Bijlage_2__Consultatieversie_Koersdocument_inwoners_met_een_psychische_kwetsbaarheid_2024-2028

Consultatieversie Januari 2023

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028

Zorg, opvang en ondersteuning voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid Regio Brabant Noordoost-Oost

1

Consultatieversie Januari 2023

Inhoudsopgave 1. INLEIDING ...................................................................................................................................................................4 1.1 DE KOERS ...........................................................................................................................................................................4 1.2 DE AMBITIE .........................................................................................................................................................................4 1.3 SAMENHANGENDE NOTITIES: GOVERNANCE – BELEID – UITVOERING ...............................................................................................4 2. DE DOELGROEP ...........................................................................................................................................................6 2.1 INWONERS MET EEN PSYCHISCHE KWETSBAARHEID ......................................................................................................................6 2.2 BEPALEN VAN DE ONDERSTEUNINGSBEHOEFTE ...........................................................................................................................6 2.3 DUIDING VAN DE DOELGROEP NAAR ONDERSTEUNINGSBEHOEFTE ..................................................................................................6 3.

ONTWIKKELINGEN EN RISICO’S ...................................................................................................................................8 3.1 MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN .....................................................................................................................................8 3.1.1 Mentale gezondheid.................................................................................................................................................8 3.1.2 Tekort aan woningen ...............................................................................................................................................8 3.1.3 Krapte op de arbeidsmarkt.......................................................................................................................................9 3.2 HERVORMINGEN IN DE GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG (GGZ).....................................................................................................9 3.2.1 De ambulantisering van de GGZ ...............................................................................................................................9 3.2.2.

De hervorming van de langdurige GGZ .................................................................................................................10 3.2.3 Landelijke evaluatie van de Wet verplichte GGZ ....................................................................................................10 3.2.4 Ontwikkelingen GGZ in de regio .............................................................................................................................10 3.2.5 Visie op de GGZ ......................................................................................................................................................11 3.3 TOENAME VAN DE GROOTSTEDELIJKE PROBLEMATIEK.................................................................................................................11 4. SCHAARSTE EN VERDELINGSVRAAGSTUKKEN ............................................................................................................13 4.1 BELEIDSUITGANGSPUNTEN BIJ SCHAARSTE EN VERDELINGSVRAAGSTUKKEN .....................................................................................13 5.

BELEIDSUITGANGSPUNTEN EN AMBITIES ..................................................................................................................17 5.1 OMGANG MET INWONERS MET EEN PSYCHISCHE KWETSBAARHEID ...............................................................................................17 5.2 SAMENWERKING TUSSEN GEMEENTEN ....................................................................................................................................17 5.3 SAMENWERKING IN DE KETEN ...............................................................................................................................................18 5.4 REGULIERE GEÏNDICEERDE WMO-ONDERSTEUNING ...................................................................................................................20 5.5 STEUNSTRUCTUREN EN BASIS OP ORDE IN ELKE GEMEENTE ..........................................................................................................20 ............................................................................................................................................................................................21 5.6 REGIONAAL SPECIALISTISCH VANGNET ....................................................................................................................................22 5.7 BESCHERMD WONEN EN DE DOORDECENTRALISATIE

.................................................................................................................24 5.8 AANPAK DAK- EN THUISLOOSHEID..........................................................................................................................................26 5.9 TRANSFORMATIE VAN DE MAATSCHAPPELIJKE OPVANG .............................................................................................................27 5.10 MELDPUNT ZORG EN OVERLAST/BEMOEIZORG/WVGGZ..........................................................................................................28 2

Consultatieversie Januari 2023 5.11 PREVENTIE IN HET REGIONAAL VANGNET ...............................................................................................................................29 5.12 ZORG & VEILIGHEID..........................................................................................................................................................30 5.13 INKOOP EN CONTRACTMANAGEMENT ...................................................................................................................................32 6. VAN BELEID NAAR UITVOERING ................................................................................................................................33 6.1 REGIONALE ONTWIKKELAGENDA VOOR INWONERS MET EEN PSYCHISCHE KWETSBAARHEID ................................................................33 6.2 REGIONAAL PLAN VAN AANPAK DAK- EN THUISLOOSHEID ............................................................................................................33 7.

FINANCIËLE KADERS ..................................................................................................................................................35 7.1 DOORDECENTRALISATIE VAN BESCHERMD WONEN ...................................................................................................................35 7.2 BEGROTING SPECIALISTISCH VANGNET 2024-2025 ..................................................................................................................36 BIJLAGE 1

BEGRIPPENLIJST .......................................................................................................................................40

BIJLAGE 2

AFKORTINGENLIJST ..................................................................................................................................43

BIJLAGE 3

MONITOR PSYCHISCHE KWETSBAARHEID - IN ONTWIKKELING.................................................................44

BIJLAGE 4

BASIS OP ORDE IN ELKE GEMEENTE .........................................................................................................45

3

Consultatieversie Januari 2023

1. Inleiding Gemeenten zijn op grond van de Wmo 2015 verantwoordelijk voor de ondersteuning van inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Hierbij gaat het onder andere om de uitvoering van Beschermd Wonen, Maatschappelijke Opvang en het bevorderen van de openbare geestelijke gezondheidszorg. In de regio Noordoost-Brabant Oost1 voert Centrumgemeente Oss de hiervoor genoemde taken uit. Onder inwoners met een psychische kwetsbaarheid verstaan we mensen met een psychische aandoening en/of psychosociale problemen, al dan niet in combinatie met verslavingsproblematiek en/of een licht verstandelijke beperking (ook wel dubbel/triple problematiek genoemd) en/of dak- en thuisloosheid. 1.1 De koers Met de visie van Commissie Dannenberg (2015) is er landelijk een beweging op gang gekomen die uitgaat van positieve gezondheid, herstel-ondersteunende zorg, normalisatie en inclusie. Waar voorheen de focus van beleidsmakers gericht was op het inkopen van de (gemeentelijke) zorg, is de focus verlegd naar het perspectief van de inwoner en zijn omgeving. Wat heeft de inwoner nodig om mee te kunnen (blijven) doen? Het landelijk beleid richt zich meer dan voorheen op normalisatie en inclusie van inwoners met een psychische kwetsbaarheid.

Dit vraagt om een transformatie van bestaande voorzieningen waarbij het opvangen, ondersteunen en beschermen van kwetsbare inwoners midden in de samenleving plaatsvindt in diverse woonvarianten, flexibele herstelondersteuning is daarbij (op afroep) beschikbaar. Om deze nieuwe koers vorm te geven kiest de overheid er voor geleidelijk de uitvoering en financiën voor Beschermd Wonen neer te leggen bij alle gemeenten. Het Rijk noemt dit een doordecentralisatie, maar verplicht tegelijkertijd de gemeenten om regionaal samen te werken om deze zorg beschikbaar te houden voor alle inwoners. De regio Brabant Noordoost-Oost kiest ook na de doordecentralisatie voor een regionale samenwerking in de bestaande centrumgemeenteconstructie voor de uitvoering van opvang en specialistische ondersteuning voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Deze koers is in de afgelopen jaren ingezet en bekrachtigd door de Gemeenteraden door het vaststellen van de ‘Ontwikkelagenda voor zorg, opvang en ondersteuning van inwoners met een psychische kwetsbaarheid’ in 2020/2021.

1.2 De ambitie In de regio Brabant Noordoost-Oost voeren wij de opvang- en ondersteuningstaken voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid uit op basis van de volgende gezamenlijke ambitie: Mensen met een psychische kwetsbaarheid in de regio Brabant Noordoost-Oost wonen zo veel mogelijk thuis, zijn hierbij zoveel mogelijk zelfredzaam en participeren naar vermogen. De zorg en ondersteuning die iemand hierbij nodig heeft, wordt in samenhang geboden en is herstel-ondersteunend. Daar waar inwoners (tijdelijk) niet zelfstandig kunnen wonen of het hen niet lukt om op eigen kracht te zorgen voor een dak boven het hoofd, zijn er voldoende passende (tijdelijke) opvangvarianten beschikbaar.

