60-%versie programma Water en Riolering Bernheze 2024-2027

vflHeesch | 20-2-2024

Programma Water en Riolering PWR Bernheze 2024 t/m 2027

Zonder Water Geen Later 60% versie

Inhoud 1.

Inleiding

3

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

Aanleiding Het wiel opnieuw uitvinden? Wat is dit PWR wel en niet? Terugblik Totstandkoming Leeswijzer

3 3 3 6 6 9

2.

Visie

11

2.1 2.2 2.3

Leidende principes We geven invulling aan de gemeentelijke zorgplichten We geven invulling aan regionale samenwerking

11 12 14

3.

Programma

16

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

Afvalwater Hemelwater Grondwater Oppervlaktewater Rioleringssysteem op orde Regionale samenwerking, educatie en bewustwording

17 22 28 32 37 42

4.

Middelen

46

4.1 4.2

Personele middelen Kostendekkingsplan

46 46

Bijlagen

48

Bijlage 1 Wettelijk kader Bijlage 2 Terugblik Bijlage 3 Reactie van Waterschap Aa en Maas Bijlage 4 Klimaatonderlegger Bijlage 5 Resultaat klimaatrisicodialogen Bijlage 6 Hoge waterstanden Bijlage 7 Analyse personele bezetting Bijlage 8 Kostendekkingsberekening

48 49 54 55 56 57 58 59

pagina 2

1. Inleiding 1.1 Aanleiding Sinds de middeleeuwen zorgt goede riolering voor minder ziektes en een schonere leefomgeving. Onze levensverwachting is mede door het transport van afvalwater naar de rioolwaterzuiveringen (RWZI)’s gestegen met gemiddeld 30 jaar en speelt dus een belangrijke rol voor onze volksgezondheid. Met dit Programma Water & Riolering (PWR) nemen we u als lezer mee in de het huidige water- en rioolbeleid en het beheer daarvan. Schoon water is namelijk nog steeds één van onze primaire levensbehoefte en dus, moeten we hier nu én later goed voor zorgen. Daarnaast komen extreme weeromstandigheden met teveel (waterveiligheid) of te weinig (droogte) steeds vaker voor en moeten wij ons daarvoor wapenen ofwel aanpassen (adapteren. Tenslotte zullen we meer maatregelen moeten gaan nemen om de waterkwaliteit en biodiversiteit in ons watersysteem te verbeteren. Dit doen we samen met het buurgemeenten, waterschap en andere belanghebbenden. In de volgende hoofstukken leest u hoe en waarom we in de komende planperiode met deze thema’s omgaan (Visie), wat we gaan doen, (programma) en wat het gaat kosten (Middelen). De formele wettelijke basis van dit PWR leest u in bijlage 1. Het PWR heeft een geldigheidsduur van 2024 t/m 2027.

Een PWR opstellen voor een langere termijn is niet wenselijk omdat belangrijke wijzigingen en ontwikkelingen kunnen optreden, zoals: - Wijzigingen in (nieuwe) wetgeving of (Europees) beleid waaronder de KRW (gereed 2027) - Ervaringen op diverse vlakken, waaronder de samenwerking afvalwaterketen As50+ en ontwikkelingen in de afvalwaterketen - Afwijkingen bij inkomsten, uitgaven of het vermogensbeheer. De gestegen energieprijzen (bijvoorbeeld voor onze rioolgemalen), prijsstijgingen van materialen en transportkosten, krapte in de Grond- Weg- en Waterbouwsector. - Aanspraak maken op nieuwe subsidieregelingen - Resultaten RKC Kapitaalgoederen Riolering en Water - Het voorkomen van extreme weersomstandigheden waardoor nog onbekende knelpunten optreden die financieel nog niet gedekt waren in dit programma.

1.2 Het wiel opnieuw uitvinden? Veel van onze buurgemeenten waar we intensief én enthousiast mee samenwerken (Watersamenwerking As50+) hebben onlangs een PWR opgesteld. We hebben daarom de basis op eenzelfde manier opgesteld. Maatwerk in het programma is gemaakt in richtinggevende keuzes en ambitieniveaus die passen bij gemeente Bernheze. De richtinggevende keuzes en ambitieniveaus zijn via een keuzemodel bepaald door de gemeenteraad. We hebben de keuzes voorgelegd om te bepalen hoe snel en op welke wijze we onze doelen willen bereiken. Een deel van deze keuzes staan omschreven in onze omgevingsvisie onder thema klimaatbestendig & biodiversiteit. Dit programma zorgt voor een verdere verduidelijking in waar en hoe we omgaan met water en onze riolering én waar onze invloed het grootst is, namelijk in onze dorpskernen en kernrandzones.

1.3 Wat is dit PWR wel en niet? Dorpskernen en Kernrandzones Dit PWR doelt op het beleid en beheer van de waterhuishouding en riolering in onze dorpskernen, en onze kernrandzones. De oorsprong van het programma is het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) en lag in een verplichte planvorm om te waken voor onze volksgezondheid. Hiermee is jarenlang, en wordt nog altijd, een

pagina 3

goed rioolsysteem bewaakt, beheert en aangelegd. Door het aparte recht om rioolheffing te heffen mag deze zogenaamde doelheffing alléén ingezet worden voor het doelmatig beheer en onderhoud van de riolering en zijn aangrenzend watersysteem. Het komt er dus op neer dat het PWR focust op de waterhuishouding en riolering in onze dorpskernen en de kernrandzones. Ook de drukriolering in het buitengebied als onderdeel van de hele keten, maakt onderdeel uit van dit PWR.

Fig 1. Dorpskernen en kernrandzones Gemeente Bernheze

Waterhuishouding en riolering in het buitengebied Het beleid en beheer van water in het buitengebied wordt in dit PWR niet inhoudelijk belicht. Het is belangrijk om te vermelden dat de invloedsfeer van de gemeente op het regionale (grond)watersysteem en de toenemende droogte in het buitengebied beperkt is. Onze gemeentelijke invloed is terug te lezen in de Noord-Brabantse Rapportage “Zonder water geen later*. De invloed die we op grondwater wél hebben in onze dorpskernen stemmen we af met het waterschap en de stakeholders in de dorpskernen. Voor de waterhuishouding in het buitengebied staat met name Waterschap Aa en Maas aan de lat. De samenwerking met het waterschap is op dit vlak nauw, constructief en productief te noemen. Zij zijn bepalend (bevoegd gezag) voor het (grond)waterpeilbeheer en de waterkwaliteit in het buitengebied. Een mooi resultaat is de in 2021 opgeleverde klimaatonderlegger en legt de basis voor toekomstige ruimtelijke opgaven. Ook het onlangs opgeleverde grondwaterplan is basis voor een gebiedsdekkend inzicht in de grondwaterstanden. Hiermee krijgen we meer inzicht in onze kernen in tijden van grondwateroverlast en droogte.

pagina 4

In de volgende beleidsdocumenten worden onderdelen van het thema water besproken omdat dit beter past in de integrale benadering van groen en water. Ook wordt in deze plannen het thema water afgedekt in het buitengebied, waar wij als gemeente invloed op hebben: Relatie met Groenstructuurplan (GSP) (vastgesteld d.d. 14 januari 2023), Het Groenstructuurplan omvat de volgende speerpunten: * We willen onze kernen leefbaar houden door te zorgen voor voldoende kwalitatief openbaar groen * We willen dat openbaar groen bijdraagt aan identiteit, beleving en oriëntatie in de hele gemeente * We willen dat openbaar groen meer bijdraagt aan het herstel en versterken van de biodiversiteit en dat de waarde van openbaar groen voor insecten, vogels en kleine zoogdieren in de komende jaren toeneemt * We willen dat het openbaar groen gelegenheid biedt aan recreëren, ontspannen en ontmoeten zodat het bijdraagt aan een gezonde leefomgeving * We willen openbaar groen inzetten als natuurlijk middel om de gevolgen van klimaatverandering (hitte, wateroverlast, droogte en overstromingen) te verminderen * We willen het goede voorbeeld geven, ons verhaal duidelijk uitdragen, en anderen inspireren en stimuleren om ons hierin te volgen Voor het groenstructuurplan is een uitvoeringsprogramma opgesteld en zijn groen-blauwe structuurkaarten opgesteld. Groen en water hebben een directe relatie met elkaar.

