CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

T_Bijlage 12 Cultuurhistorische waardenkaart

Raadsvergadering 28 juni 2022, gemeente BerkellandBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan "Buitengebied Berkelland 2020"27.901 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

61

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

3.6.6 Jonge heideontginning met perceelsrandbeplanting (Ha1) Met name tegen de zuidoostelijke en noordelijke gemeentegrenzen, de uiterste einden van de vroegere dorpsgebieden, lagen de heidevelden die na de verdeling van de marke tot landbouwgrond ontgonnen werden. Kenmerkend is vooral de rationele structuur, met nauwelijks oudere ontginningen daarin opgenomen. Die lagen immers dichter bij de nederzettingen, vooraan op de heide. Heidevelden met dergelijke oude kampjes hebben we onder ‘randzone van de heide’ (zie § 3.2.12) opgenomen. Weliswaar hebben we in de naam van dit type ‘met perceelsrandbeplanting’ opgenomen, maar de dichtheid daarvan was sterk wisselend. Op weinig plekken was er echt een dicht net aan houtsingels ontstaan. Binnen de ontginning ontstond na de markeverdeling geleidelijk een nieuw patroon aan erven, die op de oude gemeenschappen gericht blijven. Nergens was sprake van de ontwikkeling van nieuwe dorpen. Daarvoor waren zelfs gebieden als het Noordijkerveld of het Eibergse veld (figuur 3.37) te klein.

Figuur 3.37. Het Eibergse Veld rekenen we ook tot dit landschapstype (luchtfoto, ca. 2013).

62

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Kenmerkend voor dit landschapstype is de rationele structuur. Dat maakt ook dat het gebied relatief robuust gebleven is voor moderne ontwikkelingen. Met uitzondering van een beperkte opschaling en intensivering van het agrarisch landgebruik is het karakter van het gebied in een aantal gevallen goeddeels hetzelfde gebleven. Dat geldt bijvoorbeeld voor gebied tussen Berkel en Honesbos en het Noordijkerveld. In andere gevallen is de structuur veel meer aangetast, zoals het Beltrumse veld.

3.6.7 Jonge heideontginning met mozaïekkarakter (Ha2) Tussen oudere ontginningen ontstonden vaak overhoekjes: kleine heideveldjes die na de verdeling van de marken ingevuld werden, meestal met een relatief onregelmatige structuur. Soms kwamen oude kampjes voor, en vaak werden bij de ontginning kleine bosjes aangelegd. De situering als overhoekje geeft ook het verschil aan met de randzones van de heide (zie § 3.2.10): er was niet zozeer sprake van de ligging op een gradiënt van oud cultuurland naar heide, maar van een ontgonnen heiderelict tussen andere ontginningen. Landschappen van dit type, zoals het begrip ‘overhoekje’ al doet vermoeden vaak relatief kleine gebieden, liggen verspreid over de hele gemeente. Meestal is de hoofdstructuur nog wel te herkennen, maar zijn de details verdwenen. Het merendeel scoort dan ook in de middenmoot als het op gaafheid en waarde aankomt (figuur 3.38).

Figuur 3.38. Een kleine jonge heideontginning ten noorden van Beltrum (foto: Luuk Keunen, 19 mei 2016).

63

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

3.7 Niet-ontgonnen terreinen 3.7.1 Heide met opgaand bos (Nh1) Na de markedelingen werd vrijwel alle grond in cultuur gebracht, ook al kon dat soms nog vele decennia duren. Eén gebied bleef daarvan gevrijwaard: het Needse Achterveld (figuur 3.39). Hier zijn de enige nog min of meer substantiële (natte) heideterreinen binnen de gemeente Berkelland te vinden, omringd door grotendeels spontaan opgekomen bos. Het gebied wordt gekenmerkt door een bijzondere vegetatie van vochtminnende heidesoorten. Op de hogere delen staat jeneverbes. Zowel vegetatiekundig als historisch-landschappelijk gaat het om een gebied dat uniek is voor de gemeente Berkelland, en zelfs voor de verdere Achterhoek.

Figuur 3.39. Het Needse Achterveld, dat beheerd wordt om de bijzondere vegetatiekundige kwaliteiten te behouden (foto: Luuk Keunen, 19 mei 2016).

3.8 Sterk veranderde landschappen 3.8.1 Zandwinningsplas (Zz1) Op diverse locaties in de gemeente Berkelland zijn in de afgelopen decennia zandwinningsplassen gegraven. In tegenstelling tot bebouwde gebieden, waar soms op enige manier nog historische landschappelijke karakteristieken te herkennen zijn, is het historisch landschap ter plaatse van die zandwinningsplassen uiteraard volledig verdwenen. Daarom hebben we besloten hier een afzonderlijk landschapstype van te maken. Het gaat om het complex van de Hambroekplas en om De Fontein, waarbij zich nu een recreatiepark bevindt.

64

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Het Hambroek is aangelegd door Zand en Grint Exploitatiemaatschappij Het Hambroek B.V. De eerste, noordwestelijke plas van 6 hectare, daterend uit de jaren 70 van de 20e eeuw, is inmiddels omgevormd tot recreatieplas (figuur 3.40). Ook een tweede, zuidwestelijke plas van ongeveer 11 hectare, aangelegd vanaf 1983, is inmiddels gesloten en tot natuurgebied bestemd. In deze tweede plas lagen de restanten van de havezate Fokkink. De derde plas beslaat bij benadering 10 tot 15 hectare.54 De plas De Fontein is als zandwinning gegraven in de jaren 70 van de 20e eeuw. In 1983 werd een camping geopend en in 1995 werd een strand bij het water aangelegd. 55

Figuur 3.40. De noordwestelijke plas is al ingericht als recreatieterrein (foto: Luuk Keunen, 19 mei 2016).

3.9 Nederzettingen 3.9.1 Inleiding In deze categorie hebben we de verschillende typen historische kernen getypeerd. Daarbij zijn we uitgegaan van de situatie in de eerste helft van de 20e eeuw, zodat een zuivere typebepaling op basis van een vaste ijkperiode mogelijk was. Daarbij moeten we opmerken dat we de lat niet te laag hebben gelegd. Een kerk met enkele huizen was voor ons voldoende om als afzonderlijk gebied of ‘nederzetting’ te onderscheiden. Mede daarom is bijvoorbeeld Beltrum niet in dit overzicht terug te vinden. Daar trad daadwerkelijke kernvorming pas relatief laat op; het was tot ver in de 20e eeuw vooral een kerk met enkele huizen en voorzieningen, midden op het platteland.

54 55

http://natuurtijdschriften.nl/download?type=document&docid=523540; zie ook het geldend bestemmingsplan http://www.zwemwater.nl/zwr/api/files/6111578

65

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

3.9.2 Borgmansstad (Ss1) De historische stadskern van Borculo hebben we als borgmansstad getypeerd. Kenmerkend voor dit type is het ontstaan van een stedelijke nederzetting bij een middeleeuws kasteel, veelal rond de kapel die buiten het kasteel in de nederzetting van borgmannen werd gesticht. Tot op zekere hoogte zijn Bredevoort en Bronkhorst vergelijkbare nederzettingen, namelijk ook stedelijke nederzettingen zonder nadrukkelijke handelsfunctie die rond een bescheiden kasteelkapel en in de schaduw van het kasteel zelf werden gesticht. Het verdwijnen van het kasteel zelf, respectievelijk in 1646, in de vroege 19e eeuw en omstreeks 1760, hebben Bredevoort, Bronkhorst en Borculo ook gemeen. De kapellen zijn in alle gevallen echter wél bewaard gebleven. In Borculo zijn ook de wallen en grachten nog duidelijk herkenbaar aanwezig (figuur 3.41).

