Stand van de natuur in De Maashorst 2022

1

De stand van de natuur in natuurgebied de Maashorst na tien jaar natuurbeheer van 2010 tot 2020 Dit rapport onderstreept, dat de Maashorst een kerngebied is van Het Unesco Geopark Peelhorst en Maasvallei i.o.

Na de tweede wereldoorlog leefden nog slechts een vijftigtal wisenten in dierentuinen. De wisenten in de Maashorst dragen bij aan het fokprogramma om het grootste wilde zoogdier van Europa te behouden. “We are in the beginning of a mass extinction and all you can talk about is money and fairy tales of eternal economic growht – how dare you!” Greta Thunberg to world leaders at the 2019 UN climate action summit in New York. “Het is de hoogste tijd voor een transformatie naar het Symbioceen: een tijdperk waarin mens, natuur en technologie samen een nieuwe balans creëren.” Glenn Albrecht

2

Leeswijzer In de inleiding worden de omgevingsfactoren benoemd, die de natuur in de Maashorst bepalen. In Flora van de Maashorst worden de negatieve effecten van deze factoren aangetoond, maar ook van de unieke tegenkrachten van de Maashorst in de vorm van basische kwel of wijst onder invloed van de breuken. In Fauna van de Maashorst worden de vaak opmerkelijke veranderingen in de onderscheiden diergroepen beschreven na tien jaar inrichting en beheer en milieu- en klimaatinvloeden. In hoofdstuk 5 worden de beschermde soorten van de flora en fauna in de Maashorst besproken en in hoofdstuk 6 vindt u een objectieve beoordeling van de kwaliteit van het zandlandschap De Maashorst.

Colofon Stand van de natuur in de Maashorst na 10 jaar natuurbeheer van 2010 tot 2020 Nico Ettema 2023 In opdracht van Stg. Natuurorganisaties De Maashorst Met medewerking van: Annemarie van Diepenbeek (Dassen) Bogi Vleeshouwer (Libellen) Carlo Wijnen (Zoogdieren) Chris van Lieshout (Vogels) Fabian Helsloot (Sprinkhanen) Pieter van Breugel (Wilde bijen en wespen) Plantenwerkgroep IVN Uden en Oss Stijn van Gils (Kaarten 2011) Loïs van Os (Kaarten 2022) Isa Knippenberg (Kaarten 2022) Op de voorpagina: De drie grote grazers van de Maashorst: wisent, tauros en exmoorpony Alleen met duidelijke bronvermelding is het toegestaan teksten en/of afbeeldingen uit deze uitgave over te nemen.

3

Inhoud Voorwoord ................................................................................................................................. 6 Samenvatting .............................................................................................................................. 7 Conclusies per groep in relatie tot beheer, milieu en klimaat .................................................. 16 Inleiding ................................................................................................................................... 18 2.

Ligging van het gebied...................................................................................................... 22

3.

Flora van de Maashorst ................................................................................................... 23 3.1

Inleiding ..................................................................................................................... 23

3.2

Methoden ................................................................................................................... 24

3.3

Resultaten .................................................................................................................. 25

3.3.1

Bossen ................................................................................................................ 25

3.3.2

Graslanden .......................................................................................................... 37

3.3.3

Heiden en heischraal grasland ............................................................................ 41

3.3.4

Korstmossen in de Maashorst ............................................................................ 43

3.3.5

Mossen van de Maashorst 2012 ......................................................................... 50

3.3.6

Plantensoorten van de Rode lijst. ....................................................................... 51

3.4

4

Aanbevelingen ........................................................................................................... 54

3.4.1

Ecologisch verantwoorde bosstrategie: Jan van Mourik en Nico Ettema .......... 54

3.4.2

Vernattingsmaatregelen ...................................................................................... 56

3.4.3

Kritische kanttekeningen bij de voorgestelde Antiverdrogingsmaatrelen ......... 56

Fauna van de Maashorst.................................................................................................... 58 4.1

Broedvogels van de Maashorst .................................................................................. 58

4.1.1

Broedvogels van de Rode Lijst 2016 ................................................................. 62

4.2

Zoogdieren ................................................................................................................. 63

4.3

Amfibieën .................................................................................................................. 74

4.3.1

(Her)introductie boomkikker en knoflookpad.................................................... 77

4.4

Reptielen .................................................................................................................... 79

4.5

Insecten en andere ongewervelden ............................................................................ 87

4.5.1

Sprinkhanen ........................................................................................................ 87

4.5.2

Libellen van de Maashorst ................................................................................. 93

4.5.3

Dagvlinders in de Maashorst .............................................................................. 98

4.5.4

Bijen en angeldragende wespen van de Maashorst .......................................... 103

4.5.5

Mieren van de Maashorst ................................................................................. 108

4.5.6

De spinnen van de Maashorst........................................................................... 111

4.5.7

Loopkevers, aaskevers en overige keversoorten .............................................. 115 4

5.

6.

4.5.8

De hooiwagens van de Maashorst .................................................................... 118

4.5.9

Macrofauna van poelen, vennen en beken van de Maashorst .......................... 121

4.6

Aanbevelingen poelen, vennen en beken ................................................................ 124

4.7

Faunasoorten van de Rode lijst 2020 in de Maashorst ............................................ 126

Beschermde soorten van de flora en fauna in de Maashorst ........................................... 128 5.1

Wet Natuurbescherming .......................................................................................... 128

5.2

Habitatrichtlijn ......................................................................................................... 129

5.3

Vogelrichtlijn ........................................................................................................... 129

Beoordeling kwaliteit van het zandlandschap................................................................. 131 6.1.

Methode Handboek Natuurdoeltypen ...................................................................... 131

6.2.

Methode BIJ12 ........................................................................................................ 133

Literatuurlijst .......................................................................................................................... 138 Bijlage Zeldzame soorten planten .......................................................................................... 145 Bijlage Houtige gewassen ...................................................................................................... 146 Bijlage Invasieve houtige planten in de Maashorst ................................................................ 148 Bijlage Rode lijst 2020: planten ............................................................................................. 149 Bijlage Verdwenen rode lijstsoorten planten ......................................................................... 150 Bijlage Rode lijst 2020: Korstmossen en Mossen .................................................................. 151 Bijlage Graslandflora ............................................................................................................. 152 Bijlage Flora van de Venloop................................................................................................. 153 Bijlage Heideflora ..................................................................................................................

154 Bijlage Ecologische vogelgroepen ......................................................................................... 166 Bijlage Wilde bijen en Wespen van de Maashorst ................................................................. 172 Bijlage Bijen en wespen 2019 – 2022 Maashorst per locatie ................................................ 174 Bijlage Mieren van de Maashorst........................................................................................... 176 Bijlage spinnen ....................................................................................................................... 177 Bijlage Loopkevers, aaskevers en overige keversoorten ....................................................... 180 Bijlage doelsoorten Zandlandschap ....................................................................................... 183 Bijlage Doelsoorten Beekdallandschap .................................................................................. 184 Bijlage Beoordeling zand- en kalklandschap ......................................................................... 185

5

Voorwoord Maashorst wil de groenste gemeente van Nederland worden, met het grootste en mooiste natuurgebied van Brabant. Onze focus ligt daarbij op biodiversiteit en variatie in natuur. Dat kunnen we als gemeente niet alleen, dat kan alleen in een goede samenwerking met veel betrokken partijen. En die is er! Twaalf jaar geleden is besloten om te gaan monitoren welk effect beheermaatregelen en grote projecten hebben op de kwaliteit van het gebied. Een grote groep vrijwilligers met hart voor de natuur heeft toen een nulmeting gedaan. Zij hebben, vanuit verschillende disciplines, de staat van natuurgebied de Maashorst vastgelegd in een complete serie rapporten, aangevuld met concrete adviezen voorzien voor beheer en inrichting in de toekomst. We zijn nu tien jaar verder. In die tien jaar is een grote groep specialisten, vrijwilligers, rangers, onderzoekers en onderzoekers in opleiding veelvuldig in de Maashorst geweest om te kijken, checken, observeren, tellen. Hun bevindingen staan in dit rapport. Dank daarvoor. Het is een prachtige set data. Die maakt, en dat is bijzonder, zowel positieve als negatieve effecten in deze periode zichtbaar. De soortenrijkdom in de Maashorst en op sommige plekken ook de kwaliteit van het gebied waren toen al groter dan verwacht. Die zijn nu toegenomen. Maar ze zijn tegelijk ook kwetsbaar. Uitdagingen zijn uiteraard van alle tijd.

