25067.13 - Ter informatie - Cultuurhistorische quickscan Wilhelminadorp Best 17-10-2024

2024/1 Sint Jozefstraat 1

22-10-2024

De voorgevel van de oude voorbouw (foto’s boven) en de achtergevel van de voorbouw rechts en links van de achtervleugel (onder).

 blad 45

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres

2024/1 Sint Jozefstraat 1 Best

22-10-2024

Interieur begane grond voorbouw en rechtsonder de achtervleugel uit 1983 bij de aansluiting op de oude voorbouw.

blad 46  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnr. Datum

2024/2

22-10-2024

Adres Wijk - kern Bouwtype Bouwjaar Architect Bouwstijl Huidige functie Oorspronkelijke functie Bouwkundige staat

Johannes Verleunstraat 29 Wilhelminadorp Best Schoolgebouw 1953-55 C. Geenen Shake hands (traditionalisme en modernisme) School School Goed/redelijk

WAARDERING I. Architectuur-, bouw- en kunsthistorische waarde, bijzonder belang van het pand 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur, bouwhistorie en/ of bouwtechniek ●●○ 2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect ●●○ 3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, specifieke bouwtypologie ●●○ 4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, ornamentiek en/of historische bouwconstructies ●●○ II. Stedenbouwkundige of ensemble waarde, belang van het pand 1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel ●●○ 2. wegens situering verbonden met ontwikkeling/ uitbreiding wijk, gebied of landschap ●●● 3. bijzondere betekenis voor aanzien van Best (beeldbepalend/ landmark) ●●○ 4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc. ●●○ III. Cultuurhistorische waarde, belang van het pand 1. uitdrukking van culturele, sociaalmaatschappelijke, economische, geestelijke, bestuurlijke ontwikkeling ●●○ 2. wegens bijzondere technische en/of typologische ontwikkeling/ innovatieve waarde/ pionierskarakter ●○○ 3. bijzondere betekenis voor de historie van de gemeente Best ●●○ IV. Gaafheid/ herkenbaarheid (authenticiteit) 1. architectonische gaafheid of authenticiteit van ex- en/of interieur ●●○ 2.

herkenbaarheid van het oorspronkelijke concept/functie ●●● 3. relatie met structurele en/of visuele gaafheid van ensemble/omgeving ●●○ V. Zeldzaamheid 1. architectuur- en bouwhistorische, bouwtechnische, typologische, functionele zeldzaamheid ●●○ 2. uitzonderlijk belang wegens een of meer van eerdergenoemde kwaliteiten ●●○ SCORE score ≥ 30 punten waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit score 24 > 30 punten waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit hoge waarde ●●● score < 24 punten lage erfgoedwaarde, te licht voor bescherming positieve waarde ●●○ Toelichting waardering basiswaarde ●○○ Een wat betreft de hoofdvorm, materialisering en indeling van de gevels behoorlijk gaaf bewaard geen waarde ○○○ voorbeeld van een vroege wederopbouwschool in een mengvorm van traditionalisme en Bronnen: modernisme, met een opmerkelijk materiaalgebruik rond de beide entree (wanden van Bouwarchief gemeente breuksteen met gemetselde wangen), gaaf bewaard trappenhuis met wandschilderingen van de Best bekende kunstenaar Gerrit de Morée (1909-1981). 75 Jaar Wilhelminadorp www.geschiedenisvanbest Conclusie .nl. Erfgoedwaarden zijn aanwezig. De score geeft een indicatie van een hoge erfgoedwaarde. Advies: www.dyevanbest.nl plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst wordt aanbevolen. Opmerking:

33

 blad 47

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres BEKNOPTE KARAKTERISTIEK

2024/2 Johannes Verleunstraat 29

22-10-2024

Ruimtelijke context Het schoolgebouw staat op de hoek van de Johannes Verleunstraat, waar deze straat omhoekt en vervolgens parallel aan de Koningin Julianaweg Zuid verloopt. Het tweelaags gebouw met kap vormt een complex met het aan het omhoekende deel gelegen verbindingslid (met voormalige entree) en de gymzaal, een nagenoeg even hoge vleugel met zadeldak. Tegenover de school ligt de Protestantse kerk. Achter de school (noordzijde) grenst een groot schoolplein dat doorloopt tot de Sint Jozefstraat. Ontwikkelingsgeschiedenis In 1953 is een ontwerp gemaakt door Cees Geenen voor een nieuwe 8-klassige katholieke school. Een jaar later volgde een definitief ontwerp voor een bijbehorende gymzaal en in 1955 werd de nieuwe school geopend. De school kreeg de naam Pius X-school. In het trappenhuis maakte de Bredase kunstenaar Gerrit de Morée (1909-1981) kleurrijke wandschilderingen. In 1982 werd de gymzaal en het verbindings-lid uitgebreid, opnieuw door bureau Geenen-Oskam. Een verdere uitbreiding links aan de achterzijde vond plaats in de jaren 90 en in 2004 werd rechtsachter een nieuwe peuterspeelzaal toegevoegd. Korte beschrijving Het schoolgebouw is opgetrokken op een rechthoekige plattegrond met een begane grond en verdieping onder een met grijze OVH pannen gedekt zadeldak. De voorgevel wordt door steunbeerachtige lisen in vijf vakken verdeeld.

Het linker vak is smaller en hierachter bevinden zich de directiekamer en een lokaal (oorsp[ronkelijk hasndenarbeid) op de verdieping. De andere vier vakken bezitten elk drie grote vensters op de begane grond en verdieping van de 8 klaslokalen. De ramen zijn in de jaren 90 vervangen door kunststofexemplaren. Aan de achterzijde sluit het uitgebouwde trappenhuis met aan weerszijden van het trappenhuis op beide bouwlagen toiletten. De kopgevel van deze uitbouw bestasat uit in natuursteenblokken opgebouwde schijven met daartussen onder de uitgebouwde entree met daarboven een brede glaspui (met vernieuwde ramen) die het trappenhuis verlicht. Een De school aan de Johannes Verleunstraat. vergelijkbare opzet maar dan éénlaags met fronten in natuurstenen blokken met daartussen de pui bevindt zich naast de linker zijgevel. Dit was voorheen de entree die tevens de school en gymzaal onderling verbond. De achtergevel is later (in jaren 90 en 2004) op begane grondniveau uit het zicht komen te liggen door uitbouwen met plat dak. In het interieur is de ruimtelijke structuur nog behouden en beziiten de gangen nog hun oorspronkelijke tegelvloeren en bakstenen lambrisering. Ook de betonnen trappen met hun stalen balustraden met houten handlijsten met tussenbordes en de schilderingen op de wanden zijn nog gaaf bewaard gebleven.

blad 48  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres

2024/2 Johannes Verleunstraat 29

22-10-2024

Het complex op de hoek met links achter de gymzaal.

De westelijke zijgevel met de noodtrap uit 2007 en links het verbindingslid en kopgevel van de gymzaal.

Achtergevel van de school.

Ontwerptekening (detail) met voorgevel en langsdoorsnede.

 blad 49

Objectnummer/ datum Adres

2024/2 22-10-2024 Johannes Verleunstraat 29 Best

Het uitgebouwde trappenhuis met entree aan de achterzijde.

Detail trap met balustrade.

blad 50  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

De gang met tegelvloer en gemetselde lambrisering.

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres

2024/2 Johannes Verleunstraat 29

22-10-2024

Oostzijde trappenhuis met wandschildering van Gerard de Morée.

 blad 51

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres

2024/2 Johannes Verleunstraat 29

22-10-2024

Westzijde trappenhuis met wandschildering van Gerard de Morée.

blad 52  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnr. Datum

2024/3

22-10-2024

Adres Wijk - kern Bouwtype Bouwjaar Architect Bouwstijl Huidige functie Oorspronkelijke functie Bouwkundige staat

Johannes Verleunstraat 31 Wilhelminadorp Best Gymzaal 1954-55 Geenen en Oskam Shake hands (traditionalisme en modernisme) Gymzaal Gymzaal Goed/redelijk

