25067.13 - Ter informatie - Cultuurhistorische quickscan Wilhelminadorp Best 17-10-2024

Cultuurhistorische quickscan

School & gymzaal Joh. Verleunstraat 29-31 Buurthuis Kadans Sint Jozefstraat 1 Wilhelminadorp Best

Gemeente Best, afdeling erfgoed

23 oktober 2024

COLOFON Cultuurhistorische quickscan van de objecten Johannes Verleunstraat 29-31 (school Br!cks en gymzaal) en Sint Jozefstraat 1 (buurthuis Kadans) in de kern van Wilhelminadorp, Gemeente Best Onderzoeksgebied en objecten Wilhelminadorp Johannes Verleunstraat 29-31 en Sint Jozefstraat 1. Best Opdrachtgever Gemeente Best Contactpersoon: Carlijn Hageraats (medewerker Erfgoed) Onderzoek en rapportage drs. F.A.C. Haans Foto’s en bewerking tekeningen Monumenten Advies Bureau,tenzij anders vermeld Bewerking FH MAB Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opdrachtgever en het Monumenten Advies Bureau. NB: Op de afbeeldingen in deze rapportage kunnen auteursrechten van toepassing zijn. Wij zijn niet aansprakelijk voor schade, die voortkomt uit het ongeoorloofd gebruik van het beeldmateriaal in deze uitgave. Met betrekking tot het beeldmateriaal hebben wij ons best gedaan om alle rechthebbenden te achterhalen en deze te vermelden in de bijschriften dan wel de bronnen. Als u van mening bent dat uw beeldmateriaal zonder voorafgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op. © Monumenten Advies Bureau –Nijmegen, 23 oktober 2024

MONUMENTEN ADVIES BUREAU bureau voor architectuur- en bouwhistorisch onderzoek, cultuurhistorische gebiedsanalyses, restauratie, onderhoud en bouwtechnisch onderzoek, publieksvoorlichting en publicaties over cultuurhistorie drs. C.J.B.P. Frank drs. F.A.C. Haans, bnb mw. drs. C.H.J.M. van den Broek drs. J. de Jong ing. G. Korenberg, bnb mw. drs. M. Lemmens Drs. H. Roodenburg Mw. drs. L. Valckx Bredestraat 1 6542 SN NIJMEGEN tel: 024-3786742 info@monumentenadviesbureau.nl www.monumentenadviesbureau.nl

blad 2  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

3 QUICKSCAN WAARDERING

INHOUD 1 INLEIDING 2 HISTORISCH-RUIMTELIJKE ONTWIKKELING

42

3.1

Inleiding, waardering ................................................................................ 42

3.2

Waardering ............................................................................................... 42

4 6

2.1 Ontwikkelingsgeschiedenis van het gebied ................................................. 6 2.1.1 Ontwikkeling van Best tot 1940 ...................................................................... 6 2.1.2 Best krijgt zijn eerste uitbreiding: Batadorp .................................................... 8 2.1.3 Wilhelminadorp, de eerste naoorlogse wijk ................................................. 11 2.2 Ontwikkelingsgeschiedenis van Buurthuis Kadans .................................... 25 2.2.1 Ontstaan als St. Jozefschool (1941-42) .......................................................... 25 2.2.2 Nieuwbouw zolder St. Jozefschool (1947)..................................................... 25 2.2.3 Ombouw tot buurthuis en aanbouw dienstruimten aan de oude St. Jozefschool (1962) .................................................................................................. 27 2.2.4 Uitbreiding van de sanitairgroep tegen de voorgevel (1974)........................ 29 2.2.5 Uitbreiding met een grote zaalvleugel (1982-83).......................................... 29 2.2.6 Uitbreiding linker deel voorbouw (1989) ...................................................... 30

4 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

58

4.1 Conclusies ........................................................................................................ 58 4.2 Aanbevelingen ................................................................................................. 60

5 GEHANTEEERDE BRONNEN EN LITERATUUR

60

2.3 Ontwikkelingsgeschiedenis van school Bricks ........................................... 31 2.3.1 De bouw van de Pius X-school (1953-55) ...................................................... 31 2.3.2 Aanbrengen handenarbeidlokaal boven kleedruimte gymzaal (1964) ......... 34 2.3.3 Uitbreiding gymzaal en verbouwing Pius X-school (1982) ............................ 35 2.3.4 Aanbrengen nieuwe puien en ramen Paersacker-school (1995) .................. 36 2.3.5 Nieuwbouw peuterspeelzaal ’t Hummeltje bij de Paersacker (2004) ........... 37 2.3.6 Bouwen noodtrap tegen de kopgevel van de school (2007) ......................... 38

 blad 3

1

Best. Voor de geschiedenis van de wijk en de gebouwen was het dit jaar verschenen boek 75 jaar Wilhelminadorp ook zeer informatief.

INLEIDING

Deze rapportage bevat een cultuurhistorische quickscan met waardenbepaling van een tweetal niet als gemeentelijk monument of rijksmonument beschermde complexen in de kern van het Wilhelminadorp aan de Johannes Verleunstraat en Sint Jozefstraat in het zuidelijke deel van Best. De geïnventariseerde panden hebben gemeen dat ze karakteristiek zijn voor de geschiedenis van de wijk en het stadsbeeld. De indicatieve waardering in deze quickscan brengt in beeld in welke mate architectuurhistorische, historisch-ruimtelijke en lokaalhistorische waarden bij de niet als monument beschermde panden aanwezig zijn. De hoogst scorende objecten hebben een gemeentelijke monumentkwaliteit, de objecten met een positieve waardering zijn op zijn minst karakteristiek en/of beeldbepalend. De quickscan geeft zo een beeld van eventuele lacunes in de gemeentelijke monumentenlijst en de selectie van karakteristieke panden.

Rapport Het rapport vangt in hoofdstuk 2 aan met een beschrijving van de geschiedenis van de wijk Wilhelminadorp en haar plaats binnen de ontwikkelingsgeschiedenis van Best. Dankzij deze beschrijving werd het mogelijk om vast te kunnen stellen wat de onderzochte objecten betekenen voor de wijk. Vervolgens is de ontwikkelingsgeschiedenis van beide complexen beschreven op basis van bestudering van de bouwdossiers en de gebouwen zelf. In hoofdstuk 3 volgt de quickscan-waardering waarbij per object een quickscanformulier met de waarderingscriteria en de score is opgenomen. Hoofdstuk 4 bevat de conclusies en aanbevelingen. We hopen met dit onderzoek een heldere duiding te hebben gegeven van de betekenis en kwaliteiten van het gebied en de onderzochte objecten in het bijzonder. Drs. F.A.C. Haans, Monumenten Advies Bureau Nijmegen 23-10-2024

Onderzoek Het onderzoek heeft plaats gevonden via bureau- en veldwerk (streetview, gericht veldonderzoek ter plekke) en, in het geval van beide complexen ook bouwdossieronderzoek. Tevens is gebruik gemaakt van diverse beeldbanken, de website van de heemkundevereniging Dye van

blad 4  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

2: Historisch-ruimtelijke ontwikkeling  blad 5

2 2.1

HISTORISCH-RUIMTELIJKE ONTWIKKELING

ONTWIKKELINGSGESCHIEDENIS VAN HET GEBIED

2.1.1 Ontwikkeling van Best tot 19401 Vroege bewoning De eerste bewoners die op Bests grondgebied woonden, dateren uit 1700 v.Chr. Dit blijkt uit opgravingen in de Aarlese Heide ten zuiden van het Wilhelminakanaal. Andere vondsten stammen van de Keltische Cultuur zoals de urnen uit de La Tènetijd van 500 v.Chr. Bij één van de gevonden grafheuvels werd een vorm aangetroffen die sterk herinnert aan de aanleg van Keltische tempeltjes. In een andere grafheuvel werden vormen en tradities uit de oudere bronstijd van 1700-800 voor Christus ontdekt. Best hoorde aanvankelijk tot de gemeente Oirschot en bestond uit de buurtschappen Naastenbest en Verrenbest. Daarnaast waren er de buurtschappen Aarle en De Vleut, die tot heden een landelijk karakter hebben behouden. De Sint Odulphuskerk, parochie en kern Aanvankelijk bestond er een houten kapel, naar verluidt op de plaats waar Sint-Odulphus werd geboren. Een document uit 1378 maakt voor het eerst