De waterstructuren zijn daarom opgenomen in de groenstructuurkaarten. In het voorliggende programma wordt deze waterstructuur voor de dorpskernen komende jaren meer gedetailleerd uitgewerkt. Relatie met ‘Programma’ Groene Gezonde Structuren (In ontwikkeling) Met Groene Gezonde Structuren (GGS) willen we een groene en gezonde omgeving beschikbaar stellen voor iedereen in Bernheze. GGS zijn er niet alleen voor mensen, maar ook voor onze flora en fauna. We willen onze inwoners verleiden om gezonder te gaan leven. Dit kan door meer te wandelen, fietsen en sporten, maar ook door gezond voedsel bereikbaar te maken. We willen het fiets- en wandelnetwerk combineren met aantrekkelijk groen en water voor mens en natuur. We hebben inwoners en ondernemers gevraagd om ook op eigen terrein bij te dragen aan aantrekkelijk groen, meer biodiversiteit en klimaatadaptieve maatregelen. Ideeën worden momenteel verzamelt via een interactieve kaart GGS gaat verder dan de thematische benadering vanuit groen en water. De opgestelde structuurkaarten in het GSP vormen daarom mede de basis voor de uitwerking van de integrale visie op Groene Gezonde Structuren. Door inbreng te leveren en nauw samen te werken en af te stemmen in deze beleidsplannen wordt het thema water integraal afgedekt in onze gemeente. Riolering buitengebied De riolering in het buitengebied maakt onderdeel uit van dit programma.

Ook de vervangingsinvesteringen zijn opgenomen. Daarnaast zijn we zeer actief om de mogelijkheden van decentrale afvalwaterzuivering toe te passen. Klimaatadaptatie & klimaatmitigatie Klimaatverandering is onontkoombaar, maar de snelheid waarin het klimaat veranderd is wél beïnvloedbaar. Een belangrijk verschil moeten we hier uitleggen. Klimaatmitigatie gaat om het voorkómen van klimaatverandering, zoals minder CO2 uitstoot, duurzame opwek van energie, isolatie van vastgoed enz. Klimaatadaptatie daarentegen gaat over hoe en hoe snél we ons aanpassen aan deze veranderingen.

pagina 5

Vormvrij Tot slot is een programma onder de omgevingswet vormvrij. We pakken daarom deze kans om dit thema verhalend te vertellen, zodat iedereen op een leuke maar vooral begrijpelijke manier kan lezen hoe we onze riolering en het watersysteem in beheren en bewaken. We ontkomen er echter niet aan om ook de technische aspecten te benoemen, die in een traditioneel rioleringsplan terug moeten komen. De verwachting is dat er als gevolg van de nieuwe EU Richtlijn Stedelijk Afvalwater de verplichting tot het opstellen van een separaat GRP of Programma Water en Riolering terugkomt, vanwege het belang van onze volksgezondheid.

1.4 Terugblik In het vorige GRP 2020 t/m 2023 waren het beleid en de ambities van de gemeente Bernheze omschreven. Het plan is jaarlijks gemonitord via een Operationeel Programma. Dit heeft geleid tot een pragmatische GRP waarin zowel op beleid als op beheer een gedegen koers is gevaren. Gedurende de looptijd van het GRP 2020 t/m 2023 is het beheer en onderhoud uitgevoerd zoals afgesproken. Er zijn in de planperiode, ondanks de beperkte tijd, kansen gepakt om met financiële bijdragen vanuit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie projecten versneld voor te bereiden en uit te voeren. Om de voortgang goed te bewaken is naast eerdergenoemde operationele plannen de kadernota een middel om de doelen te bereiken. In de afgelopen 4 jaar hebben we hier echter geen gebruik van hoeven te maken. De gehanteerde pragmatische aanpak geeft daarmee bestuurlijke rust. De wateroverlast van december 2023 heeft goede inzichten gegeven waardoor we in dit nieuwe programma direct maatregelen kunnen nemen. In Bijlage 2 is per onderwerp teruggeblikt op de resultaten van de vorige planperiode (2020 t/m 2023). In bijlage X is via een informatieve infographic in één oogopslag te zien hoe wij onze taken hebben uitgevoerd. 1.5

Totstandkoming

1.5.1 Participatie binnen het gemeentehuis Gedurende het opstellen van het PWR zijn vele disciplines actief betrokken bij de opstelling van het PWR. Onderstaande personen zijn intern actief betrokken of bevraagd bij de opstelling:

pagina 6

Ambtelijk voor integrale afstemming: • Tim Verhagen • Mike van der Wielen • Esther Rutten • Jasper Vos • Anthony Bouwmans • Linda Mustert • Tom Keek • Ivar Roefs • Marco de Kraker • Sietse Schouwenaars • Els Geurts

Gemeente Bernheze, Beleid Dorpskernen Water en Riolering Gemeente Bernheze, Beheer Riolering Gemeente Bernheze, Beleid Groen, Natuur & Landschap Gemeente Bernheze, Beheer Groen, Natuur & Landschap Gemeente Bernheze, Financieel controller Gemeente Bernheze, Omgevingsvisie Gemeente Bernheze, Omgevingsvisie Royal HaskoningDHV, Projectleider PWR Royal HaskoningDHV, Financieel adviseur Waterschap Aa en Maas, Adviseur Afvalwaterketen Waterschap Aa en Maas, Adviseur Landelijk gebied

Bestuurlijk: Themabijeenkomst College B&W: Het college is op 20 februari 2023 in een themabijeenkomst bijgepraat en bevraagd over het conceptprogramma (60% versie) en welke kaderstellende keuzes we voor willen leggen aan de raad via een keuzemodel. Themabijeenkomst Raad: De gemeenteraad en burgerleden zijn op 26 februari 2023 in een themabijeenkomst bijgepraat en bevraagd over het conceptprogramma (60% versie) en welke kaderstellende keuzes we voor willen leggen aan de Raad via een keuzemodel. Naast deze keuzes is er voldoende ruimte geweest om bij te sturen naar aanleiding van de opmerkingen en adviezen van de raadsleden. Bernheze bespreekt: Op donderdag 28 maart organiseerde de gemeente Bernheze de allereerste editie van Bernheze Bespreekt bij de Heische Hoeve in Loosbroek. Een bijeenkomst voor (alle) inwoners, ondernemers en ketenpartners uit onze gemeente. Tijdens Bernheze Bespreekt zijn we in gesprek gegaan over allerlei onderwerpen, aan verschillende tafels. Zo ook dit PWR.

1.5.2 Participatie Omgevingsvisie Dit PWR is een nadere uitwerking van het thema ‘Klimaatbestendig & Biodiversiteit’ uit de omgevingsvisie van Bernheze, waarin Klimaatadaptatie onderdeel van uitmaakt. Dit heeft mede geleid tot de gebiedsindeling en het toekomstscenario ‘Duurzaam Bernheze’. Te veel water, vanuit de dorpen, of vanuit de regionale watersystemen van de Leijgraaf en de rivier de Aa waardoor wateroverlast ontstaat, te weinig water waardoor droogte ontstaat en hitte zijn in de vele communicatiemomenten met onze inwoners en bedrijven besproken, en adviezen en opmerkingen zijn meegenomen in de uitgewerkte visie.

Ook de actieve deelname en vertegenwoordiging vanuit het waterschap Aa en Maas hebben bijgedragen aan de integrale visie van Bernheze. De volgende momenten hebben wij het thema water en riolering onder de aandacht gebracht tijdens deze sessies:

pagina 7

• • •

• • •

• •

• •

Inwoners hebben in het voorjaar van 2021 via een fotoactie en tekenwedstrijd voor kinderen laten zien welke toekomst zij voor ogen hebben. Inwoners, ondernemers en organisaties hebben in het voorjaar van 2021 via een online vragenlijst aangegeven wat zij belangrijk vinden voor de toekomst. Partnerorganisaties zijn in het najaar van 2021 in onderlinge dialoog gegaan over de opgaven en ambities voor Bernheze. In het voorjaar van 2022 hebben zij vervolgens hun ideeën ingebracht voor drie toekomstscenario's: Duurzaam Bernheze, Innovatief Bernheze en Coöperatief Bernheze. Wij hebben inwoners via een peiling op deze website gevraagd of zij zich herkennen in de identiteit van Bernheze. Wij hebben inwoners via deze website gevraagd welke onderwerpen zij het belangrijkste vinden binnen de verschillende thema's. De opgehaalde opgaven, ambities en dromen voor Bernheze hebben een plek gekregen in het inspiratiedocument voor de omgevingsvisie dat op 17 februari 2022 gepubliceerd is. Hiermee is de oriëntatiefase afgesloten. In april 2022 hebben wij de tweede dialoogsessie met 60 partnerorganisaties gehouden. In juni, juli en september 2022 zijn er drie gebiedsbijeenkomsten met inwoners en ondernemers geweest, die wij samen met de dorp vertegenwoordigende organen en het waterschap hebben georganiseerd. In deze fase zijn suggesties verzameld voor de toekomstscenario’s van de Omgevingsvisie.