Door de samenwerking in de regio ook na doordecentralisatie voort te zetten, borgen we beschikbare en passende specialistische zorg voor onze inwoners en sturen we gezamenlijk op de ketensamenwerking tussen het sociaal domein, het medisch domein en het veiligheidsdomein. 1.3 Samenhangende notities: governance – beleid – uitvoering Wij kiezen er in deze notitie voor het Koersdocument uit 2019 te actualiseren. Hier voegen we de beleidsmatige uitgangspunten uit de Ontwikkelagenda (2020), Brede aanpak dak- en thuisloosheid (2021) en de actuele ontwikkelingen en opgaven in de samenleving aan toe. Actuele opgaven zijn o.a. het landelijke programma “iedereen onder een dak”, de transformatie van de

1

De regio Brabant Noordoost-oost bestaat uit de gemeenten: Bernheze, Boekel, Land van Cuijk, Maashorst en Oss.

4

Consultatieversie Januari 2023 Maatschappelijke Opvang, de doordecentralisatie van Beschermd Wonen en de samenwerking tussen Zorg & Veiligheid. Het betreft hier nadrukkelijk geen nieuwe koers, maar een actualisatie van de ingeslagen koers voor de periode 2024-2028. De wijze waarop de samenwerking er idealiter uitziet staat omschreven in de in 2020 vastgestelde ‘Ontwikkelagenda voor zorg, opvang en ondersteuning voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid’. Deze uitvoeringsagenda is in de regio Brabant Noordoost-oost het ‘Regioplan’ zoals verplicht is door het Rijk in het kader van de landelijke Norm van Opdrachtgeverschap2. Dit plan is door het Landelijk Transitieteam van VNG en VWS aangedragen als goed voorbeeld tijdens het landelijk bestuurlijk overleg in het kader van de doordecentralisatie en is nog steeds actueel. Daarom verlengen we dit uitvoeringsplan met de periode van dit koersdocument. Voor de komende vijf jaar staan onze regionale Wmo-kaders in vijf samenhangende notities: 1. Het Beleidskader Wmo regio BNO-O 2024-2028 met daarin de beleidskaders Wmo voor de regio. 2. Dit Koersdocument Inwoners met psychische kwetsbaarheid 2024-2028 omdat de opgaven omvangrijk zijn in de komende jaren, is gekozen voor een aparte beleidsnotitie. 3.

De Regionale ontwikkelagenda voor zorg, opvang en ondersteuning van inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 is het uitvoeringsplan van voorliggend koersdocument, tevens ‘Regioplan’ voor de doordecentralisatie. Dit plan wordt verlengd tot 2028. 4. De Centrumregeling Wmo regio BNO-O 2024-2028: Hierin staan de juridische samenwerkingsafspraken en governancestructuur van de inkoop en contractering Wmo BNO-O voor de periode 2024-2028. 5. Het Inkoopplan Wmo BNO-O 2024-2025: Hierin omschrijven we over een periode onder welke voorwaarden de inkoop en contractering plaatsvindt en vertalen we de beleidsambities naar inkoopopdrachten. Dit is het uitvoeringsplan van de Centrumregeling.

2

Norm voor Opdrachtgeverschap: dit zijn door het Rijk opgelegde normen die richting geven aan de verplichte samenwerking tussen gemeenten bij het organiseren en inkopen van beschermd wonen en maatschappelijke opvang.

5

Consultatieversie Januari 2023

2. De doelgroep 2.1 Inwoners met een psychische kwetsbaarheid De term psychisch kwetsbare inwoners is een abstract en breed begrip. We spreken van psychisch kwetsbare inwoners wanneer inwoners kampen met psychosociale en/of psychische problemen al dan niet in combinatie met psychiatrische problemen, verslavingsproblemen en/of een licht verstandelijke beperking (LVB). We kiezen voor een bredere omschrijving dan inwoners met een ernstig psychiatrische aandoening (EPA). De doelgroep waar het om gaat is groter en deze benaming, inwoners met een psychische kwetsbaarheid, sluit beter aan bij de visie op positieve gezondheid en de herstelgerichte benadering. In lijn met deze benaderingen kijken we niet in termen van stoornissen en aandoeningen naar onze inwoners, maar gaan we uit van wat iemand wel kan en welke ondersteuningsbehoefte iemand heeft. Landelijk is er meer aandacht gekomen voor deze doelgroep. Er vindt meer sturing plaats vanuit gemeenten, omdat de kwaliteit van leven van inwoners met een psychische kwetsbaarheid achterblijft in vergelijking met andere inwoners. Samen met de maatschappelijke ontwikkelingen is het van belang dat we specifiek voor deze doelgroep inzetten op normalisering, inclusie, voldoende en passende huisvesting, passend werk, opleiding of dagbesteding en voorzieningen in de wijk.

2.2 Bepalen van de ondersteuningsbehoefte Om de ondersteuningsbehoefte te kunnen inschatten gaan we uit van de theorie van draagkracht en draaglast. In het leven van inwoners ontstaat balans als hun draaglast (risicofactoren) en draagkracht (beschermende factoren) in evenwicht zijn. De draagkracht bestaat uit wat iemand aan kan, zijn prestatie, uithoudingsvermogen en zijn competenties. Draagkracht ontstaat door het mobiliseren van de eigen kracht en hulpbronnen, zoals veerkracht en eigenwaarde, hulp van personen uit het sociaal netwerk of door professionals die de problemen kunnen compenseren. De draaglast bestaat uit het totaal van eisen die aan iemand worden gesteld. Deze eisen liggen op verschillende gebieden: lichamelijk, geestelijk, sociaal of maatschappelijk. 2.3 Duiding van de doelgroep naar ondersteuningsbehoefte Op basis van ervaringen in onze uitvoeringspraktijk onderscheiden we de volgende zes groepen binnen de doelgroep. Daarbij hanteren wij een opbouw van lichte ondersteuningsbehoefte naar zware ondersteuningsbehoefte en in aanpak van normalisatie naar escalatie: 1. Inwoners redden zichzelf De draaglast en draagkracht zijn hier in balans. Het gaat om inwoners met een psychische kwetsbaarheid die het redden op eigen kracht vanuit hun eigen mogelijkheden, met hulp van het sociaal netwerk en informele ondersteuning. 2.

Inwoners hebben een lichte ondersteuningsvraag Hierbij is de draaglast hoger dan de draagkracht. De inwoner redt het niet meer op eigen kracht. Er is behoefte aan lichte hulp en ondersteuning. 3. Inwoners hebben een intensieve/specialistische ondersteuningsvraag – deze is planbaar Bij deze inwoners is de draaglast beduidend hoger dan de draagkracht. Er is risico op escalatie en daarom is tijdige inzet van intensieve en/of specialistische zorg en behandeling nodig ter voorkoming van escalatie en gericht op ‘normalisatie’. 4. Inwoners hebben behoefte aan onplanbare 24-uurs beschikbare ondersteuning Hierbij is de draagkracht zeer beperkt en inwoners hebben 24 uur per dag beschikbare zorg en toezicht nodig. Als dit blijvend is, is voor deze doelgroep de Wlz voorliggend. 5. Zorgmijders die niet kunnen: er is gebrek aan inzicht in ziektebeeld en eigen mogelijkheden Verschil met 3 en 4 is dat inwoners zelf geen hulpvraag kunnen stellen. Zij willen geen hulp, hebben geen vertrouwen in hulpverlening of weerstand hiertegen, bijvoorbeeld vanuit een ernstige verslaving of psychiatrische aandoening. Inwoners zijn zorgmijdend maar redden het niet zonder intensieve/specialistische ondersteuning en zorg of 24 uurs beschikbare ondersteuning. Er is sprake van teloorgang en/of zelfverwaarlozing en/of schade aan zichzelf. 6.