Figuur 3.41. Detail uit een kaart van Nicolaes van Geelkercken, waarop de loop van de Berkel staat getekend. Op dit detail herkennen we onder meer de stad met kasteel, de watermolens en de Geesterense poort (bron: Gelders Archief, archief Hof van Gelre en Zutphen, inventarisnummer 5202, d.d. 4 augustus 1642).

3.9.3 Voorstad (Ss2) Karakteristiek voor veel steden zijn de reeds vroege uitbreidingen als gevolg van ruimtegebrek binnen de bestaande wallen. Ook in Borculo vinden we een dergelijke uitbreiding, namelijk aan de zuidwestzijde. In het geval van Borculo wordt deze als ‘voorstad’ aangeduid, hetgeen tot uiting komt in de straatnaam. De oudste vermelding (… vurstedeken …) daarvan vinden we terug in een tekst over

66

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

de stadsbrand uit 1590.56 Ook op een kaart van Nicolaes van Geelkercken uit 1627 zien we de Voorstad afgebeeld. Nog in 1832 werd de voorstad volledig door een eigen gracht omgeven. De Voorstad draagt ook nu nog een historisch karakter, hetgeen een hoge waarde rechtvaardigt (figuur 3.42).

Figuur 3.42. De Voorstad van Borculo, omstreeks 1910 (bron: Historische Vereniging Borculo).

3.9.4 Lintbebouwing langs stedelijke uitvalsweg (Ss3) Langs de belangrijkste uitvalswegen van Borculo, zowel in noordelijke als zuidelijke richting, ontstonden bebouwingslinten (figuur 3.43). Met name de zuidelijke uitvalsweg kende al vóór 1832 een uitgesproken lintbebouwing. Dat verbaast ook niet als we ons realiseren dat de entree via de Voorstad de belangrijkste invalsweg van het stadje geweest zal zijn. Na opening van de provinciale weg vanuit Epse richting Groenlo, die via Borculo liep en aan de noordzijde stad binnenkwam, zal de noordelijke invalsweg tot lint zijn geworden. De opening van de spoorweg en het station zullen dit nog eens versterkt hebben. Aan de zijde waar de doorgaande weg de stad uitkwam, aan de zuidoostzijde, bleef de lintvorming vanwege de aanwezigheid van het kasteelterrein beperkt. Het noordelijke lint (de Spoorstraat) is aanzienlijk aangepakt in de afgelopen halve eeuw, het zuidelijke (de Steenstraat) heeft nog duidelijk zijn historisch karakter.

3.9.5 Esdorp (Sd1) Geesteren, Gelselaar (figuur 3.44) en de Ruwenhof bij Neede (figuren 3.45 en 3.46) kunnen aangemerkt worden als een uitgesproken esdorp. Belangrijke karakteristieken zijn en waren een zeer onregelmatige, soms spinnenwebachtige structuur aan wegen met uitlopers richting akkers en heidevelden, een diffuse spreiding van huizen over dit web, een wisselende – vaak schuine – oriëntatie van de bebouwing ten opzichte van de weg en de situering van gemeenschappelijk

56

Van der Veen, 2012

67

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Figuur 3.43. Borculo met de uitlopers aan de zuidwest- en noordzijde (Chromotopografische Kaart des Rijks, ca. 1900).

68

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Figuur 3.44. Het esdorp Gelselaar, nog herkenbaar aan de onregelmatige structuur van de wegen in de kern (luchtfoto gemeente Berkelland, 2015).

gebruikte terreinen of brinken in het dorp. Opvallend is dat de meeste brinken in Geesteren en Gelselaar al vóór 1832 grotendeels geprivatiseerd lijken te zijn en nu alleen door wat uitgebreider onderzoek gereconstrueerd zullen kunnen worden. Daarom zijn ze niet op de huidige kaart opgenomen. Meer nog dan in Borculo en de grotere dorpen was de bevolking van het dorp tot ver in de 20e eeuw in de agrarische sector werkzaam en stonden er daarnaast huisjes van ambachtslieden, winkeliertjes en keuterboeren. De arbeidersklasse was er waarschijnlijk beperkter vertegenwoordigd, zeker in vergelijking met een textieldorp als Neede. Veel esdorpen hebben in de basis een middeleeuwse ouderdom, met een uitgesproken verkeutering (verarming en tegelijk toename van het aantal erven) in de 16e en 17e eeuw. In de Ruwenhof komt dat laatste sterk tot uitdrukking.

69

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Figuur 3.45. In het bijna chaotische stratenpatroon van de Ruwenhof en de verspreide aanwezigheid van relatief oude bebouwing is de oorsprong als esdorp nog herkenbaar (luchtfoto gemeente Berkelland, 2015).

Figuur 3.46. Eén van de kenmerkende keuterboerderijtjes zoals die in de Ruwenhof stonden. Het boerderijtje op deze foto werd omstreeks 2008 afgebroken (foto: Luuk Keunen, 7 oktober 2005).

70

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

3.9.6 Straatdorp (Sd2) Neede (Oudestraat) en Eibergen zijn als middeleeuwse straatdorpen te karakteriseren. Waarschijnlijk al vóór het eerste kwart van de 16e eeuw moet hier een bebouwingslint zijn geweest, waar ambachtslieden en winkeliers hun brood verdienden. Uit Neede weten we dat dit lint zich gevormd had op het land van de Hof te Neede, in een periode dat de economie sterk veranderde en er concentraties van dienstverlenende personen rond kerken ontstonden. Interessant is dat oorspronkelijk niet het dorp de naam Neede droeg, maar dat sprake was van het ‘dorp te Neede’, dat wil zeggen het dorp in het grotere gebied dat als Neede bekend stond.57 Eibergen ontwikkelde zich zelfs in bescheiden mate tot stad en kende poorten en een gracht.58 In de afgelopen decennia is onder druk van de maatschappelijke verandering het karakter van beide oude straatdorpen ingrijpend gewijzigd. Toch vinden we hier nog overblijfselen van het oude karakter, onder meer door panden met de deeldeuren naar de straat gekeerd. In Neede is Oudestraat 91 nog een sterk verbouwd, maar aansprekend voorbeeld van de vele boerderijen met houten topgevels die vroeger het straatbeeld sierden (figuur 3.47). Overigens was er ook binnen zo’n straatdorp sprake van afwijkende details. In Neede stonden in 1646 zo’n 12 spijkers op het kerkhof rond de kerk, waar deze dienden als woningen voor arme lieden.59

Figuur 3.47. Eén van de laatste voormalige dorpsboerderijtjes aan de Oudestraat in Neede, nu in gebruik als horecagelegenheid. Door de sloop van het naastgelegen pand was Oudestraat 91 tijdelijk vanuit een ander perspectief te bekijken (foto: Luuk Keunen, 7 oktober 2005). 57 58 59

Keunen, 2006 Te Vaarwerk, 2001 Keunen, manuscript

71

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

3.9.7 Straatdorp, secundaire uitbreiding (Sd3) Zowel uit Neede als Eibergen kennen we voorbeelden van secundaire uitbreidingen van de oude straatdorpen. Zo werd de Nieuwstraat of Nije Straete in Neede in de 17e eeuw aangelegd als uitbreiding van het oude dorp. 60 Meer nog dan in de sterk aan commerciële druk onderhevige Oudestraat is hier de vooroorlogse sfeer herkenbaar gebleven. In Eibergen gaat het om de uitbreiding naar het zuidoosten, de met de Needse situatie vergelijkbare Nieuwstraat (nu: J.W. Hagemanstraat; figuur 3.48), en die in westelijke richting, naar het station toe. Deze laatste uitbreiding is aanzienlijk jonger dan die van Neede en dateert uit de 19e eeuw. In die zin is deze secundaire uitbreiding beter te vergelijken met de uitvalsweg in Borculo richting het station.