Op 15 februari 2023 heeft de derde dialoogsessie plaatsgevonden, waarin we hebben toegewerkt naar weer een nieuwe versie van de Omgevingsvisie. We hebben gezamenlijk een intentieverklaring ondertekend. De OER-commissie is geïnformeerd en bijgepraat over de thema’s water en riolering in onze gemeente.

Inwoners en bedrijven: Uitvoeringsprogramma Het informeren en laten participeren van onze inwoners gebeurt vaak bij de uitvoeringsprojecten van dit PWR. Het vergroenen van de centra is hiervan een goed voorbeeld. Ondernemersverenigingen, omwonenden hebben zélf plannen voorgesteld en bedacht waar wij de begeleiding en het informeren over de doelen (water vasthouden, vergroenen voor leefbaar centrum) enz. verzorgden. Een coproductie waar we trots op mogen zijn. Online participatie tool Naast deze participatie willen we op een actievere manier in beeld brengen waar onze inwoners zélf wateroverlast ervaren en ideeën over hebben. Dit willen we doen via een online platform vergelijkbaar met Maptionnaire. Via dit online platform kunnen inwoners en bedrijven aangeven welke plekken in onze dorpskernen en dorpsranden als waardevol worden gezien vanuit oppervlaktewater, en waar zij knelpunten ervaren vanuit water op straat of rioolproblematiek. Inkoop stemmen we af met team Realisatie en Beheer (R&B) vanwege de bredere inzet in de gehele openbare ruimte. Bernheze Bespreekt: Op 28 maart kunnen inwoners, bedrijven en belanghebbende organisaties meedenken over het PWR. De input kan daarna direct verwerkt worden in de 80% versie van het PWR. Gedurende de planperiode blijven we communiceren over het belang van een klimaat adaptieve woon- en werkomgeving.

In paragraaf 3.6 worden de communicatie en bewustwording campagnes omschreven.

pagina 8

1.5.3 “Vooral doorgaan” Voor het nieuwe PWR geldt als belangrijk vertrekpunt dat we verder gaan op de basis die reeds in het GRP 2020 t/m 2023 zijn vastgelegd. We geven nu vooral een nieuwe impuls aan het programma met verdieping en concretisering. Hiervoor hebben we d.m.v. een evaluatie kritisch gekeken naar alle ambities en doelstellingen uit het GRP 2020 – 2023 en bepaald welke wij willen behouden, welke om aanscherping vragen en welke kunnen komen te vervallen. De resultaten zijn verwerkt in voorliggend PWR en concreet vertaald naar een uitvoeringsprogramma dat opgenomen is in het kostendekkingsplan (KDP). Voorliggend PWR is voor een formele reactie verzonden aan de beide waterschappen. De reacties zijn opgenomen als bijlage 3.

1.6 Leeswijzer Dit programma is uit verschillende delen opgebouwd: • Visie: Wat willen we? • Programma: Wat is daarvoor nodig? • Middelen: Wat gaat het ons kosten? Visie In het Visiedeel geven we aan wat onze ambities zijn voor de lange termijn. Voor een deel zijn deze al integraal opgenomen in de Omgevingsvisie. We gaan dieper in op het nieuwe PWR onder de Omgevingswet, vergelijkbaar met een traditioneel GRP. Daarnaast gaan we in op de samenwerking, de invulling van de zorgplichten en Klimaatadaptatie in de dorpskernen en kernrandzones.

Figuur 2.1 Toelichting toekomstige vorm PWR-beleid in Omgevingswet figuur aanpassen

Programma In het Programmadeel hebben we concrete invulling gegeven aan onze ambities en hebben onderscheid gemaakt naar: • Afvalwater • Hemelwater • Grondwater • Oppervlaktewater & Cultuurhistorie • Systeem op orde • Regionale samenwerking, Educatie en Bewustwording • Monitoring & Infographic resultaten Ieder thema is een apart hoofdstuk en is volgens de volgende structuur opgebouwd: - Een verdere uitwerking van onze doelstellingen; wat willen we? - Een toetsing in hoeverre we in de huidige situatie hier reeds aan voldoen; waar staan we? - Benodigde strategie / maatregelen; wat gaan we doen om onze doelen te halen? In bijlage 5 is een totaal overzicht opgenomen van alle maatregelen.

pagina 9

Middelen Tot slot is bepaald welke middelen benodigd zijn voor het uitvoeren van dit programma. We hebben hierbij onderscheid gemaakt tussen personele en financiële middelen en deze zijn doorgerekend in het kostendekkingsplan.

pagina 10

2. Visie Onze visie voor de water- en riooltaken is in samenhang met de omgevingsvisie opgesteld. Belangrijk vertrekpunt hierin is dat met de komst van het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie is ingestoken op water als een ruimtelijke opgave. Onder de Omgevingswet laat dit zich vertalen in een veilige (water als ruimtelijke opgave) en gezonde (inzameling en transport door riolering) leefomgeving. De uitdagingen die op ons afkomen zijn groot en vragen om een andere aanpak waarbij Water en Bodem sturend zijn. Innovaties, een blik op het verleden en het boeren verstand helpen ons de uitdagingen de baas te blijven.

De Beekgraaf te Nistelrode, omg. Weijen 1

2.1 Leidende principes De Omgevingswet zet de fysieke leefomgeving, waar water en riolering een onderdeel van is, veel meer centraal. Belangrijke transities in Bernheze vragen om slim combineren op ‘de vierkante meter’. We moeten keuzes maken omdat de beschikbare ruimte waar alle veranderopgaven in terecht gaan komen beperkt is. Om tot keuzes voor een toekomstbeeld te komen hanteren we de richtinggevende principes zoals ook omschreven is in hoofdstuk 4.3.3. in de omgevingsvisie. De volgende leidende principes die elkaar versterken: 1. Water en Bodem Sturend en klimaatonderlegger Brabant 1.2. Natuurlijk en historisch watersysteem aan de basis 2.3. Optimaal benutten en vasthouden van water (“Geen druppel uit Bernheze”, Omgevingsvisie) 3.4. Aangename plekken. Minder stenen, koelteplekken en recreatieve groen/blauwe randen om ons dorp 4.5. Herstel Biodiversiteit. Binnen onze kernen watersystemen natuurlijker inrichten 5.6. Circulaire economie en energie. Hergebruik waar mogelijk, en kansen om energie op te wekken vanuit water en rioolsystemen (riothermie, aquathermie, waterkracht)

pagina 11

2.2 We geven invulling aan de gemeentelijke zorgplichten De gemeentelijke zorgplichten voor afvalwater, hemelwater en grondwater zijn momenteel opgenomen in de Wet milieubeheer en de Waterwet. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet is dit opgenomen in artikel 2.16 Ow (lid1a). Naast de gemeentelijke zorgplichten werken we vanuit het PWR ook aan oppervlaktewater als verlengde van onze riolering, zorgen dat het rioleringssysteem op orde is en blijft en zetten in op regionale samenwerking, educatie en bewustwording. De zorgplichten en onze doelen zijn als volgt beschreven, de hoofdstukken in het programmadeel geven een nadere invulling. Afvalwater Vanuit de Wet milieubeheer (artikel 10.33) heeft de gemeente de verplichting een voorziening aan te bieden voor het inzamelen en transport van huishoudelijk afvalwater. Doelen afvalwater: - We verwerken het huishoudelijk afvalwater in onze dorpskernen op een doelmatige wijze - We verwerken het huishoudelijk afvalwater in het buitengebied op een doelmatige wijze - We gaan door met minder vuilbelasting op oppervlaktewater - We stimuleren het gebruik van regenwater voor bedrijfsprocessen en decentrale zuivering van bedrijfsmatig afvalwater (circulaire bedrijfsvoering) - We blijven onderzoek doen naar decentrale oplossingen als alternatief voor de drukriolering.

