Begroting 2025
Tekst van het document
Toeristenbelasting
Forensenbelasting
Gebonden heffingen Naast bovenstaande belastingen in de gemeentewet, bestaan er gebonden heffingen. Een gebonden heffing is een belasting voor de bestrijding van specifieke kosten, maar is niet gekoppeld aan een individuele dienst. De begrote opbrengst van de gebonden heffing mag niet hoger zijn dan de voor dat doel begrote kosten. Dat wil zeggen dat de heffingen dus niet meer dan kostendekkend mogen zijn. Er zijn twee soorten gebonden heffingen, namelijk reinigingsheffing en rioolheffing. Deze zijn weergegeven in de volgende tabel. Gebonden heffing Reinigingsheffing
Artikel GW
Toelichting
Wet milieubeheer art. 15.33
Rioolheffing
228a
Belasting voor de verwijdering van afvalstoffen afkomstig van particuliere huishoudens. Er zijn twee soorten heffingen voor het innemen en verwerken van afvalstoffen: de afvalstoffenheffing en het reinigingsrecht. Afvalstoffenheffing wordt geheven op alle particuliere huishoudens. Ook als er in feite geen afval wordt aangeboden. Reinigingsrechten worden alleen in rekening gebracht ter dekking van de kosten voor het ophalen en verwerken van aangeboden afval. Kleine bedrijven kunnen bijvoorbeeld gebruik maken van de reinigingsrechten. De rioolheffing wordt geheven ter bestrijding van / het beheer van huishoudelijk en bedrijfsafvalwater, regenwater en de grondwaterstand.
79
Beleidsuitgangspunten gebonden heffingen In onderstaande tabel zijn de gemiddelde tarieven aangegeven voor de reinigings- en rioolheffing die we aan uw raad voorstellen. De voorstellen passen binnen het kader 100% kostendekkendheid dat door uw raad is vastgesteld. In de novemberraad van 2024 komen we met definitieve voorstellen voor de tarieven van 2025. Heffing Reinigingsheffing
Gemiddeld tarief 2025 (vaststelling definitief tarief in raad van december) Gemiddeld tarief 2025 bedraagt € 249.
Rioolheffing
Gemiddeld tarief 2025 bedraagt € 251.
Beleid kwijtschelding Onze gemeente hanteert als kwijtscheldingsnorm 100% van de bijstandsuitkering. Daarmee zit onze gemeente boven de landelijke norm van 90% van de bijstandsuitkering. Men komt in aanmerking voor kwijtschelding als men onder deze norm komt. Kwijtschelding is van toepassing op de OZB, rioolheffing en op het vastrechtgedeelte van de afvalstoffenheffing. Sinds 2006 werken de waterschappen Hunze & Aa’s, Vechtstromen en de gemeente samen op het gebied van kwijtschelding van de lokale heffingen. De toetsing of iemand recht heeft op kwijtschelding wordt gedaan door het Noordelijk Belastingkantoor.
Opbrengsten uit gemeentelijke belastingen en gebonden heffingen Onroerende zaakbelasting In dit gedeelte maken we per belastingsoort de geraamde opbrengsten voor 2024 en 2025 inzichtelijk. Hieronder staan de opbrengsten van de OZB inclusief areaaluitbreiding. In 2025 nemen de opbrengsten met € 239.452 toe. Dit betreft 2,75% indexatie ten opzichte van de begrote raming 2024 en € 50.000 areaaluitbreiding. Uit de Kadernota 2025 blijkt dat één van de speerpunten van het bestuursprogramma 2022-2026 is Wonen. In de jaarrekening 2023 zien we een voordeel op de OZB (€ 100.000) als gevolg van dat er meer woningen worden gebouwd. Dit noemen we areaaluitbreiding. In de Kadernota 2025 hebben we, conform kaders van de raad, de helft van dit voordeel structureel meegenomen (€ 50.000) De opbrengsten van 2025 kunnen nog niet definitief worden berekend, omdat nog niet alle WOZ-waarden per 01-01-2024 bekend zijn. Deze definitieve cijfers worden aan de raad gepresenteerd in december 2024 bij het vaststellen van de nieuwe belastingverordeningen. Opbrengst 2024
Opbrengst 2025
Eigenarenbelasting woningen
5.269.084
5.457.443
188.359
Eigenarenbelasting niet-woningen
1.190.841
1.225.434
34.593
Gebruikersbelasting niet-woningen
554.251
570.751
16.500
7.014.176
7.253.628
239.452
Onderdeel
Totaal:
80
Verschil
Toeristenbelasting De tarieven voor 2024 zijn bij de behandeling van de Kadernota 2024 vastgesteld: Groepsaccommodaties Campings Hotels/BenB/bungalowparken
€ 0,60 per overnachting € 1,30 per overnachting € 1,75 per overnachting
Ten opzichte van 2023 en 2024 zijn deze tarieven ongewijzigd. Uit onderstaande tabel blijkt dat de opbrengst in 2025 t.ov. 2024 € 100.000 hoger is. Dit komt doordat in 2023 we een goed toeristisch seizoen hebben gehad. Er zijn meer overnachtingen geweest dan geraamd en ook is in 2023 minder gebruik gemaakt van de zogenaamde forfaitaire regeling. Conform financieel kader is in de Kadernota 2025 een structureel voordeel van € 100.000 gerapporteerd. In deze begroting is dit vervolgens verwerkt. Onderdeel Opbrengst toeristenbelasting
Opbrengst 2024
Opbrengst 2025
1.847.500
1.947.500
Verschil 100.000
Forensenbelasting De tarieven 2025 van de forensenbelasting zijn ten opzichte van 2024 ongewijzigd vastgesteld. Onderdeel Opbrengst forensenbelasting
Opbrengst 2024
Opbrengst 2025
162.500
162.500
Verschil 0
Reinigingsheffingen Afvalheffing gebeurt op basis van het Diftarsysteem. De heffing heeft een vastrechtgedeelte en een variabele component. Het BBV schrijft voor dat het tarief van de afvalstoffenheffing niet meer dan 100% kostendekkend mag zijn. De kosten van de afvalstoffenheffing nemen in 2025 toe met € 172.471. Hieronder staan de kosten voor de afvalstoffenheffing voor de jaren 2024 (primitieve begroting) en 2025. De verschillen worden toegelicht. Totale kosten afval
2024
2025
Verschil
1. Algemene kosten afval
567.157
568.582
1.425
2. Huis aan huis inzameling
677.831
727.902
50.072
3. Kosten ABP
331.516
338.976
7.460
4. Kosten overige afvalstromen
225.785
272.411
46.626
5. Overige indirecte kosten
849.228
866.117
16.889
2.651.517
2.773.988
122.471
-50.000
0
50.000
2.601.517
2.773.988
172.471
Totaal: 6. Onttrekking reserve Totaal:
81
1. Algemene kosten afval Er is sprake van een kleine stijging. Enerzijds stijgen de kosten voor drukwerk en personeel, anderzijds wordt er voor verwerking/ingezameld clandestien gestort afval een hogere subsidie ontvangen. 2. Huis aan huisinzameling Deze kosten zijn toegenomen door meer ledigingen huis-en-huis en door indexatie van de tarieven voor verwerking en transport afval. 3. Kosten ABP De ramingen van de diverse afvalstromen zijn aangepast op grond van de ervaringscijfers 2024. Ten opzichte van 2024 zijn de kosten voor de afvalstromen iets gestegen. 4. Kosten overige afvalstromen De hogere kosten zijn een combinatie van voor- en nadelen binnen de verschillende afvalstromen. Een nadeel van circa € 83.000 ontstaat op de post kunststof verpakkingen (PMD). Dit wordt veroorzaakt doordat wij in 2025 het percentage voor afkeur PMD naar boven hebben bijgesteld. Dit ligt meer in de lijn van de verwachte afkeur. De overige afvalstromen laten een daling kosten of stijging inkomsten zien. Hieronder valt o.a. de inzameling oud papier scholen/verenigingen. De prijs van oud papier is redelijk stabiel. De raming voor subsidies kan daarom naar beneden worden bijgesteld met € 22.000. Op de afvalstromen verpakkingsglas, luierafval en elektronisch gereedschap stijgen de opbrengsten/dalen de kosten per saldo met € 15.000. 5.