Figuur 3.48. Op dit kaartbeeld uit het midden van de 19e eeuw herkennen we de licht gebogen Grotestraat van west naar oost, en vanuit de oostzijde naar het zuiden de ‘Nieuwstraat’ (Topografisch-Militaire Kaart, ca 1850).

3.9.8 Straatdorp, enigszins diffuus (Sd4) Evenals in Neede en Eibergen ontwikkelde de dorpskern van Ruurlo zich langs de tegenwoordige Dorpsstraat. Anders is echter dat het hier niet gaat om een duidelijk planmatige inrichting op uitgezette percelen langs de straat, maar om een onregelmatige ontwikkeling op percelen langs de straat (figuur 3.49). Het dorp was bovendien veel kleiner in de Nieuwe tijd; het dorp Ruurlo kende in 1832 slechts 27 woningen, tegen 116 in Neede. Veel meer dan de andere dorpen had

60

Keunen, manuscript

72

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Ruurlo een agrarisch karakter. 61 Door ontwikkelingen in de 19e en 20e eeuw is het straat- en verkavelingsbeeld echter sterk naar dat van Neede en Eibergen toegegroeid en oogt Ruurlo nu ook als een straatdorp. De oorsprong is, vermoedelijk door de veel mindere druk op de grond, echter heel anders.

Figuur 3.49. Ruurlo vormde zich grotendeels langs een weg, maar wel in diffuze vorm (foto: Luuk Keunen, 25 september 2006).

3.10 Waardering 3.10.1 Landschaps- en nederzettingswaardering Landschap Het landschap van de gemeente Berkelland vertoont een bijzonder palet aan waarderingsscores, zoals we in de voorgaande paragrafen al per landschapstype kort uiteen hebben gezet. We behandelen hier het beeld zoals dat uit kaartbijlage 2 spreekt nog eens per waarderingsklasse. De hoogste score (‘zeer hoog’) is toegekend aan een aantal oude en jonge bossen (Ruurlo, Mallem), aan de oude buitenplaatsen van Ruurlo en Rijkenbarg, aan de gave ontginning van het Noordijkerveld, de heideontginningen aan weerszijden van het Berkeldal bij Rekken, het Needse Achterveld en aan een aantal kleinere gebieden. Hier is de landschappelijke structuur nog zo gaaf dat sprake is van zeer waardevolle kwaliteiten.

61

Keunen, manuscript

73

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Een groot aantal gebieden in de gemeente valt binnen de categorie ‘hoge waarde’. Daarbij gaat het onder meer om een aantal jonge ontginningen (Ruurlo, Eibergen) en de overgangen daar naar toe (randzones). Karakteristiek zijn ook het open akkerland van de Needse Berg en een aantal vochtige kampontginningen. De middelmatige categorie beslaat veel gebieden waar de hoofdstructuur nog herkenbaar is, maar die door tal van ontwikkelingen zijn uitgekleed of waarvan de karakteristiek sterk verwaterd is. Verspreid zijn hier nog wel de nodige waardevolle structuren aan te treffen, maar opgeteld is het te weinig om het historisch karakter echt te herkennen. Onder meer beekdalen en de nodige kampontginningen vallen hieronder. In gebieden met een lage waarde is de landschappelijke structuur vrijwel volledig over de kop gegaan en herinnert weinig meer aan de oorspronkelijke karakteristiek. De huidige structuur is vaak geen gevolg van het geleidelijk vervallen van de oude, maar van grootschalig en planmatig ingrijpen. Stukken beekdal van de Berkel en de omgeving van Beltrum zijn hiervan duidelijke voorbeelden. Niet landschappelijk gewaardeerd zijn gebieden waar het historisch cultuurlandschappelijk overbouwd is of waar zandwinningsplassen zijn aangelegd. Met name de uitbreidingen van de historische kernen vallen hieronder.

Nederzettingen Ook de historische kernen zijn gewaardeerd. Kernen waar de historische structuur nog goed herkenbaar was, vallen onder ‘hoge waarde’. Daartoe rekenen we vrijwel alle kernen. Een enkele nederzetting is vanwege de ingreep in de historische bouwsubstantie en -volume een klasse lager, onder middelmatig, geplaatst. Dat geldt voor de noordelijke uitvalsweg van Borculo en de Ruwenhof bij Neede.

3.10.2 Waardevolle ensembles Op basis van de criteria/richtsnoeren zoals we die onder § 2.3.3 hebben geformuleerd, hebben we 13 ensembles gedefinieerd. Deze zullen we hieronder kort bespreken. Ze zijn op volgorde van voormalige gemeente (Ruurlo, Borculo, Eibergen, Neede) geplaatst en daarbinnen op willekeurige volgorde. Deze ensembles fungeren niet als aanvulling op de waardevolle landschappen, maar hebben een eigen betekenis: het zijn historisch waardevolle combinaties van historische kernen en hun aangrenzende buitengebied óf bijzondere combinaties van waarden van een zekere omvang in het buitengebied. We willen hierbij nog benadrukken dat deze lijst uitsluitend ensembles bevat die in de huidige toestand een hoge waarde vertegenwoordigen. Hierbij laten we bovendien ensembles binnen de grenzen van historische kernen, zoals de stad Borculo, buiten beschouwing. Die scoort namelijk als nederzetting op zich al hoog, en daarvoor is in de ensembledefiniëring geen dubbeling opgenomen. Voor Borculo specifiek geldt bovendien dat het, wanneer we buiten de grenzen van het nederzettingstype zelf kijken, een ensemble is waar nog juist enige verbetering wenselijk is – met name in de ruimtelijke relatie met het kasteelterrein ‘t Hof. Meer daarover is opgenomen onder de wenken (§ 8.6.18).

74

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

1 – Ruurlo De bijzondere omstandigheid bestaat in Ruurlo dat dorpskern en landgoed rond Huis Ruurlo hier min of meer nog gaaf in elkaar overgaan. Dat geldt in zekere zin voor de oude dorpskern, maar in veel sterkere mate voor het katholieke cluster aan de oostzijde van de Schansenkamp. Daardoor kan men zich, ondanks de aanwezigheid van de spoorlijn, nog in min of meer landelijke context van dorp naar kasteel begeven. Het waardevolle aan het landgoed Huis Ruurlo, dat overigens groter was dan de contour van het ensemble doet vermoeden, is het bijzondere samenspel van een aantal onderdelen. Dat is in de eerste plaats het huis met tuin, park en Molenbos, met daarbij de twee lanen richting Vorden en het oude bos daaromheen. Ten zuiden van het kasteel ligt de Bruijl, waar de nodige oude pachthoeven van het kasteel liggen, en westelijk daarvan ligt het jonge kasteelbos uit de 19e eeuw met de padenster. Samen met de overgang naar het dorp hebben we hier een voor Berkelland unieke combinatie van een aaneengesloten kern en landgoed te pakken.