Maar op dit moment zijn stikstof en klimaatverandering wel de grootste. We zien ook een toenemende behoefte om in het natuurgebied te recreëren; te wandelen, fietsen, hardlopen. Het is belangrijk om de balans te vinden voor goed gebruik van de natuur. We willen de recreanten niet alleen de natuur laten zien, maar hen ook leren begrijpen wat we doen. Beleving voegt immers veel toe. De Maashorst mag groeien. De behoefte om meer in het groen te leven in de kernen rondom de Maashorst is sterk. Er liggen kansen in het verder trekken van natuur naar de omliggende dorpen en het verbinden van natuurgebieden met elkaar. Dat creëert een groter bewustzijn voor groen en natuur en vooral ook een gezonde leefomgeving. Het zorgen voor een natuurgebied vraagt van ieder inspanning en aandacht. De meningen over hoe die zouden moeten zijn lopen soms uiteen. Maar tegelijk verbindt de Maashorst ons ook. Geografisch, natuurlijk en recreatief. Als gemeenten zijn wij verantwoordelijk voor de toekomst van het gebied. Maar natuurontwikkeling is niet mogelijk wanneer je jaar op jaar aan uitgangspunten blijft sleutelen. De natuur en het gebied zijn gebaat bij rust, en keuzes gericht op lange termijn. Daar werken we aan. Zodat nu en in de (verre) toekomst iedereen kan blijven genieten van ons prachtige natuurgebied. Jeroen van den Heuvel Wethouder Natuur, Duurzaamheid en Recreatie gemeente Maashorst

6

Samenvatting Inleiding Door de provincie Brabant is de Maashorst aangewezen als het grootste aaneengesloten natuurgebied van Brabant met als doel dit gebied te ontwikkelen tot natuur, waarin de grote grazers het landschap vorm geven. Dit plan is door de gezamenlijke gemeenten vastgelegd in het Maashorst Manifest. Om de invloed van de grote grazers op de ontwikkeling van de flora en fauna te kunnen volgen zijn de natuurverenigingen gevraagd om de beginsituatie vast te stellen. Hiertoe zijn in 2009 en 2010 door tientallen leden, aangevuld met specialisten, planten, vogels, zoogdier, amfibieën en reptielen, insecten en andere ongewervelde dieren in kaart gebracht. Daarbij is gebruik gemaakt van de vele bestaande rapporten en is een samenwerking aangegaan met de opleiding Toegepaste Biologie van HAS Den Bosch, die in 2008 is opgestart. De resultaten zijn vastgelegd in een tiental rapporten, die zijn samengevat in “Stand van de natuur in de Maashorst”, 2012. Na 2010 zijn door studenten talrijke onderzoeken uitgevoerd naar flora, fauna en bodem- en waterkwaliteit. In 2019 en 2020 zijn in opdracht van Bosgroep Zuid in het kader van SNL (subsidieverlening) inventarisaties van flora, dagvlinders, sprinkhanen en libellen uitgevoerd.

Daarnaast zijn inventarisaties gedaan van korstmossen, vogels, vleermuizen en andere zoogdieren, amfibieën en reptielen, wilde bijen en mieren, spinnen, hooiwagens, kevers en de macrofauna in vennen, poelen en beken. Voor een overzicht van inventarisaties en onderzoeken, zie literatuurlijst. De resultaten bieden de mogelijkheid om te kijken of de inrichting en het beheer heeft geleid tot een hogere biodiversiteit. Daarbij worden ook de gevolgen van stikstofdepositie, verdroging en klimaatopwarming meegewogen. Flora Door de floragegevens van 2020 te vergelijken met de gegevens van 1980 en 2010 kunnen conclusies getrokken worden over de spontane ontwikkeling van de bossen sinds 1980 Planten hebben een hoge indicatorwaarde voor de kwaliteit van de bodem wat betreft mineralengehalte, hydrologie, zuurgraad, humusgehalte en licht. Er zijn 6137 waarnemingen van planten ingevoerd in waarneming.nl. tegen 5652 waarnemingen in 2010 Het aantal plansoorten in 1980 was 443, in 2010: 524 en in 2020: 615 Het aantal houtige gewassen: bomen, struiken en klimplanten (Fanerofyten) en dwergstruiken (Chamefyten) bedroeg in 1980 66; in 2010 95 en in 2020 131 Het aantal plantensoorten, dat aangeplant of ingezaaid (adventief) is, bedroeg in 1980: 67; in 2010: 106 en in 2020: 173 Invasieve soorten in de Maashorst blijken vooral te bestaan uit zes aangeplante boomsoorten.

De overige als invasief bekend staande soorten komen in minder dan 5 groeiplaatsen voor en gedragen zich (nog) niet invasief. Bossen Bos is de climaxvegetatie in de natuur. In de toestand van de bossen wordt de geschiedenis van het landschap weerspiegeld. Oud bos Het voorkomen van goed ontwikkeld oud bos met meerdere kenmerkende soorten is zeer beperkt. Particuliere bosjes in de buurt van de oudste gehuchten aan de rand van de Maashorst zijn het rijkst. De oorzaak hiervan is de verstoring door houtoogst in de productiebossen, waardoor het gelijkmatige, isostatische milieu (licht, lucht, strooisellaag, vocht, temperatuur) verdwijnt. In de oudste productiebossen, die aangelegd zijn vanaf 1920, beginnen nu ook

7

kenmerkende soorten als adelaarsvaren, salomonszegel en eikvaren zich te vestigen. Blauwe bosbes, lelietje-van-dalen en vooral dalkruid volgen langzaam. Spontane bosontwikkeling De Maashorst heeft een unieke variatie aan bosgemeenschappen. Deze grote variatie is te danken aan de grote variatie in de bodem, die wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van breuken rondom en in de Maashorst. Op de droge voedselarme bodems staat het Kussentjesmos-Dennenbos met ruim 500 exemplaren van de dennenorchis in de kern van de Maashorst. Op de droge horst ontwikkelen de dennenplantages zich tot het gemengd bos en krijgen steeds meer het kenmerk van het Berken-Eikenbos en van het Beuken-Eikenbos op voedselarme grond. Hulst, een indicatorsoort van het Beuken-Eikenbos groeide in 1980 op 2 plaatsen; in 2010 op 62 plaatsen en in 2020 op 441plaatsen. Het aantal houtige gewassen nam in 10 jaar toe van 95 naar 131 soorten. De Amerikaanse vogelkers, ooit ingezet als humusvormer, groeide na bestreden te zijn, in 2020 op 232 plaatsen. De soorten van het Beuken-Eikenbos op voedselrijke grond zoals mannetjesvaren, gewone esdoorn en zoete kers breiden zich vooral uit aan de bosranden langs akkers. Op de natte voedselrijke bodems staat het Elzenzegge-Elzenbroek, dat aan de drogere randen geflankeerd wordt door soorten van het Vogelkers-Essenbos.