Data en kennis blijven we regionaal en landelijk ontsluiten via STOWA en As50+. Hemelwater Vanuit de hemelwaterzorgplicht, conform artikel 3.5 van de Waterwet verv art omgevingswet, hebben wij de verantwoordelijkheid voor een doelmatige inzameling van overtollig hemelwater uit de openbare ruimte. Wij hebben ook de zorgplicht voor de afvoer van hemelwater van particuliere percelen, voor zover dit niet redelijkerwijs van de perceeleigenaar kan worden verwacht. Met paragraaf 3.4 in de Verordening fysieke leefomgeving Bernheze (VFL) is per 1 juli 2021 de eigen verantwoordelijkheid van de perceeleigenaar vergroot.

Doelen hemelwater: - We streven naar ruimtelijke opgaven waarbij (hemel)water en bodem sturend zijn - We streven naar het scheiden van waterstromen - We streven naar een klimaatrobuuste leefomgeving, als aspect van een gezonde en veilige leefomgeving zoals benoemt in de Omgevingsvisie - We streven naar het principe “Elke druppel blijft in Bernheze”, zoals benoemd in de omgevingsvisie - We streven naar hergebruik van hemelwater Grondwater In artikel 3.6 van de Waterwet is opgenomen dat wij de zorgplicht hebben voor het in het openbaar gemeentelijk gebied treffen van maatregelen om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet tot de zorg van waterschap of provincie behoort. Het gaat hierbij om situaties waarbij de gevolgen van de grondwaterstanden een terugkerend karakter hebben. De grondwaterzorgplicht heeft het karakter van een inspanningsverplichting. Dat wil zeggen dat wij niet verantwoordelijk zijn voor handhaving van het grondwaterpeil in bebouwd gebied, maar alleen een regierol vervullen. De zorgplicht werkt niet met terugwerkende kracht en kan dus niet leiden tot aansprakelijkheid voor schadesituaties

pagina 12

uit het verleden. Doelen grondwater: - We zorgen dat grondwater de bestemming van een gebied niet structureel belemmert. - We faciliteren bij grondwaterproblemen. - We zorgen voor een nauwkeuriger meetnet in onze dorpskernen

Oppervlaktewater In tegenstelling tot eerdere rioleringsplannen gaan wij bij het uitvoeren van onze water- en rioleringstaken uit van het natuurlijk, historisch oppervlaktewatersysteem. Water en bodem sturend en als één van de leidende principes. Bij de wateroverlast van december 2023 is het belang van de oude watersystemen duidelijk ‘boven water’ gekomen. Doelen oppervlaktewater: - We zorgen voor droge voeten in onze dorpskernen. - We gebruiken onze sloten en watergangen optimaal om water vast te houden - We zorgen voor tijdelijke ‘parkeerplaatsen’ voor water bij extreme neerslag - We zorgen voor goed beheer van de hoofdwaterlopen - We maken oude waterlopen zichtbaarder in onze kernen

Rioleringssysteem op orde Om proactief te kunnen beheren en in te springen op veranderende situaties zoals het klimaat houden wij ons rioleringssysteem op orde. Doelen rioleringssysteem op orde: -

Assetmanagement: we houden het beheer van de objecten op orde hierbij houden we rekening met het verduurzamingsprogramma en aanverwante programma’s Beheergegevens: we houden de beheergegevens op orde en actueel Meten en monitoren: we meten waar nodig en houden hiermee vinger aan de pols Veld-, systeem- en beheerkennis: doordat we als gemeente beschikken over een eigen buitendienst op het gebied van water en riolering, beschikken wij over de kennis in het veld en weten we met welke karakteristieken van het riolering- en watersysteem we bij het beheer en onderhoud rekening moet houden. Deze kennis is onmisbaar voor beheerders en projectleiders, zowel intern als extern.

Educatie en bewustwording Wij realiseren ons dat we de eerdergenoemde doelen niet alleen als overheid kunnen behalen. Het grondeigendom in de dorpskernen is voor 63% (Bron BRP steekproef kern Vorstenbosch) in eigendom van particulieren. Voor het bereiken van de omschreven doelen waarin Bernheze bestand is tegen de weersextremen, is het belangrijk dat niet alleen wij als gemeente in actie komen, maar ook particulieren, bedrijven en andere organisaties. De komende planperiode richten wij ons ook weer op het stimuleren van het afkoppelen bij particulieren en bedrijven en het vergroten van de bewustwording. We hebben hierbij tevens aandacht voor het verduurzamen van de afvalwaterketen en waar mogelijk richten we ons op het behalen van meerdere doelstellingen zoals het vergroenen van de gemeente en het vergroten van de biodiversiteit. Doelen educatie en bewustwording: - We stimuleren afkoppelen op particuliere percelen en vergroten de bewustwording. - We werken aan bewustwording door het goede voorbeeld te geven.

Klimaatadaptatie Het klimaat verandert sneller dan aanvankelijk gedacht. Als gevolg van klimaatverandering is de kans op weersextremen groter. Dit vraagt om een slimme lange termijn aanpak voor zowel het stedelijk als landelijk gebied. Enerzijds om (grond)wateroverlast ten gevolge van extreme buien te beperken, anderzijds om droogteschade en hittestress in onze dorpen

pagina 13

tegen te gaan. Daarom is sinds 2018 het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (DPRA) van kracht. Het Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten hebben afgesproken dat ons land vanaf 2050 klimaatrobuust en waterbestendig is ingericht. Hiervoor doorlopen we als gemeente, conform DPRA, de volgende stappen: • Weten: we brengen de effecten en kwetsbaarheden in beeld (Uitgevoerd) • Willen: we gaan met de omgeving, belanghebbenden en bestuur in gesprek om de gezamenlijke ambitie te bepalen (Zie omgevingsvisie Bernheze) (Uitgevoerd) • Werken: Er is een uitvoeringsagenda opgesteld bij het Groenstructuurplan (Uitgevoerd) en dit PWR (In voorbereiding) , waarin concrete acties en onderzoeken zijn opgenomen die Bernheze klimaatrobuust maakt. Enerzijds op beleidsniveau en anderzijds op feitelijke uitvoeringszaken. Weten Om inzicht te krijgen waar de knelpunten zich binnen onze gemeente voor doen hebben we een stresstest Klimaatadaptatie laten uitvoeren voor extreme hitte, regenval, droogte en overstroming. Dit is een verdiepingsslag op de Provinciale klimaatatlas. Daarnaast hebben we in 2020 een klimaatonderlegger op laten stellen. De klimaatonderlegger is een feitenkaart die op basis van een lagenbenadering, de landschappelijke kwaliteiten en condities weergeeft die kunnen bijdragen aan gemeentelijke ruimtelijke opgaven.

De klimaatonderlegger, samen met de rapportage ‘Water en Bodem Sturend’ van de droogtecommissie komt ook terug in de gemeentelijke omgevingsvisie. Daarmee wordt ook de lagenbenadering van het landschap nadrukkelijker onderdeel van het besluitvormingsproces bij ruimtelijke ordening. Op de klimaatonderlegger staan de gebiedskenmerken en de kansen en risico’s voor de verschillende klimaatthema’s. Wij gebruiken de klimaatonderlegger als tool voor investeringsbesluiten en gebiedsontwikkelingen in het besluitvormingsproces ruimtelijke ordening. De klimaatonderlegger is hierbij onze belangrijkste tool om in de planfase klimaat zichtbaar te maken en de onze afweging mee te nemen. De klimaatonderlegger is afgestemd met verschillende vakdisciplines. Willen Met behulp van klimaatgesprekken met collega’s is voor 9 sectoren (Water en Ruimte, Landbouw en Tuinbouw, Gezondheid, Recreatie en Toerisme, Natuur, Infrastructuur, Energie, ICT, Veiligheid) bepaald wat wij van de gevolgen van de weersextremen vinden. In de bijlage 5 zijn de resultaten van de risicodialoog weergegeven. De opgehaalde resultaten hebben wij gebruikt om invulling te geven aan de zorgplichten. Werken Er is een uitvoeringsagenda opgesteld op basis van gesprekken met stakeholders en analyse van de kwetsbaarheden. Een voorbeeld hiervan is de uitvoeringsagenda met de woningbouwcorporaties via het duurzaamheidsakkoord.

