Adviesrapport taakstelling statushouders
Tekst van het document
Gemeenten kunnen vrijwillig gebruik maken van deze regeling. Bij de HAR gaat het niet om reguliere accommodatie, maar om tijdelijk onderdak. Het principe is dat de statushouder die door middel van de HAR tijdelijk is gehuisvest, doorstroomt naar reguliere huisvesting zodra de gemeente (weer) beschikt over woonruimte die geschikt is voor reguliere huisvesting. Een voorwaarde voor tijdelijke accommodatie in het kader van HAR is dat de huisvesting niet bestemd of geschikt is voor permanente bewoning, maar alleen voor tijdelijke huisvesting. Er mag dan ook geen woonbestemming op te zitten, 41
maar moet wel voldoen aan de geldende (veiligheids)voorschriften m.b.t. tijdelijke bewoning. Een tijdelijke HAR accommodatie kan van alles zijn, bijvoorbeeld: vakantiewoningen, doorstroomlocatie, alle vormen van logies (zoals hotels, pensions, B&B’s, stacaravans en overige woongelegenheden met recreatieve bestemming. Panden waar al een woonbestemming op zit, mogen in ieder geval niet gebruikt worden voor de HAR. Denk daarbij aan: reguliere koopwoningen en (sociale) huurwoningen (met uitzondering als er sprake is van een referent), woningen die worden gesloopt of gerenoveerd, woonboten, woonwagens op een daarvoor aangemerkte standplaats (niet zijnde aangemerkt voor recreatief gebruik). De regeling is verlengd tot 1 januari 2025. Onze gemeente heeft eerder al positieve ervaringen opgedaan met de HAR. Het ging om een pand midden in Valthermond dat voorheen gebruikt werd voor begeleid wonen. Het betrof een leegstand pand met bestemming ‘gemengd’. Het pand is voor de duur van één jaar gehuurd door gemeente van een particuliere eigenaar. Daarbij is afgesproken dat een statushouder er niet langer dan een halfjaar zou verblijven. Dat is ook gebeurd. De eigenaar van het pand wil er vermoedelijk in de toekomst woningbouw realiseren en het huidige pand slopen.
Bovendien is destijds met omwonenden de afspraak gemaakt dat de accommodatie niet langer dan de afgesproken periode gebruikt zou worden voor de huisvesting van statushouders. Snelheid waarmee de oplossingsrichting gerealiseerd kan worden Het is afhankelijk van de accommodatie hoe snel het gereed kan worden gemaakt voor huisvesting. Zo had het pand in Valthermond nog wel de nodige bouwkundige aanpassingen nodig en moest het worden ingericht. De huurovereenkomst ging in op 1 januari 2022 en vanaf half mei 2022 werden de eerste statushouders gehuisvest. Het proces van inventariseren van beschikbare accommodaties tot aan de huisvesting duurde in totaal 8,5 maanden. De verwachting is dat bij gelijksoortige accommodaties binnen een dergelijke termijn kunnen worden gerealiseerd.
42
Geschikte accommodaties die in aanmerking komen voor de HAR Op dit moment zijn er nog geen concrete locaties op het oog die geschikt zijn voor de HAR. Aantal statushouders dat gehuisvest kan worden Het is uiteraard afhankelijk van de grootte van de accommodatie hoeveel statushouders gehuisvest kunnen worden. In het pand in Valthermond zijn kamers gerealiseerd om 14 statushouders te huisvesten: voor 4 alleenstaanden en 5 stellen. De bedoeling was om er in totaal 14 statushouders te huisvesten. Dat is niet gelukt omdat we als gemeenten meer alleenstaanden dan stellen gekoppeld kregen. Het is voor twee statushouders niet gelukt om binnen de beoogde periode naar een woning te verhuizen. Omdat met de buurt was afgesproken dat het pand leeg zou zijn op 31 december 2022 hebben we hen tijdelijk in een bed- en breakfast gehuisvest. Financiën Gedurende de eerste zes maanden stelt het COA een vergoeding beschikbaar voor de huisvesting. Daarna komen alle kosten voor rekening van de gemeente. Voor de accommodatie betaalt het COA de gemeente een totaal bedrag. Deze staan hieronder weergegeven. Figuur 6.3 Beschikbare vergoeding
Componenten vergoeding gemeente
Bedrag wordt eenmalig uitgekeerd (per persoon) en dekt maximaal 6 maanden onderdak
1. Tijdelijk onderdak (logies) a. Inclusief gelegenheid tot koken b. Exclusief gelegenheid tot koken 2. Begeleiding Totaal (inclusief gelegenheid tot koken) Totaal (exclusief gelegenheid tot koken)
€ 8.280 € 13.800 € 1.000 € 9.280 € 14.800
Om een kostenraming voor de gemeente te maken kan gekeken worden naar 2022, toen onze gemeente al eens gebruik maakt van de HAR. Deze staan hieronder weergegeven.
