene biodiversiteit. Deze natuur omvat landschapselementen, zoals houtwallen, sloten, bermen, bomen, lanen, akkerranden, kruidenrijke graslanden, boerenerven, kleinere wateren, bosjes en heideterreintjes en ook de natuur in bebouwd gebied. Het NND levert een belangrijke bijdrage aan de algemene biodiversiteit vanwege de bijdrage aan het leefgebied van bepaalde soorten. Tussen het NNN en het NND bestaat een grote samenhang en onderlinge afhankelijkheid. Met de soortenrijkdom in het NND gaat het niet goed. Dat ziet de provincie onder andere terug in de achteruitgang van de stand van boerenlandvogels, plantendiversiteit, vlinders, bijen en andere insecten. Steeds meer soorten die nu of in het recente verleden algemeen voorkwamen, dreigen zeldzaam te worden. De oorzaken liggen op het gebied van inrichting, beheer en gebruik en milieucondities.
De komende jaren zet de provincie in op behoud en ontwikkeling van het Natuurnetwerk Drenthe. Hiermee willen ze de biodiversiteit van de Drentse natuur behouden en bevorderen. De provincie stimuleert de verschillende overheden, waterschappen, de agrarisch natuurcollectief, particulieren en de terreinbeheerders samen te werken bij het beheer en behoud van deze landschapselementen. De provincie ondersteunt het agrarisch natuurbeheer dat ook een belangrijke bijdrage levert aan het Natuurnetwerk Drenthe. Het Natuurnetwerk Drenthe is onderdeel van de kernkwaliteit natuur. In het NND wordt samengewerkt aan een beter functionerend ecologisch systeem waarbij algemene soorten algemeen zijn, blijven of worden. Dit wordt, conform het hiertoe door Naturalis opgestelde rapport, een ’Basiskwaliteit natuur’ (BKN) genoemd. Dit is de minimale kwaliteit van het landschap die
19
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
nodig is. In Drenthe wordt de Basiskwaliteit natuur als een begrip gezien dat moet helpen om beleid ter bevordering van de biodiversiteit richting te geven, met name in het landelijk gebied. De provinciale sturing richt zich primair op het realiseren van een passende kwaliteit aan landschap en dienovereenkomstig beheer en gebruik. De realisatie van het Natuurnetwerk Drenthe is onderdeel van het Programma Natuurlijk Platteland, en wordt verder uitgewerkt in het deelprogramma Soortenrijk Drenthe. Vrijetijdseconomie Naast de kernkwaliteiten hecht de provincie ook aan een goede vrijetijdseconomie. De vrijetijdssector is immers een belangrijke pijler voor de Drentse economie. Drenthe heeft de bezoeker veel te bieden. Drenthe is dé fiets- en vrijetijdsprovincie van Nederland. De kwaliteiten van Drenthe voor de vrijetijdseconomie liggen in een combinatie van de kernkwaliteiten: natuur, landschap, erfgoed en cultuur. Dat wil de provincie zo houden en verder uitbouwen. Conclusie Het voornemen is niet strijdig met de provinciale omgevingsvisie.
3.2.2
Omgevingsverordening Drenthe 2023
De Provinciale Omgevingsverordening Drenthe 2023 zorgt voor de juridische borging van de Omgevingsvisie Drenthe. In de verordening is in artikel 2.6 'werken met kernkwaliteiten', vastgelegd dat, indien bij een ruimtelijk plan kernkwaliteiten betrokken zijn, in het ruimtelijk plan uiteengezet wordt dat met het desbetreffende plan wordt bijgedragen aan behoud en ontwikkeling van de bij het plan betrokken kernkwaliteiten conform het provinciaal beleid en de sturingsniveaus zoals die zijn verwoord in de Omgevingsvisie. In de verordening is voorts opgenomen dat een ruimtelijk plan geen nieuwe activiteiten dan wel wijziging van bestaande activiteiten mogelijk maakt die deze kernkwaliteiten significant aantasten. De kernkwaliteiten Landschap, Natuur, Aardkundige waarden en Cultuurhistorie zijn van belang voor onderhavig plan. Op basis van artikel 2.28 dient voor Natuurnetwerk Nederland in bestemmingsplannen minimaal een wijzigingsbevoegdheid opgenomen te worden voor de wijziging in een bestemming 'Natuur' of 'Bos'. Middels dit bestemmingsplan wordt een bestemming 'Natuur' toegekend aan het NNN in het plangebied. Het bestemmingsplan waarin deze NNN gelegen is geeft in de toelichting van dat bestemmingsplan een beschrijving van de wezenlijke kenmerken en waarden van dat deel van het NNN, zoals aangegeven in het Natuurbeheerplan.