Wij richten ons hierbij op een gebiedsgerichte aanpak, waarin de klimaatonderlegger en de klimaatatlas een belangrijke bron van informatie vormt. De uitvoeringsagenda van het GSP en dit programma dekken voor een groot deel de thema’s Wateroverlast, Droogte en Hittestress in onze dorpskernen. Doelen Klimaatadaptatie -

We geven invulling aan klimaatadaptatie in de dorpskernen en kernrandzones We combineren opgaven met andere thema’s zoals het GSP We starten met nauwkeurigere monitoring van de waterdoelen in onze dorpskernen

2.3 We geven invulling aan regionale samenwerking Op het gebied van water en riolering nemen we actief deel aan zowel bestuurlijk als ambtelijk samenwerkingsverbanden. Te denken valt aan de watersamenwerking As50+, de Regio Noordoost-Brabant (RNOB). Hierin participeren naast gemeenten onder

pagina 14

andere ook waterschappen, Brabant Water, Rijkswaterstaat, de provincie, ZLTO en (natuur)terreinbeherende organisatie (TBO). De samenwerking is gericht op activiteiten die, in plaats van lokaal, beter op bovenlokaal niveau kunnen worden opgepakt. De resultaten hiervan komen vervolgens weer voor de gemeente ter beschikking. Het gaat dan bijvoorbeeld om aspecten als kennis, tools of (financieel) inkoopvoordeel. Doelen regionale samenwerking: - Samen met onze regionale partners verduurzamen we de afvalwaterketen - We werken samen met onze regionale partners aan projecten, aanbestedingen en voor kennisuitwisseling. - We stellen gezamenlijke uitvoeringsagenda’s op voor een doelmatige afvalwaterketen - We werken nauw samen met Waterschap Aa en Maas als één van onze belangrijkste stakeholders.

pagina 15

3. Programma Wij geven concrete invulling aan onze visie en ambities door per thema aan te geven wat willen we? Waar staan we? Wat moeten we nog doen. We hebben dit uitgewerkt voor de volgende thema’s; afvalwater, hemelwater, grondwater, oppervlaktewater, systeem op orde en regionale samenwerking, educatie en bewustwording.

pagina 16

3.1 Afvalwater Hiernaast ziet u de huidige samenstelling van het afvalwater dat wij verwerken. Alle percelen binnen het gemeentelijk grondgebied moeten voorzien zijn van een rioolaansluiting tenzij lokale zuivering doelmatiger is. Om invulling te geven aan de afvalwaterzorgplicht richten we ons op de volgende doelstellingen: • We verwerken het afvalwater in het stedelijk gebied op een doelmatige wijze • We verwerken het afvalwater in het buitengebied op een doelmatige wijze • We gaan door met het reduceren van de vuilbelasting op oppervlaktewater, waaronder verminderen van belasting door medicijnen in afvalwater

3.1.1 Wat hebben we te onderhouden? Ons rioolstelsel bestaat uit onder meer 204 kilometer vrijvervalriolering, 24 grote rioolgemalen , 778 pompunits drukriolering met 149 km drukleiding, 2 vacuümstations met 50 bufferputten en 8km vacuümleiding. Onze riolering is gemiddeld ruim 32 jaar oud. De gemiddelde levensduur van de riolering in onze dorpen is 80 jaar. Leeftijd Vrijvervalriolering

70.000 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000

d nb

Jo

ng

er

O

da

ek

ja 11 n

20 en

en

ar

ar ja

ar Tu

ss

en

11

en

30

ja

ar Tu

ss

en

21

en

40

ja

ar 31 en ss Tu

Tu

ss

en

41

en

50

ja

ar ja 60

en 51

Tu

ss

en

61 en ss

Tu

O

ud

er

da

n

en

70

70

ja

ja

ar

ar

-

Leeftijdsopbouw riolering

Bijna driekwart van onze riolering is van het gemengde type, bijna 120 km. Hierbij wordt huishoudelijk en/of bedrijfsafvalwater en hemelwater door één buis getransporteerd. Er is 50 km gescheiden riolering.

pagina 17

Type riolering

Gemengd

HWA

DWA

Divers

Rioolwaterzuivering Ons afvalwater wordt naar twee RWZI’s getransporteerd. Het afvalwater van Heesch, Nistelrode en Loosbroek wordt naar de RWZI Vinkel (XXXXX m3) getransporteerd. Het afvalwater van Vorstenbosch en Heeswijk-Dinther wordt naar de RWZI in Dinther (XXXXX m3) getransporteerd. De gemeente stemt altijd af met het waterschap of nieuwe woonwijken, aangesloten kunnen worden, en probeert zo min mogelijk regenwater naar de zuivering te transporteren.

3.1.2 We verwerken het huishoudelijk afvalwater in onze dorpskernen op een doelmatige wijze Binnen de dorpskernen en bedrijventerreinen zijn alle percelen aangesloten op de riolering. Lozers dienen te voldoen aan de regels uit de lozingenbesluiten. Nieuwe riolering leggen we aan volgens de geldende richtlijnen. We houden hierbij vast aan de voorkeursvolgorde voor de verwijdering van afvalwater zoals opgenomen in artikel 10.29a Wm. Voorkeursvolgorde voor de verwijdering van huishoudelijk afvalwater a) Het ontstaan van afvalwater wordt voorkomen of beperkt b) Verontreiniging van afvalwater wordt voorkomen of beperkt c) Afvalwaterstromen worden gescheiden gehouden, tenzij het niet gescheiden houden geen nadelige gevolgen heeft voor een doelmatig beheer van afvalwater d) Huishoudelijk afvalwater en daarmee vergelijkbaar afvalwater wordt ingezameld en naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) getransporteerd. (Mede door voortschrijdende technieken zou dat, met het oog op hergebruik, ook een decentrale zuivering kunnen zijn.) Door bovenstaande voorkeursvolgorde kiezen we voor nieuw te ontwikkelen gebieden binnen de bebouwde kom in principe voor een gescheiden (afval en hemelwater) rioolsysteem. Bij kleinschalige in- of uitbreidingen, waar in de bestaande situatie geen gescheiden systeem aanwezig is, mag de nieuwe verharding niet worden aangesloten op het gemengde stelsel.

De perceeleigenaar moet het hemelwater op eigen perceel verwerken. Dit is opgenomen in de Verordening fysieke leefomgeving Bernheze artikel 3.4.

pagina 18

Rioolaansluitingen Aansluiting op gemeentelijke rioleringsvoorzieningen geschiedt altijd door of in opdracht van de gemeente en is bij nieuwe aansluiting/aanleg altijd volledig voor kosten van de lozer. Dit geldt ook voor aansluiting buiten onze dorpskernen. Afvalwateraansluitingen voor appartementencomplexen dienen op eigen terrein verzamelt te worden met één centrale aansluiting als overnamepunt. Nieuwe sanitatievormen & circulaire economie Wij hanteren als uitgangspunt dat onze rioolvoorzieningen robuust en doelmatig zijn. Wij passen alternatieve en/of nieuwe technieken (zoals nieuwe sanitatievormen) pas toe wanneer deze zich voldoende in de praktijk hebben bewezen. Inmiddels zijn er vele systemen beschikbaar die zich bewezen hebben. We verwachten hierin een opmars omdat decentrale zuivering past in nieuwe woonvormen zoals tiny houses, waarin vaak duurzaamheid en circulariteit centraal staat. Op de Saniwijzer kan men voor alternatieve zuiveringen kiezen. Wij volgen onder andere hierbij de ontwikkelingen binnen de samenwerkingsverbanden As50+ en STOWA.

Toetsing huidige situatie Alle percelen in het stedelijke gebied zijn aangesloten op de riolering. Bij nieuwbouw scheiden wij afvalwater en hemelwater bij de bron. Daarnaast heeft de hoeveelheid rioolvreemd water hierbij de aandacht. Veel rioolvreemd water leidt tot een niet doelmatige bedrijfsvoering van de riolering en afvoergemalen. Op basis van de resultaten van het nog af te ronden basisrioleringsplan (BRP) bepalen we of hiervoor nader onderzoek noodzakelijk is. Strategie / maatregelen Geen specifieke maatregelen voorzien. We blijven inzetten op het scheiden van afvalwater en hemelwater door het afkoppelen van verhard oppervlak en werken dit uit in een wijkgerichte aanpak om kosten en vuilbelasting (Aantal gemengde riooloverstorten) te minimaliseren. Door af te koppelen en het systeem te optimaliseren met maatregelen uit het BRP zorgen we voor minder en ‘schonere’ overstortingen.