Zorgmijders die geen zorg willen: inwoners verzetten zich tegen alle vormen van zorg en autoriteit en veroorzaken 6

Consultatieversie Januari 2023 overlast of gevaar voor zichzelf en anderen Inwoners hebben behoefte aan intensieve/specialistische ondersteuning en zorg of aan 24 uurs beschikbare ondersteuning, maar accepteren dit niet. Er is sprake van teloorgang, zelfverwaarlozing, overlast en/of veiligheidsproblemen. Deze groep komt veelal in aanraking met politie en justitie. Verschil tussen 5 en 6 is dat deze inwoners overlast en schade bij anderen of in de samenleving veroorzaken. Dit is een omschrijving van de verschillende kenmerken van de doelgroep. De omschrijving is bedoeld om de problematiek en verschillen in ondersteuningsbehoefte te duiden. De situatie van inwoners met een psychische kwetsbaarheid is bijna nooit statisch. Kwetsbaarheid en ondersteuningsbehoeften veranderen door de tijd. Daarom is het van belang om inwoners zo min mogelijk in hokjes te plaatsen en zorg en passende ondersteuning laagdrempelig en flexibel te organiseren. Daarbij zal er altijd een groep inwoners zeer kwetsbaar blijven. Is dit het geval, dan richten we ons vooral op het stabiel houden van de situatie, het voorkomen van escalatie en het beperken van veiligheidsrisico’s. Figuur 1: Duiding groepen psychisch kwetsbare inwoners

Het is op basis van beschikbare data niet mogelijk om concrete aantallen te plaatsen bij de categorieën, omdat deze omschrijving nieuw is en omdat situaties/ondersteuningsbehoeften van inwoners wisselen per moment. Wat we wel weten is het regionale bereik het specialistisch vangnet: Figuur 2: Bereik specialistisch vangnet regio Brabant Noordoost-oost in aantal inwoners, jaar 2021 Bereik specialistisch vangnet

Aantal inwoners

Toelichting

Beschermd Wonen 24 uurs

99

24 uurs toezicht en nabijheid

Beschermd Wonen op afroep

183

Op afroep beschikbaar

Wonen met ondersteuning

84

Minder begeleiding dan bij op afroep

Maatschappelijke Opvang

280

Incl. crisisopvang, kleinschalige opvang

Nachtopvang

187

Ook wel passantenverblijf genoemd

Meldingen bij Meldpunt Zorg & Overlast

± 1000

± 30% krijgt kortdurende interventie door

(Wvggz, bemoeizorg, MICT)

interventieteam (MICT), ± 10% bemoeizorg

Time-out voorziening (2022)

± 22

Totaal bereik

855

Eerste jaar open in 2022 intramuraal bereik

1.688 inclusief meldpunt

Schatting jaarlijks bereik intramuraal Schatting jaarlijks bereik inclusief meldingen

In bijlage 4 is een deel van de factsheet 2021 van de regionale monitor voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid opgenomen. Hierin wordt een breder beeld geschetst van de doelgroep inwoners met een psychische kwetsbaarheid met aantallen. Naast de hier benoemde doelgroep, is er in de opgaven aandacht voor andere doelgroepen en hún behoeften, draaglast en draagkracht. Denk hierbij aan naasten, mantelzorgers, omwonenden, buurten en wijken, zorgaanbieders en ketenpartners.

7

Consultatieversie Januari 2023

3. Ontwikkelingen en risico’s 3.1 Maatschappelijke ontwikkelingen Er zijn verschillende maatschappelijke ontwikkelingen die inwoners met een psychische kwetsbaarheid in de komende jaren gaan raken en die van invloed zullen zijn op de beschikbaarheid en kwaliteit van zorg voor deze doelgroep. Hieronder benoemen we de belangrijkste, maar deze opsomming is niet uitputtend. 3.1.1 Mentale gezondheid De mentale gezondheid van veel mensen in Nederland staat onder druk. Er bestonden al langer zorgen, maar de coronacrisis heeft problemen met de mentale gezondheid verergerd. De samenleving is daarnaast steeds ingewikkelder geworden. Het stelt hoge eisen aan inwoners en legt een grote nadruk op prestaties, zelfredzaamheid en verdraagzaamheid. Met de huidige inflatie en de stijgende prijzen voor levensonderhoud is daarnaast een toename van financiële problemen en een toename van de schuldenproblematiek te verwachten. De bestaanszekerheid van inwoners staat onder druk en dit heeft gevolgen voor de mentale gezondheid. Depressie, angststoornissen en problemen met alcohol en drugs treffen jaarlijks zo’n 1,8 miljoen Nederlanders in de leeftijdsgroep van 18 tot 65 jaar. Ongeveer 840.000 jongeren ervaren mentale uitdagingen en/of klachten en 1 op de 15 jongeren in Nederland kampt met een depressie. Tegelijkertijd neemt de sociale cohesie af en neemt de druk op de arbeidsmarkt toe.

In 2019 hadden 1,3 miljoen mensen last van burn-out klachten. En dat terwijl een goede mentale gezondheid geassocieerd is met een 15 tot 20 jaar langere levensverwachting, onder meer door een sneller herstel van lichamelijke ziekten (bron: CBS). Door de afnemende mentale gezondheid heeft het kabinet een landelijke aanpak voor de komende jaren aangekondigd: ‘Mentale gezondheid: van ons allemaal’. 3.1.2 Tekort aan woningen Inwoners met een psychische kwetsbaarheid zijn kwetsbaarder op de woningmarkt. De krapte op de woningmarkt zorgt ervoor dat zij nog moeilijker aan een woonplek komen of deze moeilijk kunnen behouden. Een aantal knelpunten op de woningmarkt raakt deze groep in het bijzonder. 1. De schaarste aan (sociale) huurwoningen: a. Er is een beperkt aantal sociale huurwoningen dat beschikbaar komt waarbij deze verdeeld moeten worden tussen diverse voorrangsgroepen en mensen op de reguliere wachtlijst. b. Reguliere wachttijden voor sociale huurwoningen zijn lang, waardoor deze groep eigenlijk alleen in aanmerking komt middels bijzondere voorrang. c. Inwoners die tot deze doelgroep behoren kunnen vaak alleen reageren op woningen in het goedkoopste segment. Het aanbod in dit segment is zeer beperkt. Dit geldt onder andere voor kwetsbare jongeren die zeer moeilijk passende huisvesting kunnen vinden. d.

Inwoners vinden moeilijker een woning door onder andere een overlastverleden of contra-indicaties zoals een specifieke zorgbehoefte of een verslaving. 2. Psychisch kwetsbare inwoners hebben vaker te maken met een opeenstapeling van problematiek waardoor het lastiger is om huisvesting te behouden: a. Er is vaker sprake van financiële problemen of onvoldoende bestaanszekerheid waardoor het risico groter is de woning te verliezen. b. Door sociale problemen al dan niet in combinatie met onbegrepen of afwijkend gedrag kan overlast ontstaan voor de omgeving, met escalaties en/of huisuitzetting als risico. c. Deze groep komt vaker in tijdelijke of suboptimale huisvesting terecht die niet duurzaam is, waardoor er geen stabiele situatie ontstaat.