1 Info afkomstig van https://www.geschiedenisvanbest.nl/plaatsen-en-gebieden/best/

melding van deze kapel. Kerkdiensten vonden echter nog te Oirschot plaats. De kapel kon in 1437 door een stenen gebouw worden vervangen. Een rector voor deze kapel werd door het kapittel te Oirschot benoemd. Deze mocht echter alleen in het winterseizoen missen opdragen. Dit gebod omzeilde men door een vervanger aan te stellen die tijdens het zomerseizoen de mis opdroeg. Wrijvingen met het kapittel van Oirschot culmineerden in een overval van de kapel, in opdracht van het kapittel, tijdens het opdragen van de mis in 1497, waarbij geld en misbenodigdheden werden ontvreemd. Dit leidde tot een vonnis van de kerkelijke rechtbank, waarbij de deken van Oirschot werd veroordeeld. De wrijvingen met het kapittel kwamen voort uit het dreigende verlies van inkomsten voor deze Oirschotse instelling. De zelfstandige Sint-Odulphusparochie kwam uiteindelijk tot stand in 1553, waarmee de kapel tot kerk werd gepromoveerd. In 1628 werd de houten Sint-Annakapel te Aarle vervangen door een stenen gebouw. Doch na 1648 werden kerk en kapel door de protestanten gevorderd. De katholieken konden vanaf 1672 een schuurkerk betrekken, echter op 31 december 1794 vorderden de katholieken hun oorspronkelijke kerk weer terug. Dit werd aldus de eerste kerk die weer in handen van de katholieken kwam, aangezien de teruggave pas in 1798 officieel werd geregeld.

In 1828 werd de latere bisschop Joannes Zwijsen pastoor te Best. In 1856 werd de pastorie gebouwd die tot op heden bestaat, en in 1864 kwamen de Zusters van Liefde naar Best. In 1882 werd de nieuwe SintOdulphuskerk van architect Carl Weber ingewijd waarvan de bouw in 1880 was begonnen. Men wilde eerst de toren van de oude kerk handhaven, maar deze bleek naar verhouding te klein voor de nieuwe kerk. In 1884 werd de nieuwe toren gebouwd, waardoor de gehele historische kerk was vervangen. Naast de kern van Best rond de kerk waren verspreid in het

blad 6  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

gebied nog meerdere vaak al oude buurtschappen aanwezig (De Vleut, Verren Best, Naasten Best, Aarle, Masselaar, Sint Anne Kapel, Arme Hoef, Bestsche Heide, Stort Ven, Lisseven, Kivits Bleek en Lange Ven).

De Sint-Odulphuskerk werd zwaar beschadigd tijdens een beschieting door de Duitse bezetter op 17 oktober 1944. De bevrijding van Best door de 15e Schotse divisie vond plaats op 24 oktober 1944. In 1960 was de kerktoren weer hersteld en nadien vonden nog een aantal restauratieprojecten van de kerk plaats. Van agrarisch dorp tot industriedorp In de loop van de 19de eeuw zou Best ook ontsloten worden via het spoor, wat uiteindelijk sterk aan de groei van het dorp zou bijdragen. Hoewel Best oorspronkelijk vooral een agrarische gemeente was heeft het zich mede door haar gunstige ligging aan kanalen (Wilhelminakanaal en later ook Beatrixkanaal), verkeerswegen en een spoorweg ontwikkeld tot een industriegemeente.

Kaart van de gemeente Best met daarop aangegeven Best, De Vleut, Verren Best, Naasten Best, Aarle, Masselaar, Sint Anne Kapel, Arme Hoef, Bestsche Heide, Stort Ven, Lisseven, Kivits Bleek en Lange Ven. Kaart uit de Gemeenteatlas van Jacob Kuyper 1867.

Best bezat wel al voor de komst van de spoor- en vaarwegen veel aan de agrarische sector gerelateerde bedrijvigheid. Het gebied Sint-OedenrodeSchijndel-Veghel-Best is bijvoorbeeld altijd een belangrijk klompencentrum geweest. Dit kwam mede vanwege de zeer geschikte grond voor de aanplant van populieren, een boom die naast wilg het beste hout geeft voor het maken van klompen. Best had in 1850 maar liefst 23 klompenmakerijen. Kort na 1900 is de klompenindustrie sterk teruggelopen. Dit was het gevolg van enerzijds de invoer van goedkopere klompen uit België, anderzijds door de opkomst van de schoen. Best heeft naast de klompenindustrie nog andere industrieën gekend zoals de boteren sigarenproductie, de steenfabricage en enkele houtverwerkende industrieën. In 1863 werden de plannen gemaakt voor een spoorlijn tussen Eindhoven en Boxtel en vanaf dat jaar werd ook in Best begonnen met onteigening

 blad 7

van percelen. Vanaf 1864 werd begonnen aan de daadwerkelijke aanleg. Het traject Boxtel – Eindhoven werd op 1 juli 1866 in gebruik genomen. De aanleg was in eerste instantie enkel spoor. Hier en daar waren extra rails gelegd zodat treinen in tegenovergestelde richting elkaar konden passeren. Al snel na ingebruikname was er behoefte aan een dubbel spoor vanwege de samenloop van treinen van zowel Tilburg als van ’sHertogenbosch. In 1877 vonden de spoorwegen het noodzakelijk om op het emplacement in Best het spoor uit te breiden. In 1879 was het traject Boxtel-Eindhoven geheel dubbelsporig. Na 1900 werd ook het stelsel van waterwegen in Brabant verder verbeterd. Op 17 juni 1905 werd in de Tweede kamer een wet aangenomen tot aanlag van het Wilhelminakanaal. Het is de verbinding tussen de ZuidWillemsvaart naar de rivier de Mark bij Oosterhout. Het traject zou ook via Best verlopen waardoor het dorp ook kon profiteren van een verbinding met omliggende gebieden via het water. De meeste werkzaamheden in Best vonden plaats in 1917. Toen op 4 april 1923 het Wilhelminakanaal officieel werd geopend, kreeg Best er naast de rijksweg en het spoor dus een derde verkeersader bij. Voor het treinverkeer werden 2 vaste bruggen over het kanaal gebouwd. Om voldoende doorgang te houden voor de scheepvaart moest een deel van het spoor omhoog.

Volgens de Meierijsche Courant werd de oostelijke brug begin november 1921 al in gebruik genomen. Op 11 mei 1940 werden beide bruggen door Nederlandse militairen opgeblazen om de Duitse invasie tegen te houden. In september 1944 bliezen de Duitsers op hun beurt de bruggen op om de geallieerde troepen tegen te houden. In verband met de spoorbaanverdubbeling werd in mei 2000 een eerste nieuwe brug in gebruik genomen.

Oude spoorbruggen in Best over het kanaal.

2.1.2 Best krijgt zijn eerste uitbreiding: Batadorp2 In 1933 kocht de Tsjechische schoenmakersfamilie Batá het Breeven in Best om een nieuwe fabriek te stichten. Men koos voor Best vanwege de lage grondprijs en de aanwezigheid van goedkope arbeidskrachten. Ook de gunstige verkeerssituatie (de aanwezigheid van het Wilhelminakanaal, het Beatrixkanaal en spoorwegen) speelde bij de keuze een rol. Men bouwde er in 1933 een fabriek die een exacte kopie was van de hoofdvestiging te Zlín. Bata bezat toen al 28 schoenwinkels en dit aantal nam toe tot 150 in 1961. Veel Bata winkels hadden een eigen schoenreparatiewerkplaats en een pedicureafdeling. In Best werden dames-, heren- en kinderschoenen, maar ook sportschoenen geproduceerd. Bata liet de wijk bouwen, opdat de medewerkers dichtbij de fabriek konden wonen. Er werden 130 woningen gebouwd, alsmede scholen, een 2 Info afkomstig van https://www.geschiedenisvanbest.nl/plaatsen-en-gebieden/batadorp/

blad 8  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

medische dienst en een kapsalon. Bata bouwde wel meer van dergelijke dorpen, overal ter wereld waar het bedrijf vestigingen had. Doordat een brug ontbrak lag Batadorp betrekkelijk geïsoleerd van Best.

afgevoerd door een riolering. Er waren veel voorzieningen zoals een kapper, een restaurant, een bar, een Edah-winkel en een bioscoop.