43
De totale kosten van voor het huisvesten van de statushouders op grond van de HAR bedroegen €152.529,88. De gemeente heeft op grond van de regeling een bedrag van €83.520 ontvangen van het COA. De grootste kostenposten van het project waren: Figuur 6.4 Kosten huisvesting op grond van de HAR
Kostenpost
Bedrag
Bouwkundige werkzaamheden pand Huur van het pand Inzet Sociaal Team Inzet Vluchtelingenwerk Raambekleding Huur vakantie appartement (i.v.m. dat er niet binnen de termijn een reguliere woning beschikbaar was)
€ 75.000 € 40.000 € 12.500 € 9.500 € 2.250 € 2.430
Het gebruikmaken van de HAR regeling is voor onze gemeente uiteindelijk verliesgevend geweest. De belangrijkste reden daarvoor waren de hoge verbouwingskosten om het pand in Valthermond gereed te maken voor bewoning. Vervolgens is er van het pand maar kortdurend gebruik gemaakt. Indien opnieuw besloten wordt van de regeling gebruik te maken is het vanuit kostenoverwegingen raadzaam dit voor een lange(re) termijn te doen. Juridische aspecten De minimale eisen die worden gesteld aan huisvesting zijn neergelegd in het Bouwbesluit. Hieraan moeten gemeenten voldoen zodra zij één of meerdere vergunninghouders tijdelijk willen huisvesten in bijvoorbeeld een hotel. De gemeente is via bouw- en woningtoezicht verantwoordelijk voor toetsing en handhaving hiervan. Met de bewoners van het HAR pand hebben we een gebruikersovereenkomst afgesloten. Alle vergunninghouders die verblijven in een HAR accommodatie vallen onder de Regeling Verstrekkingen Asielzoekers (Rva 2005). Gedurende de periode dat de vergunninghouder in een tijdelijke accommodatie in de gemeente verblijft, ontvangt de vergunninghouder wekelijks leef- en eetgeld, een wooncomponent en een mogelijke vergoeding voor buitengewone kosten (m.u.v. niet medische reiskosten) van het COA. De actuele weekgelden zijn te vinden via het COA.
44
Aangezien de HAR fungeert als een voorliggende voorziening op de bijstand, ontvangt de vergunninghouder voor zijn levensonderhoud dus geen bijstand. Voor huurtoeslag via de Belastingdienst komt de statushouder niet in aanmerking. Begeleiding en integratie Bij de accommodatie in Valthermond zijn goede ervaringen opgedaan omtrent de integratie. De statushouders hadden ondanks de taalbarrière goede contacten met de buurt. Vanuit de buurt zijn geen klachten ontvangen. Stichting Vluchtelingenwerk heeft een grote bijdrage geleverd aan de integratie van de bewoners in de lokale gemeenschap. De bewoners zijn door Sociaal Team aangemeld voor het programma Bewegen Werkt! Dat programma is gericht op sport en participatie. Uit de evaluatie van het voorgaande HAR-project blijk dat alle betrokken organisaties positief zijn omtrent de integratie. De verwachting is dan ook dat wanneer we als gemeente opnieuw gebruik maken van de HAR integratie goed georganiseerd kan worden waarbij de ervaringen en lessen bij de voorgaande deelname aan de HAR meegenomen kunnen worden. Wel vraagt de HAR aanvullende afspraken met Vluchtelingenwerk en het Sociaal Team. Deze voorziening is aanvullend/vooruitlopend op de reguliere huisvesting. Draagvlak Uit onze eerdere ervaringen met de HAR is gebleken dat er bij aanvang de nodige weerstand vanuit de nabije omgeving bestond.
Deze kwam nadrukkelijk tot uitdrukking tijdens de eerste informatiebijeenkomst voor omwonenden. Toen de statushouders eenmaal gehuisvest waren en er contacten ontstonden tussen de statushouders en de omwonenden, bleek de weerstand te verstommen. Het is echter onduidelijk of dit ook representatief is voor de rest van de gemeente Communicatie In de evaluatie van de HAR-accommodatie in Valthermond wordt aanbevolen om vanuit de vrijwilligers actiever te communiceren naar de buurt en omgeving en kennismaking te stimuleren. Dit zou voor meer begrip en waardering zorgen.
45
Werkwijze Het is aan te bevelen om deze oplossingsrichting op een projectmatige wijze op te pakken, omdat er nog geen standaardprocedures e.d. zijn om dit op te pakken en er veel samenwerking nodig is om deze oplossingsrichting in te zetten. Samenvatting In onderstaande tabel staan samengevat de bevindingen weergegeven. De criteria zijn met kleuren beoordeeld. Kwantiteit
Kwalite
Tijdelijk
it
of
Snelheid
Kosten
Juridisc
Integrat
Begeleidi
Draagvla
gemeente
he
ie
ng
k
Beper
Positi
Intensie
Positie
kt
ef
f
f
permane
risico’s
nt
Substanti
Positi
Tijdelij
Onduideli
eel
ef
k
jk
Aanzienlijk
46
6.4. Oplossingsrichting 4 – Woningen op de slooplijst geschikt maken voor bewoning Toelichting oplossingsrichting Woningen worden doorgaans gesloopt omdat ze ‘op’ zijn en in te slechte staat verkeren om te renoveren. Een andere reden kan zijn dat het duurder is om de woningen te renoveren dan om ze te slopen en nieuwe woningen ervoor in de plaats te bouwen. Een mogelijke oplossing die kan bijdragen aan het realiseren van de taakstelling is het als tussenvoorziening aan statushouders toewijzen van dergelijke woningen die op een slooplijst staan. Dit kan in beginsel zowel gaan om woningen in bezit van woningencorporaties als woningen in particulier eigendom, al geeft Woonservice aan geen statushouders te kunnen plaatsen bij leegstand in verband met sloop en nieuwbouw. Wanneer woningen op de slooplijst staan ligt er vaak een plan aan ten grondslag en is het aan de voorkant goed in te schatten hoe lang de woning nog bewoond kan worden. Deze oplossingsrichting geldt als tussenvoorziening omdat de woningen uiteindelijk binnen bepaalde tijd gesloopt zullen worden, maar gedurende de leegstand zouden ze nog bewoond kunnen worden. Wanneer voor deze oplossingsrichting gekozen wordt kan overwogen worden hierin samen te werken met een leegstandsbeheerder. Dat zijn organisaties die namens de eigenaar het beheer en de verhuur voor hun rekening nemen.
