Adviesrapport taakstelling statushouders
Tekst van het document
Adviesrapport taakstelling statushouders
Opdrachtgevers Bernard Jansen, bestuurlijk opdrachtgever
Anita van der Schuur, (tijdelijk) ambtelijk opdrachtgever Datum Oktober 2023 Projectleider Anne Hulshof
2
1. Inleiding 1.1.
Aanleiding
Voor de eerste helft van 2023 heeft de gemeente Borger-Odoorn een taakstelling gekregen voor het huisvesten van 31 statushouders. Dit is meer dan een verdubbeling ten opzichte van het aantal van het eerste halfjaar van 2022 (15). Het is mogelijk dat wij als gemeenten ook de komende perioden geconfronteerd zullen worden met een hogere taakstelling dan wij de afgelopen jaren gewend waren. Daarnaast hebben de woningcorporaties aangegeven dat er momenteel minder verloop is waardoor het lastiger is om statushouders te laten doorstromen naar een corporatiewoning. Ook hebben woningcorporaties, de Stichting Sociale Teams en VluchtelingenWerk hun zorgen geuit over de hoge instroom en de gevolgen daarvan voor de begeleiding/inburgering van statushouders. Bij het huisvesten van statushouders gaat het dus niet alleen om het aanbieden van een woningen, maar er dient ook zorg en aandacht te zijn voor de begeleiding, inburgering zorg en onderwijs. De opgave om aan de taakstelling voor het huisvesten van statushouders te blijven voldoen is dus groot. Tijdens het koersvast gesprek op 20 februari 2023 is daarom aangegeven dat een projectmatige aanpak nodig is om te onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om te voldoen aan de taakstelling tot en met 2025.
Daartoe is een ambtelijke projectgroep opgericht die in de periode april – september 2023 heeft onderzocht wat mogelijke oplossingsrichtingen zijn om aan de verhoogde taakstelling voor het huisvesten van statushouders te kunnen voldoen. Dit adviesrapport doet verslag van dat onderzoek.
1.1.
Afbakening
De volgende onderwerpen vallen buiten de reikwijdte van dit project: -
De feitelijke huisvesting van statushouders zoals nu gedaan wordt door de vakafdeling;
-
Het rapport gaat alleen over de huisvesting van statushouders en dus niet over andere doelgroepen (zoals Oekraïners of asielzoekers en reguliere woningzoekers of urgente situaties); 3
-
De beleidsmedewerker sociaal domein is op dit moment bezig met een vraagstuk omtrent het (huidige) begeleidingstraject van statushouders. Dit valt buiten het project.
-
Er wordt alleen een adviesrapport opgeleverd, hiermee is de taakstelling dus nog niet behaald.
In de opdrachtomschrijving was benoemd dat zou worden uitgewerkt hoe we als gemeente zouden kunnen handelen in het geval van een crisissituatie. Dat wil zeggen, wanneer we als gemeente plotseling geconfronteerd worden met zeer hoge aantallen statushouders die we moeten huisvesten. Gedurende het onderzoek is met de projectgroep vastgesteld dat het niet realistisch en zinvol is om hiervoor een scenario uit te werken. Het is op voorhand namelijk niet vast te stellen welke aantallen wel en niet haalbaar en realiseerbaar zouden zijn omdat dit van veel factoren afhangt die op voorhand lastig te voorspellen en te duiden zijn. 1.2.
Probleem/uitdaging
Het probleem/de uitdaging is een combinatie van het volgende: ❖ De taakstelling voor het huisvesten van statushouders gaat naar verwachting omhoog; ❖ Het is twijfelachtig of de gemeente en woningcorporaties kunnen blijven voldoen aan de taakstelling. 1.3.
Doel
Inzicht krijgen in de alternatieve mogelijkheden om te kunnen voldoen aan de verhoogde taakstelling. 1.5.
Resultaten
Het opleveren van een adviesrapport met daarin een aantal oplossingsrichtingen hoe te voldoen aan de verhoogde taakstelling. In dit adviesrapport wordt twee jaar vooruit gekeken (tot en met 2025). In dit adviesrapport komt het volgende aan de orde: ➢ De huidige structuur/het werkproces van het huisvesten van statushouders. 4
➢ Inzicht in het cijfermatige beeld van de huisvesting van statushouders in Borger-Odoorn ➢ Het bieden van de oplossingsrichtingen om te kunnen voldoen aan de taakstelling, met daarbij per oplossingsrichting: o Voor zover mogelijk een inschatting van het budget dat ervoor nodig is; o Antwoord op de vraag of de oplossingsrichting in de lijn opgepakt kan worden of dat er een project voor gestart dient te worden; 1.6.
Hoofd- en deelvragen
De centrale onderzoeksvraag van het adviesrapport luidt:
Hoe kan de gemeente Borger-Odoorn eerder anticiperen op een verhoogde taakstelling voor statushouders? Om tot een beantwoording van deze hoofdvraag te komen delen we het onderzoek op in drie onderzoeksthema’s: -
Het huidige werkproces met betrekking tot huisvesting statushouders
-
Cijfermatig beeld van huisvesting statushouders in BorgerOdoorn
-
Inventarisatie oplossingsrichtingen
1. Het huidige werkproces met betrekking tot de huisvesting van statushouders o Hoe is het huidige proces vormgegeven en welke partijen/organisaties zijn daarbij betrokken? o Zijn er knelpunten in dit werkproces? Zo ja, welke? Zo nee, geen actie nodig 2. Wat is het feitelijke cijfermatige beeld van de huisvesting van statushouders in Borger-Odoorn? o Hoeveel statushouders zijn er de afgelopen jaren geplaatst in de gemeente Borger-Odoorn? 5
o Hoe lang blijven statushouders woonachtig in de gemeente BorgerOdoorn? o Hoeveel woningen van de beschikbare woningvoorraad zijn er de afgelopen jaren beschikbaar gesteld door de woningcorporaties voor statushouders? o Binnen welke termijn slagen de woningcorporaties erin statushouders te vestigen? o Wat is het beeld ten aanzien van leegstaande gebouwen en panden in de gemeente die mogelijk geschikt gemaakt kunnen worden voor huisvesting van statushouders? 3. Welke oplossingsrichtingen zijn er om te kunnen voldoen aan een verhoogde taakstelling? o Welke oplossingsrichtingen komen naar voren uit de deskresearch? o Welke oplossingen worden in de regio toegepast voor het plaatsen van statushouders? o Welke (alternatieve) oplossingsrichtingen zijn in het verleden in Borger-Odoorn toegepast? o Van welke regelingen (bijvoorbeeld van het COA) kan de gemeente gebruik maken? o Wat zijn de juridische kaders c.q.
risico’s per oplossingsrichting? o Wat zijn de voor- en nadelen per oplossingsrichting? o Wat zijn de kosten en baten per oplossingsrichting? o Wat zijn de risico’s van de verschillende oplossingsrichtingen? o Welke gevolgen heeft elke oplossingsrichting voor de begeleiding van statushouders? o Wat betekent elke oplossingsrichting voor het draagvlak onder de inwoners? o Welke oplossingsrichting kan worden toegepast bij het crisisscenario waarin de taakstelling tussentijds (dus anders dan de twee momenten per jaar) met grote aantallen wordt verhoogd?
6
1.7.
De totstandkoming van dit rapport
Dit rapport is tot stand gekomen met inzet en inbreng van verschillende medewerkers en externe partners van de gemeente. Zo waren woningcorporaties Woonservice en Lefier betrokken bij het inventariseren van oplossingsrichtingen en is meegelezen op de inhoud. Datzelfde geldt voor de Stichting Sociale Teams Borger-Odoorn. Stichting Andes heeft uitsluitend geparticipeerd tijdens de startup van dit project, maar heeft geen verdere inhoudelijke bijdrage geleverd. Stichting Vluchtelingenwerk is in de gelegenheid gesteld om een inhoudelijke bijdrage te leveren aan dit rapport, maar heeft daarvan geen gebruik gemaakt.
1.8.
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 van dit rapport wordt op hoofdlijnen het juridisch kader geschetst waarbinnen de huisvesting van statushouders en in hoofdstuk 3 beschrijft het proces zoals dat nu binnen de gemeente en in samenwerking met onze partners in de praktijk is georganiseerd. In hoofdstuk 4 wordt een kwantitatief beeld geschetst van de huisvesting van statushouders in onze gemeente en in hoofdstuk 5 wordt apart aandacht besteed aan het draagvlak onder inwoners voor de huisvesting van statushouders in onze gemeente. In hoofdstuk 6 worden de oplossingsrichtingen besproken. Tot slot worden in hoofdstuk 7 conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan.