Batadorp op een ansicht uit 1939. Een dubbele woning in Batadorp. De huizen kregen een plat dak omdat volgens Bata een zolder alleen werd gebruikt om rommel op te slaan. Een deel van de huizen is aangewezen als Rijksmonument.

Het Batadorp was de eerste projectmatige uitbreiding van Best. De wijk was heel bijzonder in die tijd. De straten, huizen en winkels waren eigendom van Bata. Bij de ingang van het dorp werden slagbomen aangebracht, die elk jaar op 31 december voor 24 uur werden gesloten om de eigendomsrechten te verzekeren. In Best werd dan ook gesproken over de Batakolonie. De huizen waren toen al allemaal voorzien van elektriciteit, gas- en waterleiding. Er waren geasfalteerde straten, straatlantaarns, trottoirs en straatnamen en het afvalwater werd

Na een aantal jaren werd er een houten voetbrug aangelegd, zodat het isolement enigszins werd doorbroken. Aan het eind van de 2e Wereldoorlog werd de brug door de Duitsers in brand gestoken. Op 6 december 1947 werd er een nieuwe ijzeren brug over het Wilhelminakanaal geopend door burgemeester Notermans, waardoor het Batadorp veel toegankelijker werd voor iedereen. De Tsjechische mensen konden na de oorlog niet meer terug naar hun vaderland omdat de Russen daar de baas waren. Na de oorlog steeg de vraag naar schoeisel enorm en het personeelsbestand groeide naar 2.500 arbeiders.

 blad 9

Best en de Bestsche Heide op de topografische kaart van 1935, kort voor de aanleg van Batadorp (in het roze vlak) en Wilhelminadorp (in het gele vlak). Topotijdreis.nl, bewerking FH MAB 2024

blad 10  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

2.1.3 Wilhelminadorp, de eerste naoorlogse wijk Batadorp zou via de katholieke kerk gaandeweg verbonden raken met het later aangelegde Wilhelminadorp. Dat zat zo: Op 24 februari 1939 kreeg pastoor Jozef Duffhauss (1900-1963) opdracht een rectoraat op te richten in het Batadorp. In de kantine van de Batafabriek werd een kapel ingericht. Door de groei van de parochie werd deze al snel te klein en werd besloten dat er een nieuwe kerk gebouwd moest worden aan de andere kant van het Wilhelminakanaal, daar waar de kern van een nieuwe wijk ontstond. In die periode was ook dit gebied westelijk van het spoor en noordelijk van het kanaal nog een open onontgonnen gebied.

anwege deze ontwikkelingen werd in 1941 een ontwerpschets gemaakt voor een nieuw kerkdorp tussen het Batadorp en het centrum van Best, waarvan de Antoniuskerk de parochiekerk werd. Tot de eerste activiteiten in het gebied behoorde de bouw van woningen, een noodpastorie en een school. De bouw van deze Sint Jozefschool begon in het najaar van 1947, naar ontwerp van de Eindhovense architect Cees Geenen.

Op 9 juni 1941 werd pastoor Duffhauss door Mgr. A.F. van Diepen, bisschop van den Bosch, benoemd tot bouwpastoor van de nieuwe Antoniuskerk. In wat het Wilhelminadorp zou worden. Pastoor Duffhauss bleef ondertussen zijn werk bij Bata voorzetten vanuit de noodpastorie die in 1942 gebouwd werd naast de St. Jozefschool (later buurthuis Kadans). Dagelijks ging hij met zijn roeibootje het kanaal over totdat in 1947 de brug gereed was.

Achterzijde van de Sint Jozefschool kort na de bouw. Beeldbank Dye van Best.

De Antoniuskerk kort na de voltooiing van de bouw. Rechts pastoor Duffhauss.

De Provinciale Planologische Dienst van de provincie Noord-Brabant tekende het stedenbouwkundige plan voor de aanleg van het Wilhelminadorp. Binnen het plan werd een kerngebied opgenomen waarin een plein met winkels, een kerkelijk terrein met kerk, pastorie en begraafplaats en een gebied met scholen werd geprojecteerd. De eerste huizen in het Wilhelminadorp zijn acht noodwoningen die in 1945 werden gebouwd aan de voormalige Th. Dobbestraat dat toen tussen de Loek  blad 11

Verstrijdenstaat en de Professor R.Regoutstraat lag. In 1946 werden zes zogenaamde bungalows gebouwd aan de Prof. T. Brandsmastraat. Dit waren echter niet meer dan wat beter uitgevoerde noodwoningen in blokken van twee. Er was in het begin nog geen waterleiding of elektriciteit aanwezig.

Op 16 augustus 1947 werd door de gemeenteraad besloten tot de bouw van 280 woningen. De opdracht werd verleend aan de Firma H. van Heeswijk uit Best. Het waren voor die tijd moderne huizen met een toilet binnenshuis en een geizer voor warm water. Op 6 december 1947 werd de brug over het Wilhelminakanaal naar het Batadorp officieel geopend. Vanaf dat moment konden ook kinderen uit Batadorp naar school in het toen nog kale, spaarzaam bebouwde Wilhelminadorp. Op 30 augustus 1948 wordt door de gemeenteraad de naam Wilhelminadorp vastgesteld ter gelegenheid van het 50-jarig jublileum van Koningin Wilhelmina in 1948. Tevens werden ook de naam van Koningin Julianaweg en Prins Bernardweg toegekend. Behalve het Batadorp kende de rest van Best toen nog geen officiële straatnamen. Dit kwam pas in 1955.

Plan van het Wilhelminadorp door de Provinciale Planologische Dienst. Uit 75 Jaar Wilhelminadorp.

De Antonius parochie in het Wihelminadorp was aanvankelijk een parochie zonder eigen kerkgebouw. Met kerstmis 1948 werd voor het eerst een H. Mis opgedragen in de hier op de voorgrond zichtbare noodkerk aan de Koningin Julianaweg. Het houten gebouw was 40 x 12 meter. In 1950 was de huidige Antoniuskerk klaar, hier zichtbaar achter de noodkerk. Het houten gebouw bleef nog diverse jaren in gebruik als huisvesting voor tal van verenigingen en als noodschool. Foto uit 1955. Beeldbank dvb 40427

blad 12  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

Op 25 december 1948 werd de noodkerk van 40 bij 12 meter in gebruik genomen door pastoor Duffhauss. De uiteindelijke Antoniuskerk werd ontworpen door architektenbureau Geenen-Oskam uit Eindhoven (de feitelijke ontwerper was Cees Geenen), die zoals we zagen ook al verantwoordelijk was voor het ontwerp van de Sint Jozefschool. De aannemer voor de bouw van de kerk was de firma H. van Heeswijk uit Best. De bouw van de kerk liet, door gebrek aan bouwmaterialen na de oorlog, even op zich wachten maar op 19 juni 1949 vond de eerste steenlegging plaats. Op palmzondag 2 april 1950 droeg pastoor Duffhauss voor het eerst de heilige mis op in de Antoniuskerk in aanwezigheid van bisschop Mutsaerts van Den Bosch.

De nieuwe St. Antoniuskerk. De eerste steen voor deze kerk werd gelegd op 19 juni 1949. De Fa. H. van Heesewijk uit Best bouwde de kerk naar een ontwerp van Ir. C. Geenen uit Eindhoven. Officieel ingewijd op Palmzondag 2 april 1950 door Mgr. W. Mutsaerts, bisschop van Den Bosch. Foto C.B.J. van den Biggelaar Beeldbank dvb 42087

In 1951 werd de wijk uitgebreid met 104 gezinswoningen en 10 duplexwoningen. De eerste winkels in het Wilhelminadorp rond een plein tegenover de kerk waren geopend in 1949. Het betrof een slagerij van Marinus van der Vleuten en een groentewinkel van Toon van der Heijden aan de Koningin Julianaweg, op de hoek van het Wilhelminaplein. Op 2 juli 1949 werd ook het eerste café geopend aan de Koningin Julianaweg, genaamd “Café Juliana” met als eigenaar Jan Kuijpers. In 1951 en 1952 werd het Wilhelminaplein gebouwd met 10 winkels met daarboven woonhuizen. Later volgde meer particuliere winkelbouw aan het plein en aan de Koningin Julianaweg.