Dergelijke partijen zijn ervaren in het maken van goede afspraken tussen huurder, eigenaar en gemeente, het opstellen van huurcontracten en het eventueel uitvoeren van kleine klus- en onderhoudswerkzaamheden om de woningen gereed te maken. Voor grootschaliger werkzaamheden zullen derden ingeschakeld moeten worden. Voorbeeld gemeente Noordoostpolder Vanwege
de
nijpende
lokale
woningmarktsituatie
heeft
de
gemeente
Noordoostpolder in samenwerking met de woningcorporatie 22 woningen die op de slooplijst stonden opgeknapt en weer bewoonbaar gemaakt. De helft van de woningen zijn bedoeld voor inwoners die met spoed een woning nodig hebben en de andere helft is toebedeeld aan statushouders. De gemeente en woningcorporaties verwachtten geen problemen met betrekking tot draagvlak en 47
integratie en baseren zich daarbij op goede ervaringen in buurgemeente Emmeloord. De gemeente en woningbouwcorporatie gaan de integratie tussen de bestaande en nieuwe bewoners faciliteren en ondersteunen door bijvoorbeeld gezamenlijke maaltijden te organiseren zodat bewoners elkaar beter leren kennen. De woningcorporatie gaat nauw contact onderhouden om eventuele problemen snel op te lossen. De woningen hebben kleine aanpassingen nodig om ze bewoonbaar te maken. De nieuwe bewoners kunnen er vervolgens ruim een jaar verblijven. Daarna gaat de sloop en de daarop volgende nieuwbouw volgens planning verder. 9 Snelheid waarmee de oplossing gerealiseerd kan worden Indien geschikte sloopwoningen zich aandienen kunnen deze relatief snel geschikt worden gemaakt voor bewoning door statushouders. Het is afhankelijk van het type pand of woning hoe snel dit kan. Als het gaat om woningen, dan kan dit uiteraard sneller dan wanneer het om andersoortig vastgoed gaat, zoals leegstaande kantoorpanden. Het is daarvoor wel noodzakelijk dat aan de voorkant goede afspraken worden gemaakt met de eigenaar over de onder meer de duur van de bewoning en het sluiten van de huurovereenkomsten. Omdat de gemeente zelf geen invloed heeft op het beschikbaar komen van geschikte sloopwoningen, werkt dit negatief uit op de factor snelheid.
Op het moment dat er geschikte woningen voorhanden zijn, kan het gereedmaken voor bewoning echter snel plaatsvinden. Aantal statushouders dat gehuisvest kan worden Het is afhankelijk van de hoeveelheid en de aard van de geschikte panden hoeveel statushouders gehuisvest kunnen worden. Uit cijfers van Lefier en Woonservice blijkt dat zij in 2022 geen woningen op de slooplijst hadden staan. De gemeente heeft momenteel (nog) geen particulier vastgoed in beeld dat op een slooplijst staat en dat tijdelijk geschikt kan worden gemaakt voor bewoning.
9
Omroep Flevoland - Nieuws - Sloopwoningen opgeknapt voor statushouders geraadpleegd 27 juli 2023.
48
Financiën Het huisvesten van statushouders in woningen of gebouwen die op een slooplijst staan is een relatief goedkope tussenvoorziening. De kosten komen voor rekening van de gemeente, maar zeker als het om woningen gaat zijn de investeringen die gedaan moeten worden om het nog voor bepaalde tijd bewoonbaar te maken, heel beperkt. Bij andersoortige gebouwen kunnen de verbouwkosten hoger uitvallen, maar dit is per type gebouw verschillend al naar gelang de aard en de staat van het pand. Uit een gesprek met een vastgoedbeheerder van te slopen woningen wordt aangegeven dat een gebruikelijke huurprijs voor de bewoner rond de 200 tot 250 euro ligt. Voor deze optie geldt dat het aantrekkelijk wordt indien de woningen voor meerdere jaren gebruikt kunnen worden voor het huisvesten van statushouders. Juridische aspecten Het verhuren van woningen die op de slooplijst staan valt onder de bepalingen van de Leegstandswet. Op grond van de Leegstandswet mogen – voor zover hier relevant – huurwoningen worden verhuurd die in eigendom zijn van woningcorporaties of particulieren en die op termijn gesloopt of ingrijpend gerenoveerd gaan worden. Voor de tijdelijke verhuur moet de verhuurder een vergunning aanvragen bij de gemeente. Verder bepaalt de Leegstandswet dat een huurovereenkomst voor minimaal zes maanden dient te worden aangegaan, maar altijd voor bepaalde tijd.