7
2. Juridisch kader omtrent huisvesting statushouders door gemeenten 2.1.
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt op hoofdlijnen het juridisch kader beschreven voor het huisvesten van statushouders door gemeenten. Daarin wordt ingegaan op de belangrijkste bepalingen uit de Huisvestingswet en de kaders omtrent de koppeling van statushouders door het COA aan gemeenten. Ook komen de rol van de woningcorporaties en regels omtrent de particuliere verhuur, de mogelijkheden voor herverdeling van statushouders tussen gemeenten en de regels omtrent toezicht aan bod. 2.2.
Wettelijke uitgangspunten
Asielzoekers die na screening door de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND), een verblijfsvergunning hebben gekregen verblijven in de Nederlandse opvangcentra. Deze statushouders (de Huisvestingswet spreekt over vergunninghouders) moeten na het verkrijgen van een status zo snel mogelijk de opvangcentra verlaten en reguliere woonruimte betrekken. Daarmee wordt een snelle integratie in de Nederlandse samenleving bevorderd. Bovendien kan de kostbare centrale opvang dan worden benut voor de opvang van asielzoekers die nog in procedure zijn. De minister van Veiligheid en Justitie maakt elk halfjaar bekend hoeveel statushouders in Nederland moeten worden gehuisvest. Dat aantal wordt, naar rato van het aantal inwoners, verdeeld over de gemeenten in Nederland. De hiervoor geldende formule is opgenomen in de Huisvestingswet 2014. De totale taakstelling is gebaseerd op de inschatting van het aantal statushouders voor het komende halfjaar. De gemeenten zijn op grond van artikel 28 van de Huisvestingswet 2014 verplicht deze taakstelling te realiseren. Artikel 28 van de Huisvestingswet Burgemeester en wethouders dragen zorg voor de voorziening in de huisvesting van vergunninghouders in de gemeente overeenkomstig de voor de gemeente geldende taakstelling.
8
9
De verdeling van statushouders over gemeenten geschiedt volgens artikel 29 van de wet op basis van onderstaande formule: Artikel 29, eerste lid, van de Huisvestingswet De formule luidt: vg * iG/iN Toelichting: vg: het door Onze Minister van Veiligheid en Justitie in de Staatscourant bekendgemaakte totale aantal vergunninghouders in wier huisvesting in het daarbij aangegeven kalenderhalfjaar naar verwachting voorzien zal moeten worden, welke bekendmaking ten minste dertien weken voor de aanvang van het kalenderhalfjaar geschiedt; iG: het aantal inwoners van de gemeente volgens de door het Centraal bureau voor de statistiek gepubliceerde bevolkingscijfers op 1 januari van het kalenderjaar dat voorafgaat aan het kalenderjaar waartoe het kalenderhalfjaar, bedoeld in onderdeel a, behoort onderscheidenlijk het door gedeputeerde staten op grond van artikel 30, eerste lid, vastgestelde aantal inwoners; iN: het aantal inwoners van Nederland volgens de door het Centraal bureau voor de statistiek gepubliceerde bevolkingscijfers op 1 januari van het kalenderjaar dat voorafgaat aan het kalenderjaar waartoe het kalenderhalfjaar, bedoeld in onderdeel a, behoort. 2.3.
De procedure van koppeling
Voor een vergunninghouder beslaat het bemiddelingsproces vanaf het verkrijgen van een vergunning tot verblijf tot de verhuizing 14 weken, dus ongeveer drie maanden. De regievoerder van het COA heeft na vergunningverlening twee weken de tijd informatie over de vergunninghouder te verzamelen en de koppeling aan een gemeente tot stand te brengen.
10
Het COA koppelt de statushouders aan gemeenten en kijkt daarbij waar zij de beste kansen hebben om een nieuw leven op te bouwen en bij te dragen aan de maatschappij. Het COA voert daartoe screeningsgesprekken met de statushouders waarin wordt gevraagd naar opleiding en werkervaring in het land van herkomst, ambities en sociaal netwerk. Naast deze ‘zachte criteria’ wordt er gekeken naar de harde criteria die meewegen bij de plaatsing, namelijk de eerstegraadsfamilie en in welke gemeente die verblijven, medische omstandigheden en de huidige werk- en opleidingsplek in Nederland. Op basis van deze criteria wordt de statushouder in een gemeente geplaatst binnen een geschikt geachte arbeidsmarktregio. 2.4.
Woningcorporaties
Statushouders kiezen vervolgens niet zelf waar ze gaan wonen, het is de gemeente die dient te zoeken naar huisvesting. Dat is in de praktijk vrijwel altijd huisvesting via een woning van een woningbouwcorporatie. Families krijgen meestal een eengezinswoning terwijl jonge alleenstaande statushouders vaak een kamer in een huis met andere woningzoekenden krijgen, zoals studenten en werkende jongeren. Statushouders zijn verplicht om de woonruimte die een gemeente aanbiedt te accepteren. Gemeenten en de woningcorporatie kunnen op grond van artikel 42, tweede lid en artikel 44 van de Woningwet prestatieafspraken maken over het huisvesten van statushouders en hoe aan die plicht invulling zal worden gegeven. 2.5.
Particuliere verhuur
De gemeente kan, als er in de sociale huursector onvoldoende woonruimte beschikbaar is, ook een beroep doen op de particuliere huursector voor de huisvesting van vergunninghouders. Als de particuliere verhuurder niet wenst mee te werken, kan de gemeente als uiterste middel er voor kiezen om dit deel van de voorraad onder het vergunningstelsel, zoals geregeld in de huisvestingsverordening, te laten vallen. Dat kan echter alleen indien de gemeente een Huisvestingsverordening heeft vastgesteld. De gemeente BorgerOdoorn heeft geen Huisvestingsverordening. Hotel- en accommodatieregeling (HAR) 11
Naast plaatsing via de woningcorporaties en de particuliere verhuur is de tijdelijke mogelijkheid van huisvesting via de Hotel- en Accommodatieregeling voor statushouders (HAR) geïntroduceerd. Deze regeling is door de regering in het leven geroepen om de druk op de opvangcapaciteit van het COA te verkleinen. Statushouders in een azc die op definitieve huisvesting wachten, kunnen via de HAR alvast tijdelijk in hun toekomstige gemeente gaan wonen. Bijvoorbeeld in een hotel of recreatiewoning. Onder verantwoordelijkheid van de gemeente krijgt een statushouder tijdelijk onderdak in bijvoorbeeld een hotel of recreatiewoning,
totdat
er
definitieve
huisvesting
beschikbaar
komt.
Statushouders die binnen de HAR naar de gemeente verhuizen, keren niet terug naar
de
COA-opvang.
Zo
kunnen
zij
ook
eerder
starten
met
hun
inburgeringstraject. Een statushouder binnen de regeling telt mee voor de taakstelling van de gemeente. De gemeente ontvangt per statushouder eenmalig een vast bedrag. Met dat bedrag kan de gemeente tot zes maanden het tijdelijke onderdak en adequate begeleiding van statushouders bekostigen. De regeling is eind 2022 verlengd. Gemeenten mogen mensen met een verblijfsvergunning nu tot en met 1 januari 2025 blijven aanmelden voor de HAR-regeling. Daarna krijgen statushouders woonruimte in de gemeente. Binnen de HAR mogen gemeenten statushouders niet huisvesten in permanente woningen, maar alleen in panden die geschikt zijn voor tijdelijke huisvesting. Denk aan vakantiewoningen, hotels, pensions, bed & breakfasts, stacaravans en overige recreatiewoningen. Alle HAR-woningen moeten aan de minimale eisen voldoen voor reguliere huisvesting binnen het Bouwbesluit. Het is toegestaan om statushouders voorzieningen als een keuken, douche en wc te laten delen met anderen. 2.6.