Overige indirecte kosten De hogere indirecte kosten worden hoofdzakelijk veroorzaakt door hogere overheadkosten en indirecte personeelskosten. 6. Onttrekking reserve Conform de BBV vindt geen onttrekking uit een reserve plaats en worden de tarieven niet geëgaliseerd. Dit betekent voor 2025 tov 2024 een nadeel van € 50.000. Voorgaande jaren werden de extra kosten oud papier voor een deel niet meegenomen in het tarief, omdat de verwachting was dat de stijging incidenteel was. De stand van de reserve is per 1-1-2025 € 131.650. Conclusie t.a.v. de opbrengsten De totale kosten voor 2025 nemen toe met € 172.471 tot een totaal van € 2.773.988. Dit betekent bij een 100% kostendekkendheid dat de opbrengsten met eenzelfde bedrag moeten toenemen. De totale kosten worden in rekening gebracht middels een tarief per aansluiting (gemiddeld tarief € 248,79). In de raadsvergadering van november komen we met een voorstel voor de tarieven en hierbij wordt ook inzicht gegeven over de verhouding variabel/vast.
Rioolheffing De geraamde baten en lasten in onze begroting die betrekking hebben op riolering zijn gebaseerd op het Gemeentelijk Riolering Plan (GRP). Dit GRP heeft een looptijd tot en met 2029. Voor de rioolheffing is 100% kostendekkendheid van toepassing. Het GRP is zodanig opgezet dat het gemiddeld tarief jaarlijks met 0,75% stijgt. Aanvullend vindt, conform het GRP, jaarlijks een dotatie plaats aan de voorziening riolering. Deze dotatie wordt gestort in de voorziening riool en ingezet voor de uitvoering van grotere rioolvervangingsinvesteringen.
82
Hieronder zijn de geraamde kosten en opbrengsten voor 2024 en 2025 inzichtelijk gemaakt en toegelicht. Totale kosten riolering
2024
2025
1. Kosten riolering
2.189.804
2.159.705
-30.099
2. Kosten verbrede rioolheffing
205.898
199.140
-6.758
3. Overheadkosten
387.976
385.260
-2.716
4. Compensabele btw
277.000
290.000
13.000
5. Nieuwe dotatie in voorziening
126.000
179.000
53.000
3.186.678
3.213.105
26.427
6. Opbrengst vast tarief
1.593.339
1.606.553
13.214
7. Opbrengst variabel tarief
1.593.339
1.606.553
13.214
Totaal:
3.186.678
3.213.105
26.427
Totaal:
Verschil
Totale opbrengsten riolering
Informatie rioolaansluitingen Aantal aansluitingen Gemiddeld tarief per aansluiting Stijging tarief
2023
2024
2025
12.770
12.780
12.790
€ 247,49
€ 249,35
€ 251,22
0,75%
0,75%
0,75%
Toelichting verschillen in kosten 1. Kosten riolering Ten opzichte van 2024 zijn de totale kosten op deze post gedaald. Het saldo is de som van lagere kapitaallasten versus hogere personeelskosten (o.a. CAO). 2. Kosten verbrede rioolheffing Lichte daling door diverse kleine actualisaties ramingen. 3. Overheadkosten De overheadkosten zijn iets gedaald als gevolg van een lager vastgesteld percentage overheadkosten (15,33% in 2025 tegen 15,67% in 2024). 4. Compensabele btw Compensabele btw wordt conform art. 229b van de Gemeentewet meegenomen bij de lasten. 5. Storting in voorziening De dotatie aan de voorziening wordt ieder jaar geactualiseerd op basis van het actuele GRP. Dit bedrag wordt vervolgens weer ingezet voor vervangingsinvesteringen. De dotatie 2025 is conform het GRP. 6/7. Opbrengsten vast en variabel tarief De rioolheffing is opgebouwd uit een vast tarief per aansluiting en een variabel tarief per aansluiting. Beide heffingen bedragen afgerond 50% van het totaal van de lasten. De opbrengsten stijgen of dalen met een eenzelfde bedrag als de lasten om 100% kostendekkendheid te blijven hanteren.