De tijdelijk huurovereenkomst eindigt automatisch als de Leegstandswetvergunning is verlopen. Daarnaast dient ook rekening gehouden te worden met de juridische risico’s omtrent eventuele uithuisplaatsing. Begeleiding en integratie Indien het aantal statushouders zal toenemen is het noodzakelijk voldoende aandacht te hebben voor het opbouwwerk in de buurt met aandacht voor passende activiteiten en communicatie. Hierbij is specifiek aandacht voor kinderen van statushouders gewenst.
49
Als het aantal statushouders (tijdelijk) extra zal toenemen kan dit gevolgen hebben voor een buurt. En kan dit betekenen dat er extra aandacht nodig is voor de buurt door bijvoorbeeld opbouwwerk. Als het om een beperkt aantal mensen gaat en het draagvlak is aanwezig is er geen uitbreiding van de gebruikelijke begeleiding noodzakelijk.
Draagvlak Het maatschappelijk draagvlak voor deze oplossingsrichting schatten we gemiddeld in. Met dit alternatief worden er namelijk geen woningen aan de bestaande voorraad onttrokken, maar worden er woningen toegevoegd die aan specifieke doelgroepen worden toegewezen. Het draagvlak voor dit alternatief wordt positief ingeschat mits de gemeente dit niet alleen voor statushouders gaat uitvoeren, maar ook voor andere urgente doelgroepen. Daarmee laat de gemeente zien oog te hebben voor de belangen van alle woningzoekenden in de gemeente. Werkwijze Het is aan te bevelen om deze oplossingsrichting op een projectmatige wijze op te pakken, omdat er geen standaardprocedures e.d. zijn om dit op te pakken en er veel samenwerking nodig is om deze oplossingsrichting in te zetten. Samenvatting In onderstaande tabel staan samengevat de bevindingen weergegeven. De criteria zijn met kleuren beoordeeld. Kwantitei
Kwaliteit
Snelheid
ermanent
t Beperkt
Tijdelijk/p
Voldoende
Tijdelijk
Onduideli jk
Kosten gemeen
Juridisch
te
e risico’s
Beperk
Aanwez
t
ig
Integrati
Begeleidi
Draagvlak
e
ng
Goed
Aandacht
Gemiddel
ig
d
50
6.5. Oplossingsrichting 5 – Meerdere alleenstaande statushouders in één woning huisvesten Toelichting oplossingsrichting Het delen van woningen door alleenstaande statushouders kan een mogelijke oplossing zijn om sneller te voldoen aan de taakstelling. Woningdelen kan een optie zijn als er veel alleenstaanden gekoppeld zijn, maar er weinig woonruimten voor één persoon beschikbaar zijn. Momenteel is het beleid van Woonservice en Lefier om gezinswoningen toe te wijzen aan statushouders die daar in gezinsverband gaan wonen. Met deze oplossingsrichting zou het mogelijk worden om meerdere alleenstaande statushouders gezamenlijk in een gedeelde (gezins)woning onder te brengen. Het voordeel voor de statushouders is dat zij eerder kunnen uitstromen uit de opvang van het COA. Het is niet wenselijk dat de jongeren permanent dezelfde woning zullen blijven delen. De oplossing is dus voor tijdelijke bewoning bedoeld. Er zijn gemeenten die hier inmiddels ervaring mee hebben opgedaan. De resultaten daarmee zijn echter wisselend. Zo heeft de gemeente Zwolle een proef gedraaid met het vrijwillig laten samenwonen van jonge statushouders, maar de resultaten daarvan waren teleurstellend. Met de Zwolse proef werden in verschillende woonwijken twee tot vier jonge statushouders tot 23 jaar in één huurhuis onder gebracht.
Daartoe zijn gesprekken gevoerd met jonge statushouders om hen te enthousiasmeren voor kamerbewoning. Alle inspanningen ten spijt meldden zich geen geïnteresseerde statushouders. De jongeren gaven aan liever te wachten op een zelfstandige woning. Daarop heeft de gemeente Zwolle besloten over te gaan tot het dwingen van statushouders onzelfstandige woonruimten te accepteren. Ook is de leeftijdsgrens opgehoogd naar 27.