Herverdeling taakstelling tussen gemeenten
De Huisvestingswet staat op grond van artikel 29, tweede lid van de Huisvestingswet toe dat gemeenten samenwerken bij het plaatsen van 12
statushouders. De wetgever heeft daarmee mogelijk gemaakt dat wanneer gemeenten (tijdelijk) moeite hebben met het vinden van woonruimte voor statushouders, zij hun taakstelling met twee of meer andere gemeenten kunnen herverdelen. Daarvan kan bijvoorbeeld sprake zijn in geval van grootschalige herstructurering binnen sociale huurwoningvoorraad, of wanneer door sloop of renovatie van corporatiewoningen reeds gehuisveste statushouders een nieuwe woningruimte nodig hebben. In dergelijke gevallen kan herverdeling tussen gemeenten uitkomst bieden.
13
Artikel 29, tweede lid, van de Huisvestingswet Burgemeester en wethouders van twee of meer gemeenten kunnen gezamenlijk besluiten de taakstelling die voor hun onderscheidenlijke gemeenten volgt uit de formule, genoemd in het eerste lid, te wijzigen, met dien verstande dat de som van de aantallen vergunninghouders in wier huisvesting na die wijziging in de betrokken gemeenten tezamen dient te worden voorzien niet wijzigt. In de toewijzingsprocedure koppelt de regievoerder een statushouderhouder aan een gemeente. Deze procedure maakt dat een herverdeling geen betrekking kan hebben op reeds gekoppelde statushouders. Voor hen blijft de huisvestingsplicht dus bestaan. De gemeenten die willen herverdelen dienen de provincie, de minister van BZK en het COA hierover schriftelijk te informeren, liefst voorafgaand aan het nieuwe tijdvak van een half jaar waarin gemeenten nieuwe statushouders krijgen toebedeeld. Een schriftelijke melding volstaat, toestemming is niet vereist. Het COA zal de herverdeling verwerken in de taakstellingregistratie zodat de regievoerder van het COA de statushouders zal koppelen aan gemeenten op basis van de overeengekomen herverdeling.
2.7.
Toezicht
Het toezicht op gemeenten met betrekking tot het huisvesten van statushouders berust bij de provincie. De Wet revitalisering generiek toezicht (Wrgt) die het toezicht door de provincie op gemeenten regelt, voorziet erin dat een provincie een besluit tot indeplaatsstelling kan nemen wanneer een bestuursorgaan niet, niet tijdig of niet naar behoren, een bij of krachtens een andere wet dan de Gemeentewet of de Provinciewet gevorderd resultaat tot stand brengt. In artikel 28 van de Huisvestingswet is zo’n resultaatverplichting opgenomen, namelijk de plicht om te voldoen aan de taakstelling met betrekking tot de huisvesting van statushouders. Als een gemeente aan het eind van de halfjaarlijkse termijn niet volledig aan de taakstelling heeft voldaan, dan geldt voor de provincie als toezichthouder de
14
beginselplicht om in te grijpen. Het ultieme middel is in dit geval de indeplaatsstelling; de provincie huisvest in dat geval de statushouders namens het college van burgemeester en wethouders en op kosten van de gemeente. Daartoe zal de provincie echter niet direct overgaan. De gemeente zal altijd eerst in de gelegenheid worden gesteld zelf in de zaak te voorzien.
3. Huidig proces rondom koppeling, huisvesting en nazorg statushouders in de gemeente Borger-Odoorn
3.1.
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt op hoofdlijnen het huidige werkproces beschreven van de koppeling van statushouders aan onze gemeente en de wijze van toewijzing van woonruimte door de woningcorporatie aan de statushouders. 3.2.
Proces van koppeling, huisvesting en nazorg
Koppeling aan gemeente en opstellen Excellijst Het COA koppelt statushouders aan een de gemeente. Van deze koppeling wordt door de gemeente een Excellijst opgemaakt. Op deze Excellijst staan de naam, leeftijd, aantal personen en het aantal na-reizigers. De Excellijst wordt toegezonden aan de corporaties. Als het COA statushouders toevoegt, wordt er een nieuwe lijst gemaakt door Borger-Odoorn. Deze nieuwe lijst wordt doorgemaild aan de corporaties. 15
Aanbieding van een woning door een corporatie Als de gemeente een woning aangeboden krijgt van één van de corporaties wordt op de lijst gekeken welke statushouder daarvoor het meest geschikt is en dat voorgesteld aan de corporatie. Het komt ook voor dat de corporatie zelf al aangegeven heeft wie er volgens hen het best bij de aangeboden woning past. Met de corporatie die de woning aanbiedt wordt hierover overleg gevoerd. Als er overeenstemming is tussen de gemeente en de corporatie, wordt de informatie en het inkomstenformulier van betreffende statushouder naar de corporatie gemaild. Zodra de woning gereed is voor bewoning en er duidelijkheid is over eventuele overname van inboedel wordt de gemeente door de corporatie geïnformeerd. Koppeling aan een vrijwilliger Per mail wordt vervolgens aan Vluchtelingenwerk gevraagd om een vrijwilliger te koppelen aan de statushouder en wordt aan hen de informatie toegezonden. Uitnodiging voor de woningbezichtiging en ondertekening van het huurcontract Als de koppeling van een statushouder aan en vrijwilliger afgerond is, wordt de statushouder door de gemeente uitgenodigd voor de woningbezichtiging en ondertekening van het huurcontract. Vluchtelingenwerk en de corporatie gaan op de betreffende datum naar de woning. Vervolgens wordt het huurcontract ondertekend. Inschrijving in de BPR en regelen van o.a.
de uitkering De vrijwilliger van Vluchtelingenwerk gaat met de statushouder mee naar de gemeente voor de inschrijving in de Basisregistratie personen (BRP). Ook wordt samen met de statushouder de uitkering etc. geregeld.
16
Hieronder staat het proces schematisch weergegeven
Koppeling statushouders aan gemeenten en opstellen excellijst
Aanbieding van een woning door een corporatie
Koppeling aan een vrijwilliger
Uitnodiging woningbezichtiging en ondertekening huurcontract
Inschrijving in BPR en aanvragen van een uitkering
Wat gebeurt er bij Lefier en Woonservice? Iedere week wordt er een lijst van leegstand/opzegging opgesteld door Lefier. Door een medewerker van Lefier wordt hieruit een (op voorhand) geschikte woning gehaald. Als de naam van het gezin/de statushouder bekend is wordt een inschrijving bij Thuiskompas geregeld en wordt alvast een huurcontract opgesteld. Een medewerker van Lefier is aanwezig bij de bezichtiging van de woning en de ondertekening van het contract/sleuteloverdracht die daarop ter plekke plaatsvindt. Als er een woning wordt opgezegd, beoordeelt Woonservice of deze woning geschikt kan zijn voor het huisvesten van statushouders. Ook Woonservice is aanwezig bij de bezichtiging en de sleuteloverdracht. Inburgering Nadat de statushouders zijn geplaatst regelt het Sociaal Team Borger Odoorn alle aspecten rondom inburgering.
17
Ervaren knelpunt bij het huidige proces Overname van een woning voor het huisvesten van statushouders wordt via VluchtelingenWerk geregeld. Dit loopt niet altijd naar wens. De reden daarvoor is met name de korte opzegtermijn die geldt, deze is één maand. Een vertrekkende huurder moet als gevolg van deze korte opzegtermijn al kort na opzegging weten welke zaken worden overgenomen door de nieuwe huurder. In te veel gevallen hoort een vertrekkende huurder niet tijdig (of soms helemaal niet) welke spullen worden overgenomen. Daardoor worden goede spullen als stoffering vaak onnodig verwijderd.
18
4. Cijfermatig beeld huisvesting statushouders 4.1.
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt een cijfermatig beeld gepresenteerd van de huisvesting van statushouders in de gemeente Borger-Odoorn. Voordat we in de adviesrapport nader in gaan op de oplossingsrichtingen voor de verhoogde taakstelling is het goed de cijfers en de feiten op een rij te zetten. Hiervoor zijn cijfers aangeleverd door woningcorporaties Lefier en Woonservice en zijn interne cijfers gebruikt met betrekking tot de hoogte van de taakstelling in de afgelopen jaren. Hierbij staan vier vragen centraal: ➢ Hoe hoog was de taakstelling voor het huisvesten van statushouders in de gemeente Borger-Odoorn in de periode 2020 – 2023 en is in alle jaren aan die taakstelling voldaan? ➢ Hoe snel slaagden gemeente en woningcorporaties erin gekoppelde statushouders te huisvesten in deze periode? ➢ Zijn de gehuisveste statushouders nog steeds woonachtig in Borger-Odoorn en wonen ze nog steeds in de toegewezen woning? ➢ Hoeveel woningen worden door de woningcorporaties toegewezen aan statushouders? 4.2.