3.1.3 We verwerken het huishoudelijk afvalwater in het buitengebied op een doelmatige wijze Wij kiezen voor een efficiënt transport van huishoudelijk afvalwater. In het buitengebied zijn de afstanden te groot om hiervoor vrijvervalriolering toe te passen. In het buitengebied zijn alle percelen waar huishoudelijk afvalwater vrijkomt dan ook aangesloten op drukriolering of zijn voorzien van een lokaal systeem voor de individuele behandeling van afvalwater (IBA6). Nieuwbouwwoningen in het buitengebied vallen onder de zorgplicht van de gemeente. Hierbij horen de volgende uitgangspunten: • Alle percelen gelegen tot maximaal 40 meter afstand van de bestaande (druk)riolering sluiten we aan op gemeentelijke riolering • Is het perceel gelegen buiten deze 40 metergrens en de aanleg van een IBA is doelmatiger dan aansluiting op de bestaande (druk)riolering, dan gaan wij in gesprek met

pagina 19

de initiatiefnemer. Mocht de gebruiker toch willen aansluiten op de drukriolering, dan worden de werkelijke aanlegkosten in rekening gebracht. Dit geldt ook voor nieuwe woningen die een aansluiting willen op riolering. • Bij de keuze voor een decentrale zuivering zoals bijv. een IBA komt deze vooralsnog in beheer en eigendom van de particulier. Waterschap toetst de voorziening indien geloosd wordt op het oppervlaktewater. Gemeente toetst de voorziening als deze loost op de bodem. De gemeente kan van de provincie ontheffing krijgen van de zorgplicht van de inzameling van stedelijk afvalwater. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet komt deze provinciale ontheffing te vervallen, gemeenten en provincies moeten in overleg bepalen wanneer riolering doelmatig is. Gezamenlijk met het waterschap stemmen we vervolgens de doelmatige verwerking van het afvalwater af. Vooralsnog gaan we hierbij uit van de huidige lozingsnormen, mogelijk dat in de toekomst strengere of andere eisen gelden voor de meest kwetsbare gebieden. (Agrarische) bedrijven dienen te voldoen aan het Activiteitenbesluit milieubeheer. De algemene systematiek van het Activiteitenbesluit luidt: • Lozen in de bodem, op oppervlaktewater en hemelwaterriool is verboden, tenzij expliciet toegestaan • Bestaande lozingen op het vuilwaterriool zijn vooralsnog toegestaan onder voorwaarden van de zorgplicht, tenzij verboden.

We hanteren hierbij de volgende voorwaarden: a. Elk bestaand bedrijf mag maximaal 0,5 m³ per uur afvalwater op de drukriolering lozen b. Elk bedrijf heeft maximaal één aansluiting op de drukriolering c. Elk bedrijf heeft een zorgplicht op het voorkomen van afvalwater en circulariteit d. Bij een aanbod groter dan 0,5 m³ per uur dient het afvalwater op eigen terrein te worden gebufferd e. Wanneer buffering niet mogelijk is, kan de capaciteit van de drukriolering worden vergroot, of wordt gezocht naar alternatieve oplossingen. De kosten hiervoor zijn voor rekening van de perceeleigenaar Toetsing huidige situatie Alle percelen in het buitengebied zijn aangesloten op de drukriolering. Het grootste gedeelte (circa 70 %) van de pompen en de besturingen van de drukriolering heeft een leeftijd ouder dan 15 jaar. Op basis van inspecties, storingen en meldingen is een gedeelte van de pompunits aan vervanging toe. De meest urgente hebben we in 2023 uitgevoerd, de komende jaren willen we er meer gaan renoveren. Hemelwateraansluitingen: Er zijn naar schatting ongeveer 200 locaties in het buitengebied waar in de loop der jaren hemelwater op de drukriolering is aangesloten. De pompputten vallen daardoor relatief vaak op storing en kosten onze gemeenschap dus in verhouding veel tijd en geld.

Strategie / maatregelen • Vervanging pompunits drukriolering: De afgelopen periode hebben we ruim 180 pompunits elektrisch, mechanisch en/of bouwkundig gerenoveerd op basis van een uitgevoerde 0inspectie in 2020. Over 2 jaar willen we opnieuw een renovatieronde uitvoeren waarbij we locaties aanpakken op basis van de reguliere inspectie en de 0-inspectie uit 2020. • Onderzoek toekomstbestendigheid drukriolering buitengebied: Op basis van het energieverbruik voor het verpompen van afvalwater staat toekomstbestendigheid van drukriolering landelijk ter discussie. We gaan hierin mee in de initiatieven binnen de As50+ samenwerking. Hierin nemen wij tevens de afwegingen voor nieuwe sanitatie mee. Momenteel zijn wij samen met waterschap Aa en Maas hiervoor een doorontwikkeling van de pilotstudie I-QUA bij HVCH in Heesch aan het opstellen. De werkzaamheden omvatten in 2024 de monitoring en het ombouwen van het systeem bij HVCH en vanaf 2025 de zuivering tbv de Tiny Houses aan de Schoonstraat.

pagina 20

3.1.4 We gaan door met minder vuilbelasting op oppervlaktewater We gaan door met het terugdringen van de vuilemissies uit de riolering via de overstorten door het blijven afkoppelen van hemelwater van de gemengde riolering, met name in bestaand bebouwd gebied. Als gemeente hebben we een inspanningsverplichting voor de KRW-doelen in 2027. We bemeten het rioleringssysteem steeds beter met overstortmeters zodat het waterschap met ons kan bepalen wat de impact op het totale watersysteem is. Waar de impact marginaal is treffen we niet direct maatregelen. Waar de impact groter is maken we afspraken over de te treffen maatregelen. Naast de gemeentelijke gemengde overstorten heeft ook het gedrag van bewoners, bedrijven, agrariërs en de RWZI’s zelf impact op het realiseren van KRW-doelen. Dit nemen wij mee in onze communicatiedoelstellingen. Toetsing huidige situatie Om inzicht te geven in de mate waarin gemengde riooloverstorten een rol spelen op de waterkwaliteit is bijgevoegd overzicht toegevoegd. De beperkte belasting op het gehele oppervlaktewatersysteem vanuit de gemengde riooloverstorten neemt niet weg dat we daarvoor onze verantwoordelijkheid moeten nemen. Met name nieuwe stoffen zoals Pfas en medicijnresten kunnen op de langere termijn voor vervuiling van ons oppervlaktewater en de bodem veroorzaken.

Ook overstorten in de zomer kunnen voor vissterfte zorgen ivm een plotselinge zuurstofdaling in het oppervlaktewater. We houden landelijke innovaties in de gaten en stemmen af met onze buurgemeenten. In 20xx heeft waterschap Aa en Maas een analyse uit laten voeren op de verbanden in de afvalwaterketen en waterkwaliteit van OAS Dinther en OAS Vinkel. Vastgesteld is dat de fysisch-chemische en biologische waterkwaliteit van de Aa en de Leijgraaf slecht is als gevolg van de belasting bovenstrooms van Bernheze. De bijdrage van het stedelijk gebied en de omgeving van Bernheze op de waterkwaliteit lijkt op dit moment niet significant. Strategie / maatregelen - Vervangen overstortmeters : We vervangen onze overstortmeters om een beter beeld te krijgen in aantallen en hoeveelheden overstortingen. - Treffen milieutechnische maatregelen, afkoppelen: We blijven inzetten op het verder afkoppelen van verhard oppervlak van de gemengde riolering, hiervoor is budget opgenomen, zie kostendekkingsplan. Zolang wij geen volledig gescheiden stelsel hebben, blijven wij overstorten op het oppervlaktewater nodig hebben als escape van het (gemengde) rioolstelsel bij extreme buien. Het simpelweg dichtzetten van de overstorten zal er met zekerheid voor zorgen dat het rioolwater op straten en in woningen/bedrijven zal stromen en de volksgezondheid in gevaar brengen.