Er zijn ook voorbeelden waar de ervaringen positiever zijn, bijvoorbeeld in de gemeente Almere. In Almere zijn in 2019 drie pilots uitgevoerd met het gezamenlijk huisvesten van jonge statushouders. De projecten zijn zorgvuldig voorbereid met verschillende 51
betrokken zorg- en hulporganisaties. Tijdens het plaatsingsproces is goed gekeken naar de wensen en achtergronden van de statushouders: taal, cultuur en achtergrond etc. De gemeente voerde de regie op de samenwerking tussen de verschillende organisaties. Ook is er aandacht geweest voor de belangen van omwonenden, bijvoorbeeld door bewonersavonden te organiseren. Alle betrokkenen, waaronder ook de statushouders, waren uiteindelijk positief over de pilot en de taakstelling werd gehaald.10
Het gezamenlijk huisvesten van alleenstaande statushouders is een tijdelijke oplossing. Uiteindelijk zullen de bewoners moeten uitstromen naar een permanente woning. Het kan echter wel de druk op de lokale woningmarkt verlichten en bijdragen aan een snellere realisatie van de taakstelling.
10
Evaluatie van de pilots onzelfstandige huisvesting statushouders in Almere.
52
Snelheid waarmee de oplossing gerealiseerd kan worden Wanneer voor deze oplossingsrichting gekozen wordt vergt dit een zorgvuldige voorbereiding. Er dienen goede afspraken te worden gemaakt met de verschillende betrokken partijen over hoe dit proces dient te worden ingericht en onder welke voorwaarden en condities. Het is daarmee geen oplossing die op zeer korte termijn kan worden uitgevoerd, maar vergt een projectmatige voorbereiding. Aantal statushouders dat gehuisvest kan worden Het aantal woningen dat beschikbaar is om meerdere (jonge) statushouders in te huisvesten en het aantal (jonge) alleenstaande statushouders dat gekoppeld is aan onze is bepalend voor de vraag hoeveel statushouders gehuisvest kunnen worden. Vanaf 2020 zijn er in totaal zes alleenstaande jonge statushouders aan onze gemeente gekoppeld. Dat is ongeveer één jonge statushouder per half jaar. Vanzelfsprekend moeten er ook geschikte woningen beschikbaar zijn waar de statushouders gevestigd kunnen worden. Financiën Het huisvesten van meerdere (jonge) statushouders vergt zorgvuldige en intensieve begeleiding die de gemeente mogelijk zal moeten inkopen. De kosten daarvan zijn op voorhand nog niet direct te bepalen. De kosten zijn afhankelijk van de mate van zelfredzaamheid van de statushouders. Dat is op voorhand lastig in te schatten.
Juridische aspecten Het gezamenlijk huisvesten van jonge statushouders in één woning kan consequenties hebben voor de hoogte van toeslagen en uitkeringen. In beginsel is de kostendelersnorm van toepassing wanneer jonge statushouders (vanaf 21 jaar) een gezamenlijk huishouden vormen. Gemeenten hebben de mogelijkheid om in individuele gevallen bij tijdelijk verblijf de kostendelersnorm niet toe te passen. Het is aan het college van burgemeester en wethouders om vast te stellen of er sprake is van tijdelijk verblijf.11 Regelmatige herbeoordeling is noodzakelijk om de ontheffing te verlengen. De gemeente dient vast te stellen
11
Kamerstukken II, 2019 – 2020, 33 042 nr. 37.
53
dat het gaat om tijdelijk verblijf. Vervolgens behoort het tot de bevoegdheid en de verantwoordelijkheid van de gemeente om al dat niet in specifieke situaties een uitzondering te maken en de kostendelersnorm niet van toepassing te verklaren. Begeleiding en integratie Deze oplossingsrichting vereist aandacht en begeleiding om een goede integratie te kunnen bewerkstelligen. Het gezamenlijk huisvesten van alleenstaande statushouders is namelijk niet zonder risico’s. Het is van belang een goede selectie te maken van statushouders die op basis van vrijwilligheid een woning willen delen en die goed bij elkaar passen. Ook is het zeer denkbaar dat er een vorm van woonbegeleiding plaatsvindt zodat basale afspraken over hoe een gezamenlijk huishouden te voeren kunnen worden gemaakt, hoe met praktische afspraken rondom afval scheiden wordt omgegaan, afspraken over gezamenlijke boodschappen, het contact met de buren etc. Draagvlak Voor het draagvlak is het belangrijk om omwonenden vroegtijdig te betrekken en te informeren.
54
Werkwijze Het is aan te bevelen om deze oplossingsrichting op een projectmatige wijze op te pakken, omdat er geen standaardprocedures e.d. zijn om dit op te pakken en er veel samenwerking nodig is om deze oplossingsrichting in te zetten. Samenvatting In onderstaande tabel staan samengevat de bevindingen weergegeven. De criteria zijn met kleuren beoordeeld. Kwantite
Kwalitei
Tijdelijk
Snelheid
Kosten
Integratie
Begeleidin
Draagvla
it
t
of
gemeent
Juridisch
/
g
k
permane
e
e risico’s
draagvlak
Laag
Laag
Beperkt
Hoog
Beperkt
nt
Hoog
Beperk t
Tijdelijk
Beperk t
55
6.6. Oplossingsrichting 6 – Particuliere huurwoningen Toelichting oplossingsrichting Voor het vestigen van statushouders kan ervoor gekozen worden hen te huisvesten in woningen die particulier worden gehuurd door de gemeente. Onze gemeente heeft met deze oplossingsrichting inmiddels ruimschoots positieve ervaringen opgedaan met de huisvesting van Oekraïners. Begin 2022 werden we als gemeente geconfronteerd met de toestroom aan Oekraïense vluchtelingen die we moesten opvangen. Veel van hen zijn op locaties opgevangen die wij als gemeente particulier gehuurd hebben. Velen van hen verblijven daar nog steeds. Die gekozen aanpak en werkwijze zou voortgezet kunnen worden voor de doelgroep van statushouders, met dien verstande dat het als tussenvoorziening wordt ingericht. De huidige particuliere lokale woningmarkt inschattend zijn er kansrijke mogelijkheden om statushouders op die manier te huisvesten. Het voordeel van deze oplossingsrichting ten opzichte van het realiseren van (nieuwe) woonunits, is dat er voor woningen gekozen kan worden waarbij alle noodzakelijke infrastructuur al aanwezig is. Daarbij dient te worden opgemerkt dat het aanbeveling verdient om statushouders zoveel mogelijk te verspreiden over de dorpen, wijken en kernen.