8

Consultatieversie Januari 2023 3. Druk op wijken neemt toe: a. Het aanbod van woningen of woonplekken voor deze doelgroep concentreert zich vaak in toch al kwetsbare wijken waardoor het risico toeneemt dat het niet lukt om zich hier duurzaam te vestigen of er een cocktail ontstaat van problematieken in een wijk waardoor overlast ontstaat. b. Een deel van deze inwoners heeft behoefte aan een ander type huisvesting omdat hun leefstijl niet past of niet geaccepteerd wordt in een reguliere woonwijk. c. Gemeenten constateren een dilemma van een groeiende overlastgevende groep in wijken, die al dan niet door onbegrepen en/of onaangepast gedrag, de druk op de leefbaarheid van wijken doet toenemen. Het ontbreekt hierbij vaak aan een gedwongen justitieel kader en toereikende maatregelen in het vrijwillig kader om in te grijpen. 4. Druk op opvangvoorzieningen: a. Gebrek aan woningen of langere wachttijden leiden tot een tragere doorstroom in onder andere de Maatschappelijke Opvang en Beschermd Wonen waardoor de beschikbaarheid van plekken in deze voorzieningen onder druk komt te staan. b. De Maatschappelijke Opvang is bedoeld voor inwoners die dak- of thuisloos zijn en daarnaast problematiek hebben op meerdere leefgebieden. Door schaarste op de woningmarkt willen soms ook andere groepen een beroep doen op opvang.

Denk daarbij aan groepen die eigenlijk alleen een woonvraag hebben zoals inwoners (soms met kinderen) na een echtscheiding of inwoners die geen duurzame huisvesting kunnen vinden. Deze mensen komen in aanleg niet in aanmerking voor opvang, maar kunnen hierdoor wel het risico lopen dat problemen verergeren. c. Daarnaast zijn er groepen die volgens de Wmo niet-rechthebbend zijn voor opvang, zoals arbeidsmigranten die na verlies van werk ook hun woning verliezen of ongedocumenteerden. Zij zijn soms psychisch kwetsbaar en niet zelfredzaam en raken hierdoor in problemen en/of veroorzaken overlast. 3.1.3 Krapte op de arbeidsmarkt De beschikbaarheid en kwaliteit van zorg voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid staat de komende tijd onder druk. Net zoals in andere sectoren heeft dit te maken met het tekort aan gekwalificeerd personeel door de krapte op de arbeidsmarkt. Met name gekwalificeerd personeel voor specialistische zorg is moeilijk te vinden, het verloop is groot en aanbieders in de regio geven aan deze problemen te zien als een risico voor de beschikbaarheid, continuïteit en kwaliteit van zorg.

3.2 Hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) Verschillende landelijke transities in de GGZ zijn in de afgelopen jaren in gang gezet. Denk hierbij aan veranderingen in de Wet langdurige zorg (intramurale 24-uurs zorg), Zorgverzekeringswet (behandeling) en de Wvggz en Wzd (verplichte zorg vanuit Wlz, Zvw en Wmo). Doel van deze hervormingen is: - het zo lang mogelijk thuis blijven wonen; - zo zelfstandig mogelijk kunnen (blijven) meedoen van mensen met een beperking en/of stoornis; - veranderde visie op ziekte en gezondheid: psychiatrische problematiek is niet altijd ‘beter te maken’. Vooral als de mentale problematiek veroorzaakt wordt door sociale problemen is medicalisering en GGZ behandeling niet altijd effectief en kunnen verwachtingen van de 2e lijns GGZ niet worden waargemaakt. Een brede aanpak van zowel de mentale gezondheid als de sociale problemen is dan effectiever; - veranderde visie op het bieden van GGZ zorg: uitgangspunt is dat behandeling en opname in principe tijdelijk zijn en dat het accepteren van en leren omgaan met een beperking/stoornis in de eigen leefomgeving effectiever is voor een duurzaam herstel; - het betaalbaar houden van de zorg.

De volgende hervormingen raken daarbij het sociaal domein: 3.2.1 De ambulantisering van de GGZ Dit is het proces van afbouw van intramurale GGZ plaatsen en de opbouw van de ambulante zorg, in het bijzonder voor mensen met ernstige psychische problemen. De GGZ biedt vaker ambulante behandeling in de thuissituatie aan en minder inwoners worden met intramurale zorg geholpen. Dit vraagt een goede samenwerking met het sociaal domein, het opbouwen van 9

Consultatieversie Januari 2023 steunstructuren in de wijk, GGZ-consultatie in de wijk, goede samenwerking met het medisch- en veiligheidsdomein, acceptatie van en draagvlak voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid (anti-stigmatisering), etc. Deze onderwerpen komen terug op de samenwerkingsagenda met GGZ-aanbieders in de regio. 3.2.2. De hervorming van de langdurige GGZ Vanaf 2021 is de Wet langdurige zorg (Wlz) opengesteld voor mensen die vanwege een psychische stoornis blijvend behoefte hebben aan permanent toezicht of 24 uur per dag zorg in de nabijheid. Deze zorg werd tussen 2015 en 2020 geleverd door de Centrumgemeenten in de vorm van Beschermd Wonen binnen de Wmo. Deze openstelling en het doorvoeren van deze veranderingen heeft twee jaar geduurd. Gevolgen van deze hervorming in de regio Brabant Noordoost-Oost zijn: De groep die uitgestroomd is, is veel groter dan landelijk werd verwacht. In deze regio zijn ongeveer 150 van de BWcliënten uitgestroomd naar de Wlz (± 33%). De financiering van het Rijk is hier vervolgens op aangepast door een uitname uit het gemeentefonds bij Centrumgemeente Oss. Van veel voormalige Beschermd Wonen-cliënten is slechts de financiering omgeklapt naar de Wlz. Zij zijn zorg blijven ontvangen van dezelfde zorgaanbieder, op dezelfde plek. Daardoor is het aantal beschikbare plekken voor Beschermd Wonen in de Wmo regionaal afgenomen.

Cliënten die toegang tot de Wlz krijgen, gaan een aanzienlijk hogere eigen bijdrage betalen. Dit kan in sommige gevallen leiden tot een situatie waarin de inwoner er voor kiest geen Wlz-indicatie aan te vragen, terwijl deze zorg wel noodzakelijk is. Ook kan het leiden tot de situatie dat de inwoner onnodig lang binnen Beschermd Wonen en dus binnen het Wmo-kader verblijft, waardoor er geen plekken beschikbaar komen voor andere inwoners die dit nodig hebben. Dit kan leiden tot wachtlijsten. Voor nieuwe cliënten (na 2021) die een indicatie Wlz van het CIZ ontvangen en een woon-/zorgplek nodig hebben, is vaak geen intramurale plek beschikbaar in de regio of gelden lange wachtlijsten. Dit is een landelijk probleem. Zorgverzekeraars geven aan op korte termijn geen nieuwe plekken te kunnen realiseren in de regio, maar (h)erkennen de problemen wel. Deze groep komt nu vaak in de Maatschappelijke Opvang terecht, maar daar kan geen passende zorg, benodigde veiligheid of prikkelarme omgeving geboden worden. Dit veroorzaakt oneigenlijke en tegelijkertijd onvermijdelijke druk op het sociaal domein. 3.2.3 Landelijke evaluatie van de Wet verplichte GGZ Op 1 januari 2020 trad de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) in werking. De uitvoering van deze Wet kwam deels bij gemeenten en deels bij GGZ- en verslavingszorgaanbieders te liggen.