Taakstelling en gehuisveste statushouders
In onderstaand figuur zijn de halfjaarlijkse taakstelling en het aantal gehuisveste statushouders weergegeven over de periode 2020 – 2022. Verder terugkijken blijkt niet mogelijk omdat Lefier niet over die gegevens beschikt. Uit de grafiek valt op te maken dat de taakstelling de afgelopen perioden per half jaar steeds is toegenomen met een sterke stijging van 31 statushouders voor het eerste half jaar van 2023. Opvallend is echter dat de afgelopen perioden de gemeente en de woningcorporaties er steeds in slaagden meer statushouders te huisvesten dan de taakstelling voorschreef. Daarbij heeft gezinshereniging een grote rol gespeeld. Dat verandert op het moment dat de gemeente in de periode tot juli 2023 het verhoogde aantal van 31 te huisvesten statushouders opgedragen kreeg. 19
Figuur 4.1 Taakstelling tot aan datum op de x-as en aantal gehuisveste statushouders1
Aantal statushouders
35 30 25 20 15 10 5
Taakstelling
4.3.
23 20 71-
23 20 11-
22 20 71-
22 20 11-
21 20 71-
21 20 1-
1-
20 20 71-
1-
1-
20
20
0
Aantal gehuisveste statushouders
Doorlooptijd tussen koppeling en huisvesting
In onderstaande grafiek is de gemiddelde doorlooptijd weergegeven tussen de datum van koppeling en de huisvesting van alle statushouders in de periode 2020 – 2023. Hieruit valt op te maken dat de gemeente en woningcorporaties er de afgelopen jaren er niet in slagen om statushouders binnen de voorgeschreven 10 weken2 te huisvesten. Met de toename van de taakstelling neemt ook de doorlooptijd toe tussen koppeling en huisvesting. Het in steeds mindere mate kunnen voldoen aan de 10 weken-eis heeft hoofdzakelijk te maken met de krapte op de woningmarkt en de beperkte doorstroom in de sociale huursector waardoor er minder woningen beschikbaar komen.
De grafiek is gebaseerd op aangeleverde cijfers door Lefier en Woonservince. Het gaat hier om in 2012 bestuurlijk gemaakte afspraken tussen het rijk, provincie en gemeenten over de termijnen waarbinnen het in de praktijk mogelijk moet zijn om de huisvesting te regelen. 1 2
20
Figuur 4.2 Gemiddeld aantal weken tussen koppeling en huisvesting 30
aantal weken
25 20 15 10 5 0
4.4
2020
2021
2022
2023
Duur van verblijf in de gemeente
Nadat de statushouders zijn gekoppeld aan de gemeente dient er huisvesting voor gezocht te worden. Dan is het van belang om inzicht te hebben in de vraag hoe lang statushouders nadien in de gemeente blijven wonen. Met andere woorden: is Borger-Odoorn een gemeente waar statushouders zich permanent of voor langere tijd vestigen, of vertrekken statushouders binnen afzienbare tijd weer naar een andere gemeente? Woningcorporaties Woonservice en Lefier hebben hier informatie over aangeleverd. Dat is op basis van adresniveau en niet het aantal statushouders. Per adres kan het dus om meerdere statushouders gaan. Uit onderstaande tabel blijkt dat de meeste bewoners die een woning hebben toegewezen nog steeds woonachtig zijn in de aan hen toegewezen woning. Daarbij geldt dat voor de jaren 2018-2019 dit alleen de woningen van Woonservice betreffen, Lefier kon over deze jaren geen informatie aanleveren. Dit geeft dus mogelijk een vertekend beeld. Vanaf 2020 gaat het om zowel de gegevens van Lefier en Woonservice. 2023 betreft enkel de gegevens van Lefier.
21
Figuur 4.3. Verblijf in de gemeente
Aantal
Adressen nog
Verhuisd
Verhuisd
toegewezen
steeds
binnen
naar
woningen
bewoond
gemeente B-
andere
O
gemeente
1
1
2018
2
2
2019
3
3
2020
6
5
2021
13
11
2022
17
16
2023
3
3
1
Uit de tabel valt op te maken dat gehuisveste statushouders in ieder geval de eerste jaren woonachtig blijven in Borger-Odoorn en ook hoofdzakelijk in de door de woningcorporatie toegewezen woning. Statushouders die gehuisvest zijn in de gemeente Borger-Odoorn vertrekken over het algemeen dus niet direct na huisvesting naar elders. Dit zou verklaard kunnen worden door de krapte op de woningmarkt en het gebrek aan middelen van statushouders om te kunnen verhuizen. 4.5.
Aantal woningen dat aan statushouders wordt toegewezen
In deze paragraaf wordt ingegaan op het aantal huurwoningen dat door de woningcorporaties aan statushouders wordt toegewezen. Onze gemeente heeft prestatieafspraken gemaakt met de woningcorporaties over onder andere het huisvesten van urgente doelgroepen. Daarbij zijn geen percentages vastgelegd over welke aandeel van de woningvoorraad aan specifieke doelgroepen moet worden toegewezen. Woonservice en Lefier hebben voor het jaar 2022 informatie kunnen aanleveren over de verdelingen van woningen over verschillende doelgroepen. Daaruit komt de volgende informatie naar voren. Woonservice had in 2022 81 woningen beschikbaar.. Daarvan zijn er 8 aan statushouders 22
toegewezen; een percentage van 10%. Lefier had in 2022 86 woningen beschikbaar. Daarvan zijn er 7 toegewezen aan deze doelgroep; een percentage van 8%. Hierbij dient te worden opgemerkt dat niet alle beschikbare woningen ook geschikt zijn voor statushouders. Over 2021 zijn geen precieze cijfers, maar voor Woonservice geldt dat het aantal verhuisbewegingen in 2021 vergelijkbaar is met 2022. In 2020 lag het aantal verhuisbewegingen echter een stuk lager (68 woningen). De stijging in 2021 en 2022 wordt veroorzaakt door een groot sloop/nieuwbouwprogramma van 84 woningen. Dit programma loopt tot 2027 en wordt mogelijk verder uitgebreid. De toename van het aantal verhuisbewegingen betekent dus niet dat er meer woningen beschikbaar komen.
5. Draagvlak onder inwoners van de gemeente Borger-Odoorn Bij aanvang van dit project is expliciet aandacht gevraagd voor het thema draagvlak. Bij de toelichting op de verschillende oplossingsrichtingen wordt hier aandacht aan besteed, maar vanwege het belang van dit aspect wordt hier in dit hoofdstuk apart bij stilgestaan. Aan de hand van twee interviews met leden van de huurdersvereniging van woningcorporaties, zeven panelgesprekken met bewoners van Lefier, interviews met vijf sociaal werkers van Sociaal Team Borger Odoorn en twee opbouwwerkers van Andes is geprobeerd een indruk te krijgen van het huidige draagvlak onder inwoners van Borger-Odoorn voor de huisvesting van statushouders. Er is geen representatief vragenlijstonderzoek uitgezet onder de inwoners van de gemeente, maar aan de hand van de interviews kan toch een aantal rode draden worden vastgesteld aangevuld met illustraties uit de gesprekken. Tijdens de interviews is gewerkt met een gestandaardiseerde vragenlijst, maar er is ook steeds ruimte geweest voor de gesprekspartner om
23
eigen aanvullingen te doen. De gesprekken zijn gevoerd op basis van een aantal onderwerpen waarvan de bevindingen hieronder samengevat worden toegelicht. 5.1.