Op de enkeerdgronden van de oude landbouwenclaves komt de gemeenschap van het Eiken-Haagbeukenbos tot ontwikkeling. Omdat de bossen van Herperduin voornamelijk staan op dekzand, zijn de rijke bossoorten alleen te vinden in de bosranden langs akkers en in het agrarische gebied Hongersteeg aan de zuidoost rand van Herperduin. Graslanden Het aantal graslandsoorten in het begrazingsgebied neemt na de aanleg in 1989 geleidelijk in aantal toe en stabiliseert zich daarna. Het aantal groeiplaatsen stijgt na de aanleg sterk. Het gebied is in 2000 dicht gegroeid met voornamelijk gewoon struisgras en gestreepte witbol. Er zijn nog veel meststoffen in de zwarte teelaarde. Op plaatsen waar geplagd is, is de vegetatie open en hier en daar groeit zelfs struikheide en dopheide. In 2010 en 2020 handhaven de meeste graslandsoorten zich, ofschoon wel een dalende tendens aanwezig is in het aantal groeiplaatsen. Door verdroging blijkt de dichtheid van de vegetatie in 2020 enorm afgenomen en ontstaan er open plekken in de grasmat. Eenjarige kruiden kleuren het grasland rood. Het aantal plantensoorten in de droge graslanden bedraagt gemiddeld 17 en blijft ver achter bij de natte graslanden in het beekdal van de Venloop met gemiddeld 36 soorten.

Heiden en heischraal grasland De meeste heidevelden zijn droog, maar in 1980 had bijna elk heideterrein een nat gedeelte zoals de heide van de Kanonsberg, Slabroek en het zuidoostelijk deel van de Schaijkse heide met de naam Brobbelbies Na de ruilverkaveling zijn al deze plekken sterk verdroogd. De soorten van natte heidevelden hebben de verdroging en verzuring beter kunnen doorstaan en zijn daardoor gemiddeld talrijker. De soorten van de droge heiden zijn t.o.v. 1980 gehalveerd. Deze negatieve trend heeft zich tot 2020 voortgezet. Door de droge zomers is ongeveer de helft van de heidevegetatie dood en het aantal plantensoorten sterk gedaald. Heide is cultuurland en de graasdruk van de grote grazers is onvoldoende om de opslag van berk en vooral grove den tegen te gaan. Druk begrazing met schaapskudde beperkt de opslag beter zoals op de heide in Herperduin. Korstmossen Korstmossen halen hun voeding uit de lucht en zijn gevoelig voor de stoffen erin. Het zijn daardoor goede indicatoren voor luchtkwaliteit. Tussen 2011 en 2020 is voor de 2e keer een inventarisatie gemaakt van korstmossen en korstmosparasieten in de Maashorst. Het aantal gevonden soorten is met bijna 40% toegenomen van 90 naar 124 soorten. Ondanks de constante luchtvervuiling is dit een gunstige ontwikkeling. Door de stikstofdepositie is er een 8

enorme toename van de nitrofytische (stikstofminnend) soorten zoals Phaeophyscia orbicularis en de gele Xanthoria parietina. Mogelijk is er ook al enig herstel in abiotische factoren opgetreden sinds het vorige onderzoek. Vrijwel alle epifytische korstmossen die in het onderzoeksgebied voorkomen hebben een weinig specifieke ecologie en komen vrijwel overal in Nederland voor. Slechts 6 soorten met een hogere gevoeligheid kunnen worden aangemerkt als kritische soorten. Een rijke groeiplaats van terrestrische korstmossen aan de Palmenweg is helaas door betreding van grote grazers verloren gegaan. De soorten op de grond (terrestrisch) hebben ook meer last van de stikstofdepositie dan de boom bewonende (epifytisch) soorten. Al met al is de waargenomen vooruitgang van de korstmosflora met zijn parasieten een positieve ontwikkeling. De vondst van de nieuw voor de wetenschap beschreven soort Catillaria flexuosa is spectaculair te noemen. Ze komt alleen in Nederland voor en is in 2022 bekend van 9 vindplaatsen. Mossen De mossenwerkgroep van de KNNV-afdeling Eindhoven heeft van januari 2011 tot en met januari 2012 twaalf vooraf geselecteerde kilometerhokken in het natuurgebied de Maashorst geïnventariseerd.

Na eerdere inventarisaties van zeer mosrijke natuurgebieden als De Geelders, Wijboschbroek, Weerterbos en Kampina, waren de leden van de werkgroep benieuwd naar de mosflora in dit voornamelijk droge en zandige gebied met naaldbos en heide. De twaalf kilometerhokken zijn in totaal veertien keer bezocht. Het resultaat mag er zijn: totaal 150 soorten, waarvan 12 soorten die op de Rode Lijst vermeld staan. Het mosrijkste km-hok is km-hok 170-411, de Slabroekse Bergen, met 96 soorten. Daarentegen is het in het centrale deel van het natuurgebied gelegen km-hok 170-413, tussen Palmvense weg en Brobbelbiesweg, het meest mosarm met niet meer dan 46 soorten. Gemiddeld betekent dit: 74 soorten. Omdat de mossen een goede indicator voor milieu invloeden zijn, is een herhaling van dit onderzoek aan te bevelen. Plantensoorten van de Rode lijst De toename van rode lijstsoorten van 21 in 2010 naar 35 soorten in 2020 is vooral te danken aan het inzaaien van zadenmengsels en toepassen van maaisel van kruidenrijk grasland bij de inrichting van nieuwe natuur en verschraalde bermen. 12 soorten worden daarom als adventief beschouwd. Natuurherstel levert meer biodiversiteit op. De vraag is alleen hoelang deze soorten stand houden, als de verdroging, verzuring en vermesting niet tijdig verminderen. Aanbevelingen De aanbevelingen omvatten: Ecologisch verantwoorde bosstrategie en Vernattingsmaatregelen.

Er zijn kritische kanttekeningen geplaatst bij de voorgestelde Antiverdrogingsmaatrelen. Het kappen van 50% van de grove dennen past niet in de strijd tegen klimaatopwarming, waarbij CO2 moet worden vastgelegd in hout. Fauna van de Maashorst Broedvogels De broedvogels zijn door Sierdsema ingedeeld in ecologische vogelgroepen, die kenmerkend zijn voor bepaalde vegetaties of biotopen. Door de ecologische vogelgroepen van de broedvogelinventarisatie van 2010 te vergelijken met die van 2020/2021 kunnen conclusies getrokken worden over de resultaten van 10 jaar natuurbeheer, de kwaliteit van het milieu en de invloed van het warmer wordende klimaat. Broedvogels stellen eisen aan het milieu. Deze veeleisendheid verschilt van weinig kritisch (algemene soorten) tot zeer kritisch en verdwenen. Broedvogels van heide en stuifzand Het aantal aanwezige soorten broedvogels van de heide is beperkt tot enkele algemene soorten. De kwaliteit van de heide was in 2010 ook al slecht en na vier zeer droge zomers is 9

de helft van de heideplanten dood. Er is sprake van een ecologische ramp, die zich al aankondigde door het verdwijnen van de kritische soorten op de heide. Broedvogels van de akkers De kritische broedvogels van de akkers zoals de wulp en patrijs zijn verdwenen. De kwartel is op een enkel geval na ook uit de Maashorst weg. Dat heeft te maken met de kwaliteit van de akkers, die hoofdzakelijk monoculturen van mais bevatten. Broedvogels van de graslanden en grazige ruigtes Door de verdroging van de graslanden vindt er een verschuiving plaats van broedvogels van de fazantgroep met een voorkeur voor vochtige graslanden en ruigten naar broedvogels van droge graslanden, waartoe de veldleeuwerik en graspieper behoren. Broedvogels van struiken, struwelen en heggen De broedvogels van struiken, struwelen en heggen zoals geelgors, putter en zwartkop zijn goed vertegenwoordigd in de Maashorst. Door het browsen van de grote grazers wordt deze houtige gewassen niet minder; in 2010 was er ook al begrazing met grote grazers. Het positieve resultaat is toen al grotendeels bereikt. Broedvogels van boomgroepen, open bos, bosranden en houtsingels Met 16 van de 25 mogelijke soorten in 2010 en 15 in 2020 vindt er een kleine afname plaats. Het aantal territoria neemt gemiddeld licht toe. Sinds 2010 heeft de Bosgroep talloze structuurgaten gemaakt in alle bossen van de Maashorst.