2 – Gelselaar Gelselaar is, samen met Geesteren (zie onder punt 3), één van de nog gave esdorpen in de gemeente Berkelland. De concentratie aan historische bebouwing en de overgang naar de herkenbare es heeft er in het verleden onder meer voor gezorgd dat Gelselaar tot rijksbeschermd dorpsgezicht is aangewezen. Ten opzichte van het beschermd gezicht hebben we gave landschappen aan de west- en oostzijde aan het ensemble toegevoegd. Aan de oostzijde sluit het ensemble overigens direct aan op het ensemble ‘Needse Berg’ (zie onder punt 13).

3 – Geesteren Geesteren is evenals Gelselaar een relatief gaaf esdorp, zij het dat Geesteren zich iets sterker heeft uitgebreid dan Gelselaar. Desalniettemin is ook hier nog altijd sprake van een gave overgang van dorp naar es. Aan de zuidzijde is een harde overgang door het daar gebouwde viaduct. De overgang naar het landschap aan de westzijde is gradueel, en daar kan de ensemblegrens dus ook als zachte overgang/geen harde grens worden beschouwd.

4 – Nederbiel Een bijzonder en wellicht ook wat onbekender fraai gebied is dat van Nederbiel, ten zuidoosten van Geesteren en noordoosten van Borculo. Wat dit gebied zo fraai maakt is dat hier sprake is van een, ook voor de leek, beleefbare gradiënt van es via agrarische bebouwing langs de Needse Tolweg naar het beekdal, ondanks dat dit beekdal op zichzelf niet zo waardevol wordt geacht. Als meerwaarde hebben we in dit gebied ook nog te maken met een oude beekarm, die door twee steilranden aan weerszijden nog heel duidelijk gemarkeerd wordt. Dit gebied ontleent zijn ensemblewaarde echter vooral aan de beleefbare gradiënt.

5 – Lebbenbrugge & Beekvliet Ten westen van Borculo bevinden zich twee ensembles die weliswaar in historisch opzicht weinig met elkaar te maken hebben, maar door hun ligging met elkaar verbonden zijn: de tolhuis-herberg Lebbenbrugge met zijn context en de jonge buitenplaats Beekvliet. Bij de Lebbenbrugge hoort de naastgelegen weg, bij Beekvliet het fraaie, tot het landgoed behorende landschap dat zich tot aan

75

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

de Lebbenbrugge uitstrekt. Het Galgenveld met zijn oude openluchtbad valt eveneens binnen dit ensemble als een voorbeeld van vroege ontspanning voor de inwoners van Borculo.

6 – Eibergen Door de aanleg van een park in een oude Berkelmeander heeft de familie Smits er uiteindelijk voor gezorgd dat het stadje Eibergen nog een min of meer beleefbare relatie met de oude waterloop behouden heeft. Het ensemble omvat naast het oude deel van het dorp ook het park en het naastgelegen openluchttheater, dat kort na de Tweede Wereldoorlog werd geopend.

7 – Mallem Evenals Gelselaar is ook Mallem een rijksbeschermd dorpsgezicht. Die bescherming heeft echter uitsluitend betrekking op de omgeving van de molen, terwijl naar ons gevoel de directe omgeving, waaronder de oude Joodse begraafplaats, de gehele oude Berkelloop met aangrenzende landerijen en het relatief recent ontworpen doolhof, tot het waardevolle ensemble zou moeten behoren. Ook de relatief gave buurtschap Loo is in dit ensemble opgenomen. Hier staan meerdere historische boerderijen in een goed bewaard gebleven stedenbouwkundige setting bij elkaar.

8 – ’t Kip Als wellicht wel de meest onbekende kern in de gemeente Berkelland verdient ook ’t Kip onze belangstelling. Het kleine lint, waarbij geen uitbreidingswijken aanwezig zijn en alle huizen van het dorp nog aan het landelijk gebied grenzen, kent ook een fraai rooms-katholiek kerkelijk ensemble.

9 – Rekken De uitbreiding van Rekken heeft na de Tweede Wereldoorlog voornamelijk aan de noordzijde plaatsgevonden, waardoor kerk en kerkhof nog steeds een directe ruimtelijke verbinding met het dal van de Berkel hebben. Door het perceel beekdalgrasland dat binnen het ensemble ligt, liep tot in de jaren 70 van de 20e eeuw de Berkel zelf nog.

10 – Rekkense Inrichtingen Vaak onderbelicht maar toch heel wezenlijk voor de landschappelijke ontwikkeling van de omgeving van Rekken zijn de Rekkense Inrichtingen. Deze inrichtingen, met uitzondering van de afzijdig gelegen inrichting Oldenkotte, hebben we als ensemble benoemd. Daaronder valt ook het natuurbad. Het gebied kenmerkt zich door een afwisseling van wat oudere en nieuwe bebouwing in een zeer fraaie groene omgeving binnen een jonge heideontginning.

11 – Oldenkott & 12 – Zwillbrock Deze twee ensembles hebben zoveel overeenkomsten dat we ze samennemen. Ze zijn in die zin ook afwijkend van de rest dat ze grensoverschrijdend zijn en een belangrijk deel van hun waarde ontlenen aan zaken die aan de Duitse zijde liggen. Het gaat namelijk om de oude grensovergangen met grenskapellen aan de Duitse zijde, waarbij vooral de grensmarkering, het landelijk karakter en de verzorgende functies rond de grens (cafés, grenskantoor, kerk) een grote rol spelen.

76

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

13 – Needse Berg Verreweg het grootste ensemble in de gemeente Berkelland is dat van de meest grootschalige gebieden. Het betreft de Needse Berg met aan weerszijden de aangrenzende gehuchten (Noordijk, Lochuizen) en de achterliggende uitgestrekte heideontginningen. Met name de Needse Berg en deze heideontginningen zijn nog erg gaaf. De twee gehuchten zijn wel sterk veranderd, maar nog altijd betrekkelijk landelijk en onmisbaar voor het vertellen van het verhaal over de Needse Berg. Binnen de Needse Berg is het industriële verhaal, waarvan nog winningskuilen, voormalige fabrieksterreinen en spoorlijntracés te vinden zijn, een relevant subthema. Het vertegenwoordigt het bredere industriële verleden dat voornamelijk in het noordoosten (Neede) en oosten (Rekken) van de gemeente Berkelland in de late 19e en vroege 20e eeuw een rol speelde.

77

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Figuur 4.1. De herberg Lebbenbrugge aan de voormalige Hessenweg nabij Borculo (bron: geocaching.com).

78

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

4 Landschapselementen

4.1 Inleiding Beknopt zullen we hierna ingaan op een groot aantal verschillende typen landschapselementen die we in de gemeente Berkelland kunnen aantreffen en die we op de kaart hebben weergegeven. Het beschrijven van een uitgebreidere ontwikkelingsgeschiedenis van deze elementen en structuren valt buiten het bestek van dit rapport.

4.2 Infrastructuur 4.2.1 Wegen Het historisch wegennet van Berkelland is er één van een ongekende dichtheid. Een deel hiervan is ook nu nog aan te treffen; een belangrijk deel is echter verdwenen door de toenemende schaalvergroting van de late 20e eeuw. Een constante over alle eeuwen is echter het onderscheid tussen doorgaande wegen en wegen van lokale betekenis. Vanuit die invalshoek zullen we de gekarteerde wegen toelichten.