WAARDERING I. Architectuur-, bouw- en kunsthistorische waarde, bijzonder belang van het pand 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur, bouwhistorie en/ of bouwtechniek ●○○ 2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect ●●○ 3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, specifieke bouwtypologie ●●○ 4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, ornamentiek en/of historische bouwconstructies ●●○ II. Stedenbouwkundige of ensemble waarde, belang van het pand 1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel ●●○ 2. wegens situering verbonden met ontwikkeling/ uitbreiding wijk, gebied of landschap ●●● 3. bijzondere betekenis voor aanzien van Best (beeldbepalend/ landmark) ●○○ 4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc. ●●○ III. Cultuurhistorische waarde, belang van het pand 1. uitdrukking van culturele, sociaalmaatschappelijke, economische, geestelijke, bestuurlijke ontwikkeling ●●○ 2. wegens bijzondere technische en/of typologische ontwikkeling/ innovatieve waarde/ pionierskarakter ●○○ 3. bijzondere betekenis voor de historie van de gemeente Best ●○○ IV. Gaafheid/ herkenbaarheid (authenticiteit) 1. architectonische gaafheid of authenticiteit van exterieur (achtergevel later deels gewijzigd) ●●○ 2.

herkenbaarheid van het oorspronkelijke concept/functie ●●● 3. relatie met structurele en/of visuele gaafheid van ensemble/omgeving ●●○ V. Zeldzaamheid 1. architectuur- en bouwhistorische, bouwtechnische, typologische, functionele zeldzaamheid ●○○ 2. uitzonderlijk belang wegens een of meer van eerdergenoemde kwaliteiten ●●○ SCORE score ≥ 30 punten waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit score 24 > 30 punten waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit hoge waarde ●●● score < 24 punten lage erfgoedwaarde, te licht voor bescherming positieve waarde ●●○ Toelichting waardering basiswaarde ●○○ Een wat de hoofdvorm en exterieur van de straatgevels behoorlijk gaaf bewaarde vroeg geen waarde ○○○ naoorlogse gymzaal, deel uitmakend van een gelijktijdig gebouwde school, met een opmerkelijk Bronnen: Bouwarchief vorm gegeven verbindingslid met gevelvlakken in natuurstenen blokken. De gymzaal heeft een in gemeente Best 1982 wat betreft de nevenruimten vernieuwd en aangepast interieur. De vensters van de 75 Jaar Wilhelminadorp voorgevel en zijgevel bezitten nog hun oorspronkelijke ramen. www.geschiedenisvanbest .nl. Conclusie www.dyevanbest.nl Erfgoedwaarden zijn aanwezig. De score geeft een indicatie van een positieve erfgoedwaarde.

Advies: In samenhang met de school is sprake van een sterk het beeld bepalende geheel, plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst wordt in sdamenhang met de school aanbevolen.

28

 blad 53

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres BEKNOPTE KARAKTERISTIEK

2024/3 Johannes Verleunstraat 31

22-10-2024

Ruimtelijke context De gymzaal ligt aan het omhoekende, parallel aan de Koningin Julianastraat Zuid verlopende deel van de Johannes Verleunstraat. Rechts sluit het gebouw aan op de hoek via een laag tussenlid op het haaks op de gymzaal gelegen schoolgebouw, eveneens gelegen aan de Johannes Verleunstraat. Tussen de Verleunstraat en de Koningin Julianaweg Zuid is alleen een groenstrook met laanbeplanting aanwezig, waardoor de zaal ook vanaf deze centraal door de wijk lopende as zichtbaar is. De gymzaal (een langgerekte hoge vleugel met zadeldak) vormt een complex met de tweelaags schoolvleugel, onderling gekoppeld door een éénlaags verbindingslid met een voormalige entree, tussen twee in natuursteen uitgevoerde gevelvlakken. Tegenover de school ligt de Protestantse kerk. Achter de gymzaal en school grenst een groot schoolplein dat doorloopt tot de Sint Jozefstraat en aan de oostzijde wordt begrenst door de peuterspeelzaalvleugel uit 2004. Ontwikkelingsgeschiedenis In 1953 is een ontwerp gemaakt door Cees Geenen voor een nieuwe 8-klassige katholieke school. Een jaar later volgde een definitief ontwerp voor een bijbehorende gymzaal en in 1955 werd de nieuwe school met gymzaal geopend. De school kreeg de naam Pius X-school Het lag in de bedoeling dat de gymzaal ook (in de avonduren) door volwassenen zou worden gebruikt (wijkfunctie).