Als voor deze oplossingsrichting gekozen wordt verdient het aanbeveling om daarvoor een werkwijze en proces te ontwikkelen, deze vast te leggen en daar mensen en middelen aan te verbinden. Op die manier kan deze oplossingsrichting voor langere tijd bestendigd worden. Ook is het zinvol om dit in beleid vast te leggen. Indien we ervoor kiezen deze oplossingsrichting te bewandelen heeft het de voorkeur dit voor langere tijd te doen. Het ontwikkelen van zo’n proces heeft immers tijd nodig en gaat lonen als dit voor langere tijd kan worden uitgevoerd. Indien voor deze oplossingsrichting gekozen wordt zullen we als gemeente actief vastgoedeigenaren moeten benaderen. We schatten in dat samenwerking met de gemeente interessant kan zijn voor vastgoedeigenaren omdat we als gemeente 56
langdurige overeenkomsten kunnen sluiten en wij als gemeente als betrouwbare partner zullen worden gezien die garant staat voor de huurpenningen. Onze gemeente heeft in beleid vastgelegd dat wij ons niet als kopers op de vastgoedmarkt gaan mengen. Het particulier huren van vastgoed voor doeleinden als deze past wel binnen onze beleidskaders. Snelheid waarmee de oplossing gerealiseerd kan worden Als er geschikte locaties zijn kan deze oplossingsrichting relatief snel worden gerealiseerd. Zeker als het al woonlocaties betreffen waaraan weinig ingrepen hoeven te worden gedaan. Het zoeken van geschikte locaties, het aanvragen van vergunningen en de geldende bezwaartermijnen zal de nodige tijd kosten. De inschatting is dat wanneer besloten wordt deze oplossingsrichting te bewandelen het ongeveer een half jaar zal duren voordat de eerste statushouders gehuisvest kunnen worden. Aantal statushouders dat gehuisvest kan worden Afhankelijk van hoeveel particulier vastgoed we als gemeente willen aanhuren kunnen we statushouders vestigen. Ook moeten er voldoende geschikte woningen zijn die gehuurd kunnen worden. De verwachting is dat er voldoende locaties zijn om een substantieel aantal statushouders tijdelijk te kunnen huisvesten. Financiën De huurlasten in de particuliere sector zijn hoger dan wanneer statushouders gehuisvest worden in sociale huurwoningen.
Dat betekent dat de gemeente daarop zal moeten bijspringen. Hiervoor zal het college middelen moeten vrijmaken. De oplossingsrichting zou (deels) gefinancierd kunnen worden vanuit de middelen die over zijn vanuit de Oekraïne opvang. Wat betreft de huurprijzen kan een vergelijking worden gemaakt met de huidige opvang van Oekraïners. Daar worden door hen momenteel huurprijzen van €300 tot €500 (exclusief g/w/l/internet) betaald. Van diezelfde huurprijzen kan ook uit worden gegaan bij de huisvesting van statushouders. De werkelijke huurprijzen liggen hoger. Daar springen wij als gemeente bij. Deze oplossing is (financieel gezien) eenvoudig te realiseren ten opzichte van de andere oplossingsrichtingen omdat we als 57
gemeente hierbij maar van een beperkt aantal partijen afhankelijk zijn waarmee we samenwerken. Het is niet de goedkoopste oplossing, maar wel een zekere oplossing. Op basis van onze ervaringen met de opvang van Oekraïners is het goedkoper om particuliere woningen te huren, dan om grootschalige verbouwingen te realiseren. Bovendien zijn de particuliere huurprijzen in onze gemeente relatief betaalbaar. Juridische aspecten Kijkend naar de eerdere ervaringen met opvang van Oekraïners in particuliere huurwoningen voorzien we daar weinig juridische obstakels. Voor het gebruik van de woningen moeten mogelijk op grond van de Wabo meldingen worden gedaan en vergunningen worden aangevraagd voor afwijken tijdelijk gebruik op grond van het bestemmingsplan. Rondom de opvang van Oekraïners is dit proces zorgvuldig ingestoken waarbij tevens alle relevante omgevingsfactoren zijn meegewogen bij het selecteren van een geschikte locatie. Dat leidde ertoe dat er geen bezwaren zijn ingediend door omwonenden. Vervolgens zullen wij als gemeente overeenkomsten moeten sluiten met vastgoedeigenaren. Dit gebeurt idealiter voor langere tijd. Dit is zowel in ons belang, maar is ook aantrekkelijk voor vastgoedeigenaren die voor langere tijd hun woning(en) kunnen exploiteren. Ook dienen er overeenkomsten gesloten te worden met de statushouders die in de woning(en) gehuisvest worden.