Beeldvorming onder inwoners van Borger-Odoorn
De huisvesting van statushouders is een onderwerp dat leeft onder inwoners van de gemeente Borger-Odoorn. Er leven beelden die niet helemaal kloppen, bijvoorbeeld dat statushouders alles gratis krijgen. Door onder andere de opbouwwerkers wordt aangegeven dat een deel van de beeldvorming onder inwoners voortkomt uit een gebrek aan informatie over de situatie van statushouders en hoe regelingen in elkaar zitten. Daar zou een verbeterpunt kunnen zitten voor de gemeente. Ook komt het onderwerp statushouders en vluchtelingen vaak in het nieuws en wordt er veel over gesproken op sociale media, dat kleurt mensen hun beeldvorming. Opbouwwerkers en het Sociaal Team ontvangen echter ook positieve verhalen van inwoners over statushouders. Men vindt het jammer dat daar niet meer aandacht voor is in de beeldvorming. In het algemeen komt uit de gesprekken naar voren dat inwoners niet tegen het huisvesten van statushouders an sich zijn, maar wel vragen hebben over de manier waarop de huisvesting is geregeld. Daarnaast maken mensen zich soms zorgen. Zo geven veel van de respondenten aan dat er onvrede is dat starters en andere woningzoekende lang op een wachtlijst staan, terwijl statushouders relatief makkelijk een woning krijgen toegewezen. Een ander aandachtspunt is dat in sommige straten relatief veel statushouders dicht op elkaar wonen.
Mensen vragen zich af of het niet beter zou zijn om hen meer over de buurt of wijk te verspreiden. Dat bevordert de integratie in de buurt en de contacten met andere buurtbewoners. Toch zijn er weinig signalen van overlast door statushouders, zo blijkt uit de gesprekken. Door de opbouwwerkers en het sociale team wordt aangegeven dat er laatste jaren relatief veel statushouders zijn geplaatst in wijken met sociale huurwoningen. Dat is niet altijd een verstandige keuze, soms is dat van een wijk teveel gevraagd. Bovendien is dat ook niet in het belang van de statushouders zelf. Voor een succesvolle plaatsing is een zachte landing in de omgeving waar de statushouder terecht komt namelijk van cruciaal belang.
24
Daarnaast komt uit de gesprekken naar voren dat het draagvlak voor de opvang van statushouders en de beeldvorming in “het zand” positiever is dan in “het veen”. Dat heeft voor een deel te maken met de samenstelling van de bevolking in deze gebieden en sociaaleconomische aspecten. 5.2.
Leefbaarheid in Borger-Odoorn
Uit de gesprekken met de panelladen komt een wisselend beeld naar voren ten aanzien van de leefbaarheid. Door een deel van de panelleden wordt aangegeven dat de leefbaarheid de laatste jaren achteruit gegaan is. Mensen zijn meer op zichzelf gericht, de woningen zijn minder goed onderhouden waardoor het straatbeeld verrommelt en tuinen worden niet goed onderhouden. In andere wijken is de leefbaarheid gelijk gebleven. Ook zijn er wijken waar de leefbaarheid de laatste jaren juist is toegenomen. In de wijken waarin de leefbaarheid gelijk is gebleven of zelfs beter geworden is, wordt met name aangegeven dat het wordt gewaardeerd dat mensen elkaar kennen en groeten en oog voor elkaar hebben. Door zes van de zeven panelleden – ook die van de wijken waarin de leefbaarheid is afgenomen – wordt aangegeven dat de komst van statushouders in hun wijk geen negatieve invloed heeft op de leefbaarheid in de wijk. Wel komt uit de gesprekken met de opbouwwerkers en het Sociaal Team naar voren dat inwoners het belangrijk vinden dat statushouder meegenomen worden op een rondleiding door de wijk en kennismaken met de andere bewoners. Het is ook van belang dat inwoners en statushouders elkaars cultuur leren kennen en begrijpen. Volgens de gesprekspartners zou de gemeente Borger-Odoorn hierin een rol bij kunnen spelen.
Naast kennismakingen met de buurt achten gesprekspartners het wenselijk dat door een begeleider met statushouders over hele praktische zaken wordt gesproken, zoals het aan de straat zetten van een afvalcontainer en het onderhouden van de tuin. Dat zou een aantal ergernissen bij mensen kunnen wegnemen. Een veel gehoorde wens is daarnaast dat voordat er statushouders in een wijk komen wonen, de gemeente met de bewoners in gesprek gaat om informatie te geven, vragen te beantwoorden en te horen wat er leeft onder de bewoners. Inwoners hebben nu soms het idee dat ze onvoldoende worden meegenomen en dat statushouders dan ‘opeens in hun wijk komen wonen’.
25
5.3
Draagvlak voor extra statushouders
In veel van de gesprekken komt naar voren dat het draagvlak voor de huisvesting van nog meer statushouders beperkt is. Dat komt niet zozeer omdat mensen tegen het huisvesten van statushouders zijn, maar vooral vanwege de wachtlijsten en het gebrek aan woningen. Panelleden geven aan dat met name starters erg moeilijk aan een woning komen in de gemeente Borger-Odoorn. Nog meer woningen aan statushouders toewijzen zou de positie van starters nog verder onder druk zetten. Uit de gesprekken met de opbouwwerkers en het Sociaal Team zou de gemeente het draagvlak onder inwoners kunnen vergroten door duidelijker en proactiever te communiceren met inwoners voordat statushouders geplaatst worden. Daarnaast is het belangrijk om bij de keuze voor de locatie waar statushouders geplaatst worden rekening te houden met de draagkracht van de wijk. Ook werd meegegeven om statushouders niet enkel in huurwoningen, maar ook in koopwoningen te huisvesten. Ook dat zou kunnen leiden tot het vergroten van het draagvlak. Op die manier blijven er namelijk meer woningen beschikbaar voor bijvoorbeeld starters die op de wachtlijst staan voor een huurwoning.
26
6. Oplossingsrichtingen In dit hoofdstuk worden de verschillende oplossingsrichtingen besproken. Om tot een selectie aan potentiële oplossingsrichtingen te komen is als volgt te werk gegaan. De projectgroep heeft op basis van deskresearch en kennis van ervaringen bij andere gemeenten een lijst met mogelijke oplossingsrichtingen samengesteld. Deze zijn door de projectgroep op hoofdlijnen beoordeeld op basis van een aantal criteria. Deze lijst inclusief eerste beoordeling is voorgelegd en besproken met de bestuurlijk en ambtelijk opdrachtgever. De volledige lijst met mogelijke oplossingsrichtingen is opgenomen in bijlage 1.Daaruit is een selectie voortgekomen van een zestal oplossingsrichtingen die in dit adviesrapport nader zijn uitgewerkt. Elke oplossingsrichting wordt hierna eerst kort toegelicht en beoordeeld op een aantal criteria. 6.1 Oplossingsrichting 1 - Tijdelijk meer woningen toewijzen door woningcorporaties aan statushouders Toelichting oplossingsrichting Het (tijdelijk) meer vrijkomende woningen toewijzen aan statushouders kan een effectieve maatregel zijn om aan de taakstelling te voldoen. Het betreft een tijdelijke oplossingsrichting voor permanente huisvesting.
Bij het tijdelijk meer sociale huurwoningen toewijzen aan statushouders kan bijvoorbeeld de keuze worden gemaakt tussen een grote stijging van het percentage voor een korte periode, of een geringe stijging voor een langere periode. De stijging en de duur kan afhankelijk worden gemaakt van de snelheid waarmee andere oplossingsrichtingen worden gerealiseerd. Landelijk gaat het volgens het ministerie van BZK in de periode september t/m december 2022 om ca. 12% van de vrijkomende corporatiewoningen (tegenover normaalgesproken 5-10%) die aan statushouders worden toegewezen. Uit hoofdstuk 4.5 blijkt dat in BorgerOdoorn de twee woningcorporaties het afgelopen jaar respectievelijk 10% en 8% van de beschikbare woningen aan statushouders hebben toegewezen.3 In de prestatieafspraken tussen onze gemeente en woningcorporaties is niks
3
Hierbij dient te worden opgemerkt dat niet alle beschikbare woningen ook geschikt zijn voor statushouders.