Op 17 september 1949 plaatste burgemeester Notermans deze plaquette in de zijgevel van het huis aan de Johannes Klingenstraat 1. Het herinnert aan de stichting van het Wilhelminadorp, nu 75 jaar geleden. De plaquette is niet meer zichtbaar omdat er later een garage tegen deze zijgevel werd gebouwd. Foto gepost op Facebook 14 juni 2024 op de pagina Best zoals het was, door Henk van de Brink

 blad 13

De tien winkelwoonhuizen die in 1951-52 aan het nieuwe Wilhelminaplein zijn gebouwd. Uit: 75 Jaar Wilhelminadorp.

Luchtfoto uit 1948 met op de voorgrond het Beatrixkanaal met de aansluiting op het Wilhelminakanaal. Midden rechts het Batadorp met de fabrieken en centraal in de foto links van Batadorp het Wilhelminadorp met de eerste 40 woningen, de Sint Jozefschool en het contigent van 240 woningen. Uit : 75 Jaar Wilhelminadorp.

blad 14  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

Luchtfoto van het Wilhelminadorp in 1948. De gele pijl wijst naar de Sint Jozefschool, de rode naar de noodpastorie. Op de voorgrond de spoorlijn. Uit: 75 Jaar Wilhelminadorp.

In 1952 verzocht het schoolbestuur van het Wilhelminadorp de gemeenteraad van Best om medewerking voor het bouwen van een nieuwe school met twee verdiepingen, waarin acht lokalen en een bijbehorende gymnastiekzaal. Het werd net als de Sint Jozefschool wederom een gemengde school. Na goedkeuring werd voor het ontwerp wederom architect Cees Geenen ingeschakeld.

Hoewel Geenen aanvankelijk een studie maakte naar een revolutionair schoolgebouw, werd uiteindelijk gekozen voor een traditionele gangschool-opzet waarbij achter de naast elkaar gelegen lokalen een gang verliep met haaks daarop centraal een trappenhuis. De gang scheidde de lokalen van de speelplaats achter de school, wat rust gaf en het houden van toezicht vereenvoudigde.

 blad 15

De school kreeg wel een goed ingericht handvaardigheidslokaal, dat paste bij de toen moderne opvatting dat handvaardigheid een middel biedt tot persoonlijke ontplooiing. Aanvankelijk was het plan om bij de school een houten turnhal te bouwen maar in 1953, tijdens de verdere uitwerking van de plannen kreeg men toestemming van het Ministerie van Onderwijs om een gymnastieklokaal aan de school te koppelen. Pastoor Duffhauss maakte zich vervolgens sterk om een wat grotere zaal te bouwen, zodat ook de volwassenen hier zouden kunnen sporten. De school werd getooid met de naam Pius X-school, een verwijzing naar Paus Pius X, die ook wel de “kindervriend” werd genoemd en de kindercommunie had ingevoerd.

De entree van de R.K. basisschool Pius-X aan de zijde van de Koningin Wilhelminalaan.

In 1959 had de school al 540 leerlingen. In dat jaar begon ook de bouw van een nieuwe meisjesschool, de Mariaschool, eveneens ontworpen door het bureau Geenen-Oskam. Het gebouw was moderner van opzet en architectuur als de Pius X-school. Door de opening van de Mariaschool op 23 maart 1960 werden de meisjes daar ondergebracht en werd de Pius Xschool uitsluitend jongensschool.

De gymnastiekvleugel met de eigen entree van de R.K. basisschool Pius-X aan de zijde van de Koningin Wilhelminalaan. Foto uit 1976. Beeldbank dvb 01098

In dezelfde tijd werden aan de Sint Jozefstraat tegenover het speelplein van de Pius X-school noodgebouwen voor de school geplaatst, de noodlokalen van de St Anna-kleuterschool en de St Jozef-kleuterschool. De St. Annakleuterschool behoorde bij de Pius X-school en de St Jozefschool hoorde bij de Mariaschool.

blad 16  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

Al voor de oorlog waren in het Batadorp protestantse gezinnen neergestreken en hun aantal zou na de oorlog verder toenemen. Voor de protestantse kinderen werd de Wilhelminaschool gebouwd op de hoek van de Goselingestraat en de Iman van den Boschstraat. Deze school is inmiddels ook verdwenen.

Noodgebouwen van de Pius X school, gebruikt als kleuterscholen St. Anna en St. Jozef aan de Sint Jozefstraat, gezien vanaf de Koningin Julianaweg. Foto uit 1962, fotograaf C.B.J. van den Biggelaar. Beeldbank dvb 40352

De Mariaschool was een lagere school voor meisjes in de wijk Wilhelminadorp. Gebouwd in 1959-1960 naar een ontwerp van architectenbureau Geenen en Oskam uit Eindhoven. De opening vond plaats op 25 maart 1960. Het aantal kinderen in deze wijk groeide in deze periode zo hard dat de bestaande Pius X-school de opvang niet aan kon. In 1983 fuseerde de school met de Pius X-school en werd deze een dependance van de Pius X-school en werd het een gemengde school. Vanwege een uiteindelijke terugloop van het aantal leerlingen werd de school in november 1995 gesloopt. Foto uit 1970. dvb01093

Voor het kort na de oorlog toenemende aantal protestanten in Best moest ook gezocht worden naar een permanente ruimte voor het houden van kerkdiensten. Na diverse noodoplossingen kon op 27 januari 1957 een nieuw kerkgebouw met vergaderruimte in gebruik worden genomen, op de hoek van de Johannes Verleunstraat en Koningin Julianaweg tegenover de Pius X-school. De architect was de heer R. Tybout uit Eindhoven. De kosten van het gebouw bedroegen f 90.000,- Het bouwwerk is grotendeels door de leden van de eigen gemeenschap (circa 250 zielen) uitgevoerd in de avonduren.

 blad 17

Luchtfoto uit 1958 van de kern van het Wilhelminadorp met boven de Antoniuskerk met pastorie met centraal in de foto de houten noodkerk met daarachter tussen de bomen de noodpastorie. Naast de noodpastorie de Sint Jozefschool, samen met de noodpastorie het oudste gebouw in dit gebied en daaronder de Pius X-school met gymzaal. Helemaal rechts onder de kort daarvoor gerealiseerde protestantse kerk. Links van de Koningin Julianaweg is nog een deel van de eerste 40 woningen van het Wilhelminadorp zichtbaar. Uit 75 Jaar Wilhelminadorp blad 18  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

35 cm diepte en een ondiep bad voor de grotere kinderen van 75 cm diepte. Al in de jaren 70 werd de speeltuin opgeheven en werden langs de Jan Wildschutstraat en de nieuw aangelegde Theo Dobbestraat en Johannes Verleunstraat tussen 1976 en 1979 een reeks tweekappers gebouwd.

De nieuwe kerk van de Protestantse Gemeente Best-Oirschot-De Beerzen in het Wilhelminadorp aan de Koningin Julianaweg-Zuid 1. Links achter is nog net een stukje van de Pius X-school zichtbaar. De kerk werd gebouwd naar een ontwerp van architect Reinier Tybout uit Eindhoven en op 1 januari 1957 in gebruik genomen. In 1991-1992 werd de kerk aanzienlijk uitgebreid. Foto uit 1969. Fotograaf: C.B.J. van den Biggelaar. Beeldbank dvb 42091

Speeltuin “Ons Sprokeland” Oostelijk van de Jan Wildschutstraat aan de Johannes Verleunstraat nabij het centrale scholengebied werd een grote speeltuin aangelegd, in juli 1958 officieel geopend door burgemeester Notermans en de directeur van de N.V. Bata, de heer Nossek. De speeltuin kreeg de naam “Ons Sprokeland” en was in de vakantie geopend van 9-12 uur voor de middag en van 2-7 uur na de middag. Op zondag was de speeltuin gesloten. Op 9 mei 1959 werd in de speeltuin het pierebad officieel in gebruik genomen door mevrouw Notermans-Beynes. Het bestond uit een kleuterbadje van

Het wippen op de wip in speeltuin "Ons Sprokeland" Wilhelminadorp, Johannes Verleunstraat, Foto uit 1959. Beeldbank Best dvb 41366

 blad 19

voormalige kleuterschool aan de Sint Jozefstraat een infocentrum ingericht. Bij deze reconstructie ontstond het woonblok rond de nieuwe Theo Dobbestraat op de gronden van speeltuin Ons Spokeland en vervolgens verdwenen de noodgebouwen aan de Sint Jozefstraat zelf en werden hier woningen haaks op de straat gebouwd in de jaren 80. Daarnaast was het Ooievaarsnest in het zuid-westen langs het kanaal bebouwd.