Doorgaande wegen Over het grondgebied van de huidige gemeente Berkelland liep al in het verleden een groot aantal doorgaande routes van bovenlokale betekenis. Zo was het achterland via specifieke routes verbonden met de Hanzesteden, van waaruit per schip het transport verder verzorgd werd. Over Berkellands grondgebied liep de verbinding van Deventer via Borculo, Groenlo en Zwillbrock naar Dortmund. Deze route zou ook als Hessenweg gebruikt zijn. 62 Het internationale transport met hessenkarren liep vanaf 1660 ook via Zutphen, nadat een verdrag was gesloten tussen de stadsbesturen van Amsterdam en Zutphen om de Zwolse route naar Zutphen te verleggen. 63 Het Berkellandse deel van de oude route werd volledig in deze nieuwe route opgenomen. De weg bij de Lebbenbrugge bleef dus in gebruik (figuur 4.1). Via Vorden en Ruurlo liep een route die alleen in de zomer werd gebruikt. De aangegeven route door het Ruurlose Broek is niet precies met zekerheid bekend. 64 Er zou ook een route via Neede, Mallem, Rekken en Vreden hebben gelopen, waaraan herberg De Meijer in Neede lag, maar daarover zwijgen de detailstudies. 65 Daarnaast waren er in deze periode al andere oude routes, die de grote plaatsen met elkaar verbonden. De routes van Borculo naar Groenlo en naar Eibergen hebben we op kaart gezet. 66

62 63 64 65 66

Pieko, 1993: 65; Derks, 2008 Pieko, 1993: 78-79 Derks, 2008 http://www.heerlijkheidborculo.nl/geschiedenis/de-berkel/; Derks, 2008 Derks, 2008

79

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Als uitvloeisel van ontwikkelingen in de Franse Tijd werden in de eerste helft van de 19e eeuw plannen gemaakt voor de aanleg van verharde straatwegen. Hiertoe behoort de straatweg van Zutphen naar Winterswijk, die vanuit Vorden via Ruurlo naar Groenlo liep (figuur 4.2). In 1826 werden hiervoor plannen gemaakt, en deze zijn ook uitgevoerd. Kenmerken van deze straatwegen waren de verharding, het beplantingsplan en de vaste maten. De verbetering van de weg tussen Ruurlo en Borculo, waarvan de planning mogelijk al vóór 1827 in gang werd gezet, werd slechts gedeeltelijk en ook veel later uitgevoerd. Afsnijding van bochten nabij Ruurlo bleef definitief uit. 67 Later, in 1832, kwam ook de verbetering van de weg tussen Borculo en Neede nog aan bod. Deze verbetering werd ogenschijnlijk in zijn geheel uitgevoerd. 68 In het vervolg van de 19e eeuw en de vroege 20e eeuw lag de nadruk op de aanleg en verbetering van provinciale wegen. De provinciale wegen uit de periode 1853-1940 hebben we als doorgaande weg op de kaart opgenomen. Zowel aan deze weg als aan de rijksstraatwegen lagen tolposten, die we op de kaart hebben gezet. Overigens waren er ook gemeentelijke wegen die een doorgaande functie hadden en al vroeg ‘verhard’ waren, zoals de Vredenseweg tussen Groenlo en Zwillbrock. 69 Deze hebben we niet in het bijzonder op de kaart gemarkeerd.

Figuur 4.2. De private allee ten westen van Huis Ruurlo uit de 18e eeuw werd omstreeks 1827 opgenomen in de doorgaande straatweg van Zutphen naar Winterswijk (foto: Luuk Keunen, 19 mei 2016). 67 68 69

Gelders Archief, archief Rijkswaterstaat (kaarten), inventarisnummer 383 Gelders Archief, archief Rijkswaterstaat (kaarten), inventarisnummer 384 De Kampioen, 31 juli 1914

80

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Lokale routes Het merendeel van de wegen in de gemeente Berkelland had echter vooral een (inter)lokale betekenis. Deze verbonden op zijn meest de dorpen met elkaar, maar meestal waren het de verbindingen tussen buurtschappen of van de boerderijen met de verschillende onderdelen van het agrarisch cultuurlandschap (figuren 4.3 en 4.4).

Figuur 4.3. Ook de wegen binnen de oude dorpskernen rekenen we tot de lokale routes. Hier zien we de 17e-eeuwse Nieuwstraat in de kern van Neede (foto: Luuk Keunen, 30 maart 2007).

Beekdalen konden niet zomaar overal gepasseerd worden. Op specifieke plekken waren bruggen of voordes, verharde beekbodems waaroverheen kon worden gereden, aangebracht. De wegen liepen in dit soort situaties vaak naar één punt om na de beekpassage weer uit te waaieren. Ten zuidwesten van Neede heeft nog lang zo’n voorde bestaan, tot bij de verbetering van de weg Borculo-Neede na 1832 een brug werd gebouwd die heel toepasselijk de naam ‘De Nieuwe Brug’ kreeg. De bijnaam, Breevoordsbrug, verwijst nog naar de oude voorde. Met name op de landgoederen kregen de wegen naast een nuts- ook een genotsfunctie. Wegen werden beplant met laanbomen, zoals de lanen vanuit Huis Ruurlo in westelijke richting. Veelal waren dergelijke lanen geen openbare wegen en was gebruik aan de kasteelheer voorbehouden. Pas in de 19e eeuw werden de lanen van Huis Ruurlo bij aanleg en verbetering van de weg Zutphen-Winterswijk in het openbare wegennet geïntegreerd.

81

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Interessant is het onderscheid tussen zomer- en winterwegen. In het verleden waren sommige interlokale wegen ’s winters niet begaanbaar, waardoor men een hoger gelegen, maar minder directe route moest nemen. Een dergelijke situatie vinden we bij Ruurlo, waar de zomerweg naar Vorden via de Wiersseweg liep, en de winterweg over een bospad zuidelijk van de huidige Vordenseweg. 70

Figuur 4.4. Bijzonder waardevol zijn de resterende zandwegen in de gemeente, zoals hier een bospad op het Windmolenveld in Ruurlo, bij de oude konijnenwarande (foto: Luuk Keunen, 19 mei 2016).

Openbare ruimte Wegen kenden, met uitzondering van de bovengenoemde straatwegen, nog niet het vaste profiel zoals dat tegenwoordig van wegen bekendis. Alhoewel de meeste wegen wel een min of meer regelmatig verloop hadden, waaierden de wegen nabij de boerderijen vaak breed uit. Het verschil tussen de openbare ruimte rond de wegen en de wegen zelf was daar ook minder duidelijk. Men reed als het ware een brede open ruimte tussen de boerderijen op. In andere landstreken kennen we deze fenomenen ook wel als ‘brinken’, daar waar het begrip ‘brink’ in de noordoostelijke Achterhoek wel vaak op een privaat stuk grond nabij een boerderij betrekking had. 71 Kenmerkend voor Berkelland is dat veel van de openbare ruimtes nabij de boerderijen, soms ontstaan uit de laagte tussen dicht bij elkaar liggende dekzandruggen, al vóór 1832 verkaveld en verdeeld raakten. Niet zelden waren dit, zoals in Noordijk, de locaties waar keuterboeren hun

70 71

Keunen, manuscript Keunen, manuscript

82

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

boerderijtje bouwden, of vanuit een grotere boerderij een bijgebouw geplaatst werd. In Ruurlo zijn het vaak langgerekte laagtes tussen de dicht bij elkaar liggende dekzandruggen; de buurtschap Leussinkbrink ontleent er zijn naam aan. 72 Op de kaart zijn ze niet afgebeeld, omdat een nauwgezette kartering nader onderzoek vraagt (zie bijlage 1).