Anders gezegd: Ook als alles volledig gescheiden is aangelegd blijven overstorten nodig. In dat geval zijn het wel regenwater overstorten. Dit maakt het des te belangrijker om in te blijven zetten op doelmatig afkoppelen. In onderstaande afbeeldingen is het onderscheid gemaakt tussen een gemengd en gescheiden rioolstelsel - Treffen milieutechnische maatregelen, rioolstelselverbeteringen: Vooralsnog reserveren wij een budget van € XXX.000,- voor verbetermaatregelen uit het BRP voor milieutechnische maatregelen. Mocht uit het BRP (gereed Q3 2024) noodzakelijk blijken dat meer budget nodig is om schade te voorkomen bij onze inwoners dan komen wij daar apart over terug via de kadernota of de eerstvolgende planperiode. Inzamelen medicijnresten apothekers: Ook blijven we communiceren over de inzamelmogelijkheid van medicijnresten bij de apothekers. Hiermee voorkomen we dat oude medicijnresten door de wc gespoeld worden. Medicijnresten zijn namelijk in sommige gevallen niet of nauwelijks te verwijderen uit het afvalwater op de RWZI. De ingezamelde medicijnresten worden door ons periodiek opgehaald en verwerkt op de milieustraat.

pagina 21

Een gemengd rioolstelsel

Een gescheiden rioolstelsel Gemengde riooloverstorten Samen waterschap Aa en Maas werken wij mee aan het behalen van de KRW-doelstellingen. Wanneer er zich waterkwaliteitsknelpunten voordoen oordelen we samen met de waterbeheerder over de noodzaak van maatregelen. We dragen bij aan het signaleren van negatieve gevolgen van riooloverstorten op de kwaliteit van het oppervlaktewater. We gebruiken hiervoor de gegevens beschikbaar uit het nog te implementeren meten- en monitoringsprogramma van onze overstorten, registraties via ons meldingssysteem en periodieke controle van het milieutechnisch functioneren van ons systeem in het BRP. Figuur KRW toevoegen? De komende planperiode installeren wij nieuwe meetapparatuur bij overstorten, om te gaan werken met gevalideerde en betrouwbare data. Bestaande meetpunten nemen we mee in deze aanpak. Meetdata van de gemeente en het waterschap worden na aanbesteding via een gezamenlijk portal ontsloten met automatische analyse en rapportage. Meldingen die wij ontvangen met betrekking tot de waterkwaliteit registreren en classificeren wij en zetten wij door naar de waterschappen.

pagina 22

3.1.5 We verduurzamen de afvalwaterketen Voor het verduurzamen van de afvalwaterketen richten wij ons op het minimaliseren van het energieverbruik door minder water naar de RWZI te verpompen. We optimaliseren de afvalwaterketen met oog voor de RWZI en de overstorten. De RWZI presteert beter bij een constante aanvoer van (afval)water. We doen dit zoals eerder aangegeven door het scheiden van de waterstromen (verder afkoppelen van hemelwater van de gemengde riolering) Strategie / maatregelen Afkoppelen verhard oppervlak reconstructies: We leggen gescheiden riolering aan bij de projecten genoemd in het KDP. Versneld afkoppelen ‘eenvoudige’ locaties: We koppelen tegen relatief lage kosten af door banden te verlagen en grasvelden te verlagen. Hierdoor worden ook minder materialen gebruikt dan bij volledige afkoppeling. Onderzoek foutieve hemelwateraansluitingen: Zie NtO Riolering Buitengebied

3.2 Hemelwater Landelijk valt er in Nederland gemiddeld 875 mm per jaar. In 2050 is deze hoeveelheid gestegen naar ongeveer 1000 mm per jaar. De uitdaging is dat deze hoeveelheden steeds minder gelijkmatig verspreid worden over de maanden. In het eerste scenario zullen tijdens de droge zomermaanden enkele extreme buien in korte tijd vallen en voor tijdelijke wateroverlast gaan zorgen, gepaard met storm. En in de wintermaanden zal de hoeveelheid neerslag sterk gaan toenemen.

Een ander scenario is dat de droogte sterk toeneemt waarin de winters licht vernatten en de zomers sterk verdrogen. 2023 gaat de boeken in als natste jaar ooit sinds de metingen zijn gestart in 1906 met 1060mm. Deze situatie is dus een voorbode voor de toekomst. In de volgende paragrafen gaan we dieper in op rollen, verantwoordelijkheden, kansen en bedreigingen. Vanuit de hemelwaterzorgplicht, conform artikel 3.5 van de Waterwet, hebben we de verantwoordelijkheid voor een doelmatige inzameling van overtollig hemelwater uit de openbare ruimte. Wij hebben ook de zorgplicht voor de afvoer van hemelwater van particuliere percelen, voor zover dit niet redelijkerwijs van de perceeleigenaar kan worden

pagina 23

verwacht. Om invulling te geven aan de hemelwaterzorgplicht richten we ons op de volgende doelstellingen: • We streven naar het scheiden van waterstromen • We streven naar een klimaatrobuuste leefomgeving, als aspect van een gezonde en veilige leefomgeving zoals benoemt in de omgevingsvisie • “Elke druppel blijft in Bernheze”, zoals benoemd in de omgevingsvisie

3.2.1 We stimuleren hergebruik en infiltratie van hemelwater op particulier terrein Belangrijk vertrekpunt in de wetgeving is dat de zorgplicht in eerste instantie bij de burger ligt. De burger draagt zelf zorg voor het verwerken van hemelwater op het eigen perceel. Dit kan door hergebruik, infiltreren in de bodem of bergen in bijvoorbeeld een vijver of op een groen dak. Wanneer dit redelijkerwijs niet mogelijk is, moet de gemeente de zorgplicht op een doelmatige manier overnemen op de erfgrens.

3.2.2 We streven naar het scheiden van waterstromen Nieuwbouwplannen, reconstructies en renovaties gemeentelijk vastgoed In nieuwbouwplannen zamelen we het afvalwater en hemelwater in onze dorpskernen gescheiden in. Voor bestaande situaties gaan wij door met zoveel mogelijk hemelwater van de gemengde riolering af te koppelen. We hanteren hierbij het uitgangspunt om, in verband met de kosten en kapitaalvernietiging, niet actief verharding af te koppelen, maar nemen wij dit mee met overige werkzaamheden in de openbare inrichting. Uitzondering hierin is laaghangend fruit zoals kantopsluiting van wegverharding en bermen plaatselijk verlagen, wateroverlastgevoelige locaties oplossen, en in de toekomst een wijkgerichte aanpak bij de vervanging van de openbare ruimte. Wij zien hemelwater als grondstof en streven ernaar zoveel mogelijk hemelwater in ons gebied vast te houden. Dit doen wij door water waar mogelijk te infiltreren in de bodem of te parkeren in ons watersysteem. Waar mogelijk gebruiken wij hemelwater in tijden van droogte. Om foutieve aansluitingen zoveel mogelijk te voorkomen en om beheer technische redenen kiezen wij ervoor om het hemelwater in eerste instantie, bovengronds te verwerken. Dit draagt bij aan de biodiversiteit en het tegengaan van verdroging van groenvoorzieningen.

Waar dit technisch niet mogelijk is gebruiken wij robuuste beheerbare bergings- en infiltratievoorzieningen. Leidraad inrichting openbare ruimte In de nog op te stellen Leidraad Inrichting Openbare Ruimte (LIOR) nemen wij technische uitvoeringseisen op bij ruimtelijke ontwikkelingen. Hierin wordt onze basis gelegd hoe wij in Bernheze omgaan met afkoppelen van hemelwater en welke voorzieningen we hiervoor gebruiken. Voorbeelden hiervan zijn wadi's / bovengrondse berging en opslag, infiltratieriolen, waterberging onder de weg, infiltratiekelders en waterberging in oppervlaktewater (vijvers / grachten/sloten). We houden hierbij voor de openbare ruimte de volgende voorkeursvolgorde aan: 1. Water zoveel mogelijk vasthouden waar het valt 2. Infiltreren, als de bodemsituatie voldoet aan de volgende voorwaarden en de ledigingstijd van de infiltratievoorziening maximaal 24 uur is: - Bodemtype: zand (met minimale bijmenging van leem) - Infiltratiecapaciteit (k-waarde) van tenminste 0,5 m¹ / dag - Gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) ligt minimaal 0,2 m beneden

pagina 24

de bodem van de infiltratievoorziening 3. Afvoeren naar oppervlaktewater of elders waar het verwerkt kan worden Hemelwaterstructuurplan In het nader op te stellen hemelwaterstructuurplan werken wij de afkoppelmogelijkheden uit voor onze dorpskernen en kernrandzones in een gebiedsgerichte aanpak. In de gebiedsgerichte aanpak maken wij voor elke dorpskern inzichtelijk wat de kansen en risico’s zijn. Hierbij houden we onder andere rekening met • De klimaatonderlegger en gegevens over bodemsamenstelling, grondwaterstand en dergelijke • Het Groenstructuurplan • De resultaten uit de impactanalyses en BRP (extreme neerslag) • Uitkomsten afkoppelvisies en plannen • De leeftijd en kwaliteit van de bestaande riolering en bovengrondse inrichting. Bij de ontwikkeling van het hemelwaterstructuurplan worden conform de omgevingsvisie alle disciplines integraal meegenomen in de uitwerking. Mogelijk wordt het structuurplan integraal opgenomen in het programma Groene Gezonde Structuren (GGS).