27
vastgelegd over welk deel van de aangeboden woningen aan statushouders moet worden toegewezen. Hierin is alleen een verdeelsleutel tussen de twee woningcorporaties bepaald. De woningcorporaties geven aan dat er momenteel weinig verloop zit in het aantal woningen dat beschikbaar komt. Het afgelopen jaar kwamen er 167 woningen beschikbaar. De snelheid waarmee woningen vrijkomen is bepalend voor de vraag hoe snel en hoeveel statushouders gehuisvest kunnen worden. Hierover dient uiteraard eerst overleg gevoerd te worden met de woningcorporaties. Zowel Lefier als Woonservice hebben aangegeven kritisch te staan tegenover het verhogen van het percentage woningen dat aan statushouders wordt toegewezen, gelet op de andere aandachtsgroepen waarvoor de woningcorporaties zich ook moeten inzetten. Praktijkvoorbeeld: gemeente Utrecht In augustus 2022 heeft de gemeente Utrecht samen met woningcorporaties, Vluchtelingenwerk en COA flinke stappen gezet in het versneld huisvesten van statushouders. Het toewijzingspercentage werd fors opgehoogd: gedurende een periode van 4 weken heeft de gemeente vrijwel alle vrijkomende sociale huurwoningen ter beschikking gesteld aan statushouders. Daarmee is de taakstelling voor 2022 (administratief) behaald en wordt ook een deel van de taakstelling voor 2023 gerealiseerd. Uit de evaluatie van deze aanpak komt een aantal lessen en uitgangspunten naar voren.
Praktijkvoorbeeld: gemeente Utrecht In augustus 2022 heeft de gemeente Utrecht samen met woningcorporaties, Vluchtelingenwerk en COA flinke stappen gezet in het versneld huisvesten van statushouders. Het toewijzingspercentage werd fors opgehoogd: gedurende een periode van 4 weken heeft de gemeente vrijwel alle vrijkomende sociale huurwoningen ter beschikking gesteld aan statushouders. Daarmee is de taakstelling voor 2022 (administratief) behaald en wordt ook een deel van de taakstelling voor 2023
28
gerealiseerd. Uit de evaluatie van deze aanpak komt een aantal lessen en uitgangspunten naar voren. Lessen en uitgangspunten ➢ Het leidende principe in de versnellingsperiode luidde: ‘Woning zoekt statushouder’. Normaliter wordt een woning voor een statushouder gezocht; Utrecht besloot dit om te keren. ➢ Deze werkwijze heeft consequenties voor andere woningzoekenden. Daarom was het uitgangspunt dat tegenover deze inzet ook meer perspectief op woonruimte voor alle woningzoekenden moest staan. Dit uitgangspunt heeft zich onder meer vertaald in een Regio Deal voor het versneld realiseren van tijdelijke woningen. ➢ Na overleg met belangrijke stakeholders – zoals huurdersorganisaties, cliëntenvertegenwoordigers en zorgaanbieders – is afgesproken dat er altijd ruimte zou blijven voor inwoners in nood. Maatregelen Om uitvoering te geven aan het leidende principe, heeft de gemeente Utrecht ingezet op drie maatregelen: ➢ (Om)koppelen: niet alleen binnen de gemeente werd gezocht naar passende statushouders voor vrijkomende woningen, er is ook regionaal gezocht. Statushouders die gekoppeld waren aan een andere gemeente in de provincie, voor wie de huisvestingstermijn was overschreden, werden in overleg met die gemeente ‘omgekoppeld’ naar Utrecht.
Ook nog niet gekoppelde statushouders met een regio-advies MiddenNederland werden, bij het vrijkomen van een passende woning, aan Utrecht gekoppeld. ➢ Huisvesting van referenten in grotere woningen: Utrecht heeft de uiteindelijke gezinssituatie als uitgangspunt genomen voor het voldoen aan de bezettingsnorm, en daarmee alleenstaanden in afwachting van 29
nareizende gezinsleden in grotere woningen kunnen plaatsen. Op die manier bleven kleinere woningen (die in Utrecht schaarser zijn en waar meer vraag naar is) beschikbaar voor anderen. Dit voorkomt ook een dubbele verhuisbeweging. Om onzekerheden over de toekomstige samenstelling van het huishouden te beperken, kan worden gewerkt met tijdelijke contracten die worden omgezet zodra de nareizigers er zijn. ➢ Woningdelen: Tijdens de versnellingsactie is het beeld bevestigd dat statushouders de voorkeur geven aan het betrekken van een zelfstandige huurwoning. Voor de toekomst wil Utrecht dit wel verder verkennen. Snelheid waarmee oplossingsrichting gerealiseerd kan worden Het tijdelijk meer woningen toewijzen aan statushouders kan snel gerealiseerd worden. De oplossingsrichting treedt in werking nadat besloten is welk percentage zal worden gehanteerd en voor welke periode. Daarbij geldt wel dat de corporaties bereid moeten zijn mee te werken. Aantal statushouders dat gevestigd kan worden Het aantal statushouders dat met deze oplossingsrichting gehuisvest kan worden hangt af van het aantal vrijkomende woningen bij de woningcorporaties. Uit gegevens van Woonservice en Lefier blijkt dat in 2022 167 woningen zijn vrijgekomen. Er zijn in 2022 17 woningen toegewezen aan statushouders. Dit is 10%. Er zijn in 2022 50 statushouders gehuisvest. Dat zijn er ongeveer 3 per woning.
In onderstaande tabellen is op basis van deze cijfers aangegeven hoeveel statushouders gehuisvest kunnen worden bij het verhogen van het percentage woningen dat aan statushouders wordt toegekend. In het hypothetische scenario van 100% toewijzing van woningen aan statushouders zouden er naar schatting op jaarbasis 491 statushouders gehuisvest kunnen worden. Figuur 6.1 Potentieel te huisvesten statushouders in sociale huurwoningen per jaar
30
Percentage
Aantal
Aantal
woningen voor
woningen
statushouders
statushouders
Extra
voor statushouders
gehuisvest door
gehuisvest per jaar verhoging
per jaar 10%
17
50
-
40%
67
197
147
60%
102
300
250
80%
136
400
350
100%
167
491
441
Bovenstaande tabel is gebaseerd op procentuele verhogingen gedurende een jaar. De kanttekening hierbij is dat dit gebaseerd is op alleen de cijfers uit 2022. Cijfers over 2020 en 2021 zijn minder betrouwbaar en representatief vanwege de coronapandemie. Onderstaande tabel (figuur 6.2) is gebaseerd op procentuele verhogingen gedurende vier maanden. Kanttekening is dat dit gebaseerd is op alleen de cijfers uit 2022. Cijfers over 2020 en 2021 zijn minder betrouwbaar en representatief vanwege de coronapandemie. Tevens is er gerekend met gemiddelden. In de zomerperiode zal dit bijvoorbeeld anders uit kunnen vallen omdat er dan minder doorstroom is. Figuur 6.2 Potentieel te huisvesten statushouders in sociale huurwoningen per 4 maanden
Percentage woningen
Aantal
Aantal
voor woningen
statushouders
Extra
voor statushouders
statushouders
gehuisvest per 4
per 4 maanden
maanden
gehuisvest door verhoging
10%
6
17
-
40%
23
67
50
60%
35
103
86
80%
46
135
118
31
100%
57
168
151
Financiën De oplossingsrichting brengt geen extra kosten naast de reguliere kosten die onder normale omstandigheden worden gemaakt. Juridische aspecten Hierover kan de gemeente prestatieafspraken maken met de woningcorporaties. Onze gemeente heeft geen Huisvestingsverordening waarin regels zijn neergelegd over de verdeling van schaarse woningen voor bepaalde doelgroepen. Begeleiding en integratie De begeleiding en integratie vindt op dezelfde wijze plaats zoals dat op dit moment al plaatsvindt. De partners waarmee de gemeente samenwerkt rondom begeleiding en integratie dienen hierbij in een vroeg stadium te worden betrokken. Door de versnelling is er tijdelijk meer druk op de partners. Draagvlak Het maatschappelijk draagvlak voor deze oplossingsrichting vormt het grootste knelpunt. In een (lokale) woningmarkt waar weinig beweging in zit en waarin veel mensen op zoek zijn naar een woning kan het door andere woningzoekenden als wrang en oneerlijk worden ervaren wanneer een groot percentage vrijkomende woning aan statushouders wordt toegewezen. Dat betekent dat bij de keuze voor deze oplossingsrichting hier de grootste aandachtspunten zitten. Communicatie Indien gekozen wordt voor deze oplossingsrichting is het van groot belang hier vanuit de gemeente en andere betrokken partners vroegtijdig, duidelijk en transparant over te communiceren.