De eerste waarnemingen leverde een toename van struik bewonende zangvogeltjes op zoals winterkoning en roodborst. Na enige jaren bleken vele van de structuurgaten weer dicht te groeien met grove den en ruwe berk. De vorming van mantel- en zoomvegetatie bleef beperkt tot hier en daar opslag van braam, maar in de droge bossen bleef dat zelfs achterwege. In de cijfers van de broedvogeltelling blijkt geen toename van de bosrandstruweelvogels ondanks de zeer grote toename van bosranden in de structuurgaten. Broedvogels van de naaldbossen Bij het maken van structuurgaten zijn alle gekapte grove dennen afgevoerd; daarbij komt nog, dat in de drie droge zomers hele percelen met fijnspar dood gegaan zijn en dat ook de percelen met douglasspar achteruitgang vertonen. Dit heeft niet geleid tot een achteruitgang van de territoria van de kruisbekgroep. Mogelijk speelt de opslag van grove den uit zaad in de structuurgaten hierbij een rol. Broedvogels van de loofbossen Loofbos is in de Maashorst beperkt tot enkele percelen, maar de singels van loofhout langs bosranden en paden hebben nu ook de leeftijd van 100 jaar bereikt. Ook in de grove dennenpercelen komt steeds meer loofhout voor. Het aantal soorten van de loofboomgroep is toegenomen van 13 in 2010 naar 14 van de 17 mogelijke soorten in 2020.

Bijzondere soorten van het loofbos als appelvink, wielewaal, grauwe vliegenvanger, ransuil en vijf soorten spechten doen het goed. Zeer bijzonder is de komst van de raaf, de oehoe en de zeer kritische middelste bonte specht. De holenbroeders als groep zijn met 16 van de 19 mogelijke soorten goed vertegenwoordigd in de Maashorst. De soorten van de havikgroep is met de komst van de raaf compleet. Torenvalk en boomvalk, roofvogels van open gebied met bos, handhaven zich in lage aantallen. Cultuurvolgers Vogels rondom boerderijen en huizen in het buitengebied zoals holenduif, houtduif, grote lijster en spreeuw zijn in 2020 ongeveer gelijk gebleven evenals zwarte roodstaart, witte kwikstaart, steenuil, boerenzwaluw en gierzwaluw. De huiszwaluw handhaaft zich nog net met één locatie en de verdwenen ringmus is recent weer gemeld op Vorstengrafdonk. (mond. mededeling Berry Setton)

10

Broedvogels van de Rode Lijst 2016 De aanwezigheid van 27 rode lijstsoorten in de Maashorst geeft aan, dat er een behoorlijke variatie is aan biotopen met voldoende omvang. Er zijn vier soorten verdwenen en vier soorten erbij gekomen. De komst van grauwe klauwier, oehoe, raaf, tapuit en wielewaal toont aan, dat de natuurlijke begrazing en het ouder worden van het bos voor deze soorten gunstig is. Door de klimaatopwarming vinden zuidelijke soorten als de hop in de Maashorst een geschikt leefgebied. De hop heeft open grasland nodig en grote insecten. Door het open worden van de droge graslanden is het aantal sprinkhanen sterk toegenomen. Dit geldt deels ook voor de andere nieuwkomers als grauwe klauwier. De voorkeur voor het wisentgebied van de grauwe klauwier benadrukt, dat rust ook een bepalende factor is. Zoogdieren Zoogdieren zijn behalve de gehouden grazers slechts zelden te zien in de natuur. Zelfs reeën houden zich overdag schuil. Haas en eekhoorn vormen hierop de uitzondering. Sporen vertellen het meest over hun aanwezigheid. Dit onderzoek maakt ruim dertig soorten zichtbaar of hoorbaar. De inventarisatie van zoogdieren in de Maashorst is sinds 2010 veranderd. Er is volgens gestandaardiseerde methodes gewerkt met meerdere soorten vallen en detectoren. Er zijn door vrijwilligers, studenten en specialisten onderzoeken en inventarisaties uitgevoerd.

Er zijn 34 soorten zoogdieren waargenomen in de Maashorst: 5 grote grazers, 5 insecteneters zoals 3 spitsmuizen, mol en egel, 7 vleermuizen, 4 marterachtigen zoals das, wezel, bunzing en steenmarter en 10 knaagdieren zoals 4 muizen, 3 ratten (bruine rat, 1 muskusrat en waterrat), konijn, haas en eekhoorn. Er is uitgebreid onderzoek gedaan naar vleermuizen in de Maashorst. Er is een vleermuisreservaat ingesteld op het voormalig MOB-complex van Heesch en er zijn 30 vleermuiskasten geplaatst, waarin 670 gewone dwergvleermuizen in 2022 zijn geteld. Er zijn grote kraamkoloniekasten geplaatst, waarbij ca. 260 uitvliegende dieren zijn waargenomen. In de bluskelder van het voormalige MOB-complex Zeeland wordt ook de zeldzame franjestaart gevonden. In de vleermuiskasten op het terrein van Natuurbegraven Maashorst worden tientallen grootoorvleermuizen geteld. Das

In 1980 waren er 15 tot 20 burchten in de Maashorst. Vanaf begin jaren 80 heeft Vereniging Das en Boom, op zowel wettelijk terrein als op gemeentelijk -, provinciaal- als op rijksniveau veel landelijke actiewerk verricht voor een betere bescherming van de das. De contacten met terreineigenaren van het professionele team van Vereniging Das en Boom en die van de vrijwilligers leidden ook in De Maashorst tot een toename van het aantal dassenburchten. In 2010 waren er ruim 50 burchten, die voor 2/3 waren bezet. Na 2010 begon de achteruitgang en in 2022 is de helft van de burchten praktisch verlaten. De oorzaak wordt gezocht in de verruiging van de graslanden na de intreding van de grote grazers, waardoor de dauwpieren niet meer op het korte gras te vinden waren, maar de grote grazers waren er al vanaf 1990. Belangrijk is ook de toename van de verdroging door de aanleg van diepe ruilverkavelingssloten, waardoor de wormen dieper wegkruipen. De sterke toename van de droogte na 2010 is ook te zien aan het droogvallen van vennen en poelen. Door voedselgebrek komen de dassen ook naar de parken en tuinen in stedelijk gebied. Amfibieën De Maashorst is met negen soorten amfibieën een rijk natuurgebied te noemen. De amfibieën zijn de grootste en meest kenmerkende bewoners van de vennen, poelen en beken van de Maashorst. In slechts 5 van de 77 wateren zijn geen amfibieën gevonden.

De algemene soorten: kleine watersalamander, gewone pad, bruine kikker en bastaardkikker blijken ook in de Maashorst de meest talrijke te zijn. Deze soorten stellen de laagste eisen aan hun voortplantingswater. Ook het landbiotoop bepaalt het succes van de soorten.

11

Doordat alle beeklopen en veel poelen en vennen in Maashorst en Herperduin in 2018 en 2019 zijn droog gevallen, is de voortplanting van vooral de zeldzame soorten zoals kamsalamander, alpenwatersalamander, heikikker en poelkikker achteruitgegaan en is het aantal juveniele amfibieën sterk afgenomen. Reptielen Levendbarende hagedissen Vanaf het begin van het onderzoek aan levendbarende hagedissen was de heide het favoriete biotoop van dit reptiel. Voor 2010 werden ook op een verlaten akker op de Brobbelbies met een open structuur regelmatig zonnende hagedissen gezien. In 2010 vonden alle waarnemingen plaats op heidevelden en een corridor tussen de Kanonsberg en het ecoduct over de provinciale weg. Deze is aangelegd door het kappen van grove dennen. Door verbossing met opslag van den en berk verdwijnen zonplekjes en verhuizen hagedissen naar bosranden en ruigtes. In 2020 valt een grote verandering te constateren. De grote droge heidevelden zijn verlaten door de levendbarende hagedis. De helft van de heide is dood. Op heidevelden met dopheide zoals de Schaijkse vennen, Snippenjacht, natte heide bij het Groot Ganzenven en Munven zijn nog geschikte biotopen voor de levendbarende hagedis. Ook op de nog jonge structuurrijke graslanden van de Brobbelbies leven hagedissen.