Speeltuin "Ons Sprokeland" Wilhelminadorp, Johannes Verleunstraat. Op de achtergrond links de Antoniuskerk. Foto uit 1959. Beeldbank Best dvb 41367

Uitbreiding en inbreiding Op 13 april 1961 besloot de raad tot uitbreiding van Wilhelminadorp II en wel aan de Karel Doormanlaan, Koningin Julianaweg en aan te leggen straten ten westen hiervan. Hierbij ging het om 41 woningwetwoningen, waarbij de weekhuur, excl. waterverbruik, berekend werd op f. 13,20. (bron Eindhovens Dagblad 14-4-1961). Daarnaast was het Ooievaarsnest in het zuid-westen langs het kanaal in 1962 bouwrijp gemaakt in in 1963 bebouwd. De wijk werd niet alleen uitgebreid, maar er vond ook vanaf 1975 ondermeer in het centrumgebied inbreiding plaats, aangeduid als reconstructie. Voor de bewoners werd in de noodgebouwen van de

Tijdens de reconstructie van het Wilhelminadorp was door de gemeente een informatiecentrum ingericht voor de bewoners van het Wilhelminadorp in één van de noodgebouwen van de voormalige kleuterschool aan de Sint Jozefstraat. Op de achtergrond de Antoniuskerk. Foto uit 1975. Beeldbank dvb 01878

In de jaren 70 ontstond ook hoogbouw in de wijk, in het noorden langs de Willem de Zwijgerweg en Witte de Withstraat in opdracht van de Woningbouwvereniging Best. Het werden vierlaags flats. De bouw begon in 1973 en in 1975 was het geheel gereed.

blad 20  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

Bouw flats aan de Willem de Zwijgerweg. Foto C.B.J. van den Biggelaar 1973. Beeldbank dvb 40908

In 1982 werd een ontwerp bestemmingsplan voor de uitbreiding van Wilhelminadorp in het gebied omsloten door de Gebroeders de Koninglaan, Wilhelminakanaal, Ringweg, Mecklenburgweg/Akkerwinde opgesteld. De straten kregen plantennamen. Uit : 75 Jaar Wilhelminadorp.

De hoogbouw aan de Willem de Zwijgerweg voltooid. Foto uit 1974/75 Beeldbank dvb 01979  blad 21

Uitsnede van de kaart van 1954 met onder het Batadorp en daarboven de eerste delen van het Wilhelminadorp. Topotijdreis.nl

Uitsnede van de kaart van 1984 waarop de uitbreiding links onder bij het kanaal en rechts op de voormalige speelplaat Ons Sprokeland (Theo Dobbestraat) zichtbaar zijn en verder in het noorden de flats langs de Willem de Zwijgerlaan en daarboven de flats van Naastenbest. Het industrieterrein ’t Zand, rechts van het spoor naast de Wilhelminadorp is inmiddels ook vrijwel volledig ontwikkeld. Topotijdreis.nl

Uitsnede van de kaart van 1964 met het inmiddels volgens het plan van 1947 volgebouwde Wilhelminadorp. Topotijdreis.nl blad 22  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

Uitsnede van de kaart van 1994 met het inmiddels volgens het plan van 1982 volgebouwde zuidwestelijke deel van Wilhelminadorp. Topotijdreis.nl

Uitsnede van de kaart van 1999 met het rond het Wilhelminapark inmiddels aangelegde deel omsloten door de Ringweg. Ook de wijk Heuvelland westelijk van het Wilhelminadorp is inmiddels bebouwd. Topotijdreis.nl

De kaart van de Dienst Gemeentewerken en bedrijven van oktober 1958 (bijgewerkt in juli 1964) met in kleuren de chronologie van de bebouwing. Uit: 75 jaar Wilhelminadorp

 blad 23

Het kerngebied van het Wilhelminadorp zoals dat in 1964 bestond. Van de genummerde gebouwen zijn de Mariaschool (11), de scouting Verleunstraat (2) en kleuterscholen St. Anna en St. Jozef (14) verdwenen. De andere gebouwen staan nog altijd fier overeind. Het gebied is wel verder ingevuld vanaf de jaren 70. blad 24  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

2.2

ONTWIKKELINGSGESCHIEDENIS VAN BUURTHUIS KADANS3

2.2.1 Ontstaan als St. Jozefschool (1941-42) Het gebouw naar ontwerp van de Eindhovense architect Cees Geenen ontstaat met de noodpastorie aan de Sint Jozefstraat als eerste gebouw van het Wilhelminadorp, dat als wijk pas kort na de oorlog tot ontwikkeling kwam.

kap opnieuw wordt opgebouwd en op de verdieping/zolder twee huishoudkunde-lokalen en een handvaardigheidslokaal worden ingericht. De kapconstructie bestaat dan uit vurenhouten Hollandse spanten met kreupele stijlen. De verbouwing/verhoging is ook nog afleesbaar in het gevelwerk.

De Sint Jozefschool met tussen de bomen de noodpastorie op een luchtfoto van 1958.

2.2.2 Nieuwbouw zolder St. Jozefschool (1947) In het archief berust een tekening uit 1947 waaruit blijkt dat wederom naar ontwerp van de Eindhovense architect Cees Geenen de verdieping met

De voorgevel en zijgevel van Kadans. De gele pijlen wijzen naar de overgang tussen het gevelwerk van 1941 en het gevelwerk van 1947. FH MAB 2024

3

De info over de ontwikkeling van Kadans is afkomstig van het boek 75 Jaar Wilhelminadorp en bestudering van het bouwarchief.  blad 25

Detail van het metselwerk in klezorenverband waarbij het oude werk uit 1941 is uitgevoerd in een handvormsteen met verdiepte voeg en de verhoging van 1947 (boven de rode pijlen) in strengperssteen met platvolle voeg. FH MAB 2024

Tekening van C. Geenen voor de nieuwbouw van verdieping/zolder van de Sint Jozefschool uit begin 1947 (goedkeuring door het Rijk 19 maart 1947). Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

Achtergevel, voorgevel en plattegrond nieuwe verdieping op de tekening van C. Geenen voor de nieuwbouw van verdieping/zolder van de Sint Jozefschool uit begin 1947. De wolfeinden van de kap worden niet uitgevoerd.

blad 26  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

2.2.3 Ombouw tot buurthuis en aanbouw dienstruimten aan de oude St. Jozefschool (1962) Omdat bouwpastoor Duffhauss wil dat de nieuwe kerkparochie die in het Wilhelminadorp zou ontstaan een echte gemeenschap moet worden met naast de kerk, pastorie en begraafplaats ook scholen, bibliotheek, wijkverpleging, huisartsen, kraamzorg, consultatiebureau en clubs en ruimten voor ontspanning, heeft hij voor een deel van deze functies een sociaal charitatief centrum voor ogen. Voor de realisatie moet de gemeenschap zelf zorgen en om de gemeenschap hierin te ondersteunen moet de in 1941 met de parochie opgerichte St. Antoniusbroederschap voor de gelden en de bouw zorgen. Eerst zou naast de Sint Jozefschool ook een noodkerk en noodpastorie worden gebouwd. Na voltooiing van de definitieve kerk en de stenen pastorie (vanaf 1955 een feit) wil men zich richten op het sociaal charitatief centrum. Ter verdere ondersteuning hiervoor wordt onder leiding van wethouder Looijmans de Stichting Buurthuis opgericht. Totdat een nieuw buurthuis is gebouwd zijn de verschillende clubs in de noodkerk en noodpastorie ondergebracht. De broederschap schakelt het bureau Geen-Oskam in voor het maken van een plan voor nieuwbouw op de plek van de noodpastorie. In 1957 (op 8 oktober) wordt de Stichting Cadans opgericht om het buurtopbouwwerk te structureren.