De kenmerken en waarden van het betreffende gedeelte van het NNN zijn opgenomen in de quickscan Wet natuurbescherming (zie Bijlage 2).
3.3
Gemeentelijk beleid
3.3.1
Structuurvisie Borger-Odoorn
De Structuurvisie Borger-Odoorn 'Verbinding geeft perspectief' verbeeldt en beschrijft de strategische ruimtelijke visie op de ontwikkeling van het grondgebied van de gemeente Borger-Odoorn voor de periode tot 2030. De basis voor de ruimtelijke ontwikkeling van Borger-Odoorn wordt gevormd door de kenmerken van het landschap. Het landschap van de gemeente Borger-Odoorn kent een driedeling op basis van
20
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
ontstaansgeschiedenis te weten het Zand, het Veen en de Hunze. De Structuurvisie schept de kaders voor de ontwikkeling van het Zand, het Veen en de Hunze en geeft richting aan nieuwe initiatieven. Daarbij wordt de robuuste laag van Borger-Odoorn behouden of versterkt. Robuuste laag - 'ontwikkelen met respect' Het Landschap vertelt het verhaal van Borger-Odoorn. Dit verhaal bestaat uit drie delen; een trilogie over het Zand, Veen en de Hunze. De ontstaansgeschiedenis en de ontwikkeling van het Zand, het Veen en de Hunze is op sommige plaatsen in de gemeente nog goed aan het landschap af te lezen. De kenmerken van het landschap hebben in het verleden de basis gevormd voor de ruimtelijke ontwikkeling van Borger-Odoorn, ruimtelijke ontwikkelingen hebben op hun beurt het landschap gevormd. Het reliëf en de afwisseling op het zand, de ontginningstructuur en de openheid van het veen en de laagtes van het Hunzedal bevatten de kernkwaliteiten waaraan Borger-Odoorn haar prachtige woon- en werkomgeving te danken heeft. Samen vormen de kernkwaliteiten de robuuste laag, een stevig fundament, ontstaan door de eeuwen heen door samenspel van mens en natuur. De robuuste laag bestaat uit elementen van grote en vaak unieke landschappelijke, natuurlijke, cultuurhistorische, geomorfologische, aardkundige of archeologische waarde.
Deze elementen vormen de basis voor de ruimtelijke ontwikkeling van BorgerOdoorn. Bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen dienen de kernkwaliteiten uit de robuuste laag, behouden, gerespecteerd en waar mogelijk versterkt te worden. Elementen die niet in het kaartbeeld zijn opgenomen, kunnen wel van landschappelijke, natuurlijke of cultuurhistorische waarde zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor kleinschalige bospercelen en houtwallen, maar ook voor de wijkenstructuur in het veenkoloniale gebied. Deze laatste heeft een belangrijke waterbergingsfunctie, maar vertegenwoordigt ook een cultuurhistorische waarde. Wanneer bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen dergelijke elementen onder druk komen te staan zal per situatie worden onderzocht of versterken of behoud mogelijk is.
Het plangebied is gelegen binnen 'deels open landschap' en 'terrein van aardkundige betekenis'.
