T_Bijlage 12 Cultuurhistorische waardenkaart
Tekst van het document
4.7.4 Grensmarkeringen Op de cultuurhistorische kenmerkenkaart staan de grensmarkeringen op twee verschillende manieren weergegeven, namelijk als ‘historische locatie’ en als plek met materiële resten. Allereerst moeten we stellen dat de historische locaties gekarteerd zijn op basis van concrete aanduidingen op het kadastraal minuutplan. Dit overzicht is naar alle waarschijnlijkheid niet compleet. Daarnaast hebben we specifieke plekken aangegeven waar nog bestaande grenspalen staan. Dat geldt zowel voor rijksgrenspalen als voor grensmarkeringen tussen voormalige gemeenten en marken.
4.7.5 Galgen Op het grondgebied van de gemeente Berkelland kennen we op basis van historische vermeldingen de plekken van drie galgen, die (uiteraard) niet meer in het landschap te vinden zijn. De ene bevond zich bovenop de Needse Berg, op een goed zichtbare locatie (figuur 4.14). De tweede galg stond op de grens van Groenlo en Eibergen, net buiten het huidig gemeentelijk grondgebied. Een derde galg stond op het Galgenveld bij Borculo. Galgen werden ter afschrikking aan doorgaande routes geplaatst. De executie zelf vond doorgaans elders, en bovendien niet door ophanging, plaats.
4.7.6 Gemeentehuizen Als centrale punten in het bestuur van het gebied functioneerden vanaf de 19e eeuw de gemeentehuizen (figuur 4.13). 82 Daarbij is het opvallend dat alleen Borculo daadwerkelijk al aan het begin van de 19e eeuw over een stadhuis beschikte. De andere gemeentebesturen huisden bij de burgemeester thuis, in een lokaal in de plaatselijke kroeg en op andere plaatsen. Pas aan het eind van de 19e eeuw kregen ook Eibergen, Neede en Ruurlo een volwaardig gemeentehuis. We hebben aangegeven of de gebouwen nog bestaan of dat zij inmiddels verdwenen zijn. Een enkel, tijdelijk functionerend gemeentehuis kon niet worden gelokaliseerd. 83
81 82 83
Demoed, 1987 De richtersgoederen, bestuurslocaties uit de periode vóór de Franse Tijd, hebben we vooralsnog niet op de kaart verwerkt De Roos & De Roos, 1995
95
Figuur 4.13. Het oude gemeentehuis van Eibergen, bestaande uit de villa die door voormalig burgemeester Smits werd nagelaten (foto: gemeente Berkelland, juli 2015).
RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland
Figuur 4.14. Op deze uitsnede van een niet exact gedateerde kaart uit de periode 1642-1664 herkennen we in de cirkel het woord ‘gerecht’ en het symbool van een galg (bron: Gelders Archief, archief Huis Verwolde, inventarisnummer 909).
96
RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland
4.8 Economie en nijverheid 4.8.1 Wind- en watermolens Molens waren wellicht wel de vroegste vorm van industrialisering in het landschap. Voor de locaties van de verschillende wind- en watermolens in de gemeente van vóór 1950 verwijzen we naar de historische nederzettingslocaties (1832) en de bebouwingslocaties (1832-1950). Zie daarvoor § 5.3.1 en § 5.3.2.
Figuur 4.15. Aan de hand van het Actueel Hoogtebestand Nederland, 2e generatie, is pas goed te herkennen wat voor gatenkaas de industrie op de Needse Berg heeft achtergelaten.
4.8.2 Winningskuilen Landschappelijk herkenbare relicten van economische activiteiten in het verleden zijn vooral de winningskuilen die verspreid over de gemeente te vinden zijn. Het meest pregnant zijn de kuilen op de Needse Berg (figuur 4.15). Voor dergelijke winningskuilen zijn al vroege aanwijzingen. Al uit de 16e en 17e eeuw zijn schriftelijke verwijzingen naar leemwinningskuilen op de berg.84
84
Keunen, manuscript
97
RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland
Het merendeel van de kuilen ontstond echter in de 19e en 20e eeuw. De periode waarin materiaal gewonnen werd, is wat onduidelijk: de ene bron spreekt over de periode 1825-1954 en de ander over 1860-ca. 1968. 85 In de beginperiode lag de nadruk op de winning van de Needse klei, en later ook van het miocene zand. Aanvankelijk maakte men dakpannen en tegels van de klei, en later gebruikte men het miocene zand om vormen voor de ijzergieterij te maken. De groeves werden door spoortjes met de fabriek verbonden. Na 1937 werd een aantal groeves opgevuld, en in 1968 werden ze definitief gesloten.86 Er waren meerdere concessies voor het gebied uitgegeven, onder meer aan de steenfabriek van Ten Bokkel Huinink op het Kisveld en aan de N.V. Erven W. ten Cate’s steen-, pannen- en tegelfabriek.87 Ook Rohaan en Overbeek zouden een steen- en pannenfabriek gehad hebben.88 Ten Cate was de partij die na de overname van Overbeek overstapte naar het ijzergieten.
Het Needien De groeves op de Needse Berg leidden ertoe dat er zelfs een periode gesproken werd over de geologische periode ‘Needien’. In 1948 werd de naam voor het eerst in het Nederlands gepubliceerd, in 1950 in het Engels. In 1953 publiceerde men van de groeve, die toen als Ten Bokkel Huinink werd aangeduid, een pollendiagram. Na enige tijd werd de aanduiding ‘Needien’ voor een deelperiode van het Pleistoceen vervangen door Holsteinien (https://nl.wikipedia.org/wiki/Needien). Met het Needien werden kleilagen met veel Viviparus diluvianus (een zoetwaterslak) bedoeld. Opgenomen zijn ook de leemwinningsgaten in de omgeving van Rekken en Eibergen, in relatie tot de vele steen- en pannenfabrieken die daar stonden. Van historisch kaartmateriaal zijn nog enkele andere waterpartijen in een industriële context bekend. Dat geldt bijvoorbeeld voor een waterplas langs de spoorlijn bij Borculo (nu gedempt, ook een ballastput) en water bij Needse bedrijvigheid (deels nog bestaand, functie onbekend).
4.8.3 Fabrieken De situering van historische fabrieksterreinen laat zien dat er een sterke relatie bestaat tussen de ligging van de grotendeels verdwenen spoorlijnen, de bovengenoemde winningskuilen en/of de situering van deze fabrieken. Het betreft met name textiel- en steenfabrieken. Weliswaar is in veel gevallen de bebouwing niet meer historisch of staat er zelfs geen fabriek meer, het gaat om de herinneringswaarde en herkenbaarheid van de plek als onderdeel van het ‘industriële landschap’ van de gemeente Berkelland. De ligging van de fabrieksterreinen heeft op zijn beurt weer invloed gehad op de wijze waarop de arbeiderswijken zijn aangelegd, zoals in Neede duidelijk te zien is nabij de Borculoseweg en rond de Wilhelminastraat.
85 86 87 88
Pierik e.a., 2010 Pierik e.a., 2010 http://www.europese-bibliotheek.nl/nl/boeken/Neede_in_oude_ansichten/100-108290/artikel/5 http://www.tubantia.nl/regio/achterhoek/needse-kleigroeven-over-pellemel-en-kassenbouw-1.2415658
98