Duffhauss heeft de naam Cadans (ritmische beweging of klank) verzonnen, omdat het buurthuis met de activiteiten die daar plaats moeten vinden het ritme van de buurt volgen, waardoor de buurt gelijkgestemd blijft. Hoewel het buurthuis en buurtwerk niet alleen een zaak van de R.K. Kerk moet zijn, omdat ook andere groepen bewoners (waaronder de protestanten) hierin betrokken moeten worden, blijft de kerk (en pastoor Duffhauss) een belangrijke vinger in de pap houden.

De financiering van een buurthuis krijgt een belangrijke impuls als de Bata ter gelegenheid van haar 25-jarig bestaan in Best de gemeente een cheque geeft van Fl 50.000, --- voor de bouw van een buurthuis in het Wilhelminadorp, waarmee opnieuw de connectie van Batadorp met het Wilhelminadorp wordt onderstreept. Men is inmiddels van het nieuwbouwplan van Geenen en Oskam afgestapt en bedenkt een alternatief plan waarbij de Sint Jozefschool in het bouwplan wordt opgenomen. Voor het nieuwe plan wordt architect Karel Olfers uit Best ingeschakeld. Hij raamt de kosten op 160.000 gulden. Naast de gift van Bata volgt de gemeente met 43.375 gulden, het Rijk draagt 45.000 gulden bij en de provincie 10.000 gulden. Het resterende bedrag wordt bij de bank geleend.

Ondertekening van het bouwplan voor het buurthuis in 1959. Uit 75 jaar Wilhelminadorp

 blad 27

Het plan van Olfers blijkt eind 1961 ook nog te ambitieus, maar in 1962 start de aannemer Harks uit Best wel met de verbouwing van de inmiddels als school afgekeurde Sint Jozefschool. Olfers tekent in 1962 een aanbouw met dienstruimten (keuken, berging, portaal en toilet met onderkeldering) en een grote schoorsteen links achter het schoolgebouw. Het gebouw wordt in gebruik genomen en is onder maatschappelijk opbouwwerker J. Janse al snel uitgegroeid tot een succesvol buurthuis waar wekelijks ruim 1100-1200 mensen over de vloer komen.

Zicht op de naar een plan van Olfers in 1962 toegevoegde aanbouw met forse schoorsteen. FH MAB 2024

Tekening van K. Olfers voor de aanbouw van dienstruimten links achter het oude schoolgebouw, 1962. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

Om meer verband tussen de wijken en het welzijnswerk onderling te realiseren stelt de gemeente een werkgroep aan die moet zorgen dat er voorzieningen komen voor de gehele bevolking van Best, waarbij voorkomen wordt dat het welzijnswerk door verzuiling versnippert. Dit heeft onder meer tot gevolg dat de stichting Kadans opgaat in de nieuwe overkoepelende Stichting Mobest. In de loop van de jaren 60 nemen bij de gemeente de zorgen over de sociale ontwikkelingen van het Wilhelminadorp toe. Het zou leiden tot een reconstructie van de wijk vanaf 1975. De verbetering van de woningen zou echter tot gevolg hebben dat de huurprijzen fors zouden stijgen. Als reactie richt de buurt een wijkraad op die vanuit Kadans opereert. Deze raad weet in samenwerking met de

blad 28  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

toen ook opgerichte buurtvereniging ook in 1976 een dreigende sluiting van Kadans af te wenden. 2.2.4 Uitbreiding van de sanitairgroep tegen de voorgevel (1974) In 1974 wordt een plan gemaakt voor een uitbreiding van de sanitaire groep voor heren die wordt ondergebracht in een nieuwe uitbouw tegen de voorgevel rechts van de risaliet. De uitbouw krijgt dezelfde opzet als de oude uitbouw links van de risaliet (opgezet als een zijbeuk onder lessenaardak). Binnen deze uitbouw wordt ook de hoofdentree opgenomen die dus wordt voorzien van een vestibule, waar voorheen met via de entree meteen in het gebouw stond.

2.2.5 Uitbreiding met een grote zaalvleugel (1982-83) In de loop van de jaren 70 wordt het buurtwerk meer teruggedrongen en wordt het buurthuis meer een centrum waar verschillende verenigingen en clubs ruimten huren voor hun activiteiten. Uiteindelijk blijkt dat het gebouw te klein is om aan de aanvraag te kunnen voldoen. In het najaar van 1982 laat Mobest het Architektenburo Ir. W.I. Haas bi BNA plannen maken voor deze uitbreiding. Het plan voorzet in een aanbouw middenachter met toiletten, drankopslag en een doorloop met daarachter een grote nieuwe zaalvleugel. Ook de begane grond van de oudbouw wordt in dit middendeel aangepast met een brede gang met garderobe naar de nieuwe achtervleugel en in het linker deel een activiteitenruimte en een tienercafé. In het rechter deel komt de administratie en kantoren. Het werk wordt in 1983 uitgevoerd.

Buurthuis "Kadans" voorzijde in 1984. Beeldbank dvb 40418 Voorgevel bestaand (boven) en nieuw (onder). Tekening uit september 1974. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

 blad 29

uitbreiding. Het plan voorzet in een uitbreiding van het oude volume van de voorbouw waarbij de architectuur aansluit op de oude vleugel.

De situatie op de tekening van 1989 met in zwart de uitbreiding.

Tekening van architektenburo Haas voor de verbouwing en uitbreiding van buurthuis Kadans, 24-11-1982. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

2.2.6 Uitbreiding linker deel voorbouw (1989) Op verzoek van de Bond van Ouderen besluit men om te komen tot een uitbreiding van de twee kleinere zalen op de linker hoek van de voorbouw op de begane grond en verdieping. In de bovenzaal ontstaat hierbij de mogelijkheid om twee biljarttafels te plaatsen. In het april 1989 laat Mobest het Architektenburo Ir. W.I. Haas bi BNA plannen maken voor deze

De heropening van Kadans op 1-10-1989 na de uitbreiding. Op de achtergrond is de uitbreiding middels de lichtere tint van de gevels en dakbedekking herkenbaar. Foto: Aatsen 1-10-1989. Beeldbank dvb 05500

blad 30  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

Met de uitbreiding van de voorbouw in 1989 is de thans nog bestaande omvang van het complex ontstaan. In de periode daarna volgen hoofdzakelijk interne renovaties, aanpassingen en wordt een brandalarminstallatie aangelegd. Ook wordt de airco-ventilatievoorziening en verwarming gerenoveerd en verbeterd.

2.3

ONTWIKKELINGSGESCHIEDENIS VAN SCHOOL BRICKS4

2.3.1 De bouw van de Pius X-school (1953-55) In 1952 verzocht het schoolbestuur van het Wilhelminadorp de gemeenteraad van Best om medewerking voor het bouwen van een nieuwe school met twee verdiepingen, waarin acht lokalen en een bijbehorende gymnastiekzaal. Het werd net als de Sint Jozefschool wederom een gemengde school. Na goedkeuring werd voor het ontwerp van wat de Pius X-school ging heten, architect Cees Geenen ism L. Oskam ingeschakeld. Hoewel Geenen aanvankelijk een studie maakte naar een revolutionair schoolgebouw, werd uiteindelijk gekozen voor een traditionele gangschool-opzet waarbij achter de naast elkaar gelegen lokalen een gang verliep met haaks daarop centraal een trappenhuis. De gang scheidde de lokalen van de speelplaats achter de school, wat rust gaf en het houden van toezicht vereenvoudigde. De school kreeg wel een goed ingericht handvaardigheidslokaal, dat paste bij de toen moderne opvatting dat handvaardigheid een middel biedt tot persoonlijke ontplooiing. Aanvankelijk was het plan om bij de school een houten turnhal te bouwen maar in 1953, tijdens de verdere uitwerking van de plannen kreeg men toestemming van het Ministerie van Onderwijs om een gymnastieklokaal aan de school te koppelen. Pastoor Duffhauss maakte zich vervolgens sterk om een wat grotere zaal te bouwen, zodat ook de volwassenen hier zouden kunnen sporten.

Het beheer van de gymzaal kwam in handen van de gemeentelijke stichting voor sportvoorzieningen. Begin februari 1955 werd de school feestelijk geopend.