Karrensporen Moderne technieken maken het mogelijk heel fijn bodemreliëf op te sporen. Aan de hand van het Actueel Hoogtebestand Nederland hebben we nog aanwezige relicten van karrensporen in kaart gebracht en weergegeven. Deze vinden we vooral in de bossen, waar de minst ingrijpende bodembewerkingen hebben plaatsgevonden.

4.2.2 Spoorwegen De gemeente Berkelland heeft een rijke spoorweggeschiedenis. Meerdere spoorlijnen van uiteenlopende aard lopen over het gemeentelijk grondgebied.

Spoorlijn Zutphen – Gelsenkirchen-Bismarck De Nederlandsch-Westfaalsche Spoorweg-Maatschappij zorgde tussen 1877 en 1880 voor de aanleg van het Nederlandse deel van een internationale spoorwegverbinding tussen Zutphen en Gelsenkirchen, die in de eerste plaats gericht was op een ontsluiting in verband met de textielindustrie. De concessie voor het aanleggen van een spoorlijn tussen Zutphen en Winterswijk had men op 27 maart 1872 gekregen. Een strijd om de ligging van het spoor ten opzichte van de kernen werd uiteindelijk beslist door eenvoudigweg de kortste route te nemen. Daardoor moesten later vanaf verschillende kernen spoor- en tramlijnen aangelegd worden richting de stations langs de lijn. Bij Winterswijk sloot de nieuwe lijn aan op de eveneens nieuwe spoorlijn van Winterswijk naar Gelsenkirchen, aangelegd door de Bergisch-Märkische Eisenbahn Gesellschaft. In 1926 kwam de exploitatie in handen van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij. In tegenstelling tot de andere normaalspoorlijnen bleef deze spoorweg tot op heden voor een belangrijk deel in gebruik (figuur 4.5). Het gedeelte tussen Zutphen en Winterswijk werd op 24 juni 1878 geopend. Alle sluitingen hebben betrekking op het gedeelte rond de grens, namelijk tussen Winterswijk en Borken. Dat traject werd in 1979 en 1994 in twee fasen gesloten. De voormalige wachtposten langs de lijn zijn allemaal verdwenen.

Datzelfde geldt voor de stopplaats Beltrum-Zieuwent.

Spoorlijn Winterswijk-Neede Op 15 oktober 1884 opende de Geldersch-Overijsselsche Lokaalspoorweg-Maatschappij (GOLS) een spoorverbinding tussen Winterswijk en Hengelo/Enschede. Om de spoorlijn op een aardlichaam te kunnen aanleggen, werd tussen Eibergen en Hupsel zand gewonnen. Deze ballastput is nog altijd aanwezig. De treinen reden hier over normaalspoor met een spoorbreedte van 1435 mm.

72

Keunen, manuscript

83

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Figuur 4.5. De niet-geëlektrificeerde, enkelsporige lijn loopt onder meer langs Ruurlo (foto: Luuk Keunen, 19 mei 2016).

Aanvankelijk bestond er een hoofdlijn van Winterswijk via Neede en Boekelo naar Hengelo/ Enschede. De lijn Doetinchem-Ruurlo-Neede vormde een zijlijn hiervan. In een later stadium reden de treinen rechtstreeks van Doetinchem via Boekelo naar Enschede en Oldenzaal. De lijn vanaf Winterswijk reed vanaf Neede verder in de richting van Hellendoorn. Wilde men dus van Winterswijk naar Hengelo, zoals aanvankelijk nog rechtstreeks kon, dan moest men in Boekelo overstappen. Langs de lijn stonden stations in Neede en Eibergen en een stopplaats in Hupsel. Verder stond er een wachtpost langs de lijn, die eveneens verdwenen is. Zoals de meeste lokaalspoorwegen verloor de spoorlijn in het Interbellum de concurrentie met de autobus. Op 3 oktober 1937 werd de spoorlijn voor personenverkeer gesloten. Nog tot 1975 is er vracht over het tracé vervoerd. Tussen Neede en Winterswijk is een stuk van het tracé als (geasfalteerd) fietspad bewaard gebleven, en over de Berkel en Oude Berkel zouden nog twee voormalige spoorbruggen aanwezig zijn. 73 De gebouwen zijn allemaal verdwenen.

Spoorlijn Doetinchem-Hengelo GOLS Gelijktijdig met de hoofdlijn van Winterswijk naar Hengelo/Enschede werd ook de zijlijn van Neede naar Ruurlo op 15 oktober 1884 geopend. Een ruim half jaar later werd ook het verlengde, van

73

https://nl.wikipedia.org/wiki/Spoorlijn_Winterswijk_-_Neede

84

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Ruurlo naar Doetinchem, opengesteld. Op een nog onbekend moment nam het gedeelte van Neede naar Doetinchem de rol van hoofdlijn over. De treinen reden er op normaalspoor met een spoorbreedte van 1435 mm. Kort vóór de sluiting van de hierboven genoemde lijn werd het gedeelte tussen Ruurlo en Doetinchem op 22 mei 1937 gesloten. Op 3 oktober 1937 volgde, zoals we hiervoor al zagen, de sluiting van de rest van de lijn. Kort na de sluiting werden de trajecten Zelhem-Ruurlo, RuurloBorculo en Neede-Haaksbergen opgebroken. Op een deel van de route bleef goederenvervoer mogelijk. Zo waren er nog ritten van Winterswijk via Neede naar Borculo. Na de sluiting op 28 mei 1972 vond in 1975 de opbreking van het traject Borculo-Neede plaats. De Museum Buurtspoorweg in Haaksbergen gebruikt het spoor tussen Haaksbergen en Boekelo. Langs de lijn lagen de stations te Ruurlo, Borculo en Neede en de stopplaatsen te Haarlo en Rietmolen. Hiervan is alleen station Ruurlo als functionele eenheid nog over, omdat er langs de nog bestaande spoorlijn Zutphen-Winterswijk van dit station gebruik wordt gemaakt. Het oude stationsgebouw daar is echter in 1985 afgebroken. Een oude wagenloods is bewaard gebleven.

Spoorlijn Neede-Hellendoorn Vanaf het stationsemplacement in Neede werd tussen 1905 en 1910 een nieuwe spoorlijn aangelegd op kosten van de Locaalspoorweg-Maatschappij Neede-Hellendoorn. De route voerde door Noordijk. De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij zorgde voor de exploitatie. Opening van de lijn voor personenvervoer vond op 1 mei 1910 plaats. De lijn kende normaalspoor (1435 mm). Op de Needse Berg lagen enkele aftakkingen naar de kleiwinningskuilen en fabriek aldaar. Langs de lijn werd een stopplaats gerealiseerd in Kisveld en haltes in Gelselaar en Noordijk. Deze drie plekken zijn nog herkenbaar doordat de originele gebouwen nog bestaan. Het gebouw in Gelselaar, dat als adres Het Halt 1 kent, is in 1980 sterk verbouwd en daardoor minder herkenbaar. Bij Noordijk werd een aansluiting voor de lokale steenfabriek gerealiseerd. Op 15 januari 1935 werd het personenvervoer op deze lijn gestaakt, in de eerste plaats als gevolg van de aanleg van het Twentekanaal die de lijn zou gaan doorsnijden. Goederenvervoer (m.n. bakstenen tussen Neede en Noordijk) vond daarna op deeltrajecten nog plaats, maar in 1972 was ook die activiteit verleden tijd. Het spoor is geheel opgebroken, maar aan de gebouwen en relicten van de spoordijk is het verleden nog afleesbaar.

Bij Gelselaar ligt bovendien nog een ballastput die is aangelegd voor zandwinning om het aardlichaam onder het spoor te kunnen opwerpen.