Hierdoor kan begrip en acceptatie worden gecreëerd zodat dit onder meer de integratie in de gemeenschap niet belemmert. Werkwijze Deze oplossingsrichting kan uitgevoerd worden in de lijn. Het is daarbij wel aan te raden om iemand van de lijnafdeling verantwoordelijk te maken voor dit proces en de communicatie met de ketenpartners en inwoners. Daarbij dient rekening te 32
worden gehouden dat degene die vanuit de gemeente belast is met de koppeling een grotere werklast te verduren krijgt vanwege het hogere aantal koppelingen. Samenvatting In onderstaande tabel staan samengevat de bevindingen weergegeven. De criteria zijn met kleuren beoordeeld. Kwantiteit
Kwaliteit
Tijdelijk of
Snelheid
permanent
Kosten gemeente
Integratie
Begeleiding
Draagvlak
Juridische risico’s
Hoog
Hoog
Permanent Snel
Geen
Beperkt Positief Positief
Laag
33
6.2. Oplossingsrichting 2 – Faciliteren initiatieven met betrekking tot flexwoningen Toelichting op oplossingsrichting Een mogelijkheid die nader verkend zou kunnen worden is het faciliteren van initiatieven om statushouders te huisvesten. Het kan dan gaan om particuliere initiatieven die zich richten op het ontwikkelen van flexwoningen/woonunits of initiatieven vanuit woningcorporaties. Flexwonen is het realiseren van tijdelijke woonruimte voor mensen die dit snel en tijdelijk nodig hebben. Kenmerkend hiervoor is het tijdelijke karakter van bewoning, van de woning zelf of van het gebruik van de locatie. Dit kan in de vorm van bijbouwen van (verplaatsbare) tijdelijke woningen, het transformeren van bestaande gebouwen met een andere functie of het verder variëren met woonvormen binnen een bestaand wooncomplex. Flexwoningen zijn tegenwoordig van hoge kwaliteit. Leveranciers kunnen tijdelijke woningen leveren die in kwaliteit en uitstraling niet onderdoen voor reguliere woningen. Flexwoningen zijn een tussenstadium voor reguliere woningen. Afhankelijk van de locatie kunnen flexwoningen op grond van huidige regelgeving tot wel 40 jaar blijven staan.4 Dit maakt het een goede oplossing om tegemoet te komen aan de huidige stijgende (demografische) sociale huurvraag, zonder dat (direct) grootschalige permanente uitbreiding van de voorraad van corporaties nodig is.
Een flexwoning is geen tussenvoorziening, maar is evenmin een woning die permanent bewoond kan blijven. Flexwoningen zijn tijdelijk om de volgende redenen: ➢ Het wonen in een flexwoning is niet bedoeld als permanente oplossing. Het doel is doorstroming naar een reguliere woning. ➢ De locatie van een flexwoning is tijdelijk beschikbaar. Door de invulling met flexwoningen kan de locatie nuttig gebruikt worden in afwachting van een definitieve invulling. Eventueel kunnen ook locaties in aanmerking komen
4
Deze termijn komt voort uit de Crisis- en herstelwet.
34
waar op dit moment geen woonbestemming op rust en waar wonen op lange termijn ongewenst is. ➢ Flexwoningen zijn (in het geval van nieuwbouw) bij voorkeur herbruikbaar op een andere plek. Bij het ontwikkelen van flexwoningen en het faciliteren van particuliere initiatieven daartoe kan gedacht worden aan de volgende doelgroepen: studenten, starters, arbeidsmigranten, personen die gescheiden zijn of uit de maatschappelijke opvang komen, maar ook statushouders. In het Beleidskader Flexwonen van onze gemeente zijn starters, senioren en mensen met een acute woonvraag, bijvoorbeeld door sociale problematiek aangemerkt als doelgroep met een maatschappelijke noodzaak voor snel beschikbare geschikte woningen. Ook statushouders maken hiervan onderdeel uit. In het Beleidskader Flexwonen wordt een aantal basisvoorwaarden benoemd voor het realiseren van flexwoningen. Zo is de huur altijd tijdelijk, huurders dienen zich ervan bewust te zijn dat het verblijf een opstap is naar een betere en permanente oplossing, huurder en verhuurder streven gezamenlijk naar die permanente oplossing. Daarnaast is de inkomensgrens van sociale huurwoningen van toepassing, maar dat zal in het geval van statushouders doorgaans geen belemmering vormen. Buiten het gezin van de huurder wonen er geen anderen in de woning.
Lopende initiatieven Op dit moment zijn er binnen de gemeente Borger-Odoorn (nog) geen particuliere initiatieven bekend die zich specifiek richten op het huisvesten van statushouders. Er is wel een particulier initiatief met betrekking tot het realiseren van flexwoningen. De gemeente is met deze initiatiefnemer in gesprek, maar het ziet er momenteel naar uit dat dit niet doorgaat Het struikelblok hierbij is dat de initiatiefnemer tegen een onrendabele top aanloopt. Hierdoor is het beoogde aantal ook nog onbekend. De initiatiefnemer wil het rendabel maken, wat betekent dat de verhuurder hogere huren rekent. Momenteel wordt onderzocht 35
of een deel van de woningen in de middenhuur kan worden aangeboden, zodat het voor de initiatiefnemer uit kan. Al dient benadrukt te worden dat het belangrijk is dat er ook woningen tegen sociale huurprijzen gerealiseerd dienen te worden. De initiatiefnemer heeft laten weten geen bezwaren te hebben als er ook statushouders gehuisvest zullen worden. Dit sluit aan bij de wens van de gemeente om, indien er flexwoningen worden gerealiseerd, dit voor een mix van doelgroepen beschikbaar te maken. Momenteel is de gemeente in gesprek met Lefier over de mogelijkheden voor het realiseren van flexwoningen. Deze gesprekken verlopen positief. De intentie is uitgesproken om samen te kijken naar 10 tot 12 flexwoningen waarvan 30% voor statushouders. Er is ook al een locatie op het oog, deze is in eigendom van de woningcorporatie. De verwachting en hoop is dat medio september hierover een besluit genomen zal worden. Snelheid waarmee de oplossingsrichting gerealiseerd kan worden Het is op voorhand niet mogelijk concreet aan te geven binnen welke termijn flexwoningen gerealiseerd kunnen worden. Duidelijk is wel dat het realiseren van flexwoningen geen eenvoudige opgave is. Het beeld bestaat dat flexwoningen een slimme en snelle oplossing zijn om tijdelijke woningnood te verminderen. In de praktijk blijkt het snel realiseren van flexwoningen lastiger te zijn dan veelal wordt aangenomen.
Dit heeft te maken met praktische belemmeringen: zijn er geschikte locaties en voldoende personeel om zich met dit vraagstuk bezig te houden? Daarnaast spelen financiële, juridische en maatschappelijke factoren een rol die tot vertraging, uitstel of zelfs afstel kunnen leiden. Aantal statushouders dat met de oplossingsrichting gehuisvest kan worden Indien een geschikte locatie kan worden gevonden kan de oplossingsrichting een substantiële bijdrage leveren aan de taakstelling. Dit is afhankelijk van de aard en omvang van het initiatief. Financiën De bouwkosten van flexwoningen zijn goedkoper dan die van reguliere woningen. Een locatie voor flexwoningen wordt echter slechts tijdelijk gebruikt. De realisatiekosten dienen daardoor over een kortere periode te worden afgeschreven. In andere gemeenten is dit een belangrijk struikelblok voor veel 36
initiatieven gebleken. Ook het voordeel van hergebruik van de woningen is lastig te berekenen. De meeste businessplannen kennen een tekort ofwel een onrendabele top. Dit houdt in dat de investering die wordt gedaan vanwege de beperkte huurprijs niet volledig kan worden terugverdiend. Dit is een veel voorkomend fenomeen bij bouwen voor maatschappelijke doelgroepen. Uit onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving blijkt dat tijdelijke woningen vaak een onzekere investering zijn, omdat niet duidelijk is hoelang de woningen zullen meegaan, of ze verplaatst kunnen worden en waarheen dan. Dat maakt dat voor vrijwel elk flexwoonproject een zoektocht naar investeerders nodig is die de risico’s willen dragen.5 De gemeente Borger-Odoorn exploiteert zelf geen locaties. Dit is geen kerntaak van ons als gemeente. Woningcorporaties en/of commerciële verhuurders worden gevraagd deze taak op zich te nemen. Wel zou de gemeente een rol kunnen spelen in de financiering van de onrendabele top, onder voorwaarde dat de flexwoningen aansluiten bij het huidige beleid. De Rijksoverheid heeft subsidies beschikbaar gesteld voor de realisatie van flexwoningen. Waar mogelijk kan hier door de gemeente gebruik van gemaakt worden. Dit scenario heeft al met al financieel gezien niet de voorkeur. Dat geldt zeker indien we als gemeente zelf een locatie moeten kiezen.