Plattegrond met de bouwfasering: Rood = 1941, verbouw 1947. Groen = 1962, blauw = 1974, geel = 1983, paars = 1989. Bewerking FH MAB 2024

4

De info over de ontwikkeling van de school is afkomstig van het boek 75 Jaar Wilhelminadorp en bestudering van het bouwarchief.  blad 31

Tekening van Cees Geenen voor de nieuwbouw van de Pius X-school uit 1952. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

Tekening van Geenen en Oskam voor de nieuwbouw van de Pius X-school met gymzaal uit januari 1953. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

blad 32  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

Tekening gevels en doorsneden van de voorgestelde wijziging van het gymnastieklokaal door Geenen en Oskam uit 1954, vergund april 1954. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

Muurschilderingen in het trappenhuis van Gerrit de Morée (1909-1981). FH MAB 2024

 blad 33

2.3.2 Aanbrengen handenarbeidlokaal boven kleedruimte gymzaal (1964) In mei 1963 maakte het bureau Geenen-Oskam een plan voor het aanbrengen van een handenarbeidlokaal boven de kleed- en wasruimten van de gymzaal. De vergunning werd verleend in juli 1964. De wijziging had vooral betrekking op het interieur, de gevels ondergingen geen zichtbare verandering. De twee vensters in de topgevel die de zolder verlichtten waren blijkens luchtfoto’s uit de late jaren 50 ook reeds aanwezig.

Uitsnede van een foto waarop de twee vensters zichtbaar zijn die het handenarbeidlokaal op de zolder van daglicht voorzagen.

Doorsneden en achtergevel van de gymzaal behorende tot de aanvraag voor de realisatie van een handenarbeidlokaal op de zolder uit mei 1963. De doorsneden en gevel verschillen niet van de tekening van 1954. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

blad 34  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

2.3.3 Uitbreiding gymzaal en verbouwing Pius X-school (1982) In 1982 besluit men tot een uitbreiding van de school, met name bij de gymzaal en de achterzijde van het verbindingslid met entree. Het buro voor architectuur en ruimtelijke ordening Geenen-Oskam bv maakt de plannen en de tekening is gedateerd 19-7-1982. De vergunning is verleend in augustus 1982.

Situatie op de tekening van de uitbreiding van 19-7-1982. In zwart zijn de toe te voegen delen weergegeven. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

Plattegrond van de uitbreiding en verbouwing van de gymzaal van 19-7-1982. In het plan was ook een aparte ingang voor avondgebruik gepland (gele pijl). Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

 blad 35

Plattegrond van de uitbreiding en verbouwing van de het verbindingslid met de entree tot speellokaal en de toevoeging van een entree voor kleuters aan de achterzijde van de school op de tekening van 19-7-1982. Bij deze verbouwing speelde naast de verbouwing van de gymzaal ook de aanpassing van de school voor het onderbrengen van kleuters een rol. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

Op de latere tekeningen is tegen de achtergevel de thans nog bestaande achterbouw in het verlengde van het in 1982 tot stand gekomen speellokaal zichtbaar. Toen dit is gerealiseerd moest de entree voor de kleuters weer wijken. Wanneer deze uitbreiding is gerealiseerd is niet duidelijk, een aanvraag is niet gevonden. Afgaande op het gehanteerde materiaal (steen van de gevel) en detaillering van de vensters lijkt het erop dat deze uitbreiding uit de jaren 90 dateert. Het materiaalgebruik van ’t Hummeltje uit 2004 wijkt in ieder geval sterk af van het materiaal en de detaillering van deze uitbreiding.

De achterzijde van de R.K. Basisschool De Paersacker na de verbouwingen van 1982. De gele pijl wijst naar de nieuwe entree voor de kleuters. Beeldbank Best dvb 40419

2.3.4 Aanbrengen nieuwe puien en ramen Paersacker-school (1995) Na verbouwingen van 1982 waarbij de kleuters van de oude kleuterschool St. Anna (gesloopt in 1982 waarna woningen werden gebouwd aan de Sint Jozefstraat) verhuisden naar de Pius X-school werden al de heiligennamen van de scholen veranderd. De Pius X-school werd omgedoopt tot De Paersacker, een verwijzing naar het heidegebied waarop het Wilhelminadorp was ontstaan. In 1995 werden de stalen puien en ramen van de schoolvleugel vervangen door geïsoleerde ramen en deuren door Verhagen Ramen BV, aluminium en kunststof ramen industrie uit Gemert.

blad 36  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

2.3.5 Nieuwbouw peuterspeelzaal ’t Hummeltje bij de Paersacker (2004) In 2004 maakt men plannen om aan de basisschool De Paersacker een uitbreiding aan de achterzijde en een geheel nieuwe vleugel toe te voegen te bestemmen als peuterspeelzaal ’t Hummeltje. Het Eindhovense bureau Kuiper Hoevenaars Architecten (Adri Hoevenaars en André Kuiper) maakt de tekeningen voor de bouwaanvraag, gedateerd 9-3-2004.

Plattegrond van de vleugel voor de peuterspeelzaal. Tekening Hoevenaars Kuiper Architecten 9-3-2004. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.

Gevels en doorsneden van de vleugel voor de peuterspeelzaal (boven) en situatie met plattegrond (onder). Tekening Hoevenaars Kuiper Architecten 9-3-2004. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best.  blad 37

2.3.6 Bouwen noodtrap tegen de kopgevel van de school (2007) Het Eindhovense bureau Kuiper Hoevenaars Architecten (Adri Hoevenaars en André Kuiper) maakt de tekeningen voor de bouwaanvraag voor een noodtrap, gedateerd 2-7-2007. De spiltrap gevat in een koker van gaas wordt geplaatst in de oksel van de westelijke kopgevel en de zijmuur van het tot een handvaardigheidslokaal omgevormde voormalige entree tussen de schoolvleugel en gymnastiekzaal. Uiteindelijk is het complex binnen de Brede Schoolgedachte omgedoopt tot kindercentrum Bricks.

Satelietfoto van het schoolcomplex en streetviewfoto van ’t Hummeltje. Google Maps

Situatietekening met in zwart (cirkel) de positie van de te bouwen noodtrap. Tekening Hoevenaars Kuiper Architecten 2-7-2007. Archief Bouwvergunningen Gemeente Best. .

blad 38  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

De schoolvleugel vanuit het westen gezien met de in 2007 toegevoegde noodtrap en nooddeur. FH MAB 2024

Johannes Verleunstraat 29-31. Plattegrond begane grond met datering bouwdelen op volumeniveau. Rood = 1953-55 Groen = 1982, Geel = Jaren 90, Blauw = 2004 (’t Hummeltje) en 2007 (noodtrap). Bewerking FH MAB 2024

 blad 39

Het zuidelijk deel van het Wilhelminadorp op de satellietfoto van Google Maps. Het bouwblok met de onderzochte gebouwen is geel omkaderd.

blad 40  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

3: Quickscan-waardering  blad 41

3 3.1

QUICKSCAN WAARDERING

INLEIDING, WAARDERING

In deze quick-scan waardering worden drie gebouwen in het kerngebied van het Wilhelminadorp getoetst op hun erfgoedwaarden. Het betreft het buurthuis Kadans (Sint Jozefstraat 1), de school Bricks (voormalige Pius X school aan de Johannes Verleunstraat) en de bij het schoolcomplex behorende gymzaal.