Uit een onlangs landelijk gehouden evaluatie zijn verschillende knelpunten gekomen: Er zijn onvoldoende mogelijkheden om soepel te schakelen tussen verplichte zorg (Wvggz) en gedwongen zorg (Wet zorg en dwang – Wzd). Er is een sterke stijging van de regeldruk en administratieve lasten. De ingewikkelde wetgeving is in de praktijk lastig voor professionals en roept veel vragen op. Op een aantal belangrijke doelstellingen van de wetgeving is nog onvoldoende vooruitgang geboekt. Dit gaat onder meer om het terugdringen van dwang, de verschuiving van intramurale naar ambulante zorg en het bij de besluitvorming betrekken van de wensen en voorkeuren van patiënten. Naast bovenstaande, zijn ook regionaal en lokaal aandachtspunten te benoemen: Juridische kaders om te handelen en ieders verantwoordelijkheden zijn niet altijd duidelijk voor professionals. Het uitwisselen van informatie verloopt niet altijd naar wens. Nog niet in elke gemeente zijn de randvoorwaarden, zoals het regelen van de ‘essentiële voorwaarden’ goed geregeld. De Wvggz vraagt veel capaciteit van GGZ en verslavingszorg. Er is een tekort aan beveiligde bedden. 3.2.4 Ontwikkelingen GGZ in de regio Naast bovenstaande ontwikkelingen, spelen er ook regionale ontwikkelingen die de ondersteuning en zorg aan inwoners in de regio (gaan) raken: 1.

Er zijn in de regio lange wachtlijsten in de basis GGZ en in de specialistische GGZ - ook dit is een landelijke tendens. Inwoners moeten daardoor lang wachten op passende zorg, waardoor problemen verergeren en kunnen leiden tot escalatie, overlast of veiligheidsrisico’s. Door het uitblijven van noodzakelijke GGZ-zorg neemt de druk bij huisartsen en 10

Consultatieversie Januari 2023

2.

3.

4.

5.

6.

in het sociaal domein toe en zien professionals zoals ketenpartners, sociale teams en preventiemedewerkers hun caseload complexer worden, waar zij niet op toegerust zijn. In de regio bestaat de ambitie om Netwerkpsychiatrie en GGZ in de wijk te organiseren. Partijen weten elkaar hierin te vinden. Het blijkt echter lastig om de gezamenlijke verantwoordelijkheid te verbreden naar co-financiering met zorgverzekeraars en/of ontschotte financiering. Hoewel de ambities in de samenwerking tussen gemeenten en GGZ – en verslavingszorgaanbieders er vaak wel zijn, ontbreekt het deze zorgaanbieders aan betaaltitels/financiering/ruimte om capaciteit in te zetten vanuit de Zorgverzekeringswet om hierin echt stappen te kunnen zetten. Gemeenten hebben niet de financiële ruimte om deze structuren alleen te bouwen. De volgende GGZ-zorg is in de regio afgebouwd: (trans-)forensische bedden en autismezorg. Onduidelijk is wat het effect is op de beschikbaarheid van deze zorg voor inwoners in deze regio. Het risico bestaat dat inwoners lang op zoek zijn naar passende zorg en afbouw leidt tot druk in het sociaal domein. Verkorten behandelduur in GGZ-crisis en HIC (high intensive care) GGZ. Deze zijn gericht op stabilisatie op de korte termijn. Randvoorwaarden voor duurzame uitstroom naar huis zijn niet altijd gewaarborgd.

Als er bijvoorbeeld geen sprake is van duurzame huisvesting belanden dakloze inwoners met aanzienlijke psychiatrische problemen in de Maatschappelijke Opvang, die op deze problematiek niet is toegerust. Het is moeilijk om aan gekwalificeerd personeel te komen.

Op dit moment gaan de afbouw van intramurale bedden en de krimpscenario’s harder dan het opbouwen van steunstructuren in de wijken. Deze druk wordt gevoeld door sociale teams, ketenpartners en gemeenten. Een intensieve samenwerking tussen het medisch-, sociaal- en veiligheidsdomein en de samenwerking tussen gemeenten, zorgaanbieders en zorgverzekeraars is noodzakelijk om de GGZ-zorg en ondersteuning aan inwoners op peil te houden in de regio. 3.2.5 Visie op de GGZ Wanneer inwoners ontsporen wordt vaak een beroep gedaan op de 2e lijns specialistische GGZ. Met de lange wachttijden en veelheid aan problematieken, komt steeds meer het besef dat het niet allemaal psychiatrie is dat er speelt, maar veel inwoners ook uitvallen door bijvoorbeeld sociale problemen of de complexiteit van de samenleving. Psychisch kwetsbaar kan ook maatschappelijk kwetsbaar zijn. Problemen worden beïnvloed door bijvoorbeeld de sociale omgeving of (een stapeling van) sociale problemen. Of dit leidt tot uitval is weer afhankelijk van draaglast en draagkracht. Medicalisering en behandeling is daarbij niet altijd de oplossing. Zo leiden verloedering en onveiligheid in een wijk tot wantrouwen en agressie. En leiden armoede en chronische stress tot verminderde zelfregulering van inwoners. Of kan een straatcultuur leiden tot antisociaal gedrag onder jongeren.

De sociale omgeving is dus van invloed op het gedrag en het welzijn van inwoners. Binnen de GGZ en bij gemeenten komt steeds meer het besef dat randvoorwaarden, zoals een dak boven het hoofd, financiële zekerheid, een passende daginvulling of werk, mogelijkheden voor ontmoeting, sport of participatie onmisbare onderdelen zijn voor een geslaagde (vervolg op) behandeling, normalisatie en herstel. Dit kan het medisch domein niet alleen. Daarvoor is samenwerking nodig met het sociaal domein. 3.3 Toename van de grootstedelijke problematiek Onder andere door bovenstaande ontwikkelingen zien we een toenemende groep inwoners met een psychische kwetsbaarheid in het sociaal domein of bij andere ketenpartners terecht komen. Deze ontwikkelingen brengen schaarste met zich mee. En het brengt risico’s met zich mee, omdat gemeenten of andere ketenpartners (welzijn/Maatschappelijke Opvang/huisartsen) niet altijd de specialistische deskundigheid hebben (voor behandeling of specialistische zorg) of het veiligheidsniveau van de benodigde zorg kunnen bieden (gesloten of beveiligde zorg).

Daarbij zien we een verzwaring van problematiek: het complexer worden van casuïstiek (problematiek op meerdere leefgebieden), een toename van escalatie, overlast en veiligheidsrisico’s in wijken en dorpen, onvoldoende spreiding van doelgroepen over de regio, waardoor de leefbaarheid in wijken onder druk komt te staan. Maar ook bijvoorbeeld een toename van het aantal inwoners dat tussen het wal en het schip valt tussen het sociaal-, medisch- en veiligheidsdomein. Dit laatste leidt tot een toename van het aantal dak- en thuislozen, dakloze inwoners met verslavingsproblematiek en inwoners met een Wlz-indicatie die door het uitblijven van passende zorg in de Maatschappelijke Opvang terecht komen.

11

Consultatieversie Januari 2023 Tot slot blijkt uit onderzoek3 dat een groep van structurele overlastgevers in de regio geschat wordt op ongeveer 30 personen en dat deze groep inwoners specifieke aandacht vereist op het gebied van wonen, zorg en leefbaarheid. Voor overlastmeldingen, veiligheidsrisico’s en noodhulp wordt in deze situaties vaak de gehele keten aan welzijn, woningcorporaties, gemeenten, zorg, politie en OM ingezet zonder dat er sprake is van een duurzame oplossing met een stabiele woonsituatie en zorg. Deze inwoners blijven ronddraaien in het huidige zorg-, veiligheids- en opvangsysteem en zetten de leefbaarheid in wijken en dorpen ernstig onder druk. In het rapport worden verschillende adviezen gedaan hoe de regio in de komende jaren tot duurzame oplossingen kan komen. Dit alles leidt er toe dat we in de regio Brabant Noordoost-Oost een toename van grootstedelijke problematiek ervaren. Dit heeft zich in de laatste jaren ook verplaatst naar de kleine gemeenten in de regio. Waar deze regio tot twee jaar geleden nog bekend stond als plattelandsregio, zien we nu dat inwoners niet meer opgevangen kunnen worden in omliggende grote steden zoals Eindhoven, Den Bosch en Nijmegen. Ook deze regio’s kampen met dezelfde problematiek en een tekort aan opvangcapaciteit. Alles bij elkaar vraagt de toename van de grootstedelijke problematiek om voldoende vangnetten.