83
Belastingdruk De stijging van de lokale lastendruk is de gecombineerde stijging van de OZB, reinigingsheffingen en rioolheffing. Hieronder is de lokale lastendruk voor 2025 inzichtelijk gemaakt. Omschrijving Opbrengst 2024, incl. areaaluitbr. 1. Mut. OZB + 2,75%
Reinigings Rioolheffing heffingen
OZB 7.014.176
2.601.517
192.890 172.471
172.471
3. Mut. Rioolheffing Totaal verhoging Opbrengst exclusief areaal 2025 Areaaluitbreiding 2025/afronding Opbrengst 2024
192.890
172.471
7.207.066
2.773.988
26.427
26.427
26.427
391.788
3.213.105 13.194.160
46.562 7.253.628
Lastendruk
3.186.678 12.802.371
192.890
2. Mut. Reinigingsheffingen
Totaal
46.562 2.773.988
3.213.105 13.240.722
Voor een gemiddeld huishouden betekent de aanpassing van OZB, afvalstoffenheffing en rioolrechten in 2025 een stijging van afgerond € 30 per jaar. 2024
2025
OZB
466
479
Afvalstoffenheffing
234
249
Rioolrechten
249
251
Totaal:
949
979
Lastendruk per huishouden
Kostendekkendheid leges In dit gedeelte geven we inzicht in de kostendekkendheid van onze leges. Bij de kostendekkendheid van leges maken we onderscheid tussen vijf categorieën. Op een aantal leges is kruissubsidiëring van toepassing. Dit houdt in dat de totale opbrengsten de totale kosten per categorie niet mogen overschrijden. Echter, er mogen wel overschrijdingen zijn per onderdeel in een categorie. Zo kan bijvoorbeeld, binnen de categorie algemene dienstverlening, een eventuele overschrijding op rijbewijzen worden gecompenseerd door een onderschrijding op reisdocumenten. De kostendekkendheid van leges wordt berekend conform regelgeving en jurisprudentie. Dit betekent onder andere dat kosten voor het opstellen van beleid en kosten voor bezwaar- en beroepsprocedures als gevolg van regelgeving niet mogen worden meegenomen in de berekening van kostendekkendheid. De nieuwe tarieven van de leges worden in de novemberraad aan de gemeenteraad voorgelegd. De tarieven van de leges zijn gekoppeld aan de stijging van de OZB.
84
3,06%
Algemene dienstverlening Tot Titel I rekenen we de rijbewijzen, reisdocumenten en de burgerlijke stand. Kruissubsidiëring is toegestaan. In de onderstaande tabel zijn de verwachte kosten en baten van 2025 en de kostendekkendheid percentages van 2024 en 2025 zichtbaar. Geconcludeerd kan worden dat de kostendekkendheid op geen enkel product wordt overschreden. In het algemeen is de kostendekkendheid toegenomen ten opzichte van voorgaand jaar. Zowel de directe salariskosten als de doorberekende overheadkosten zijn toegenomen. Algemene dienstverlening
Kosten 2025
Baten 2025
KD 2025 KD 2024
Burgerlijke stand
63.874
30.250
47%
54%
Reisdocumenten, ID
243.577
129.298
53%
62%
Rijbewijzen
202.985
103.158
51%
58%
Verstrekking BRP
128.077
12.250
10%
11%
Verstrekking kiesregister
-
-
n.v.t
n.v.t
Verstrekking WBP
-
-
n.v.t
n.v.t
Bestuursstukken
6.570
750
11%
13%
-
-
n.v.t
n.v.t
27.735
8.085
29%
31%
Gemeentearchief
-
-
n.v.t
n.v.t
Gereserveerd
-
-
n.v.t
n.v.t
Leegstandswet
5.832
1.937
33%
33%
Kansspelen
2.955
708
24%
28%
Verkeer en vervoer
39.237
11.198
29%
32%
Diversen
36.023
6.157
17%
19%
590
590
100%
100%
757.455
304.381
40%
44%
Vastgoedinformatie Overige publiekszaken
Aansluiting riolering Totaal:
85
Fysieke leefomgeving Onder Titel II vallen de omgevingsvergunningen van de fysieke leefomgeving, zoals bouwplannen. Ook binnen deze legesverordening omgevingsvergunning is kruissubsidiëring toegestaan. Het uitgangspunt bij invoering van de omgevingswet 2024 was dat deze budgettair zou verlopen. De kostendekkendheid is ook min of meer gelijk gebleven. De kosten zijn licht gestegen door hoger personeelskosten. Kosten fysieke leefomgeving
2024
2024
Verschil
373.266
395.475
22.209
0
0
0
Netto kosten
373.266
395.475
22.209
Toe te rekenen overhead
256.261
258.424
2.163
Toe te rekenen BTW
12.062
12.106
44
641.589
666.005
24.416
Opbrengst heffingen
480.406
490.974
10.568
Totaal:
480.406
490.974
10.568
75%
74%
Kosten taakveld(en) incl. (omslag)rente Inkomsten, excl. heffingen
Totaal: Opbrengsten fysieke leefomgeving
Kostendekkendheid
Europese dienstenrichtlijn Titel III betreft de dienstverlening vallend onder de Europese dienstenrichtlijn. Kruissubsidiëring is niet toegestaan. De verwachte kosten zijn in 2025 ten opzichte van 2024 licht toegenomen als gevolg van hogere salaris- en overheadkosten. Door ook een lichte verhoging van de leges blijft het kostendekkendheidpsercentage gelijk. Kosten Europese dienstenrichtlijn
2024
2025
Verschil
Horeca
9.579
9.987
408
479
499
20
0
0
0
10.058
10.486
428
3.060
3.145
85
Organiseren van evenementen
6
6
0
Prostitutiebedrijven
0
0
0
Totaal:
3.066
3.151
85
Kostendekkendheid
30%
30%
Organiseren van evenementen Prostitutiebedrijven Totaal: Opbrengsten Europese dienstenrichtlijn Horeca
86
Kostendekkendheid lijkbezorgingsrechten Dit betreft de rechten voor het gebruik van de begraafplaats en voor het door de gemeente verlenen van diensten in verband met de begraafplaats. Kruissubsidiëring is niet toegestaan. De kosten worden in 2025 hoger geraamd als gevolg van hogere salarisen overheadkosten. In de kadernota 2025 is besloten om de leges voor lijkbezorgingsrechten te verhogen met 10% in verband met noodzakelijke investeringen van begraafplaatsen. De doorwerking hiervan is meegenomen in de opbrengsten. De kostendekkendheid is hierdoor toegenomen. De extra kosten van de investeringen komen later, namelijk kapitaallasten starten bij het afsluiten van een investering. Kosten lijkbezorgingsrechten
2024
2025
Verschil
Kosten lijkbezorgingsrechten
415.598
431.987
16.389
Totaal:
415.598
431.987
16.389
Opbrengsten lijkbezorgingsrechten
179.550
202.494
22.944
Totaal:
179.550
202.494
22.944
43%
47%
Opbrengsten lijkbezorgingsrechten
Kostendekkendheid
Kostendekkendheid marktgelden Dit betreft de heffing van marktgelden voor bepaalde aangewezen standplaatsen. Kruissubsidiëring is niet toegestaan. De kostendekkendheid is gelijk gebleven. Kosten marktgelden
2024
2025
Verschil
Kosten marktgelden
15.046
15.452
406
Totaal:
15.046
15.452
406
Opbrengsten marktgelden
8.593
8.742
149
Totaal:
8.593
8.742
149
Kostendekkendheid
57%
57%
Opbrengsten marktgelden
Toelichting toerekenen van overhead Voor het toerekenen van de overhead aan de tarieven voor de belastingen wordt het overheadpercentage gebruikt dat is berekend voor 2024. De uitkomst is een opslagpercentage van 15,33%. Een specificatie van de berekening is te vinden in thema Onze portemonnee. Omdat de leges uit de algemene legesverordening grotendeels een directe relatie hebben met de personeelslasten door de ambtelijke inzet is gekozen voor toerekening van de overhead op basis van een opslag van het uurtarief. Voor de berekening van dit uurtarief zijn de totale overheadkosten gedeeld door het aantal productieve uren op de overige taakvelden. Dit overheadtarief bedraagt € 53,76.