De droge graslanden van de taurosbegrazing en de wisentbegrazing zijn te kaal geworden en geven geen beschutting meer aan hagedissen. Hazelworm In 2010 is voor het eerst een juveniele hazelworm gevonden in Herperduin. Door gericht onderzoek in de jaren daarna werden ook volwassen dieren gevonden. Er werden enkele keren dode hazelwormen op fietspaden aangetroffen. Omdat het asfalt warmte vasthoudt, is het een favoriete zonplek. Insecten en andere ongewervelden Sprinkhanen Sprinkhanen en krekels zijn bewoners van droge en natte graslanden, heiden, heiden met stuifzand, struwelen en bomen. Samen met dagvlinders en libellen zijn het indicatorsoorten voor een goed natuurbeheer. In een biotoop met een beetje variatie leven gewoonlijk drie tot vier soorten. In graslanden van de intensieve landbouw leven er geen. In 2010 zijn 21 soorten geteld; het zuidelijk spitskopje, dat goed kan vliegen is in 2010 voor het eerst in de Maashorst waargenomen. In 2020 zijn 23 soorten waargenomen. Er zijn 3 nieuwe soorten bijgekomen: Moerassprinkhaan, Bramensprinkhaan en Boomkrekel. De Moerassprinkhaan is in Brabant aan een opmars bezig in vochtige graslanden en beekoevers; door de aanleg van natuuroevers langs beken ontstaan er goede verbindingszones tussen natuurgebieden. De blauwvleugelsprinkhaan en de heikrekel zijn soorten van open heidevelden met stuifzand.

Door de droogte zijn de heidevelden sterk achteruit gegaan als leefgebied van de sprinkhanen, maar deze soorten verschijnen nu wel op de droge graslanden, die door de droogte opener zijn geworden. In de graslanden leven enorme aantallen sprinkhanen, die bulkvoer vormen voor insectenetende vogels. Libellen Libellen zijn indicatoren voor natte milieus zoals dagvlinders voor droge milieus. Het zijn insecteneters en zijn gevoelig voor waterkwaliteit. Ze hebben evenals dagvlinders variatie in structuur van de omgeving nodig. Met 43 soorten zijn de libellen de meest diverse groep van de macrofauna. De biotopen zijn ook zeer gevarieerd van zuur en voedselarm tot basisch en voedselrijk; dit onderstreept de bijzondere natuur van de Maashorst met zijn breuken, beekdalen en wijstgronden. Het aantal poelen in de Maashorst is na 2010 toegenomen tot 76 vooral als aanpassing aan de verdroging. Dit heeft geleidt tot een toename van het aantal soorten van 33 naar 43. Belangrijk hierbij is de groei van oever- en waterplanten rondom de 12

vennen en poelen en langs de oevers van de beeklopen. Door de klimaatveranderingen neemt het aantal zuidelijke soorten in de Maashorst toe. Zuidelijke soorten, die al enkele jaren aanwezig zijn, zijn vuurlibel en zwervende heidelibel. Meer recente nieuwkomers zijn de gaffelwaterjuffer, zuidelijke heidelibel, zuidelijke glazenmaker en de zuidelijke keizerlibel. Dagvlinders Door de zure regen spoelen mineralen uit de teellaag. Zware metalen zoals aluminium en mangaan gaan overheersen en komen in het bladmoes terecht, waardoor de mortaliteit van de rupsen stijgt. Door het dicht groeien van de grasmat verdwijnen waard- en nectarplanten en daarmee ook de dagvlinders. Door de drie zeer droge zomers werd de grasmat open en kleurden de graslanden rood door zachte ooievaarsbek en reigersbek, de waardplanten van het bruine blauwtje, dat vrij algemeen werd. Ook andere kleine graslandvlinders als hooibeestje en kleine vuurvlinder profiteerden van het open worden van de graslanden. De zuidelijke soorten als distelvlinder, koninginnenpage, gele en oranje luzernevlinder en de kleine parelmoervlinder profiteerden van de warme zomers en namen in aantal toe. Door het verschijnen van deze soorten in de Maashorst na 2010 nam het aantal soorten weer toe van 22 naar 26 soorten.

Er zijn meerdere herstelinitiatieven in de Maashorst ondernomen: vlinderidylle, bruine eikenpage project, introductie van de veldparelmoer. Bijen en angeldragende wespen van de Maashorst In het voorjaar en in de zomer van 2010 zijn 26 soorten wilde bijen gevonden en 17 soorten wespen. De resultaten van deze veldverkenningen waren niet meer dan een eerste aanzet om tot een totaalbeeld te komen van de aculeate vliesvleugeligen (angeldragende bijen en wespen) van de Maashorst. In juli 2019 en juli 2022 zijn 27 soorten wilde bijen gevonden, waarvan 17 soorten nieuw waren voor de Maashorst. Van de wespen zijn slechts 6 soorten geteld, waarvan 5 nieuw waren. Er zijn totaal 43 soorten wilde bijen en 22 soorten wespen bekend van de Maashorst. Er hebben in de tien jaar natuurbeheer grote veranderingen plaats gevonden. Behalve de uitbreiding van de begrazing en andere grote grazers is de grasmat door de toegenomen droogte en hoge temperaturen een meer open grasmat geworden en zijn nu ook in de open grasmat van de begrazing nestjes van wilde bijen te vinden. Door het verdwijnen van plantensoorten neemt het aantal soorten wilde bijen af. Veel wilgen verdwijnen door de zeer toegenomen vraat van runderen en paarden. De verdroging versterkt dit proces. Dit heeft grote nadelen voor voorjaarssoorten van de bijenfauna.

Daarom een warm pleidooi om wilgenstruwelen en wilgenbomen buiten de begrazing te houden en te streven naar de aanwezigheid van meer wilgen op diverse locaties in de Maashorst. Mieren van de Maashorst Er zijn 69 inheemse soorten, waarvan er tot 2011 12 in de Maashorst zijn gevonden. Vooral de grote bosmieren hebben een grote invloed op het bestrijden van plagen en dragen daardoor bij aan de stabiliteit van het bosmilieu. Van 2011 tot 2021 stonden 16 soorten op de lijst. In 2018 werd door studenten op de Snippenjacht de muurmier (Lasius emarginatus) gevonden. Tot dan was deze zuidelijke soort slechts bekend van enkele steden. De muurmieren uit de Maashorst liggen nu opgeslagen in Naturalis. Bij verder onderzoek naar de muurmier zijn er door studenten en de Mieren Werkgroep Nederland (MWG) in augustus 2021 in de Maashorst nog 6 nieuwe soorten gevonden, zodat de teller nu op 22 soorten voor de Maashorst staat. De muurmier werd niet meer gevonden. In juli en augustus 2011 zijn 72 nesten van de grote bosmieren gevonden. In 2020 bleef het aantal steken op 12 nesten. Voor de grote achteruitgang van het aantal nesten van de rode bosmieren is geen eenduidige verklaring gevonden. Rode bosmieren 13

maken hun nesten vooral in bosranden, zodat de zon zorgt voor opwarming. De verwachting was, dat door de aanleg van talloze structuurgaten er meer geschikte bosranden voor de rode bosmieren zouden ontstaan. Het maken van structuurgaten heeft wel geleidt tot afname van bomen, waarin de mieren luizen melken; dat zijn zomereiken, berken en dennen en sparren. De structuurgaten groeien binnen enkele jaren vaak weer dicht, waardoor er een verslechtering van de natuurlijke, structuurrijke bossen heeft plaats gevonden. Een mogelijke andere verklaring kan ook de afname van prooidieren van de rode bosmieren zijn. De kwaliteit van de zomereiken neemt af door de verzuring van de bosbodem. De bodemschimmels (mycorrhiza) sterven, waardoor de zomereik gebrek aan water en mineralen als calcium, kalium, magnesium en natrium krijgt. Dat heeft grote gevolgen voor de hele voedselketen. Door een tekort van die belangrijke mineralen in het blad van de eik, krijgen ook de plantenetende en zuigende insecten ze minder binnen. Spinnen In 2011 waren slechts 7 soorten spinnen op naam gebracht. In Herperduin zijn in 2013 door studenten 32 soorten aangetroffen. Bij een onderzoek in najaar 2015 door een oud student en spinnenkenner werden 65 soorten geteld. Bij een vervolgonderzoek in voorjaar 2016 zijn ook de voorjaarssoorten in kaart gebracht.