21
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Integrale gebiedsvisie De integrale visie schept de kaders voor de ontwikkeling van het Zand, het Veen en de Hunze en geeft richting aan nieuwe initiatieven. Het plangebied maakt deel uit van het gebied het Zand en is in de visiekaart aangeduid met 'Versterken agrarische functie met aandacht landschappelijke en natuurlijke waarden'.
Op het zand bevinden zich de parels die Borger-Odoorn aantrekkelijk maken voor recreëren en wonen. De parels worden gevormd door een afwisselend kleinschalig landschap en prachtige esdorpen. Het ruimtelijk beleid staat in het teken van het benadrukken van de authentieke landschappelijke, natuurlijke en cultuurhistorische waarden in het zandgebied. Dit geldt met name voor de Hondsrug en de waardevolle gradiënt tussen de Hondsrug en het beekdal van de Hunze. Hiermee wordt de recreatieve en toeristische waarde en de kwaliteit van het zand als woonklimaat verbeterd en gewaarborgd voor de toekomst. Op het zand zorgt het kleinschalige coulissenlandschap met een afwisseling van landbouw en natuur voor de kenmerkende identiteit en kwaliteit van dit gebied. Door op het zand de verbreding van landbouw met natuur- en landschapsbeheer te stimuleren, kan de kleinschaligheid en afwisseling in dit gebied worden bewaard. De gebieden waar de functie landbouw in nauwe samenhang met landschap en natuur functioneert zijn aangeduid met ‘versterken agrarische functie met aandacht voor landschappelijke en natuurlijke waarden.’ Conclusie Het voornemen is niet strijdig met de gemeentelijke structuurvisie Borger-Odoorn 'Verbinding geeft perspectief'.
22
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
3.3.2
Ontwerp omgevingsvisie
In de periode van 8 juni t/m 19 juli 2023 heeft de ontwerp omgevingsvisie "BuitenGewoon BorgerOdoorn" ter inzage gelegen. In de Omgevingsvisie beschrijft de gemeente haar toekomstvisie voor 2040. Deze toekomst voor de gemeente is uiteraard een wensbeeld. Daarmee is het niet vanzelfsprekend. Het is in de eerste plaats dan ook een houvast om alle uitdagingen en opgaven aan te pakken. Ambities Met het toekomstbeeld in gedachten en de uitdagingen in beeld heeft de gemeente vijf ambities gekozen. Deze zijn cruciaal voor het bereiken en realiseren van het toekomstbeeld. Het gaat om de volgende 5 ambities: 1. Behoud het goud. Het landschap met al haar waarden, de groenstructuren die doorlopen tot in de kernen en de (cultuur)historie zijn het robuuste goud (de robuuste laag). De gemeente stelt deze kwaliteiten voorop (behouden, benutten en versterken) bij nieuwe ontwikkelingen. 2. Buitengewoon wonen en leven. Een passende woningvoorraad om jong te zijn en oud te kunnen worden. Leven in een schone, gezonde en veilige leefomgeving. Naoberschap, samenwerking en bereikbaarheid zijn cruciaal. Niet alles hoeft overal maar samen hebben en kunnen we veel. 3.
Vitaal landelijk gebied In het landelijk gebied zoekt de gemeente samen met haar partners naar een toekomstbestendige invulling met ruimte om te boeren, ruimte om te recreëren en ruimte voor natuur, klimaatadaptatie, biodiversiteit en duurzaam ondernemen. 4. Duurzaam in alles. De volgende stap in energietransitie zet de gemeente samen waarbij de infrastructuur ingericht is op dit maatwerk. De gemeente werkt haar strategie voor klimaatadaptatie en warmte uit. 5. Uitnodigend ondernemend. Ruimte voor ondernemers die passen bij de aard en schaal van de gemeente. Duurzaam en toekomstgericht. Bij het realiseren van de ambities zoekt de gemeente naar oplossingen die: duurzaam en toekomstbestendig zijn; passen bij onze aard en schaal, waarbij kwaliteit gaat voor kwantiteit en snelheid; oog hebben voor de waarden van landschap, cultuurhistorie, rust en ruimte; bijdragen aan onze buitengewone woon- en leefgemeente, met een hoge kwaliteit van leven; bijdragen aan een krachtige samen- en zelfredzame gemeenschap. GebiedscompasDe oorspronkelijke Hondsrug Het plangebied maakt onderdeel uit van het gebiedscompas De oorspronkelijke Hondsrug. De waarden in dit gebied zijn: Hoger liggende Hondsrug als oude keileemrug met vergezichten over het Hunzedal en de Veenkoloniën. Hoogteverschillen op de rug door bollende essen en steilranden.