3.2

WAARDERING

Aan de inventarisatie is een beknopte indicatieve waardering toegevoegd. De klassering in de erfgoedwaarden (zeer)hoog, positief, basis) vindt plaats via een toetsing aan de hand van de volgende criteria: Stedenbouwkundige en ensemblewaarde: het belang als onderdeel van de stedenbouwkundige ontwikkeling en planvorming; en/of als onderdeel van cultuurhistorische gebiedskarakteristiek en/of ensemblewaarde; Beeldbepalende waarde: het belang voor het beeld van de omgeving (markant accent, opmerkelijke (hoek)ligging, zichtlijn, landmark, etc.); Historische waarde, representatiewaarde: het belang vanwege de herkenbaarheid van het oorspronkelijke concept en de oorspronkelijke (bijzondere) functie, in relatie tot de ontwikkelingsgeschiedenis en de historische gelaagdheid van het gebied;

Gaafheid: het belang wegens de authenticiteit van hoofdvorm, gevelindeling, materiaalgebruik, constructie en/of detaillering; Architectuur- en bouwhistorische waarde: het belang vanwege een kenmerkende/bijzondere bouwstijl, typologie, vorm, materiaalgebruik en constructie; het belang binnen het oeuvre van een architect; Zeldzaamheidswaarde: in architectuuren/of bouwhistorisch, stedenbouwkundig, typologisch, functioneel of historische opzicht. Per criterium kunnen de volgende scores worden gehaald: Hoge waarde: ++ / Positieve waarde: + / Neutrale waarde: 0 / Negatieve waarde: - . De optelsom van deze scores leidt tot het formuleren van een eindwaardering in drie gradaties: Hoge erfgoedwaarde of (potentiële) monumentwaarde: minimaal 30 punten Positieve of beeldbepalende erfgoedwaarde: minimaal 24-29 punten Lage/basis erfgoedwaarde waarde: Maximaal 24 punten Een hoge erfgoedwaarde geeft een indicatie voor mogelijke bescherming als gemeentelijk monument. Een positieve erfgoedwaarde betekent dat inzet tot behoud / inpassing van hoofdvormen en karakteristieke onderdelen wordt aanbevolen. Een basis erfgoedwaarde geeft geen aanleiding tot aanbevelingen omtrent instandhouding.

blad 42  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnr. Datum

2024/1

22-10-2024

Adres Wijk - kern Bouwtype Bouwjaar Architect Bouwstijl Huidige functie Oorspronkelijke functie Bouwkundige staat

Sint Jozefstraat 1 Wilhelminadorp Best Gangschool (oorspr.) 1941/1947 latere verbouwingen en uitbreiding Cees Geenen Traditionalisme Buurthuis School Goed/redelijk

WAARDERING I. Architectuur-, bouw- en kunsthistorische waarde, bijzonder belang van het pand 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur, bouwhistorie en/ of bouwtechniek ●●○ 2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect ●●○ 3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, specifieke bouwtypologie ●○○ 4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, ornamentiek en/of historische bouwconstructies ●○○ II. Stedenbouwkundige of ensemble waarde, belang van het pand 1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel ●●○ 2. wegens situering verbonden met ontwikkeling/ uitbreiding wijk, gebied of landschap ●●● 3. bijzondere betekenis voor aanzien van Best (beeldbepalend/ landmark) ●○○ 4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc. ●●● III. Cultuurhistorische waarde, belang van het pand 1. uitdrukking van culturele, sociaalmaatschappelijke, economische, geestelijke, bestuurlijke ontwikkeling ●●● 2. wegens bijzondere technische en/of typologische ontwikkeling/ innovatieve waarde/ pionierskarakter ●○○ 3. bijzondere betekenis voor de historie van de gemeente Best ●●● IV. Gaafheid/ herkenbaarheid (authenticiteit) 1. architectonische gaafheid of authenticiteit van ex- en/of interieur ●○○ 2.

herkenbaarheid van het oorspronkelijke concept/functie ●●● 3. relatie met structurele en/of visuele gaafheid van ensemble/omgeving ●●○ V. Zeldzaamheid 1. architectuur- en bouwhistorische, bouwtechnische, typologische, functionele zeldzaamheid ●●○ 2. uitzonderlijk belang wegens een of meer van eerdergenoemde kwaliteiten ●●○ SCORE score ≥ 30 punten waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit score 24 > 30 punten waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit hoge waarde ●●● score < 24 punten lage erfgoedwaarde, te licht voor bescherming positieve waarde ●●○ Toelichting waardering basiswaarde ●○○ De kern van het buurthuis Kadans is samen met de inmiddels gesloopte noodpastorie het oudste, geen waarde ○○○ en tevens eerste openbare gebouw (St Jozefschool) van het Wilhelminadorp. Het Wilhelminadorp Bronnen: is de eerste vanuit gemeentewege gerealiseerde uitbreidingswijk, welke een sterke relatie had Bouwarchief Gemeente met het iets oudere vanuit particulier initiatief gestichte Batadorp. Hoewel het gebouw meerdere Best, malen is verbouwd en uitgebreid heeft de oudste kern binnen de wijk een hoge cultuurhistorische 75 Jaar Wilhelminadorp waarde, als eerste school, maar ook vanwege de betekenis van het buurthuis voor de wijk dat na www.geschiedenisvanbest 1960 in het gebouw is ondergebracht. .nl. www.dyevanbest.nl Conclusie Erfgoedwaarden zijn aanwezig.

De score geeft een indicatie van een hoge erfgoedwaarde. Advies: plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst van de oude voorvleugel als oudste gebouw van het Wilhelminadorp wordt aanbevolen.

32

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres BEKNOPTE KARAKTERISTIEK

2024/1 Sint Jozefstraat 1

22-10-2024

Ruimtelijke context Het gebouw is gelegen op de hoek van een bouwblok dat vanaf de late jaren 40 is ingericht met gebouwen die een school- en maatschappelijke functie vervullen. Dit blok vormt een belangrijke kern van de wijk waarin scholen, kinderopvang en buurthuis zijn samengevoegd. De hoek waar het buurthuis Kadans staat opent zich aan de noordzijde naar een pleinvormige ruimte (Duffhaussplein) waardoor de bouwmassa van de oudbouw het beeld hier sterk domineert. Ontwikkelingsgeschiedenis Het gebouw kwam als Sint Jozefschool in 1941/42 tot stand naar ontwerp van C. Geenen. In 1947 verbouwde men de zolder waarbij de verdieping nieuw werd opgetrokken. In 1962 werd het gebouw ongevormd tot buurthuis en werd links achter een dienstvleugel met hoge schoorsteen toegevoegd naar plannen van K. Olfers. In 1974 werd de uitbouw rechts van de risaliet in de voorgevel toegevoegd, waarbij de entree naar voren kwam en een vestibule ontstond. In 1983 werd aan de achterzijde een grote zaalvleugel toegevoegd en vond een interne verbouwing plaats in de oude voorbouw. In 1989 werd tenslotte de oude voorbouw aan de linkerzijde uitgebreid. In die periode zijn ook de ramen van de oude voorbouw gewijzigd (nieuwe ramen met dubbel glas). Korte beschrijving De oude voorbouw is opgetrokken op een rechthoekige plattegrond, waarbij de gevel aan straatzijde deels is uitbouwd.

Het pand heeft een opbouw bestaande uit een begane grond, verdieping en zolder. Het zadeldak dat met de nok parallel ligt aan de straat is ongelijk en is aan de achterzijde verder naar beneden doorgetrokken waardoor de achtergevel éénlaags is en de voorgevel tweelaags. Op het achterschild dakkapellen onder lessenaardak die tot de oorspronkelijke opzet behoren. In het midden van de oude voorgevel bebindt zich een risaliet ook weer met een ongelijk zadeldak, haaks op de hoofdkap. Hier is het dak links verder naar beneden doorgetrokken. Links van de risaliet bebvindt zich een oorspronkelijke uitbouw (met toiletten) onder lessenaardak. De uitbouw rechts van de risaliet is jonger (1974) en bevat de hoofdentree. De twee linker traveeën van de voorbouw zijn in 1989 toegevoegd, waarbij de oude hoofdvorm is gekopieerd. Bij de oude bouw is zichtbaar dat het metselwerk van de gevels vanaf de verdieping in 1947 nieuw is opgetrokken. De achterbouw links onder plat dak met op de hoek een hoog oprijzende schoorsteen dateert uit 1962 en de haaks op de voorbouw gerichte éénlaags achtervleugel onder zadeldak dateert uit 1983. Alle vensters in de oude voorbouw zijn vermoedelijk in 1989 vervangen door ramen met isolatieglas zonder roedeverdeling. Het interieur is in 1982 en 1989 volledig gemoderniseerd en gewijzigd.

Rechter zijgevel voorbouw.

blad 44  Cultuurhistorische quickscan Sint Jozefstraat 1 en Johannes Verleunstraat 29-31 Wilhelminadorp Best

QUICKSCAN OBJECTEN GEMEENTE BEST Objectnummer/ datum Adres