87
Weerstandsvermogen In deze paragraaf geven wij u een beeld van de financiële positie van de gemeente. De financiële positie van de gemeente is niet eenvoudig te bepalen en afhankelijk van diverse kengetallen. Op basis van de uitkomsten van een aantal belangrijke financiële kengetallen hebben wij het volgende vastgesteld:
Onze weerstandsratio is uitstekend Onze schuldpositie ligt in de veilige zone Onze vermogenspositie is voldoende Onze grondexploitatie ligt in de veilige zone Onze structurele begrotingsruimte is toereikend Onze belastingcapaciteit is hoog in vergelijking met andere gemeenten
Op basis van het bovenstaande komen wij tot de conclusie dat er sprake is van een gezonde financiële positie. Als u geïnteresseerd bent in hoe de kengetallen tot stand zijn gekomen en de interpretatie daarvan, in relatie tot de financiële positie, wordt verwezen naar het eind van deze paragraaf waar een toelichting over de kengetallen is opgenomen.
Weerstandsvermogen en risico's We onderscheiden twee soorten risico’s. Risico’s die voorzienbaar zijn en risico’s die niet zijn te voorzien. Voor risico’s die we voorzien en dus te beheersen zijn hebben wij bestemmingsreserves en voorzieningen gevormd. Voor de onvoorziene risico’s kijken we naar ons weerstandsvermogen. Wij geven hierbij antwoord op de vraag in hoeverre onze gemeente in staat is de niet in de begroting geraamde risico’s te kunnen opvangen. Dit doen we door een inventarisatie te maken van de niet geraamde risico’s en het berekenen van ons weerstandsvermogen. Door ons weerstandsvermogen af te zetten tegen de niet geraamde risico’s kan een oordeel worden gegeven over de omvang van ons weerstandsvermogen.
88
Beleid De gemeente past de volgende maatregelen toe om het weerstandsvermogen minimaal in stand te houden en de risico’s te beperken. • Incidentele meevallers aanwenden of reserveren voor verwachte kosten. • Geen eigen personeelskosten toerekenen aan investeringen. • Het behoedzaam ramen van een (accres)verhoging van het gemeentefonds door in de meerjarenbegroting een lagere uitkering te ramen van 5 (accres)punten per jaar. • Een sluitende begroting en zo mogelijk ook een sluitende meerjarenbegroting presenteren, ook in tijden van bezuinigingen. • Het uitgangspunt hanteren om taken zo mogelijk binnen de door het Rijk beschikbaar gestelde budgetten uit te voeren. • Het opnemen van budgetruimte in de begroting voor nieuw beleid. • Het controleren en verbeteren van de meest kritische processen in de organisatie op basis van een controleplan.
Inventarisatie weerstandsvermogen Onderstaand zijn in een tabel de onderdelen benoemd die tot het weerstandsvermogen mogen worden gerekend. Naar aanleiding van overleg met de provincie hebben we de berekening van de weerstandscapaciteit aangepast door geen rekening meer te houden met een stille reserve. Onderdeel
Begroting 1-1-2025 Rekening 1-1-2024
1. WAR
13.270.663
12.769.131
2. VAR
5.807.816
7.404.807
19.078.479
20.173.938
Totaal weerstandscapaciteit
Toelichting verschillen weerstandsvermogen 2025 t.o.v. 2024 Uit de tabel blijkt dat de weerstandscapaciteit per 1-1-2025 per saldo is afgenomen met afgerond € 1.095.000. 1.Toelichting WAR De reserves van onze gemeente zijn onderverdeeld in een Weerstandsdeel van de Algemene Reserve (WAR), de Vrije Algemene Reserve (VAR) en bestemmingsreserves. De WAR geeft het weerstandsdeel voor algemene financiële tegenvallers aan. Deze reserve is een algemene buffer en niet vrij aan te wenden. Het saldo van de WAR bedraagt per 1 januari 2025 € 13,3 miljoen. De stijging ten opzichte van de rekening 2023 komt door een toevoeging in 2024 van afgerond € 501.000 op basis van de notitie reserves en voorzieningen. Conform het financieel kader wordt er geen (bespaarde) rente meer aan de reserves toegerekend maar in plaats daarvan wordt een vast bedrag toegevoegd aan de WAR. Deze toevoeging dient ter versterking van de solvabiliteit. 2. Toelichting VAR De VAR is ingesteld om eventuele rekeningtekorten op te vangen. In de raadsvergadering van 30 mei 2024 is de nota reserves en voorzieningen aangepast. Uit deze nota blijkt dat het minimum van de VAR 1% van de begroting. Voor deze begroting is dat ongeveer € 1.000.000. Als de ruimte van knop 2 (budget beleidsintensivering) onvoldoende is, dan is het meerdere boven het minimum beschikbaar voor dekking van incidentele beleidswensen.