Van de ruim 600 voorkomende spinnensoorten in Nederland zijn nu totaal 96 soorten verspreid over 18 families in de Maashorst aangetroffen. Met name het grasland betrof hoge aantallen aan soorten die in de andere gebieden niet zijn gevonden. In de hoge grassen vestigen zich voornamelijk webbouwers, terwijl de bodembewonende spinnen vooral te vinden zijn in open vegetatie. Van de 96 soorten zijn 7 soorten zeldzaam. Daarnaast is door het aantreffen van zowel volwassen als juveniele gewone mijnspinnen (Atypus affinus) ook de reproductie van deze soort vastgesteld in natuurgebied de Maashorst. Loopkevers 1982 Het bodemfaunaonderzoek in 1982 is uitgevoerd in 1 naaldbos, 2 droge loofbossen, 1 nat loofbos en 1 droog heideveld. Er zijn ruim 30.000 beestjes verzameld. Hiervan waren 3165 kevers, die gedetermineerd zijn tot 23 families. De roofkevers bestaan uit: loopkevers (Carabidae) , kortschildkevers (Staphylinidae) en zandloopkevers (Cicindelidae). Bij dit onderzoek zijn 1981 loopkevers verzameld, 591 kortschildkevers en een groene zandloopkever (Cicindela campestris). De loopkevers zijn tot de soort gedetermineerd: 29 soorten. 2015 en 2016 Het bodemfaunaonderzoek in 2015 en 2016 is uitgevoerd in 4 droge heidevelden, 1 nat heideveld en 1 grasland. De kevers bestonden uit Loopkevers (Carabidae), aaskevers (Silphidae) en overige keverwaarnemingen.

Van de bijna 400 soorten loopkevers die voorkomen in Nederland zijn er gedurende dit onderzoek (najaar 2015 en voorjaar 2016) 39 gevonden waaronder één zeldzame soort Bronzen heideloper (Olistuphus rotundatus). Conclusie Het aantal loopkevers is van 29 soorten in 1982 toegenomen tot 39 soorten in 2016. Ofschoon de onderzoeken grotendeels in verschillende vegetatietypen zijn uitgevoerd, is de toename van loopkevers positief te noemen. Loopkevers leggen relatief grote afstanden af en de soorten van de heide en droog bos zijn deels hetzelfde. Loopkevers vormen de top van de voedselketen bij de bodemfauna en soortentoename is een goede ontwikkeling.

14

Hooiwagens In Nederland zijn 30 soorten hooiwagens bekend. Bij een bodemfauna onderzoek in 1982 zijn 9 soorten hooiwagens gevonden in 4 bostypen van naaldhout, nat en droog loofhout en een droog heideveld. In twee onderzoeken na 2010 op 4 heidevelden en een grasland zijn er slechts drie soorten bij gekomen tot 12 soorten totaal. Twee hiervan zijn zuidelijke soorten, die pas in de jaren 90 in Nederland zijn verschenen. Macrofauna Door de invloed van breuken is er een grote variatie aan poelen en vennen van zuur tot basisch en van voedselarm tot voedselrijk. De basische poelen zijn gevoelig voor blauwalg. De grote rijkdom aan soorten (165) is te danken aan de grote variatie aan biotopen door de aanwezigheid van breuken op en om de Maashorst. In het Handboek Natuurdoeltypen worden de flora- en faunasoorten vermeld, waarvan een bepaald percentage aanwezig moet zijn voor een goede kwaliteit. De droogvallende bron of beek en gebufferde poel voldoen aan deze normen, maar het aantal in de Maashorst aanwezige doelsoorten van het zwak gebufferde ven (38) en het zure ven (17) is een stuk hoger dan de norm (resp. 29 en 12). De verdroging van de Maashorst leidde tot het uitdiepen van de poelen. Hierdoor werden deze meer basisch en nam de biodiversiteit erin af. Habitatrichtlijnsoorten Dit zijn soorten die een Europese bescherming genieten.

Dat zijn in de Maashorst de poelkikker, heikikker, rugstreeppad, de kamsalamander en de gevlekte witsnuitlibel. De overige amfibieën zijn ook wettelijk beschermd. Rode lijstsoorten In en om de poelen, vennen en beken komen 14 planten en 17 macrofaunasoorten van de Rode lijst voor. Met de Methode van BIJ12 wordt de natuurwaarde van de Maashorst op een objectieve manier bepaald. - Natuurgebied De Maashorst met 3500 ha voldoet ruimschoots aan de norm voor de omvang en heeft stuifzanden, periodiek hoge grondwaterstanden en grote grazers. - Zes beheertypen in de Maashorst zijn gelijk of groter dan 35 ha: Beek en bron, zoete plas, droge heide, droog schraalland, kruiden- en faunarijk grasland en dennen-, eiken- en beukenbos. De Maashorst krijgt hiermee de kwalificatie: midden. - Biotische kwaliteit wordt uitgedrukt in het voorkomen van een selectie van karakteristiek geachte en kwalificerende flora- en faunasoorten uit de kleinschalige beheertypen. Uit beide kwalificerende soortgroepen ( 3 florasoorten en 27 faunasoorten) zijn 30 soorten aanwezig in de Maashorst. Op basis van het voorkomen van kwalificerende planten- en broedvogelsoorten behaalt De Maashorst een midden score.

- De landelijke gemiddelde stikstofdepositie per ha per jaar is circa 21 kg stikstof per ha (circa 1500 mol) (Bron: Rijksoverheid Compendium voor de Leefomgeving 2020) Op basis van de stikstofdepositienorm voor gevoelige vennen en duinen in het zandlandschap van 5-10 kg per ha per jaar scoort de Maashorst de norm laag. - Bepaling van grootschalig, natuurlijk landschap vindt plaats aan de hand van procesfactoren en de aanwezigheid van kwalificerende sleutelsoorten. Wanneer droogte en stikstofdepositie beperkt worden, kan hiervoor een middenscore bereikt worden.

15

Conclusies per groep in relatie tot beheer, milieu en klimaat Flora Oud bos bestaat slechts uit kleine elementen bij de dorpen op de Maashorst. Kenmerkende soorten van oud bos verspreiden zich slechts langzaam over de honderd jaar oude productiebossen. Oorzaak is de verstoring van de bosbodem door houtoogst. Spontane bosontwikkeling Rijke bossen bevinden zich in de beekdalen en boven de breuken. De dennenplantages zijn spontaan overgegaan in gemengd bos door toename van loofhout. Door zure regen en verdroging treedt eikensterfte op. Graslanden Waren in 2010 nog dichte grasmatten; door de droogte werden de graslanden opener, maar zijn tamelijk soortenarm aan kruiden. De natte graslanden van de beekdalen zijn veel soortenrijker. Heiden Waren in 2010 al soortenarm; in 2020 zijn veel heidestruiken dood. Korstmossen Door onderzoek zijn de korstmossen en de korstmosparasieten toegenomen van 90 naar 124 soorten. Door stikstofdepositie is er een toename van stikstofminnende soorten. Mogelijk is enig herstel van abiotische factoren opgetreden, die bijdraagt aan de toename. Mossen Het aantal van 150 soorten in 2012 is behoorlijk; herhaling van het onderzoek is nodig voor conclusies. Rode lijstsoorten Van 20 soorten in 2010 is er een toename tot 35 soorten in 2020 voornamelijk door inzaaien en toepassen van maaisel.