Historische dorpskernen die als een dubbelsnoer op de Hondsrug liggen: Drouwen, Borger, Ees, Odoorn en Klijndijk. En Valthe, Exloo en Buinen. Herkenbare samenhang van de esdorpen met hun omgeving: de essen, velden en het beekdal. Het stervormige wegenpatroon benadrukt de verwevenheid van het dorp met het landschap. Besloten karakter met bossen, laanbeplantingen, esrandbeplantingen, houtsingels en bosstroken op perceelsgrenzen. Grote, samenhangende natuurgebieden, met het Drouwenerzand als uniek Natura 2000-gebied. Veel recreatie, vooral in de Staatsbossen. Groot verenigingsleven en eigen initiatief. Vele (culturele) evenementen. Vele natuurwaarden door de afwisseling van velden, bossen, houtsingels, steilrandjes en bomenlanen. Vele cultuurhistorische, aardkundige en archeologische waarden zoals: Rijksmonumentale
23
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
boerderijen, brinken, hunebedden, grafheuvels, karrensporen, pingoruïnes, puinwaaiers, droogdalen, zandpaden en klinkerwegen en Valtherschans. Op het Zand is de ambitie 'Behoud het goud' van groot gewicht. En niet vanzelfsprekend. Het gebied is van grote waarde en deze waarden maken het gebied gewild. Om te wonen maar zeker ook om te bezoeken. Het levert daarmee in alle gevallen druk op. Druk die kansen genereert en mogelijkheden schept. Maar die keer op keer vragen om een zorgvuldige afweging. De gemeente staat voor de bescherming van deze waarden bij het beoordelen van ontwikkelingen. De lat ligt hoog. Dit maakt dat bij een plan of ontwikkeling altijd sprake moet zijn van meerwaarde en kwaliteit. Niet alleen in het landelijk gebied, zeker ook in de dorpen waar de historie er op sommige plekken vanaf spat en bebouwing en groen nauw zijn verweven, in het bijzonder rond de brinken. De nadruk ligt binnen de ambitie 'Vitaal landelijk gebied' weliswaar op het versterken van de landschappelijke, natuurlijke en cultuurhistorische waarden, maar er wordt ook gewerkt. Voor de agrarische sector geldt dat ruimte is voor bestaande ondernemers. En ruimte voor ontwikkeling naar een duurzame, toekomstbestendige sector. Dat kan gaan om bedrijfsverandering gericht op een toekomstbestendige bedrijfsvoering en een mix van functies.
Dit kan alleen in combinatie met duurzaamheid en met zorg voor een goede landschappelijke inpassing, passend bij de waarden van het gebied. Anders werkt de gemeente niet mee. De recreatieve sector is van belang en omvangrijk in dit gebied. Van grote economische waarde en als onderdeel van het fundament onder veel van onze voorzieningen. Het levert echter ook druk op. In de huidige vorm en omvang is dit een prettige en aanvaardbare druk. Maar het vraagt wel om een zorgvuldig blik als het om nieuwe plannen gaat. Voor nieuwe vormen van dagrecreatie is ook plek. Initiatieven die aansluiten bij de aanwezige waarden en de beleefbaarheid daarvan versterken zien we graag komen. Staatsbosbeheer kijkt op dit moment naar een zonering in het recreatieve gebruik van de bossen. Dit om te zorgen voor een goede combinatie tussen recreatief gebruik en behoud van natuurwaarden. Conclusie Het voornemen is niet strijdig met de gemeentelijke ontwerp omgevingsvisie "Buitengewoon Borger-Odoorn".