Begeleiding en integratie De mate van begeleiding is afhankelijk van de hoeveelheid statushouders die gehuisvest kunnen worden in een woning. Als er bijvoorbeeld meerdere (niet uit hetzelfde gezin zijnde) statushouders in een woning worden gehuisvest, zal de begeleiding intensief zijn, zie het risico zoals verwoord bij de oplossingsrichting hiervoor. Indien het gaat om een woning waarin één persoon/gezin wordt gehuisvest zal de begeleiding niet meer zijn dan bij het reguliere proces. Een groot voordeel is dat wanneer de statushouders daarna naar een permanente woning gaan, ze inmiddels gewend zijn geraakt aan de Nederlandse gebruiken zodat ze beter geïntegreerd zijn op het moment ze een permanente woning krijgen. Het heeft dus de voorkeur om naar woningen te kijken die 58
gelegen zijn in woonwijken zodat de integratie met de gemeenschap bespoedigd wordt. Draagvlak Bij het kiezen van een locatie dienen alle omgevingsfactoren te worden meegewogen. Dit draagt bij aan het draagvlak onder inwoners van onze gemeente. Ook dienen omwonenden vroegtijdig te worden betrokken bij de keuzes die we als gemeente maken. Goede communicatie is daarbij van groot belang. Omdat met deze oplossingsrichting geen woningzoekenden van de sociale huurmarkt worden verdrongen, zal dit naar verwachting een positieve invloed hebben op het draagvlak onder inwoners. Werkwijze Het is aan te bevelen om deze oplossingsrichting op een projectmatige wijze op te pakken, omdat er geen standaardprocedures e.d. zijn om dit op te pakken en er veel samenwerking nodig is om deze oplossingsrichting in te zetten.
Samenvatting In onderstaande tabel staan samengevat de bevindingen weergegeven. De criteria zijn met kleuren beoordeeld. Kwantiteit
Kwaliteit
Tijdelijk of
Snelheid
permanent
Hoog
Voldoende
Tijdelijk
Half
Kosten
Juridische
gemeente
risico’s
Hoog
Beperkt
Integratie
Begeleiding
draagvlak
Gemiddeld
Intensief
Positief
jaar
59
7. Conclusies en aanbevelingen 7.1. Conclusies De gemeente, woningcorporaties en overige partners spannen zich elk jaar gezamenlijk in om statushouders die aan ons zijn toegewezen binnen afzienbare tijd een passende woning aan te bieden. Dat is niet eenvoudig. De toenemende krapte op de woningmarkt en de beperkte doorstroom binnen de sociale huurmarkt maken deze opgave steeds lastiger en vormen de kern van het probleem. Dit speelt niet alleen in de gemeente Borger-Odoorn, of alleen voor de doelgroep statushouders. Dit speelt landelijk, en ook in andere doelgroepen zijn veel woningzoekenden. Wat het vraagstuk verder compliceert is dat we als gemeente niet precies weten hoeveel statushouders we in de toekomst toegewezen krijgen en om wat voor type statushouders het gaat: alleenstaanden, gezinnen, jong, oud etc.? De statushouder dient namelijk ook te matchen met de vrijgekomen woning. In dit adviesrapport zijn een zestal oplossingsrichtingen beschreven. Uit deze oplossingsrichtingen kunnen we als gemeente kiezen indien blijkt dat we met de huidige reguliere werkwijze niet meer kunnen voldoen aan onze taakstelling. De taakstelling voor 2023 bedraagt 71 statushouders. In het jaar 2022 hebben we vier statushouders meer gehuisvest dan de taakstelling, welke mee tellen met de taakstelling voor 2023.
Medio augustus 2023 hebben we als gemeente 30 statushouders gehuisvest, wat betekent dat er nog 37 statushouders op huisvesting wachten. Daarmee lopen we dus iets achter op schema. Tijdens de Project Start Up (het startmoment van het schrijven van het adviesrapport) is aangeven dat we als gemeente geen voorloper hoeven te zijn en niet boven onze taakstelling hoeven te presteren. Tegelijkertijd willen we als gemeente niet structureel gaan achterlopen op onze taakstelling. Dat betekent dat eventueel maatregelen getroffen moeten worden. De oplossingsrichtingen uit dit adviesrapport kunnen daarbij behulpzaam zijn. In onderstaand schema is samengevat weergegeven hoe de verschillende oplossingsrichtingen scoren op de beoordelingscriteria.