Aanbevelingen bestaan uit Ecologisch verantwoorde bosstrategie en vernattingsmaatregelen. Fauna Broedvogels Alle kritische soorten van heide, stuifzand en akkers zijn verdwenen. Broedvogels van struiken, struwelen en heggen zijn goed vertegenwoordigd. De extensieve begrazing door de grote grazers laat de struikenvegetatie in stand. Bosrandvogels zijn redelijk vertegenwoordigd, maar nemen in aantal niet toe ondanks de grote toename van bosranden in structuurgaten. De broedvogels van de naaldbossen handhaven zich ondanks de kap van grove dennen in de structuurgaten; de opslag van grove dennen uit zaad draagt daar mogelijk aan bij. Broedvogels van loofbossen nemen in aantal territoria en soorten toe door de toename van loofhout. Rode lijst De komst van de grauwe klauwier, oehoe, raaf en tapuit toont aan, dat de natuurlijke begrazing en het ouder worden van het bos gunstig is voor de soortenrijkdom. Zoogdieren Het aantal zoogdieren is na 2010 bijna niet veranderd, ook niet door de uitbreiding van de begrazing. De steenmarter, die in 2010 voor het eerst nog buiten de Maashorst opdook, is in 2020 in ieder kilometervak waargenomen. Door de droogte neemt de dassenpopulatie af en de dassen dringen zelfs stedelijk gebied binnen. Amfibieën Het aantal van 9 soorten blijft gelijk, maar door de droogte neemt de verspreiding stevig af.

Reptielen De levendbarende hagedis verdwijnt uit de heidevelden en wordt vaker aangetroffen in bosranden en ruigtevegetaties. 16

Sprinkhanen Het aantal sprinkhanen op de heide neemt sterk af, maar in de open geworden graslanden nemen de aantallen spectaculair toe. Libellen Het aantal soorten libellen is hoog door de variatie in water ten gevolge van de basische kwel van breuken. Door het graven van sloten bij de ruilverkaveling was het grondwaterpeil gezakt. Daarom zijn tientallen poelen gegraven, waardoor meer voortplantingswater ontstond. Door de extreme warme zomers stonden ook de grootste poelen, vennen en beeklopen droog. Vooral de zeldzame soorten van voedselarme en zure poelen dreigen te verdwijnen. Dagvlinders Door verdroging, verzuring en vermesting nemen de waard- en nectarplanten van dagvlinders af; de bijzondere soorten zijn verdwenen en de algemene soorten worden zeldzamer. Door de warmere zomers nemen zuidelijke soorten in de Maashorst in aantal toe. Herstelprojecten hebben nog geen concrete resultaten opgeleverd. Wilde bijen en wespen Door onderzoek is het aantal soorten toegenomen, maar door het verdwijnen van wilgen ten gevolge van droogte en vraat van de grote grazers zullen de voorjaarssoorten achteruit gaan. Mieren Door studentenonderzoek is het aantal soorten bijna verdubbeld. Het aantal nesten van de rode bosmier is sterk afgenomen ondanks de grote toename van bosranden in de structuurgaten.

Spinnen, loopkevers en hooiwagens De onderzoeken geven een beeld van de soortenrijkdom van deze groepen, maar vervolgonderzoek is nodig voor conclusies. Macrofauna Door de variatie in poelen en vennen ten gevolge van de aanwezige breuken is de macrofauna soortenrijk en de kwaliteit van de zwak gebufferde en zure vennen goed tot zeer goed. Door de droge zomers wordt de macrofauna bedreigd.

17

Inleiding Het Brabants Dagblad bericht op zaterdag 28 januari 2023: ”Brabantse natuur roept nog altijd hard om hulp. Zorgen blijven groot”. Dit rapport doet verslag van de ontwikkelingen in flora en fauna van 2010 tot 2020 in het natuurgebied De Maashorst. De Maashorst is door de provincie Brabant 2010 aangewezen als grootste aaneengesloten natuurgebied in Brabant, waar de mens als beheerder zich terug trekt en het beheer overlaat aan grote grazers. Er zijn tekenen van een ecologische ramp van flora en fauna. Dit langjarige onderzoek probeert niet alleen de problemen te beschrijven, maar ook de positieve ontwikkelingen te benoemen en adviezen te geven voor herstel. Om een beeld te krijgen, waar de problemen in de natuur door worden veroorzaakt, worden de grootste bedreigingen in “kaart” gebracht. Opwarming van het klimaat door CO2 uitstoot

Satellietinstrument Tropomi meet stikstofdioxide (NO2) over de hele wereld. Via NO2 kunnen de hotspots van CO2 door verbranding van fossiele brandstoffen worden getraceerd. Op de kaart is te zien, dat de CO2 uitstoot in Nederland en het roergebied verreweg het grootst is. Dit geeft Nederland de morele plicht om deze uitstoot te compenseren. De meest voor de hand liggende mogelijkheid is het vastleggen van CO2 in hout. “Kappen met kappen” is dan ook het motto van de Natuurorganisaties De Maashorst. Haal het hout voor de bouw etc. uit landen, die geen problemen veroorzaken met CO2 uitstoot en vol staan met productiebossen zoals de Scandinavische landen. Daar sterven de sparrenbossen (nog) niet door de klimaatopwarming.

18

Verdroging, verzuring en vermesting

“Droogtekaart” van Nederland

Kaart met ammoniakuitstoot

Het grondwatertekort in Nederland wordt veroorzaakt door drinkwaterwinning (199 miljoen kubieke meter per jaar), industrie (21,5 miljoen), beregening (100 miljoen) en ongeregistreerde grondwaterwinning (30 miljoen) Bron: Waterschap De Dommel. B.D. 16-2-2023. Het doorlopend potentieel neerslagoverschot is negatief; er is dus een tekort. Wat deze kaart duidelijk maakt, is dat de Maashorst (donker rode vlek in cirkel) een groter water tekort heeft dan de rest van de peelhorst. De hoge zandgronden zijn geheel afhankelijk van de neerslag. Dit tekort is structureel sinds de ruilverkaveling, waarbij neerslag in het voorjaar zo snel mogelijk wordt afgevoerd en geen tijd krijgt om het grondwater aan te vullen. Er zijn voorstellen om gebiedsvreemd water aan te voeren, maar dat zou de kwaliteit van het grondwater nog meer verslechteren dan nu al door bemesting, gebruik van landbouwgif en ammoniakdepositie via de lucht het geval is. Door de lage grondwaterstand zijn mineralen minder beschikbaar voor planten; vooral de vlak wortelende bomen zoals eiken hebben daar last van. Verzuring en vermesting De Maashorst ligt in het deel van Brabant met de hoogste ammoniakuitstoot. Door de zure regen, die dit veroorzaakt, lossen mineralen in de bovengrond op en spoelen uit naar het diepe grondwater. De bovengrond verzuurt en het humuscomplex, dat voedingstoffen bindt, wordt afgebroken.

De bodemschimmels (Mycorrhiza) sterven, waardoor eiken geen mineralen en water meer krijgen en verhongeren. Door de overvloed aan ammoniak worden grassen, bramen en brandnetels bevorderd, maar planten van voedselarme milieus verdwijnen daardoor. Toch zijn er in de Maashorst tegenkrachten, die positieve ontwikkelingen mogelijk maken: basische kwel langs de breuken in en rondom de Maashorst. Dit onderzoek maakt duidelijk, dat de Maashorst een kerngebied is van het Unesco Geopark Peelhorst en Maasvallei i.o. 19

Tekens van een ecologische ramp

Eikensterfte in bos met stikstofminnende kruiden en grassen

Wandelpad door het Groot Ganzenven 30-9-2022

20

Bovenloop van de Palmenloop, die het water van het Palmven moet afvoeren 19-2-2023

Poel naast de volle Venloop 19-2-2023

21

2.

Ligging van het gebied

Levendige schil Natuurkern Natuurschil

Begrenzing van De Maashorst vastgelegd in Inrichting- en beheerplan (IbeP) 2022-2028: zwarte doorgetrokken lijn is de grens van de natuurschil en de zwart gestippeld is grens van de natuurkern. Daarbuiten bevindt zich de levendige schil, die geen deel uitmaakt van dit IBeP.