24
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Hoofdstuk 4
4.1
Milieu- en omgevingsaspecten
Aardkunde, archeologie en cultuurhistorie
De Erfgoedwet bestaat uit een bundeling van meerdere wetten en regelingen die een integrale bescherming van het cultureel erfgoed mogelijk maken. In deze wet is vastgelegd waar de verantwoordelijkheden voor bescherming liggen en op welke manier er met erfgoed omgegaan moet worden. Het uitgangspunt bij bodemverstoring is behoud van archeologische resten 'in situ'. Wanneer dit niet mogelijk is, worden archeologische onderzoeken opgestart conform de AMZ-cyclus alvorens een project tot uitvoering kan overgaan.Behoudenswaardige archeologische resten worden opgegraven en elders bewaard (ex situ). Daarnaast moet ieder ruimtelijk plan een analyse van de overige cultuurhistorische waarden van het plangebied bevatten. Voor zover in een plangebied sprake is van erfgoed, moet worden aangegeven op welke wijze rekening wordt gehouden met de cultuurhistorische waarden en de bekende of te verwachten archeologische waarden rekening wordt gehouden. In 2021 is er een ACC-bureauonderzoek uitgevoerd naar de aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden voor onder andere het plangebied Schaangedennen (zie Bijlage 1 vanaf pagina 161). Het AAC-onderzoek is uitgevoerd in het kader van een opgave voor water en natuur die gepaard zal gaan met bodemingrepen. De noodzaak voor dit onderzoek wordt gevormd door het wettelijk en beleidsmatig kader voor de ruimtelijke ordening en monumentenzorg.
De gemeente fungeert als de bevoegde overheid die een besluit zal nemen over hoe om te gaan met de eventueel aanwezige aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden.
4.1.1
Aardkunde
In Drenthe wordt het aardkundige landschap in belangrijke mate bepalend gezien voor de cultuurhistorische en landschappelijke structuur van de provincie. Daarom is het aardkundige landschap benoemd als één van de kernkwaliteiten in het provinciaal omgevingsbeleid. Ook de gemeente heeft aardkundige waarden in haar bestemmingsplannen verankerd. Binnen het plangebied Schaangedennen is de dubbelbestemming 'Waarde Landschap en Cultuurhistorie 1' opgenomen, waarbij vastgelegd is dat deze gronden bestemd zijn voor behoud, herstel en versterking van landschappelijke/cultuurhistorische waarden van Hondsrug en bescherming van aardkundige waarden. Schaangedennen ligt in het aardkundig landschap van het Hondsrugcomplex een complex van internationaal belang (Unesco Global Geopark). Dit complex bestaat uit relatief hoge glaciale ruggen (B14, megaflute). Kenmerkend zijn de grote hoogteverschillen, de smeltwaterdalen en ondiep voorkomen van keileem en de vele zwerfkeien. De hoogteverschillen en de gevarieerde samenstelling van de ondergrond zorgt voor een zeer gevarieerd (grond)watersysteem. Grondmorenelandschap Schaangedennen ligt gedeeltelijk in het grondmorenelandschap. De hoofdvromen worden bepaald door de Hondsrug, een glaciale rug of megaflute (B14) uit het Saalien. Feitelijk bestaat de Hondsrug hier uit een serie van parallelle ruggen.
De dikte en doorlaatbaarheid van het keileem loopt sterk uiteen. Op plaatsen waar het keileem een hoog kleigehalte heeft en minder verweerd is heeft deze slecht doorlatende eigenschappen. Waar het keileem een grofzandige textuur heeft is deze beter doorlatend. Voor de bodemvorming is naast de doorlaatbaarheid ook de helling van het oppervlak van het keileem van belang. Zo kon op plaatsen waar het keileem ondiep aan de oppervlakte lag, maar het oppervlak helde, toch een podzolbodem ontwikkelen.
25
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Uitsnede Aardkundige waardenkaart