89
Hieronder is het verloop weergegeven. Het verloop van de VAR is als volgt: Stand per 1 januari 2024 Af: bestuurlijke voorstellen Berap 2024-I Af: MJIP Begroting 2024 Af: Aanvulling knop 2 Begroting 2024 AF: Nieuw clubgebouw S.V. Borger BOSA subsidie Bij: uit bufferreserve gronden Bij: rekeningresultaat 2023 Bij: opheffen reserve Covid Stand per 1 januari 2025 Af: Vervroegde afschrijving Kadernota 2025 Stand voor Begroting 2025 AF: bestuurlijke voorstellen Begroting 2025 Stand na vaststelling Begroting 2025
Bedrag € 7.404.807 - € 750.000 -1.622.000 -€ 800.000 -€ 525.000 € 300.000 € 1.383.332 € 416.676 € 5.807.815 -2.000.000 € 3.807.815 -€1.650.000 € 2.157.815
De stand van de VAR bedraagt na vaststelling van deze begroting € 2,2 miljoen. Dit is hoger dan het minimum van het door de raad vastgestelde kader (€ 1,0 miljoen). We willen als college aan het eind van deze bestuursperiode in het kader van een warme overdracht aan de nieuwe bestuurders een VAR aanbieden van € 4,1 miljoen. Dit is namelijk de stand per 31 december 2022 (inclusief bestemming resultaat 2021) en de start van deze bestuursperiode. Om deze stand te realiseren zijn een aantal scenario's mogelijk, zoals eventuele voordelen uit BERAP 2024 II en of Jaarrekening 2024. Ook is het een scenario om het meerdere dan noodzakelijk saldo van bestemmingsreserves over te hevelen naar de VAR. Hierbij denken we bijvoorbeeld aan de bestemmingsreserve Ontheemden. We gaan de komende periode berekenen hoeveel nodig is voor het realiseren van onze plannen en daarna is het een scenario dat we met een voorstel komen om het meerdere over te hevelen naar de VAR.
90
Inventarisatie van de risico’s Hieronder is een overzicht gegeven van de niet geraamde risico’s. Per onderdeel is een bedrag ingeschat voor het risico dat zich kan voordoen. Dit bedrag wordt vervolgens vermenigvuldigd met de kans dat het risico zich voordoet (zeer klein =10%, klein = 30%, gemiddeld = 50%). Als de kans groter is dan 50% wordt hiervoor een bedrag in de begroting geraamd. Het onderscheid tussen incidentele en structurele risico's wordt naar aanleiding van een overleg met de provincie niet meer gemaakt. We hebben de risico's op basis van actuele ontwikkelingen geactualiseerd en als volgt bepaald: Nr. Omschrijving
Bedrag
1
Gronden bij de gemeente
4.700.000 30%
1.410.000
2
Vastgoed
1.000.000 50%
500.000
3
1.500.000 30%
450.000
4
Decentralisaties/sociaal domein Gemeenschappelijke Regelingen
1.300.000 50%
650.000
5
Accres Gemeentefonds
1.500.000 10%
150.000
6
Grondexploitatie grondbedrijf
0 0%
0
7
Verlofstuwmeer
200.000 50%
100.000
8
Btw-compensatiefonds
200.000 50%
100.000
9
Leningen BBZ
150.000 50%
75.000
10 Verzekeringen
200.000 30%
60.000
11 Juridische procedures
200.000 50%
100.000
12 Garantieverplichtingen
250.000 10%
25.000
13 Rente
150.000 30%
45.000
14 Bodemsanering
100.000 30%
30.000
15 Planschade
100.000 30%
30.000
16 Cybercrime
3.500.000 10%
350.000
17 Arbeidsmarktproblematiek
500.000 50%
250.000
18 Inflatie > stelpost indexatie
2.000.000 50%
1.000.000
Totaal
Kans Risicobedrag
17.550.000
5.325.000
Algemeen Ten opzichte van de jaarrekening 2023 en de begroting 2024 is het totale risicobedrag toegenomen en is per saldo na het kanspercentage is het risicobedrag iets afgenomen. Het totale risicobedrag is toegenomen door met name gronden bij de gemeente. Ten behoeve van Borger-West zijn gronden aangekocht. Het risicobedrag is per saldo afgenomen doordat de kans dat deze gronden niet in exploitatie worden genomen, verlaagd is van 50% naar 30%, namelijk er zijn vergevorderde plannen om deze gronden in exploitatie te nemen. Daarnaast zijn enkele bestaande risico's geactualiseerd.
91
De belangrijkste bestaande risicobedragen (groter dan € 1.000.000) worden hierna toegelicht. Gronden bij de gemeente (1) Dit betreft de boekwaarde van de gronden die nog niet in productie zijn genomen (de Nog niet In Exploitatie Genomen Gronden (NIEGG)) en de overige gronden zoals cultuurgronden. De NIEGG zijn wel aangekocht met de bedoeling om deze te zijner tijd te ontwikkelen en in het Grondbedrijf op te nemen. Het grootste risico met betrekking tot deze gronden is dat één of meerdere plannen niet in productie kan worden genomen en dat de actuele boekwaarde moet worden verlaagd tot bijvoorbeeld de landbouwwaarde. In het verleden is het risicobedrag berekend op basis van de restant boekwaarde van de nog niet in productie genomen gronden. Dit is een algemene methode. In deze begroting hebben we specifiek beoordeeld welke gronden niet tegen landbouwwaarde zijn gewaardeerd en waar de gemeente een risico loopt op afwaardering. Deze specifieke methode geeft beter inzicht in de risico's dan de algemene methode. Het bedrag waarover we risico's lopen bedraagt € 4,7 miljoen. Dit betreft o.a. het Strijkijzer en de gronden voor dagrecreatie in Borger. Voor deze specifieke gronden maken we een visie Borger West en daarna zal blijken welke mogelijkheden en kansen, maar ook welke risico's er voor deze gronden zijn.