In 1982 werd de gymzaal aan de achterzijde uitgebreid en werden de kleed- en wasruimten volledig gemoderniseerd. Ook kwam toen links in de zuidelijke kopgevel een entree voor toegang buiten de schooltijd. Voor deze verbouwing tekende opnieuw het bureau Geenen-Oskam. Korte beschrijving De gymzaal is opgetrokken op een rechthoekige plattegrond en kreeg een opbouw bestaande uit een hoge gymzaal en een sectie met kleed- en wasruimten met een zolderverdieping daarboven, geheel gevat onder een met gesmoorde OVH pannen gedekt zadeldak. De voorgevel wordt door steunbeerachtige lisen verdeeld in vijf vakken. Rechts een breed vak met twee vensters met betonnen omlijsrtingen en stalen roederamen, hierachter liggen de kleedruimten en wasruimten. De vier vakken links behorten tot de zaal en hebben elk een hoog geplasatste vensterstrook met vierlicht met 2-ruits stalen ramen. In de topgevel rechts twee vensters met stalen roederamen en links onder een entree uit 1982. De achtergevel is gemoderniseerd in 1982. Het interieur is ook gemoderniseerd, de zaal heeft nog wel zijn houten schrotenplafond op stalen liggers.

De voorgevel en rechter zijgevel met het aansluitende tussenlid.

blad 54  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres

2024/3 Johannes Verleunstraat 31

Het verbindingslid en de zuidelijke topgevel.

22-10-2024

De in 1982 uitgebouwde en gewijzigde achtergevel.

 blad 55

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres

2024/3 22-10-2024 Johannes Verleunstraat 31 Best

Zicht vanuit het zuiden met links naast de boom de in 1982 geplaatste avondtoegang.

blad 56  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres

2024/3 Johannes Verleunstraat 31

22-10-2024

Het plafond van de gymzaal.

 blad 57

4

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

4.1 CONCLUSIES Uit het onderzoek is gebleken dat de kort na de oorlog ontstane wijk Wilhelminadorp een binnen de geschiedenis van Best belangrijke ontwikkeling vormt. Samen met de iets eerder op particulier initiatief (De Bata-fabriek) ontstane wijk Batadorp markeert de wijk de overgang van een overwegend op landbouw en daaraan gerelateerde nijverheid georiënteerde gemeenschap naar een geïndustrialiseerd dorp, dat mede door het aantrekken van mensen van buitenaf sterk groeide en snel behoefte had aan veel nieuwe (betaalbare) woningen die binnen een als een gemeenschap opgezette wijk met kerk, scholen, zorg, winkels en andere voorzieningen zouden ontstaan. De wijk vormde samen met het Batadorp uiteindelijk één parochie.

Binnen deze groei en wijkontwikkeling speelde de katholieke kerk nog altijd een bepalende rol en de parochie kreeg dan ook binnen de nieuwe wijk een groot stuk grond waarop de kerk, pastorie en begraafplaats, maar ook de scholen en uiteindelijk ook de buurtzorg werd gerealiseerd. Omdat ook de protestantse gemeente door de komst van inwoners van buitenaf sterk groeide, vond ook niet veel later de realisatie van een nieuwe hervormde kerk direct bij dit centrumgebied plaats en werd iets buiten het centrumgebied ook een protestantse school gerealiseerd. De verzuiling vierde toen nog hoogtij. Deze opzet van een kerngebied met voorzieningen met daar omheen de woningen in rijen, later zelfs met hoogbouw is nog altijd in het Wilhelminadorp mede doordat de Antoniuskerk, de protestantse kerk en de school en buurthuis behouden zijn gebleven goed herkenbaar. Dat ook binnen de gemeente deze geschiedenis wordt gekoesterd mag blijken uit het succes van het dit verschenen boek 75 jaar Wilhelminadorp en de ter gelegenheid van dit jubileum geplaatste bordjes met QR codes die op de plekken staan waar markante gebouwen hebben gestaan.

De ligging bij het kanaal en naast een bedrijventerrein (’t Zand) en nabij de Batafabrieken onderstreept dat de bewoners van de wijk als werknemers verbonden waren met de industriële ontwikkelingen van Best, die op hun beurt weer door de aanwezigheid van het kanaal en het spoor waren gestimuleerd. Bordjes met QR codes van de Sint Jozefschool en noodpastorie.