Er zijn voor zover bekend van Rijkswege geen vergoedingen beschikbaar om de kosten mee te dekken. Juridisch aspecten Er zijn meerdere juridische aspecten en procedures van toepassing bij het planologisch mogelijk maken van flexwoningen, zowel bij de transformatie van bestaande gebouwen als bij het bouwen van flexwoningen op nieuwe, tijdelijke locaties. Zo moet het bestemmingsplan het realiseren van flexwoningen toestaan op de locatie waar de woningen zijn beoogd. Staat de bestemming geen flexwoningen toe dient het bestemmingsplan gewijzigd te worden, dat is een langdurig proces dat minimaal een half jaar kan duren. Bij bezwaar en beroep loopt die termijn nog verder op.
Jolien Groot, e.a. Flexwoningen als aanvulling op het woningaanbod. Een verkenning van kansen en obstakels bij het realisatieproces. (Planbureau voor de Leefomgeving), 2022. 5
37
Het is daarnaast mogelijk een voorlopige bestemming aan te wijzen voor een specifieke locatie. Deze voorlopige bestemming kan voor maximaal vijf jaar gelden. Ook kan met een goede ruimtelijke onderbouwing via de uitgebreide voorbereidingsprocedure voor onbepaalde tijd van het bestemmingsplan worden afwijken. Dit wordt ook wel een buitenplanse afwijking genoemd. Deze procedure duurt 26 weken.6 Gemeenten kunnen in veel gevallen binnen acht weken een omgevingsvergunning verlenen om gronden of bouwwerken anders te gebruiken dan in het bestemmingsplan is vastgelegd. Zo’n tijdelijke omgevingsvergunning voor afwijkend gebruik kan voor maximaal tien jaar afgegeven worden.7 Indien besloten wordt flexwoningen te realiseren zullen deze aan de kwaliteitsnormen van het Bouwbesluit moeten voldoen. De Crisis- en herstelwet maakt het mogelijk om af te zien van een uitgebreide voorbereidingsprocedure voor een omgevingsvergunning voor tijdelijke flexwoningen. Voorwaarde hiervoor is wel dat uit de beoordeling moet blijken dat er geen milieueffectrapport nodig is. Enkele gemeenten benutten deze mogelijkheid al. Vanaf 1 januari 2023 wordt naar verwachting de Omgevingswet van kracht. Deze wet biedt straks meer ruimte voor tijdelijke flexwoningen.
Het omgevingsplan biedt bijvoorbeeld, op basis van gemeentelijk beleid, nieuwe mogelijkheden om locaties aan te wijzen voor flexwoningen en daar voorwaarden aan te stellen. Dat kan onder andere door te werken met globale functies (met minder detailregels voor locaties), tijdelijke functies, of het mogelijk maken van afwijkend gebruik door middel van een vergunningplicht. Voor gemeenten is in de Omgevingswet bovendien niet langer een maximale termijn opgenomen voor het stellen van regels aan tijdelijke functies voor locaties in het omgevingsplan. Begeleiding en integratie Onderzoekers van Planbureau voor de leefomgeving hebben vastgesteld dat de verhuur en het beheer van flexwoningen vaak wordt onderschat, vooral als er kwetsbare doelgroepen in de huizen terechtkomen. Dit is een belangrijk punt van
6 7
Artikel 2.12. lid 1, sub a, onder 3 van de Wabo. Artikel 4 lid 11 bijlage II Bor.
38
aandacht. Hoe meer mensen met een kwetsbaarheid in grotere aantallen bij elkaar worden gehuisvest, hoe groter de kans dat er aanvullend coördinatie of begeleiding nodig is om de dynamiek te begeleiden. Dit wil niet direct zeggen dat dit een taak is voor het Sociaal Team maar denk ook aan de politie bijvoorbeeld die er druk mee kan zijn. Ook hebben particuliere verhuurders niet per definitie ervaring/verstand van omgaan met dit soort mensen, wat sneller tot gedoe kan leiden. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat wanneer de optie flexwoningen mede wordt uitgekozen om hier dan een gemêleerde groep te plaatsen waaronder ook met name starters en jonge mensen of één persoonsgezinshuishoudens. Communicatie en draagvlak Zoals uit het Beleidskader Flexwoningen volgt is instemming van omwonenden cruciaal voor een succesvolle realisatie van flexwoningen. Het is daarom belangrijk om vanaf het begin voldoende aandacht te besteden aan omgevingscommunicatie en -participatie. De initiatiefnemer/exploitant heeft een participatieplicht en dient de omgeving tijdig in te lichten over het voornemen tot de bouw van de woningen of tot de ombouw van een complex. Er is hierbij duidelijkheid over de noodzaak, de doelen en de potentiële bewoners. De exploitant wijst omwonenden op hun rechten en plichten.
Het grootste draagvlak zal naar verwachting gecreëerd worden indien de flexwoningen voor een mix aan doelgroepen wordt gerealiseerd. Op basis van eerdere initiatieven en ervaringen in andere gemeenten verdiend het aanbevelingen de volgende uitgangspunten in acht te nemen teneinde het draagvlak te versterken.8 ➢ Begin de communicatie met de omgeving pas zodra je weet over welke locatie het gaat. ➢ Geef de omgeving zekerheid over hoe het project eruit gaat zien, hoe het wordt beheerd en waar ze terecht kunnen met vragen en klachten. ➢ Neem omwonenden mee in het proces en nodig ze meerdere malen uit op de locatie. ➢ Laat omwonenden kennismaken met (mogelijke) toekomstige bewoners van de locatie en neem hen ook mee naar soortgelijke projecten.
8
Bouwen aan draagvlak voor flexwonen - Platform31 | Kennis en netwerk voor stad en regio
39
➢ Pas de communicatie aan de omgeving aan: bewoners van villawijken vragen om een andere benadering dan bewoners uit volkswijken. Werkwijze Het realiseren van flexwonen is tijdens het schrijven van dit adviesrapport een project binnen het programma Wonen. Het is dan ook aan te bevelen om deze oplossingsrichting op een projectmatige wijze op te pakken. Samenvatting In onderstaande tabel staan samengevat de bevindingen weergegeven. De criteria zijn met kleuren beoordeeld. Kwantiteit
Kwaliteit
Tijdelij
Snelh
Kosten
k of
eid
gemee
Juridisch
nte
e risico’s
Hoog
Beper
Intensi Beperk Gemiddel
kt
ef
perman
Integrati
Begeleidi
e
ng
Draagvlak
ent
Substantie Positie Tijdel Laa el
f
ijk
g
t
d
40
6.3. Oplossingsrichting 3 – Hotel- en accommodatieregeling met verlenging door gemeente
Toelichting oplossingsrichting De Hotel- en accommodatieregeling is in het leven geroepen omdat gemeenten er in de huidige woningmarktsituatie steeds moeilijker in slagen tijdig passende huisvesting te vinden voor statushouders. De hotel- en accommodatieregeling (HAR) biedt gemeenten de mogelijkheid om gekoppelde vergunninghouders voor maximaal zes maanden tijdelijk onderdak aan te bieden in accommodaties binnen de gemeentegrenzen. Binnen de HAR maken gemeenten afspraken met exploitanten (hotels en/of andere accommodatie) om kamers of andersoortige accommodatie beschikbaar te stellen voor vergunninghouders (alleenstaanden, referenten, echtparen of gezinnen). De statushouder wordt daarmee tijdelijk onderdak aangeboden in de gemeente en kunnen direct deelnemen aan de samenleving. Een plaatsing via de HAR telt direct mee voor de taakstelling van de desbetreffende gemeente. De gemeente moet daarna alsnog permanente woonruimte vinden voor de statushouders. Het is dus belangrijk in ogenschouw te nemen dat het een tijdelijke en geen duurzame oplossing betreft en er dus alsnog permanente huisvesting beschikbaar dient te zijn na afloop van het huurcontract met de pandeigenaar. Het uitgangspunt is dat de gemeente binnen zes maanden zorgdraagt voor reguliere huisvesting (dit kan ook een tussenvoorziening zijn). Na zes maanden vervalt de plaatsing via de HAR.