Het risico dat een plan niet in productie wordt genomen en moet worden afgewaardeerd is 30% en is lager dan vorig jaar (50%). Er zijn al vergevorderde plannen voor het in exploitatie nemen van de gronden Borger West. Het uiteindelijk risico wordt geraamd op € 1.410.000. Vastgoed (2) De gemeente bezit zowel maatschappelijk als strategisch vastgoed. Dit vastgoed kan soms ‘onder water’ staan wanneer de boekwaarde hoger is dan de marktwaarde. Het risico bestaat dat op de boekwaarde van deze strategische gronden en panden moet worden afgeboekt als gevolg van een lagere marktwaarde. De boekwaarde van strategisch vastgoed gronden en panden bedraagt € 1 miljoen. Het risico op afwaardering is 50%, zodat het risico, conform vorig jaar, € 0,5 miljoen bedraagt. Decentralisaties / Sociaal Domein (3) De budgetten van de Wmo en Jeugd zijn niet standaard geïndexeerd. De huidige ramingen hebben financiële risico’s. Voor een groot deel is er sprake van een openeinderegeling. We schatten de kans op overschrijdingen van het Sociaal Domein op 30%. We schatten het risico op € 1.500.000. Dit risico is fors hoger dan vorig jaar (€ 200.000). Dit komt door vergrijzing, lage eigen bijdrage en relatief hoge prijsstijgingen.
Gemeenschappelijke Regelingen (4) Met betrekking tot de Gemeenschappelijke Regelingen loopt de gemeente het risico dat hogere financiële tekorten achteraf door de deelnemende gemeenten moeten worden bijgepast. Dit risicobedrag wordt jaarlijks geactualiseerd op basis van onze bijdrage aan de 7 belangrijkste Gemeenschappelijke Regelingen (VRD, GGD, RUD, Emco, Wedeka, Recreatieschap Drenthe en Publiek Vervoer). Het risicobedrag wordt ingeschat op 25% (= € 1.300.000) van het totaalbedrag van afgerond € 5,2 miljoen dat in 2024 aan de 7 genoemde Gemeenschappelijke Regelingen als gemeentelijke bijdrage is verschuldigd. De kans dat het risico zich voordoet wordt ingeschat op 50% (= € 650.000).
92
Accres Gemeentefonds (5) Het gemeentefonds was tot dus ver afhankelijk van de rijksuitgaven (zogenaamd "samen de trap op en af"). Met ingang van 1 januari 2024 is de systematiek gewijzigd naar het bruto binnenlands product (BBP). Deze systematiek is stabieler dan de oude systematiek. De nieuwe systematiek kan het Gemeentefonds ook in de toekomst, afhankelijk van de economie van Nederland, nog flink fluctueren. Dit is een risico voor onze begroting. Het risicobedrag wordt geschat op € 1.500.000 en een kans van 10%. Grondexploitatie Grondbedrijf (6) Voor de specifieke verliesgevende grondexploitaties zijn voorzieningen gevormd. De algemene reserve Grondbedrijf is voor het opvangen van de algemene risico's. In dit onderdeel zijn dan ook het bedrag en het risicopercentage nul. Cybercrime (16) Het risico van cybercrime betreft het risico dat criminelen ongeautoriseerd toegang krijgen tot de data van organisaties en systemen platleggen waardoor deze niet meer bij hun eigen gegevens kunnen. Om weer toegang tot de eigen gegevens te krijgen wordt er vervolgens "losgeld" geëist. Ervaringscijfers leren dat de schade van een dergelijke aanval kan oplopen tot circa € 140 per inwoner. De kans dat een dergelijke aanval zich voordoet wordt ingeschat op 10%. Inflatie (18) Het risico van loon- en prijsstijgingen bestaat dat de stelpost voor indexatie wordt overschreden.
We hebben het risico globaal geraamd op 5% van het niet geïndexeerde deel van de begrote lasten.
93
Berekening weerstandsratio Jaarlijks wordt de ratio berekend om uitdrukking te kunnen geven hoe onze gemeente er financieel voorstaat. Hierbij wordt ons weerstandsvermogen afgezet tegen de risico’s. In onderstaande tabel zijn de scores hiervoor aangeduid. Uitkomst Ratio
Aanduiding
groter dan 2,0
Uitstekend
tussen 1,4 en 2,0
Ruim voldoende
tussen 1,0 en 1,4
Voldoende
tussen 0,8 en 1,0
Matig
tussen 0,6 en 0,8
Onvoldoende
lager dan 0,6
Zeer Onvoldoende
Het verwacht verloop van het weerstandsvermogen 2025 t/m 2029 is als volgt. Weerstandsvermogen x € 1.000
1-1-25
1-1-26
1-1-27
1-1-28
1-1-29
1. WAR
13.271
13.722
14.123
14.656
15.212
2. VAR
5.808
4.100
4.100
4.100
4.100
19.079
17.822
18.223
18.756
19.312
Totaal weerstandscapaciteit
In onderstaande tabel wordt de berekening van onze weerstand in de eerder toegelichte ratio weergegeven. Ratioberekening x € 1.000
Rek.
Begroting
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
Weerstandscapaciteit
20.174
20.174
19.079
17.822
18.223
18.756
19.312
Risico's
5.769
5.769
5.325
5.325
5.325
5.325
5.325
Weerstandsratio
3,50
3,50
3,58
3,35
3,42
3,52
3,63
Toelichting uitkomsten weerstandsratio De weerstandsratio is in de begroting 2025 ten opzichte van de begroting 2024 met 0,08 procentpunt toegenomen. Zowel de risico's als de weerstandscapaciteit zijn in 2025 t.o.v. 2024 afgenomen. Geconstateerd wordt dat de ratio in alle jaren boven de 2 blijft en daarmee uitstekend is. De weerstandscapaciteit loopt na 2025 weer op vanwege de jaarlijkse dotatie aan de WAR.