Voor het zichtbaar houden van de historie en ruimtelijk-historische gelaagdheid van de wijk is het echter ook van belang om naast deze infoborden ook daadwerkelijk belangrijke historische gebouwen zoals de kerk en pastorie, maar ook kenmerkende historische school- en zorggebouwen te behouden en indien nodig een herbestemming te geven. Deze gebouwen vormen ook belangrijke visuele dragers van de historie en vormen belangrijke pijlers in het behoud van de beeldkwaliteit en beleving van het gebied. Het buurthuis Kadans blijkt nog altijd een bloeiend buurtcentrum, wat de verbondenheid van de wijk met deze plek ook onderstreept. De kern van dit complex blijkt het eerste (school)gebouw te zijn wat in dit toen nog onherbergzame gebied werd gerealiseerd als startpunt van een nog te vormen wijk. Vanwege deze historie, maar ook vanwege de latere ontwikkeling tot buurthuis bezit zeker de oude kern aan de Sint Jozefstraat een hoge cultuurhistorische waarde. Ondanks het feit dat het gebouw meermalen is uitgebreid en verbouwd is het nog altijd een markant geheel.

De thans als Kindcentrum Bricks aangeduide oude katholieke Pius Xschool heeft wat betreft de in 1955 geopende delen (schoolvleugel en gymzaal aan de Johannes Verleunstraat) een behoorlijk hoge cultuurhistorische waarde en ook een hoge beeldwaarde, ook in samenhang met de protestantse kerk er tegenover en het buurthuis er schuin achter. De school heeft intern nog deels oorspronkelijke gangen en een fraai trappenhuis met wandschilderingen van een invloedrijke kunstenaar (Gerard de Morée) uit Breda, die de medeoprichter was van de St. Joost- academie en beroemd werd om zijn muurschilderingen in kerken en openbare gebouwen.

Detail van de expressieve, kleurrijke wandschildering van Gerard de Morée in het trappenhuis van Kindcentrum Bricks, voorheen de Pius X-school.

Uit de score binnen de quick-scan waardering blijkt dat beide complexen bescherming als monument zouden moeten krijgen. Voor buurthuis Kadans betekent dit dat de oude kern aan de Sint Jozefstraat voor bescherming in aanmerking komt, terwijl voor de school het de oude schoolvleugel en het oorspronkelijke deel van de gymzaal betreft, beide exclusief de vanaf 1982 en later doorgevoerde uitbreidingen.

 blad 59

4.2 AANBEVELINGEN In het geval van het buurthuis is het aan te bevelen om de oude kern middels een gedeeltelijke reconstructie van de historische ramen met roeden in het straatbeeld op te waarderen en in combinatie met passende nieuwbouw als buurthuis te behouden. Het is immers van belang om ook de centrumfunctie in dit gebied te behouden. De school zou men, indien het gebouw als school niet meer passend wordt geacht, kunnen herbestemmen (bijvoorbeeld als appartementengebouw), waarbij het ook is aan te bevelen om de bij de vensters een reconstructie van het beeld te bewerkstelligen door de toepassing van aluminium ramen met een historische profilering van de ramen met roeden (bijv. Reynaerts classic) als verwijzing naar de oorspronkelijke stalen ramen met hun slanke roeden, die deels nog in de gymzaal in de originele opzet aanwezig zijn. Binnen de herbestemming is wel van belang om het trappenhuis met de schilderingen integraal te behouden en in te passen.

5

GEHANTEEERDE BRONNEN EN LITERATUUR

Bouwarchief gemeente Best - Dossiers Johannes Verleunstraat 29-31 - Dossiers Sint Jozefstraat 1 Beeldbank Best (via Dye van Best) Website geschiedenis Best: https://www.geschiedenisvanbest.nl/ Henk van den Brink (red) 75 jaar Wilhelminadorp. De geschiedenis van een kerkdorp op de Bestsche Heide. Uitgave van Erfghoedvereniging Dye van Best Best 2024

Nieuwbouwontwikkelingen binnen dit gebied zouden zich qua schaal en hoogte moeten vormen naar de historische gebouwen, zodat de karakteristiek van het gebied niet te zeer wordt aangetast en de monumentale gebouwen het beeld kunnen blijven bepalen.

blad 60  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best