Genoemde ontwikkelingen schetsen een realistisch beeld van de uitdagingen waar gemeenten in deze regio voor staan. De ontwikkelingen grijpen in elkaar en leiden tot complexe maatschappelijke vraagstukken waar een individuele gemeente, of de regio als geheel, niet altijd direct een antwoord op heeft. De realiteit is dat we door deze maatschappelijke ontwikkelingen schaarste en verdelingsvraagstukken verwachten in de komende jaren. Dit zet de toegankelijkheid en beschikbaarheid van zorg voor inwoners onder druk. Dit koersdocument gaat niet op alle vraagstukken een antwoord geven. Wel volgen we de ontwikkelingen, verzamelen data, blijven intensief in contact met ketenpartners en stellen kaders voor beleid. Deze werkwijze helpt ons actuele problemen nu en in de toekomst te kwantificeren, agenderen en oplossingen in te zetten.

3

HHM Rapport 2021: Structurele overlastgevers in Brabant Noordoost-Oost.

12

Consultatieversie Januari 2023

4. Schaarste en verdelingsvraagstukken Zoals uit de maatschappelijke ontwikkelingen in hoofdstuk 3 blijkt, verwachten we de komende jaren schaarste, een toenemende complexiteit/multiproblematiek en verdelingsvraagstukken in de zorg voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid. De schaarste geldt zeker niet alleen voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid of de zorg voor deze inwoners, maar is voelbaar in de hele samenleving. Wel verwachten we dat deze inwoners een hoger risico lopen op een stapeling van gezondheids-, sociale-, huisvestings- en financiële problemen. De uitdaging wordt dan ook de zorg voor deze inwoners toegankelijk, beschikbaar en betaalbaar te houden.

Hoe kun je dat doen als we nog niet weten waar en hoe groot de schaarste is of wanneer het verdelingsvraagstuk gaat komen? Het gaat hier in ieder geval om schaarste op het gebied van: Zorg: minder zorgaanbod, toenemend zorggebruik, beperkte middelen, groeiende groep zorggebruikers, toenemende complexiteit, onvoldoende woon/zorg- en opvangplekken Woningmarkt: onvoldoende (passende) woonplekken voor kwetsbare doelgroepen Arbeidsmarkt: onvoldoende (gekwalificeerd en/of deskundig) personeel voor de doelgroep Bestaanszekerheid: de toenemende kosten voor levensonderhoud, inflatie, energiearmoede, mentale problemen door financiële zorgen en/of opeenstapeling van problemen Dit zijn brede maatschappelijke ontwikkelingen die de komende jaren voelbaar zijn in alle sectoren, maar ook nu al zichtbaar zijn. Gemeenten hebben verschillende tools om ontwikkelingen te volgen en daarop in actie te komen. Hoe gaan we om met deze vraagstukken in de komende periode? 4.1 Beleidsuitgangspunten bij schaarste en verdelingsvraagstukken

Beleidsuitgangspunten: Bij schaarste en verdelingsvraagstukken zetten we de volgende oplossingen/werkwijzen in: a. Signaleren en agenderen b. Preventie c. Adresseren en opschalen d. Verdeling van taken en verantwoordelijkheden e. Niet-zorg interventies inzetten f. Datagesteund werken g. Ketensamenwerking over domeinen heen h. Handelingsperspectieven en leersessies in de regio i.

Normalisatie, verkorten van opvangduur en zorg in de thuissituatie

j.

Reikwijdte van de zorgplicht

a. Signaleren en agenderen We bundelen, signaleren en agenderen problemen en onderwerpen wanneer blijkt dat voor (een deel van) de doelgroep geen of onvoldoende passende zorg beschikbaar is. Voorbeeld: Eind 2021 zijn na verschillende signalen van diverse ketenpartners en signalen van daklozen op straat het aantal nachtopvangplekken in overleg met de Maatschappelijke Opvang in snel tempo opgehoogd. b. Preventie De samenwerking in de regio beperkt zich niet alleen tot het Regionaal Specialistisch Vangnet van voorzieningen, maar we willen de focus ook veel nadrukkelijker verleggen naar preventie in de lokale gemeenten en het uitbouwen van het regionale preventieaanbod in het specialistisch vangnet. Om zo juist te voorkómen dat er een opeenstapeling van problemen ontstaat bij inwoners die kan leiden tot uitval/escalatie/verlies woning en/of langdurige opvang in het specialistisch vangnet. 13

Consultatieversie Januari 2023 Voorbeeld: Straatdokter in Oss, Stichting Barka voor arbeidsmigranten, de werkwijze van het Urgentie+-proces voor toewijzing van woningen en de time-out voorziening. c. Adresseren en opschalen Wanneer wetgeving in de weg staat om schaarste en verdelingsvraagstukken aan te pakken, dan bespreken we deze onderwerpen in/met/of schalen op naar bovenregionale en/of landelijke netwerken zoals bijvoorbeeld de B7 (overleg Brabants 7 grootste gemeenten), de Programmaraad Zorg en Veiligheid, de VNG, Ministerie van VWS of Zorgverzekeraars Nederland. We adresseren daarmee het probleem op de juiste plek. Voorbeeld: Een terugkerend gespreksonderwerp in de B7-overleggen in Brabant is de toename van inwoners met een Wet langdurige zorg-indicatie en het gebrek aan intramurale plekken bij het Zorgkantoor, waardoor deze inwoners op straat belanden. Indien nodig kan vanuit daar opgeschaald worden naar de VNG/VWS. d. Verdeling van taken De versnippering van zorg voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid is groot. Financiers zoals gemeenten, zorgkantoor, zorgverzekeraars zijn verantwoordelijk voor een klein stukje van de puzzel. De verschillende belangen en werkwijzen leiden ondanks dat de intentie er wel is, niet altijd tot goede oplossingen voor inwoners.

De verdeling van taken en versnippering van financiering zorgt er voor dat inwoners tussen het wal en schip dreigen te belanden. Denk hierbij aan de schotten tussen het medisch-, sociaal- en veiligheidsdomein, maar ook inwoners die kampen met dubbel- en triple diagnosen die dreigen rond te blijven draaien in het systeem: is de verslaving, de psychiatrische stoornis of de verstandelijke beperking leidend? Goede ketensamenwerking, duidelijke afspraken en continue afstemming, is daarom noodzakelijk. Voorbeeld: Na invoering van het Zorgprestatiemodel in de Zorgverzekeringswet per 1-1-2022, dreigde een kwetsbare groep inwoners plotseling geen dagbesteding meer te ontvangen vanuit de GGZ. VNG/VWS waren vergeten de gemeenten te informeren. Ondanks de verrassing bij gemeenten, is het GGZ en de gemeenten gelukt om inwoners goed over te dragen naar de Wmo door afspraken te maken. Onrust en terugval bij inwoners is daarmee voorkomen. Verdeling van taken gaat ook over gezamenlijke verantwoordelijkheid. Wanneer schaarste en verdelingsvraagstukken spelen, zal ook gekeken moeten worden naar gezamenlijke inzet van deskundigheid, gezamenlijke financiering of overdracht van taken.