94
Verplichte kengetallen Om een oordeel te geven over de financiële positie van de gemeente zijn naast de berekening van het weerstandsvermogen de volgende belangrijke financiële kengetallen berekend. Financiële kengetallen. - De weerstandsratio; - De schuldquote; - De solvabiliteitsratio (vermogenspositie); - De grondexploitatie; - De structurele exploitatieruimte; - De belastingcapaciteit. Verhouding kengetallen in relatie tot de financiële positie De provincie heeft een indeling gemaakt met een normering van deze kengetallen. De uitkomsten zijn ingedeeld in categorie A, B en C waarbij A het minst risicovol is en categorie C het meest risicovol. De volgende signaleringswaarden zijn bepaald: Kengetal
A
B
C
Weerstandsratio
> 1,4
1,4 - 0,8
< 0,8
Netto schuldquote
< 90
90 - 130
> 130
Netto schuldquote (gecorrigeerd)
< 90
90 - 130
> 130
Solvabiliteitsratio
> 50
20 - 50
< 20
Grondexploitatie
< 20
20 - 35
> 35
Structurele exploitatieruimte
>0
0
<0
Belastingcapaciteit
< 95
95 - 105
> 105
De uitkomsten voor onze gemeente met betrekking tot het begrotingsjaar 2025 zijn hierna afgezet tegen zowel de afgelopen jaren als tegen de nog komende jaren. Voor de afgelopen jaren zien de cijfers er als volgt uit: Kengetal 2025
Score
t.o.v. afgelopen jaren
2025
Begroting 2025
Rekening
2024
2023
2022
Weerstandsratio
A
3,58
3,50
3,50
3,69
Netto schuldquote
A
44%
50%
20%
22%
Netto schuldquote (gecorrigeerd)
A
39%
45%
16%
17%
Solvabiliteit *
B
35%
33%
49%
45%
Grondexploitatie
A
0%
0%
0%
0%
Structurele exploitatie
A
2%
4%
7%
9%
Belastingcapaciteit (eigenaar) **
B
98%
101%
114%
126%
Belastingcapaciteit (huurder) ***
A
54%
54%
0%
0%
*) Ten opzichte van de rekening 2023 is de solvabiliteit afgenomen met 14 procentpunten tot 35%. Dit is met name veroorzaakt door relatief hoge bestemmingsreserves (o.a. NUW). In deze begroting gaan we uit dat deze bestemmingsreserves lager zijn.
95
**) De belastingcapaciteit zoals in de tabel weergegeven met 101% (100% is het gemiddelde) betreft de woonlasten (ozb, afval en riool) voor een eigenaar bewoner in onze gemeente. Daarmee staat onze gemeente op de 241 (vorige jaar 272) plaats van de totaal 349 (deel) gemeenten (bron: Coelo atlas 2024). ***) De belastingcapaciteit voor een huurder valt voor onze gemeente veel gunstiger uit. Deze is 54%, waarmee onze gemeente op de 11 (vorig jaar 14) plaats staat van de totaal 347 (deel) gemeenten (bron: Coelo atlas 2024). Kengetal 2025
Score
t.o.v. nog komende jaren
2025
Begroting 2025
2026
2027
2028
Weerstandsratio
A
3,58
3,35
3,42
3,52
Netto schuldquote
A
44%
43%
40%
37%
Netto schuldquote (gecorrigeerd)
A
39%
37%
35%
32%
Solvabiliteit
B
35%
35%
36%
37%
Grondexploitatie
A
0%
0%
0%
0%
Structurele exploitatie
A
2%
3%
3%
3%
Belastingcapaciteit (eigenaar)
B
98%
98%
98%
98%
Belastingcapaciteit (huurder)
A
54%
54%
54%
54%
De kengetallen in bovenstaand overzicht zijn voornamelijk gebaseerd op de geprognosticeerde balans. Deze balans is toegelicht in de paragraaf financiering. Voor geïnteresseerden in de berekening van de kengetallen en de interpretatie daarvan volgt hierna een toelichting. Weerstandsratio Onder weerstandsratio verstaan we de middelen en mogelijkheden die de gemeente heeft om onverwachte, niet begrote kosten te kunnen dekken. De weerstandsratio wordt berekend door het totaalbedrag aan weerstandsvermogen te delen door het totaalbedrag van de risico’s. De berekening van de weerstandsratio (vermogen gedeeld door risico’s) levert als uitkomst een getal op (ratio). Netto schuldquote De netto schuldquote geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie. Bij de netto schuldquote worden de netto schulden gewogen ten opzichte van de baten. Met andere woorden, het geeft aan in hoeverre de begroting de schulden kan dragen. Netto schuldquote gecorrigeerd Om inzicht te krijgen in hoeverre er sprake is van doorlenen van gelden wordt de netto schuldquote gecorrigeerd voor de doorgeleende gelden. Solvabiliteitsratio De solvabiliteitsratio geeft inzicht in hoeverre de gemeente in staat is om aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Het aandeel van het eigen vermogen wordt afgezet tegen het totaal vermogen.
De solvabiliteit wordt berekend over de geprognosticeerde balans per 1 januari. De solvabiliteit 2025 is berekend aan de hand van de balans per 1 januari 2025. De begrote mutaties over 2025 (o.a. bijvoorbeeld VAR, WAR of bestemmingsreserves) zijn niet in de berekening van 2025 meegenomen en hebben effect op de balans van 1 januari 2026 en de solvabiliteit van 2026.
96
Grondexploitatie Grondexploitatie kan een flinke impact hebben op de financiële positie van de gemeente. Deze ratio geeft aan in hoeverre de waarde van de gronden kan worden terugverdiend. Een ratio van 0 betekent dat er geen boekwaarde aanwezig is die moet worden terugverdiend. Een ratio van 35 betekent dat de grondexploitatie als kwetsbaar wordt ervaren. Structurele exploitatieruimte Dit cijfer helpt mee om te beoordelen welke structurele ruimte de gemeente heeft om de eigen lasten te dragen, of welke structurele stijging van de baten of structurele daling van de lasten daarvoor nodig is. Wanneer dit cijfer negatief is, betekent het dat het structurele deel van de begroting onvoldoende ruimte biedt om de lasten te blijven dragen. Bij een positief percentage zijn de structurele baten toereikend om de structurele lasten te dekken. Belastingcapaciteit De belastingcapaciteit geeft een indicatie van de totale woonlasten van een meerpersoonshuishouden in vergelijking tot het landelijk gemiddelde van het voorgaande jaar. Een laag percentage (kleiner dan 100%) betekent dat de gemeente eenvoudig meer opbrengsten uit belastingen zou kunnen verwerven. Of dit wel of niet gebeurt, is een beleidskeuze.
97
Kapitaalgoederen Inleiding Kapitaalgoederen zijn duurzame goederen (assets) in de openbare ruimte die een lange economische levensduur hebben. Gemeentelijke kapitaalgoederen zijn te verdelen in goederen met maatschappelijk nut of economisch nut. Kapitaalgoederen met economisch nut hebben een winstoogmerk of genereren een opbrengst, terwijl daar bij maatschappelijk nut geen sprake van is. In de paragraaf maken we onderscheid tussen de volgende kapitaalgoederen: 1. Wegen (ook openbare verlichting); 2. Groen (waaronder begraafplaatsen, sportvelden, speeltuinen); 3. Riolering; 4. Gebouwen; 5. Water (waaronder bruggen en duikers en watergangen). IBOR Tijdens de gemeenteraadsvergadering op 25 november 2021 is de beleidsnota over onderhoud en beheer van de openbare ruimte (IBOR) ter besluitvorming voorgelegd en unaniem door uw raad aangenomen. De nota IBOR gaat in op het onderhoud van wegen, groen, kunstwerken, openbare verlichting, water en meubilair. Per kapitaalgoed zijn de beleidsuitgangspunten, het areaal, de actuele kwaliteit en de onderhoudsniveaus beschreven. Tevens zijn de benodigde en beschikbare middelen weergegeven voor het in stand houden van de kapitaalgoederen. De nota is van toepassing tot en met 2028. Gewenste differentiaties in onderhoudsniveau en middelen zijn door verschillende fracties ter afweging voorgelegd en vastgesteld.