22

3. 3.1

Flora van de Maashorst Inleiding

In 2018 is met behulp van plantenkenners van IVN Uden en Oss begonnen met de inventarisatie van de flora van het natuurgebied de Maashorst. Het onderzoeksgebied omvat de natuurkern en natuurschil van Maashorst en Herperduin uitgebreid met Hooge Vorssel met het Bomenpark. Behalve de gebieden, die in opdracht van de Bosgroep in het kader van SNL (Subsidiestelsel Natuur en Landschap) zijn gemonitord, zijn ook de bossen en natuurgebiedjes binnen het gebied van het hele IbeP geïnventariseerd. Zie kaart. Door de floragegevens van 2020 te vergelijken met de gegevens van 1980 en 2010 kunnen conclusies getrokken worden over de spontane ontwikkeling van de bossen sinds 1980; daarbij kunnen de ontwikkelingen van de flora onder invloed van de gevoerde inrichting en het beheer (IbeP) beoordeeld worden. Er moet ook rekening gehouden worden met de gevolgen van de ruilverkaveling in de Maashorst, de verzuring, vermesting en verdroging en de invloeden van het warmer wordende klimaat. Planten zijn gevoelig voor omgevingsinvloeden en zijn kunnen beschouwd worden als metertjes, die in de grond gestoken zijn. In het Natuurplan De Maashorst (2009) is gekozen voor een zo natuurlijk mogelijk beheer: de begeleid-natuurlijke eenheid op zandgrond. Hierbij mogen alleen bij de inrichting van het landschap de abiotische factoren als waterhuishouding en bodem aangepast worden.

Ook de omvorming naar natuurbos door bosrandomvorming en het terugdringen van exoten behoort bij de inrichting te worden uitgevoerd. Om dit op een verantwoorde manier te kunnen doen is de kennis van de verspreiding van de flora noodzakelijk. De wet Natuurbescherming (incl. de oude Flora- en Faunawet) stelt als voorwaarde voor de ingreep, dat de natuurwaarden in kaart moeten worden gebracht. (Stand van de natuur in De Maashorst, 2012) Natuurbeheer houdt de zorg in voor biodiversiteit. Het beheer zal bestaan uit het bijsturen (begeleiden) van de begrazing. Ook hierbij is het noodzakelijk te weten, wat er in het terrein groeit. De inventarisaties van 2010, waarbij de beginsituatie is vastgesteld, zijn in 2019 en 2020 opnieuw uitgevoerd, zodat kan worden bekeken of het gevoerde beheer gezorgd heeft voor toe- of afname van de flora. Op grond van de resultaten van jaarlijkse terreinschouw worden ook de gevolgen van het begrazingbeheer voor flora en fauna bekeken en wordt zo nodig de grootte van de kudde aangepast (graasdruk).

23

3.2

Methoden

Het uitgangspunt van de inventarisaties is het vaststellen van de natuurlijke vegetatie in de natuurkern. Er zijn geen opnames gemaakt op particuliere grond. Na 2010 zijn in het kader van bosrevitalisering overal rijke bossoorten aangeplant; deze zijn te herkennen aan de uniforme grootte en de aanplant in “klumpen” (groepen van ongeveer 20 exemplaren) vaak met een vraatbescherming in de vorm van een smeersel of bamboestokken. Deze aanplant is niet opgenomen. 1980 In 1980 is het natuurgebied de Maashorst met de Hooge Vorssel geïnventariseerd; Herperduin vormde hier nog geen onderdeel van. De Gaalsche heide nabij Reek behoorde daar wel bij, maar valt nu niet meer onder het gebied van het IBeP. Er is bij de inventarisatie in het bijzonder gekeken naar kensoorten van de rijke bossen; hierbij is uitgegaan van de Potentieel Natuurlijke Vegetatie (PNV) zoals weergegeven in het proefschrift van Hendrikx, 1977: Natuurpark “de Maashorst”. Van de bijzondere natuurgebiedjes (hotspots) in het overwegende agrarische landschap zoals heidevelden, beekdalen, moerassen en vennen, zijn floraopnames opgenomen in het rapport: De flora in het natuurpark “De Maashorst” N.A. Ettema, 1980. 2010 De inventarisatie van de kilometerhokken heeft plaats gevonden met behulp van FLORONstreeplijsten. Hierbij worden alle plantensoorten aangestreept op een lijst, waarop alle vaatplanten van Nederland staan.

Van bijzondere soorten wordt met een code aangegeven hoeveel planten er bij benadering groeien. A = 1 ex., B = 2 – 5 ex., C = 6 – 25 ex., D = 26 – 50 ex, E = 51 – 500 ex., F = 501 – 5000 ex., G = meer dan 5000 ex. Verder zijn rode lijstplanten en kensoorten van bosgemeenschappen ook op deze kaart ingetekend, zodat de Amersfoort-coördinaten te bepalen zijn. Deze gegevens zijn door de districtscoördinator van FLORON, dhr. Joep Spronk, gedigitaliseerd. Deze digitale gegevens met Amersfoort-coördinaten zijn door Stijn van Gils ingevoerd in Arc GIS; met dit programma kunnen verspreidingskaarten gemaakt worden voor elke plantensoort of een selectie van planten. Door veranderingen in de verspreiding van plantengemeenschappen kunnen conclusies getrokken worden over de ontwikkeling van de flora. De inventarisaties zijn uitgevoerd door leden van Natuur- en milieuverenigingen uit Oss en Uden. 2020 In 2020 zijn alle planten vastgelegd met het programma Waarneming.nl. Leden van de plantenwerkgroep van IVN Uden en Oss hebben op basis van kilometerhokken het hele gebied van het IBeP geïnventariseerd. Dit zijn de natuurkern en de natuurschil. De levendige schil is niet meegenomen. De data zijn met x- en y-coördinaten vastgelegd in de NDFF (Nationale Databank Flora en Fauna). Hierbij is gebruik gemaakt van een lijst met doelsoorten van de SNL en de kensoorten van de bosgemeenschappen.

Daarbij zijn de algemene soorten als zomereik en ruwe berk etc. slechts sporadisch ingevoerd. Om de bedekkingsgraad in waarneming.nl in te kunnen voeren is de karteerschaal FLORON omgezet in een digitale schaal van 0 tot 7.

24

FLORON SCHAAL 0 A 1 B 2 C 3 D 4 E 5 F 6 G 7

AANTAL EXEMPLAREN 0 1 2–5 6 – 25 26 – 50 51 – 500 501 – 5000 > 5000

OPPERVLAK (M²) <1 1–5 5 – 25 25 – 50 50 - 500 500 – 5000 > 5000

De soorten met bedekkingsgraad zijn per 50 m genoteerd. (Kaarten met 50 m grid) 3.3

Resultaten

Er zijn 6137 waarnemingen van planten ingevoerd in waarneming.nl. tegen 5652 waarnemingen in 2010 Het aantal plansoorten in 1980 was 443, in 2010: 524 en in 2020: 615 Het aantal houtige gewassen: bomen, struiken en klimplanten (Fanerofyten) en dwergstruiken (Chamefyten) bedroeg in 1980 66; in 2010 95 en in 2020 125. Zie bijlage Houtige gewassen. Invasieve soorten Van de houtige gewassen zijn 21 soorten als invasief aangemerkt. 15 soorten komen op minder dan 5 locaties voor en gedragen zich (nog) niet invasief. Zes invasieve soorten zijn aangeplant zoals Amerikaans krentenboompje, Amerikaanse eik, Amerikaanse vogelkers, robinia, Weymouthden en westelijke hemlockspar. Zie Bijlage Invasieve houtige planten. Er zijn ook kruiden, die zich wel invasief gedragen zoals watercrassula, die groeit in en langs 7 vennen. Het aantal plantensoorten, dat aangeplant of ingezaaid (adventief) is, bedroeg in 1980: 67; in 2010: 106 en in 2020: 173 De verschillende vegetaties worden afzonderlijk besproken 3.3.1 Bossen Spontane bosontwikkelingen in 1980, 2010 en 2020. In 1980 waren de effecten van de ruilverkavelingen in Brabant op de natuur in het natuurgebied de Maashorst nog niet zichtbaar. De florainventarisatie van toen geven een redelijk beeld van de natuurlijke vegetatie, voordat schaalvergroting, verdroging, verzuring en vermesting het beeld gingen bepalen.