Voorbeeld: Denk hierbij aan onderwerpen zoals arbeidskrapte (gezamenlijke inzet van deskundigheid), co-financiering vanuit de Zorgverzekeringswet bijvoorbeeld in Proeftuin de Ruwaard of ketenafspraken in MDO’s wanneer er geen geschikte opvangplek op korte termijn beschikbaar is. e. Niet-zorg interventies Hiermee bedoelen we het inzetten van oplossingen buiten de zorgsector, die wel de druk op de beschikbaarheid van zorg verminderen. Vooral bij maatschappelijke ontwikkelingen die de schaarste en verdelingsvraagstukken in de zorg veroorzaakt hebben, moet een deel van de oplossing ook in die sector (arbeidsmarkt/woningmarkt) gevonden worden. Omdat anders het risico bestaat dat (te veel) zorgmiddelen naar de randvoorwaarden gaan (het personeelsbeleid of de stenen) en niet naar de directe zorg aan inwoners. Voorbeeld: Door meer geschikte woonplekken voor de doelgroep te realiseren/bouwen, kan (onnodige) instroom worden voorkomen, kunnen inwoners sneller uit opvang en intramurale zorg stromen, kunnen meer inwoners worden geholpen en belanden minder inwoners op straat. Door aanbieders te laten samenwerken bij de werving/selectie/uitwisseling van personeel worden minder dure ZZP-ers ingezet en is het verloop in de zorg minder. f.

Datagesteund werken Waar hebben we het over en wat komt er op ons af? Feit is dat er weinig data beschikbaar is over de groep inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Dit is enerzijds een definitie-kwestie, anderzijds kenmerkt de doelgroep zich door een wisselende zorgvraag: de draagkracht/draaglast wisselt door de tijd. Ook is de groep moeilijk meetbaar: tellen we inwoners mee die met een life-event te maken krijgen? Hoe tellen we het aantal daklozen of het aantal thuislozen (bankslapers)? Toch zetten we in op datagesteund werken en monitoring, omdat we daarmee beter zicht krijgen op de ontwikkelingen en daar tijdig op kunnen inspelen. Daarnaast is datagesteund werken noodzakelijk om (de omvang van) problemen te duiden, de urgentie van problemen te onderbouwen bij besluitvorming, beleidsevaluaties uit te kunnen voeren (doelmatigheid van beleid) en uitvoering aan te passen. Landelijk komt er een Monitor psychisch kwetsbaar en een Monitor dak- en thuisloosheid waarvoor alle gemeenten in de regio cijfers moeten gaan aanleveren. De regio pakt hierin een voortrekkersrol. 14

Consultatieversie Januari 2023 Voorbeeld: In de regionale monitor ‘Psychisch kwetsbaar in de regio Brabant Noordoost-Oost’ voegen we Vektis-cijfers (Zorgverzekeraars) toe. Daarmee kunnen gemeenten volgen of er toestroom van de Zorgverzekeringswet naar het sociaal domein plaatsvindt en hoe dit uitpakt voor inwoners en zorgaanbieders. Ander voorbeeld: samen met ’s-Hertogenbosch neemt de regio deel aan een onderzoek naar de aard en omvang van dak- en thuisloosheid. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door de Hogeschool Utrecht, in samenwerking met het Kansfonds. Hierin meten we dak- en thuisloosheid volgens de brede Europese definitie waarmee niet alleen het gebruik van opvangvoorzieningen wordt gemeten zoals in de huidige Monitor dak- en thuisloosheid, maar ook de “verborgen” dak- en thuisloosheid. Landelijk wordt deze pilot in Nederland met interesse gevolgd. Dit onderzoek helpt ons de informatie te verzamelen die bijdraagt aan datagesteund werken. g. Ketensamenwerking Schaarste, toename van complexiteit en verdelingsvraagstukken komen in beeld door signalen op straat, bij ketenpartners en bij gemeenten. Juist deze brede blik, data en samenwerking maakt dat bij complexe maatschappelijke vraagstukken, de oplossing niet alleen bij de gemeente gezocht moet worden. De kracht in het sociaal-, medisch- en veiligheidsdomein zit juist in de ketensamenwerking.

Het verleden leert ons dat veel van de oplossingen dan ook tot stand komen in de afstemming en/of samenwerking met ketenpartners. Bij alle samenwerkingsverbanden staat dan ook de ketensamenwerking hoog op de agenda. Maar er zijn ook grenzen aan wat het sociaal domein doet en op kan pakken. Daarom is het belangrijk om behandeling en langdurige zorg niet over te nemen, maar steunstructuren rondom de inwoner samen op te bouwen vanuit de verschillende domeinen en daar binnen intensief de samenwerking aan te gaan. Voorbeeld: De GGZ heeft het ketenoverleg ‘Netwerk GGZ en sociaal domein’ (huisartsen, aanbieders GGZ (basis en specialistisch) en gemeenten) in 2021 gebruikt om te brainstormen over het terugdringen van de wachtlijsten in de basis- en specialistische GGZ. Inmiddels is dankzij het meedenken van dit ketenoverleg een triagepunt opgezet waar huisartsen inwoners kunnen aanmelden en inwoners daardoor direct op de juiste plek zorg krijgen of op de juiste wachtlijst worden geplaatst. h. Handelingsperspectieven bieden Wanneer schaarste optreedt zijn inwoners en de professionals in de uitvoering de eerste die hiermee te maken krijgen. Geen oplossingen zien, inwoners die opnieuw afglijden of geen passende opvangplek kunnen vinden: vaak ontbreekt het niet aan inspanningen van inwoners en professionals, maar ontbreekt het aan oplossingen.

Voor professionals in de uitvoering is het hebben van handelingsperspectieven belangrijk om resultaat te bereiken. Bij complexe vraagstukken zullen beleid, contracten, werkafspraken en ketenafspraken, handelingsperspectieven moeten bieden. Waar ben ik van en waar ben ik niet van? Waar kan een inwoner wel terecht bij schaarste? Wie is procesregisseur? Naar wie kan opgeschaald worden? Met regionale leersessies brengen we de deskundigheid op peil, leren we samen en geven richting aan uitvoering. Als er sprake is van schaarste, bespreken we de handelingsperspectieven. Voorbeeld: Met een pilot in de Regionale toegang Beschermd Wonen en Opvang, zijn we sinds 2021 aan het leren. Kennis en deskundigheid wordt hierbij overgedragen van de Centrumgemeente en aanbieders naar de lokale gemeenten en intervisiebijeenkomsten om casuïstiek in de regio te bespreken zijn opgestart. Daarnaast wordt gewerkt aan handelingsperspectieven voor (maatschappelijke) opvang en voor zorg en veiligheid. i. Normalisatie, verkorten van opvangduur en zorg in de thuissituatie Om schaarste tegen te gaan wordt, zoals ook in andere zorgsectoren zichtbaar is, ingezet op normalisatie, verkorten van de opvangduur en zorg in de thuissituatie.

Met een toenemende zorgvraag, een groeiende groep inwoners, een tekort aan deskundig personeel en behandelcapaciteit en een tekort aan intramurale opvangplekken, is het doel meer inwoners kort te helpen in intramurale opvang (gericht op stabilisatie). Om vervolgens in de thuissituatie of andere geschikte woonplek te werken aan herstel. Dit met herstel ondersteunende zorg op afroep en steunstructuren in de wijk gericht op normalisatie en participatie. Op deze manier proberen we schaarse en dure opvangplekken zo efficiënt mogelijk in te zetten. Daarnaast moet op- en afschalen makkelijker worden en passen bij de ondersteuningsbehoefte van de inwoner. Tot slot zetten we in op maatwerk bij toenemende complexiteit. Voorbeeld: Het landelijke uitgangspunt “wonen eerst” om dak- en thuisloosheid terug te dringen. Hierbij is herstel geen voorwaarde voor toeleiding naar een eigen woning, maar een dak boven je hoofd is een voorwaarde voor de start van herstel. Ook in deze regio werken we aan het handen en voeten geven aan deze ambitie.