Geen achterstallig onderhoud Volgens de notitie 'Materiële vaste activa' van de commissie BBV is er sprake van achterstallig onderhoud als er kapitaalvernietiging en/of onveilige situaties voorkomen. Onze werkwijze ten aanzien van onderhoud is als volgt. Jaarlijks vindt een fysieke inspectie van de onderhoudstoestand plaats. Aan de hand van deze inspectie wordt een meerjaren onderhoudsprogramma (MJOP) per kapitaalgoed opgesteld. De MJOP is de basis voor het uit te voeren onderhoud in het begrotingsjaar. Indien kapitaalvernietiging en/of onveilige situaties dreigen te ontstaan, dan wordt in de MJOP een hoge prioriteit hieraan gegeven en wordt dit direct in het begrotingsjaar uitgevoerd. Door deze werkwijze te volgen is er geen achterstallig onderhoud zoals in het BBV is verwoord en is het ook niet noodzakelijk een voorziening achterstallig onderhoud op te nemen. De opgaven in ons onderhoud maken onderdeel uit van het meerjareninvesteringsprogramma.
98
Beleidsstukken In onderstaande tabel is het geldende beleid samengevat. De beleidsstukken zijn nog actueel en de basis voor het beheerplan. Voor onze gemeente is het beheerplan IBOR. Dit plan is in 2021 door de raad vastgesteld. Na de vaststelling van IBOR zijn we aan de slag gegaan met de ontwikkelagenda en zal in 2025 vanuit verschillende beleidsvelden (met * aanduiding) geactualiseerd beleid worden voorgelegd. Kapitaalgoed
Beleidstuk
Algemeen
Kern en kader/leefgebied beleid Leefgebied buitensport Beleidsnota IBOR 2020-2028* Beleidsplan straatmeubilair
Wegen
Beleidsplan wegenonderhoud 2018-2023 ‘Van planning tot uitvoering’* Beleidsplan ‘Licht in de openbare ruimte’
Groen
Groenvisie Borger-Odoorn Visie Ruimte voor de laatste rustplaats 2008-2018*
Riolering
Beleidsnota rioleringen in GRP 2023-2029
Gebouwen
Vastgoedbeleid, deelnota gebouwen Kadernota vastgoedbeleid
Water
Beleidsnota water, onderdeel GRP 2023-2029 Beleidsplan Bruggen / droge kunstwerken Beleidsplan natte kunstwerken
Investeringen Kapitaalgoederen gaan langere tijd mee, maar daarvoor is onderhoud noodzakelijk. In het BBV is vastgelegd dat groot onderhoud aan kapitaalgoederen met economisch en maatschappelijk nut moet worden geactiveerd. Dat betekent dat de totale last van de investering niet in één keer in de exploitatie wordt gedragen, maar dat het kapitaalgoed als een bezitting op de balans wordt geplaatst en over meerdere jaren wordt afgeschreven in de exploitatie. In onderstaande tabel staan de uitgangspunten omschreven die wij hanteren bij het afschrijven van kapitaalgoederen. Grens van investeren
Toerekenen rente Afschrijvingsmethodiek Afschrijvingstermijn Start afschrijving
Restwaarde
Activa met een verkrijgingsprijs van minder dan € 25.000 worden niet geactiveerd, uitgezonderd gronden en terreinen. Gronden en terreinen worden altijd geactiveerd. 2,5% Lineair afschrijven tot nihil. Varieert van 3 tot 60 jaar. Per type kapitaalgoed is dit vastgelegd in financiële verordening. Begroting: Op het moment dat het budget beschikbaar is gesteld. Realisatie: Op 1 januari van het jaar volgend op de afronding/uitvoering van het werk. Geen, vanwege afschrijving tot nihil.
Uitgangspunt in ons beleid is dat investeringen in openbaar gebied (riool, wegen, groen) zoveel mogelijk gecombineerd worden uitgevoerd.
99
Vastgoed & Geld De budgetten vastgoed en geld bestaan sinds 2022 alleen nog uit groen en gebouwen. Het deel wegen is ingezet als dekking om de € 1 miljoen extra structureel mogelijk te maken. Elk jaar voegen we € 25.000 toe voor nieuwe investeringen. Hiervan is 60% voor groen en 40% voor gebouwen. Deze bedragen kunnen nog worden ingezet voor nieuwe investeringen of het geven van een kwaliteitsimpuls aan het onderhoud. Omschrijving
2025
2026
2027
2028
2029
Groen 60%
176.320 191.320 206.320 221.320 236.320
Gebouwen 40%
126.600 136.600 146.600 156.600 166.600
Totaal beschikbaar
302.920 327.920 352.920 377.920 402.920
Wegen Areaal wegen In onderstaande tabel zijn de weglengten van de verschillende typen verharde wegen weergegeven. Omschrijving Doorgaande wegen Kernontsluitingswegen Woonstraten Landbouwontsluitingswegen Landbouwwegen Fietspaden Voetpaden
Aantal km 2025 143 61 89 52 153 138 87
Stand van zaken wegenonderhoud In onderstaande tabel is de stand van zaken met betrekking tot het wegonderhoud zichtbaar. Wegfunctie Doorgaande wegen Kernontsluitingswegen Woonstraten Fietspaden Voetpaden Landbouwontsluitingswegen Landbouwwegen
Op orde 90 % 75 % 65 % 70 % 75 % 35 % 15 %
Beleid wegenonderhoud 2024-2029 Uitgangspunt voor het onderhoud van de wegen is gemiddeld kwaliteitsniveau C (laag). Voor de doorgaande asfaltwegen wordt niveau B (basis) aangehouden en bij de plattelandswegen kwaliteitsniveau D (erg laag).
100