Tramlijn Deventer-Borculo Naast de hiervoor vier spoorlijnen met normaalspoor was er ook nog een tramlijn met een spoorwijdte van 1067 mm, in 1934 versmald tot 750 mm. Dit was de tramlijn van de GelderschOverijsselsche Stoomtram-Maatschappij, geopend op 26 augustus 1885. De lijn liep binnen de gemeente Berkelland van Barchem naar Borculo. Plannen om een zijlijn aan te leggen van Barchem naar Ruurlo kwamen nooit van de grond. Datzelfde gold voor doortrekking van de lijn vanuit Borculo via Beltrum richting Groenlo en Winterswijk. De Eerste Wereldoorlog gooide hier roet in het eten.

85

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Net als de lokaalspoorwegen kon de tramlijn de concurrentie met de autobus niet aan. Op 20 april 1931 reed de eerste autobus ter vervanging van de tram. De laatste autobus op deze lijn reed op 18 september 1944. Na de Tweede Wereldoorlog werd de lijn niet meer in gebruik genomen doordat de brug over het Twentekanaal vernield was. In 1948 werd het spoor opgebroken.

4.3 Waterstaat 4.3.1 De beken Het bekenstelsel binnen de gemeente Berkelland lijkt van oorsprong zo natuurlijk, maar schijn bedriegt: al eeuwenlang wordt aan de beken geleid en geknutseld om een doel te bereiken. Dergelijke doelen waren soms afwatering, maar vaak ook het aandrijven van watermolens. 74 Slagader van het bekenstelsel in de hele Achterhoek is de Berkel, waaraan Berkelland zijn naam ontleent en die een aanzienlijk deel van zijn Nederlandse lengte door deze gemeente stroomt (figuur 4.6). Toch is ook de Berkel niet zoals hij ooit was. Op basis van een nauwgezette reconstructie door De Rooi uit 2005 veronderstellen we dat de Groenlose Slinge de bovenloop van de huidige Berkel is. Deze beek liep langs Groenlo richting de watermolens ten noordoosten van Borculo, en verder in noordwestelijke richting naar Lochem.

Figuur 4.6. De oude watermolen van Mallem met zijn molenkolk, gelegen in een afgesneden arm van de Berkel (foto: Luuk Keunen, 9 april 2016).

74

De Rooi, 2005

86

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

De huidige Berkel zoals deze bij Rekken het land en de gemeente binnenkomt, stroomde langs de molens van Mallem, Vaarwerk en Wenninkmolen richting Gelselaar, en van daaruit via de Regge in noordelijke richting. De verbinding tussen beide beken nabij Wenninkmolen, de Twijgraven, kwam pas aan het eind van de Late Middeleeuwen tot stand. In die periode werden ook de Lebbinkbeek en de Grevengracht aangelegd, ter ontwatering van het Ruurlose Broek. Bij Ruurlo werden nieuwe beektracés aangelegd ter ontwatering van het Broek. In de Nieuwe tijd werd een nieuwe Slingeloop door het Ruurlose Broek naar de Lebbinkbeek gelegd. 75 Ook op kleinere schaal werden laagtes ontwaterd, waarbij de aanleg van zogenaamde ‘goten’ heel karakteristiek voor Berkelland is. Deels gaat het daarbij om ontwatering van pleistocene dalen, zoals dat van de Ruskemorsgoot bij Neede. Deze goot is grotendeels gedempt bij de ontwikkelingen van bouwplannen ten zuiden van het oude dorp. Dit alles heeft, samen met nog recentere ingrepen, geleid tot het kaartbeeld zoals we dat vandaag nog kunnen herkennen. Daarbij moeten we opmerken, vanwege het bovenstaande, dat het onderscheid tussen wat ‘beek’ en wat ‘afwatering’ is, heel diffuus is. Een absolute definitie kan hieraan niet ontleend worden.

Relevant in dit licht is ook de drietrapsraket van verbeteringen die de Berkel heeft ondergaan (1882-1900, 1920-1963, 1963-1977), waarvan we de oudste twee fasen als lijn en de laatste fase als topografische ondergrond op de kaart terugzien. 76

4.3.2 Overige structuren en elementen Aan de hoofdstructuur van beken hangen tal van andere structuren en elementen vast. Zo hebben we op basis van de Chromotopografische Kaart van 1900 en 1930 de brug-, sluis- en vonderlocaties in kaart gebracht. Daarbij gaat het in eerste instantie om de waarde van de locaties; naar de gebouwde objecten zelf is niet gekeken. In kaart gebracht zijn ook de voordes, die inmiddels allemaal door bruggen vervangen zijn. De laatste voorde die werd opgeheven, was vermoedelijk de Brede Voorde, die in de vroege 19e eeuw verviel. Grote natuurlijke waterpartijen kent de gemeente Berkelland niet veel. Een uitzondering daarop zijn Het Goor ten westen van Geesteren en Het Schoolt in Dijkhoek. Deze moerassige laagtes, die grotendeels behouden zijn gebleven, zijn op de kaart weergegeven. In deze laag zijn daarnaast ook de grotere molenkolken die de gemeente kent en kende, opgenomen.

4.4 Opgaand groen Het opgaand historisch groen is van groot belang voor het historisch landschap van de gemeente Berkelland (figuur 4.7). Alhoewel de hoeveelheid groen door de tijd fluctueerde, stonden er in het verleden met name in het agrarisch cultuurlandschap, veel meer dan nu, talloze houtwallen, bosstroken, bosjes en bossen, lanen, solitaire bomen en boomgroepen. De aard en de

75 76

De Rooi, 2005 http://www.heerlijkheidborculo.nl/geschiedenis/de-berkel/

87

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

hoeveelheid van deze elementen kon per landschapstype verschillen en veroorzaakte een deel van de variatie tussen landschappen, zoals openheid versus geslotenheid (zie de beschrijving van de historische landschappen). Omdat vooral in de naoorlogse periode veel groen is geslecht, worden lanen, bomenrijen en bosjes als historisch gekenmerkt als ze staan aangegeven op topografische kaarten uit de jaren 50 van de 20e eeuw. Voor de specifieke situatie in Beltrum hebben we gebruik gemaakt van de analyse van de Ruilverkaveling Beltrum. 77 Het gaat er daarbij niet om hoe oud de bomen zijn, maar of de structuur voorkwam in of paste bij het historische landschap. Alleen voor Beltrum hebben we rekening gehouden met de nieuwe ideeën uit het plan.

Figuur 4.7. Oud bos op de Needse Berg fungeert als visuele begrenzing voor de aangrenzende open akker (foto: Luuk Keunen, 19 mei 2016).

Veel van deze elementen zijn verdwenen en er zijn, gepaard gaand met herverkaveling, nieuwe wegen en erven, ook nieuwe groenstructuren bijgekomen. De groenstructuren op de kaart kenmerken we als historisch en dichten we daarbij een historische waarde toe. Het kan voor de gemeente een reden zijn deze extra te beschermen. Verdwenen groen staat niet op de kaart. Niet-historisch vlakvormig groen (houtsingels, bossen) is wel in de achterliggende database opgenomen, maar niet zichtbaar in het kaartbeeld.