15

Consultatieversie Januari 2023 j. Reikwijdte van de zorgplicht Om de kwaliteit, veiligheid en beschikbaarheid van zorg te borgen in de komende jaren, richten we ons op de kerntaken waar gemeenten voor aan de lat staan. Dit is belangrijk omdat de druk vanuit het medisch- en veiligheidsdomein om aanpalende doelgroepen op te vangen toe neemt. Denk hierbij aan forensische zorg, beveiligde of gesloten zorg of langdurige zorg. Gemeenten hebben echter geen deskundigheid, behandelcapaciteit, beveiligde plekken of betaaltitel om deze doelgroepen intramuraal op te vangen binnen het specialistisch vangnet en het kader van de Wmo2015. De veiligheid en kwaliteit van zorg kan dan niet geborgd worden. Het is daarom van groot belang dat gemeenten gezamenlijk optrekken wanneer een inwoner niet meer binnen het specialistisch vangnet geholpen kan worden en tussen wal en schip dreigt te raken.

Gemeenten maken hiervoor afspraken over: regionale én lokale verantwoordelijkheden ten aanzien van zorg en veiligheid voor de inwoner en omgeving; zij wegen zorgvuldig af wanneer het de mogelijkheden van het regionaal vangnet en het sociaal domein overstijgt; welke handelingsperspectieven over blijven buiten het sociaal domein; ook gaan gemeenten samen met ketenpartners de komende jaren onderzoeken hoe we omgaan met inwoners die niet meer te handhaven zijn binnen de bestaande opvangmogelijkheden binnen het medisch-, veiligheids- en sociaal domein, geen zorg accepteren, steeds nieuwe kansen krijgen maar net zo snel weer ‘buiten staan’ en waarbij de mogelijkheden tot passende zorg uitgeput blijken. Het is niet nodig om de toekomst te kennen, om ermee om te gaan. Problemen lossen zich in de tijd soms ook weer op, al dan niet vanzelf of door veranderingen in de persoonlijke situatie, maatschappelijke ontwikkelingen, beleidsinterventies of wetgeving. De manier waarop we omgaan met schaarste en verdelingsvraagstukken is niet nieuw. Maar de tools die we inzetten kunnen wel helpend zijn bij een betrouwbare analyse, agendasetting of een (duurzame) oplossing. En soms moeten we accepteren dat op korte termijn geen oplossing wordt gevonden, omdat de wereld niet maakbaar is.

16

Consultatieversie Januari 2023

5. Beleidsuitgangspunten en ambities 5.1 Omgang met inwoners met een psychische kwetsbaarheid Beleidsuitgangspunten: a. We streven naar normalisatie en inclusie voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Daarbij hanteren wij een opbouw van lichte ondersteuning naar zware ondersteuningsbehoefte en in aanpak van normalisatie naar escalatie. b. De mate van zelfregie is het startpunt van de in te zetten ondersteuning. c. Ondersteuning is gericht op herstel (waar mogelijk) met positieve gezondheid als basis om doelen te benoemen. d. Mensen die willen werken aan herstel en die zich begeleidbaar opstellen, blijven we ondersteunen. e. Gemeenten dragen bij aan anti-stigmatisering van inwoners met een psychische kwetsbaarheid en sluiten aan bij landelijke campagnes. f. Er zal altijd een groep inwoner zeer kwetsbaar blijven, dan richten we ons vooral op het stabiel houden van de situatie, het voorkomen van escalatie en het beperken van veiligheidsrisico’s. g. Bij mensen met onbegrepen gedrag en structurele overlastgevers worden in het plan van aanpak afspraken gemaakt die het algemeen belang en die van de omgeving dienen.

Deze uitgangspunten sluiten aan bij het brede Wmo-beleid in de regio. De uitgangspunten in het brede Wmo-beleid gelden ook voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid, maar in dit koersdocument ligt meer de nadruk op normalisatie, herstel en positieve gezondheid en minder op eigen kracht. 5.2 Samenwerking tussen gemeenten Beleidsuitgangspunten: a.

We zetten de huidige samenwerking en de governance-structuur via de Centrumregeling Wmo voort in de regio Brabant Noordoost-Oost. Ook na de doordecentralisatie van Beschermd Wonen.

b.

Doel van de samenwerking is de beschikbaarheid, kwaliteit en spreiding van specialistische zorg te borgen voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid, passend bij de (ontwikkeling van) de zorgvraag in de regio.

c.

Lokale gemeenten hebben een zorgplicht voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Het regionale vangnet is altijd een tijdelijke aanvulling op een lokaal traject.

d.

Gemeenten in de regio zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het regionaal specialistisch vangnet van voorzieningen, zowel beleidsmatig, in de uitvoering als op het gebied van bekostiging.

e.

We hanteren de lerende aanpak en geven hieraan gezamenlijk invulling door het organiseren van regionale leersessies.

f.

Elke gemeente levert voldoende beleidscapaciteit voor vertegenwoordiging in het Regionaal Ambtelijk Overleg Beschermd Wonen+.

g.

De samenwerking tussen gemeenten is gebaseerd op wederzijds vertrouwen, gezamenlijke verantwoordelijkheid, solidariteit en gelijkwaardigheid.

In de laatste jaren is er veel vertrouwen opgebouwd in de regionale samenwerking tussen gemeenten onderling op het gebied van Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang. Dit heeft ervoor gezorgd dat steeds nieuwe uitdagingen zoals wetswijzigingen en transformatieopgaven, relatief geruisloos tot stand zijn gekomen. Denk hierbij aan: - transformatieopgaven zoals de invoering van scheiden wonen en zorg; - de invoering van de Wet verplichte GGZ (Wvggz); 17

Consultatieversie Januari 2023 - wetswijziging zoals de openstelling van de Wlz; - voorbereiding op de doordecentralisatie van Beschermd Wonen. De opgebouwde samenwerking gaat de gemeenten helpen de gezamenlijke inhoudelijke koers vast te houden, ook als er sprake is van schaarste en verdelingsvraagstukken. Binnen deze samenwerking bestaat de vrijheid om naast de vastgestelde verantwoordelijkheden, gezamenlijk op te trekken in de lokale opgaven wanneer de gemeenten hier meerwaarde in zien. De regionale governance structuur geeft hier voldoende ruimte voor.

5.3 Samenwerking in de keten Beleidsuitgangspunten: a.

De regio versterkt haar regierol ten behoeve van inwoners met een psychische kwetsbaarheid door intensief samen te werken met het medisch domein en het veiligheidsdomein.

b.

Ten aanzien van integrale aanpak 16-27 jarigen: 1. werken gemeenten en ketenpartners volgens de afspraken in het ‘Integrale regionale plan van aanpak jeugd 16-27 jaar’; 2. worden de big 5 geregeld bij dreigende thuis- of dakloosheid: Support, Wonen, School en werk, Inkomen en schulden en Welzijn en gezondheid. Hiermee voorkomen we dak- en thuisloosheid, in het bijzonder jongeren die uitstromen uit (intramurale) jeugdzorg.

c.

De regio streeft naar een integrale samenwerking tussen professionals en samenwerking in de keten rondom complexe casuïstiek (GGZ/Zvw/Wlz/sociaal-/medisch- en veiligheidsdomein).

d.

De regio stuurt niet alleen op individuele organisaties, maar ook op de beweging die we in de keten tot stand willen brengen.

e.

Gemeenten respecteren wettelijke kaders en verantwoordelijkheden en nemen geen taken over.

f.

Gemeenten maken gebruik van landelijke escalatiemogelijkheden wanneer hier aanleiding toe is.

g.

In de ketensamenwerking van het sociaal-, medisch- en veiligheidsdomein proberen de gemeenten zoveel mogelijk gelijke afspraken te maken met ketenpartners en gelijke werkwijzen te hanteren in de regio.