60
Kwantiteit
Kwaliteit
Tijdelijk of permanent
Snelheid
Kosten
Juridische
gemeente
risico’s
Integratie
Begeleiding
>Sociale huur Flexwonen HAR Slooplijst Meerdere s.h. in 1 woning Part. huur
De vraag voor welke oplossingsrichting gekozen kan worden is in veel gevallen afhankelijk van de omstandigheden (wat voor type statushouders krijgen we toegewezen?), de (o.a. financiële) mogelijkheden en kansen die zich voordoen. De belangrijkste conclusie is daarom dat we verder gaan met onze huidige werkwijze en dezelfde grote inspanningen blijven leveren, maar alert blijven op de mogelijkheden en kansen zoals beschreven in de oplossingsrichtingen die zich aandienen. Als zich kansen voordoen moeten we in de huidige situatie niet nalaten om deze serieus te onderzoeken en te kijken of deze een aanvulling kunnen vormen op onze huidige aanpak. Zo is de verkenning van de mogelijkheden voor het realiseren van flexwoningen momenteel gaande en wordt ook aanbevolen om deze voort te blijven zetten. Ook de oplossingsrichtingen die misschien niet in substantiële mate bijdragen aan het realiseren van de taakstelling, dienen we te onderzoeken als zo’n kans zich voordoet. Dat geldt ook voor mogelijke oplossingsrichtingen die niet zijn uitgewerkt in dit rapport. Op die manier kunnen we immers ook leren van nieuwe vormen van huisvesten van statushouders en bezien of dit in de toekomst kansrijke mogelijkheden zijn.
7.2. Aanbevelingen met betrekking tot de oplossingsrichtingen 1. Voorlopig gaan we door met de huidige werkwijze waarop we statushouders in onze gemeente huisvesten 61
Draagvla
2. We blijven alert op mogelijkheden die zich aandienen om statushouders op alternatieve
wijzen
te
huisvesten
zoals
beschreven
in
de
oplossingsrichtingen, bijvoorbeeld rondom particuliere initiatieven. Als een mogelijkheid zich aandient, gaan we daar pro actief mee om. 3. We blijven alert op de prognoses en verwachtingen omtrent onze taakstelling en de mogelijkheden voor oplossingsrichtingen die zich aandienen 4. Die verantwoordelijkheid om ‘aan de bel te trekken’ wanneer een oplossingsrichting ingezet dient te worden expliciet beleggen binnen de organisatie. Op dat moment zal gekeken worden welke oplossingsrichting geschikt is voor de situatie die zich op dat moment voordoet.
7.3. Overige aanbevelingen Het is goed om in contact te blijven met woningcorporaties, het Sociaal Team en Vluchtelingenwerk zodat op tijd kan worden ingespeeld op veranderende situaties. Op basis van het in hoofdstuk 5 aan de orde gekomen draagvlakonderzoek zijn een aantal algemene aanbevelingen te doen over communicatie met inwoners en het integreren van statushouders in de wijk. 1. Als er statushouders in een wijk komen wonen, informeer dan proactief de direct omwonenden daar mondeling over. Ga met wijkbewoners in gesprek om informatie te geven, vragen te beantwoorden en te luisteren naar wat er leeft in de wijk. 2. Als statushouders in een wijk komen wonen, zorg dan voor een goede kennismaking met de wijk. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het rondleiden van de statushouders door de wijk en een kennismaking met andere wijkbewoners. Op die manier leren de statushouders en andere wijkbewoners elkaar en elkaars cultuur kennen. 3. Zorg ervoor dat een begeleider een statushouder wegwijs maakt in een aantal praktische zaken zoals het aan de straat zetten van de afvalcontainer en het onderhouden van de tuin. Dat zou potentiële ergernissen bij andere wijkbewoners kunnen wegnemen.
62
63
Bijlage 1 – Lijst van mogelijke oplossingsrichtingen Het project is begonnen met het inventariseren van mogelijke oplossingsrichtingen aan de hand van deskresearch. Daarbij is met name gekeken welke oplossingsrichtingen er worden gekozen in andere gemeenten. Op basis van de deskresearch is op hoofdlijnen een lijst van mogelijke oplossingsrichtingen samengesteld. Deze lijst is besproken met de projectgroep en de opdrachtgever. Op basis van deze besprekingen is ervoor gekozen de zes oplossingsrichtingen die in hoofdstuk 6 aan de orde zijn gekomen nader uit te werken. Onderstaand wordt een overzicht gegeven van de volledige lijst met mogelijke oplossingsrichtingen. •
Particuliere huur- en koopwoningen inzetten voor huisvesting statushouders;
•
Statushouders huisvesten in tijdelijke woonruimte;
•
Transformeren van leegstaand vastgoed naar meer permanente woonruimte;
•
(Tijdelijk) een hoger percentage vrijkomende sociale huurwoningen aan statushouders toekennen;
•
Faciliteren van particuliere initiatieven;
•
Statushouders ‘in huis’;
•
Meerdere alleenstaande statushouders in hetzelfde huis laten wonen;
•
Opzetten van een tussenvoorziening i.c.m. werkbegeleiding;
•
Bouwen rond sportvelden;
•
Project ‘’de Thuisgevers’’;
•
Hotel- en accommodatieregeling, met verlenging door gemeente;
•
Logeerregeling;
•
Regeling Huisvesting grote gezinnen vergunninghouders;
•
Woningen die op slooplijst staan geschikt maken voor bewoning;
•
Leegstaande boerderijen ombouwen tot geschikte woonruimten.
64
65