Foutieve hemelwateraansluitingen drukriolering Drukriolering is niet bedoeld voor het transport van hemelwater. In onze Verordening fysieke leefomgeving Bernheze hebben wij de mogelijkheid om via een gebiedsaanwijzing het lozen van hemelwater op de drukriolering te verbieden. Op dit moment is deze gebiedsaanwijzing er nog niet, maar is het onjuist gebruik van dit rioolstelsel genoeg om op te handhaven. Zover willen wij het niet laten komen, en zetten in op een afkoppelcoach die voor alle gemeenten in de watersamenwerking As50+ bij de betreffende locaties langsgaat om het probleem aan te kaarten. Zij lopen namelijk tegen dezelfde dilemma’s aan. Wij gaan de locaties waar foutieve aansluitingen aanwezig zijn in beeld brengen, verzoeken om deze te verwijderen binnen een redelijke termijn en in het uiterste geval regionaal via de As50+ handhavend optreden. .Afhankelijk keuze Raad Toetsing huidige situatie Voor de kernen Vorstenbosch en Nistelrode is een afkoppelvisie opgesteld. Hierdoor is bij de voorbereiding van straatvervangingen al duidelijk wat de afkoppelrichting is. Daarnaast is bij vrijwel elke ontwikkeling in bestaand gebied afgekoppeld in de dorpskernen. In bijna alle reconstructies is het gemengd rioolsysteem omgebouwd naar een gescheiden stelsel. Voorbeelden hiervan zijn de Kerkstraat in Vorstenbosch en de Traverse in Heeswijk-Dinther.

De gehele planperiode is er een gezamenlijke subsidie verstrekt vanuit het waterschap en de As50+ gemeenten voor particulieren om af te koppelen. Strategie / maatregelen • Uitwerking Hemelwaterstructuurplan: 2026 hebben wij gereserveerd voor de verdere uitwerking en vertaling van het hemelwaterstructuurplan. We stemmen af met het Groenstructuurplan of zaken gecombineerd kunnen worden of dat een afzonderlijk plan noodzakelijk is. • Foutieve hemelwateraansluitingen, afkoppelcoach en handhaving: het verder opsporen van foutieve aansluitingen nemen wij mee in onze reguliere werkzaamheden. Afh. Keuze Raad • Opstellen afkoppelplannen Heeswijk-Dinther, Heesch en Loosbroek: Hierdoor hebben we voor alle kernen een duidelijke afkoppelvisie om in 2050 klimaatbestendig te zijn. • Afkoppeling reconstructies De projecten Schoonstraat, Weijen-Laar, ‘D’n Berg, worden afgekoppeld. Verder koppelen we af door onnodige bestrating te verwijderen.

pagina 25

3.2.3 We streven naar een klimaatbestendig leefomgeving We zijn in 2050 klimaatbestendig. In hoofdstuk 2 is onze ambitie voor wat betreft klimaatbestendigheid in onze dorpskernen beschreven Ook in onze omgevingsvisie is dit thema uitgewerkt. In het PWR richten wij ons met name op: - het tegengaan van wateroverlast in onze dorpskernen - het beperken van de gevolgen van droogte - het voorkomen van wateroverlast door regionale overstromingen Hittestress agenderen we en is al grotendeels ondergebracht in het GSP. Niet meer alles in rioolbuizen Wij vinden het niet doelmatig om de capaciteit van de riolering oneindig te vergroten. De extreme buien passen simpelweg niet in het ondergrondse stelsel. Om de overlast tijdens hevige neerslag te voorkomen en te beperken beschouwen wij de gehele openbare inrichting. Denk hierbij aan het tijdelijk bergen van hemelwater tussen de straatbanden, op parkeerplaatsen en groenvoorzieningen. Dit betekent een verbreding ten opzichte van de traditionele en sectorale aanpak omdat oplossingen voor het hemelwater niet meer alléén in de ondergrond (buizen) plaatsvindt maar ook in de leefruimte. Wij combineren deze werkzaamheden waar mogelijk met andere werkzaamheden in de openbare ruimte. Geen garantie Klimaatbestendig zijn wil niet zeggen dat er nooit ernstige hinder of overlast (schade) op kan treden, dit kunnen wij ook niet garanderen.

Bovendien hebben bewoners en bedrijven hierin ook een eigen handelingsperspectief en verantwoordelijkheid omdat zij circa 63% (Bron BRP steekproef kern Vorstenbosch) van het bebouwd gebied bezitten/ beheren. Wij streven de hierna volgende ambities na. We hanteren de volgende uitgangspunten: Afvalwater op straat: - Wij hebben de ambitie om geen afvalwater uit de (gemengde) riolering op straat te hebben bij bui T=2. - Wij toetsen de bestaande riolering op bui 8 (T =2 / 19,8 mm in 1 uur) in het BRP, daarnaast toetsen wij op een T=2 van de toekomst voor het bepalen van de potentiële knelpunten. - Nieuwe hemelwaterriolering dimensioneren wij op bui 9 (T=5 / 29,4 mm in 1 uur). Hemelwater op straat: - Wij vinden water op straat bij een bui die 1 keer per 100 jaar voorkomt (T = 100, 70 mm in 1 uur) acceptabel, mits dit niet leidt tot schade aan gebouwen (door water afkomstig van de openbare ruimte). Wij toetsen de bestaande openbare inrichting op T=100 via de klimaatatlas.

Verder geldt het volgende: - Wij vinden het niet acceptabel dat bij bui T=2 meer dan 10 cm ‘schoon’ water op straat staat en/of dat bij T=10 de hulpdiensten niet kunnen rijden op de hoofdontsluitingsroutes (>10 cm) - Wij vinden het niet wenselijk dat bij bui T=10 tunnels niet bruikbaar zijn - Wij toetsen de bestaande inrichting hierop in het BRP (2D-berekening) Handelperspectief: Om te voorkomen dat hinder verergert tot ernstige hinder of uiteindelijk overlast, monitoren wij de frequentie van hinder, ernstige hinder en overlast in relatie tot de gevallen neerslag en wij hanteren het volgende handelingsperspectief: - Hinder: wij ondernemen geen actie, maar doen een beroep op het acceptatievermogen van de inwoners en aanpassing van hun gedrag, zoals het aanpassen van het rijgedrag om watergolven te voorkomen. - Ernstige hinder: wij treffen bij de uitvoering van overige maatregelen in de openbare

pagina 26

ruimte maatregelen (meekoppelen) zodat de kans op optreden van ernstige hinder aanzienlijk kleiner wordt. - Overlast: ter voorkoming van structurele overlast onderzoeken wij de oorzaken en oplossingsrichtingen. Waar mogelijk koppelen we de maatregelen mee met overige werkzaamheden in de openbare ruimte. Om de acute risico’s op schade te beperken treffen wij zo nodig eerst tijdelijke bovengrondse kostenefficiënte maatregelen. Water op straat komt in verschillende gradaties voor. Wij hanteren hierbij de volgende begrippen: Gebeurtenis Hinder

Omschrijving Kortdurende periode (< 1 uur) en < 5 cm water op straat, geen materiële schade en beperking voor verkeer in woonstraten/bedrijventerreinen zijn marginaal

Voorbeeld

Ernstige Hinder Forse hoeveelheden water op straat (> 10 cm; > 2 uur), opdrijvende putdeksels, geen materiële schade. Ernstige beperking voor verkeer en woonstraten/bedrijventerreinen. Beperking voor verkeer op hoofdverkeerroutes, winkelstraten, dorpscentra en bij publieke diensten.