77

Brouwer-te Molder e.a., 2014

88

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

Daarnaast hebben we de bomenrijen in beeld gebracht, en wel alleen die, die historisch te noemen zijn. Het gaat daarbij vooral om historische wegen waarlangs vanouds laanbomen stonden, maar ook bomenrijen op perceelsscheidingen vallen hieronder. De huidige bomen hoeven dus niet in alle gevallen een hoge leeftijd te hebben. Relevant voor het gebruik is dat bomenrijen die pas na 1950 op een bepaalde locatie zijn aangebracht en dus geen oudere voorgangers hadden (bijvoorbeeld doordat de weg nieuw aangelegd was of de kavelgrens nieuw), niet op de kaart of in de database zijn opgenomen. Ten aanzien van de bossen is nog vermeldenswaardig dat hier op een aantal locaties rabattenstructuren voorkomen: wallen, gescheiden door greppels, waarop de bomen geplant werden zodat ze droge voeten zouden houden. Meestal zijn het evenwijdige lijnen, maar soms is er sprake van creatiever ontworpen structuren. Een goed voorbeeld is het Kerkloo (figuur 4.8).

Figuur 4.8. Het Kerkloo in Eibergen (foto: Luuk Keunen, 19 mei 2016).

Oud groen treffen we in de gemeente Berkelland voornamelijk in het westelijke deel aan, nabij Borculo/Beekvliet en rond Ruurlo. Ook bij Neede ligt een concentratie van oud groen. In de omgeving van Eibergen liggen enkele gebieden waar op basis van kaartanalyse oud groen te verwachten is. De database bevat informatie over de aangetroffen plantensoorten (bomen, struiken) in de gebieden die tijdens veldonderzoek bekeken zijn, alsmede een waardering (A, A/B, B, B/C, C) en een beoordeling van de volledigheid van het veldonderzoek ter plekke.

89

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

4.5 Reliëf Op basis van een nieuwe AHN2-studie hebben we de nog aanwezige aarden wallen op het gemeentelijk grondgebied in kaart gebracht. Daarbij moeten we aanmerken dat aarden wallen die zich in een bosrijk gebied bevinden, niet in alle gevallen goed van het AHN2 te herleiden zijn. Waar de wallen uit andere verkenningen bekend waren, hebben we deze aan het kaartbeeld toegevoegd (figuur 4.9). De wallen hadden in de meeste gevallen tot taak om gewassen op akkers of jonge aanplant van bos te beschermen tegen wildvraat. We spreken dan meestal van wildwallen. Landweren, bedoeld ter verdediging tegen vijandige invallen, hebben we onder de categorie ‘oorlog en defensie’ (zie § 4.11) opgenomen en zijn derhalve niet in het bestand met aarden wallen te vinden.

Figuur 4.9. De wallen op ’t Rijkenbarg waren op het AHN2 slecht zichtbaar, en zijn daarom op basis van eerder veldwerk ingetekend (foto: Luuk Keunen, 25 september 2006).

4.6 Verkaveling Verkaveling is in zekere zin een moeilijk tastbaar begrip. In sommige landschappen is de verkaveling vanouds slechts in de kadastrale administratie zichtbaar, en niet in het terrein. Dat geldt in sterke mate voor de essen, al hebben de moderniseringen in de landbouw daar toch voor het landschap wel zichtbare effecten gehad.

90

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

De gaafheid van de verkaveling in de gemeente Berkelland wisselt sterk. Een hoge graad van gaafheid kent de verkaveling in de jonge heideontginningen, die immers vanwege hun structuur in veel beperkter mate dan de oude kampontginningen hebben geleden onder de ingrepen voor de agrarische sector. Deze verkaveling is echter niet op kaart weergegeven, omdat we ons hebben gericht op relicten van de historische verkaveling van vóór 1832. Daarbij herkennen we een aantal aspecten. De verkaveling in de omgeving van Ruurlo lijkt, vermoedelijk dankzij de aanwezigheid van een uitgestrekt landgoed, erg gaaf. Dat geldt ook voor de omgeving van Lebbenbrugge (figuur 4.10). In Beltrum, daarentegen, heeft de ruilverkaveling van de jaren ’50 veel ingrijpender gevolgen gehad. Daar resteren nog slechts verspreide stukjes van oude kavelgrenzen. Hetzelfde geldt voor het beekdal van de Berkel. Uiteraard bestaat er een sterke correlatie tussen de nog bestaande historische beplanting en de intactheid van de verkaveling.

Figuur 4.10. Relatief gave verkaveling rondom de Lebbenbrugge (luchtfoto gemeente Berkelland, 2015).

91

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

4.7 Bestuur 4.7.1 Internationale grenzen Over een lengte van ruim 12 km deelt Berkelland een grens met de Duitse Stadt Vreden, en beschikt daarmee over een gedeelte van de rijksgrens van Nederland. Deze grens is feitelijk een staatsgrens geworden toen de heerlijkheid Borculo zich op 20 december 1615, nu dus ruim 400 jaar geleden, losmaakte uit de leenband met de bisschop van Münster en de facto Gelders werd. De twisten over de gemeenschappelijke grens tussen Münster en Gelre werden op 19 oktober 1765 met de ondertekening van het Verdrag van Burlo beslecht. Langs de rijksgrens vinden we nog een aantal originele grenspalen die na de sluiting van dit verdrag werden geplaatst (figuur 4.11). De verdwenen palen zijn later door nieuwe palen aangevuld.

Figuur 4.11. Op de grensovergang bij Oldenkott herinneren een 18e-eeuwse grenspaal, een slagboom en een markering in het wegdek nog aan de oude grensovergang (foto: Luuk Keunen, 19 mei 2016).

Op 23 april 1949 werden enkele kleine grenswijzigingen tussen Duitsland en Nederland ten gunste van de laatste aangekondigd. Dat was vele malen minder dan Nederland had willen hebben; volgens het Bakker Schutplan had men zelfs gebieden tot en met Keulen, Mönchengladbach en Neuss willen annexeren. Uiteindelijk zou Berkelland een klein stuk cultuurland zonder huizen nabij de Slemphütte (Holterhoek) toebedeeld krijgen. Langs de nieuwe grens werden nieuwe grenspalen geplaatst, herkenbaar aan de nummering met een volgletter achter het cijfer.

92

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

4.7.2 Gemeentegrenzen De gemeente Berkelland is op 1 januari 2005 ontstaan uit de voormalige gemeenten Borculo, Eibergen, Neede en Ruurlo (figuur 4.12). Bij die gelegenheid zijn een deel van de vroegere gemeente Eibergen (Zwolle en een deel van Beltrum; 1.378 hectare) en een deel van de vroegere gemeente Ruurlo (Zieuwent; 1.014 hectare) overgegaan naar de eveneens nieuw gevormde gemeente Oost Gelre, die toen nog de naam Groenlo droeg. Ook zou één woning van Borculo zijn overgegaan naar Lochem,78 en verloor Ruurlo 16 hectare aan Bronckhorst en 11 hectare aan Lochem.79 De soms hoekige grenzen die de huidige gemeente Berkelland kent in vergelijking met de situatie in 1832 lijken door deze heel beperkte grenscorrecties van Ruurlo in 2005 te zijn ontstaan.

legenda grensÿhuidige gemeenteÿBerkelland grensÿvroegere gemeente

Figuur 4.12. De gemeentegrenzen binnen de huidige gemeente Berkelland naar de situatie van omstreeks 1815. De kartering vond plaats op basis van de kadastrale minuutplans waarvan de indeling in kadastrale gemeenten overeenkomt met de daadwerkelijke situatie vóór 1819. Cursief zijn de namen geplaatst van de gemeenten (+ Pruissen) die geheel of gedeeltelijk binnen de huidige gemeente Berkelland liggen. In het geval van Zelhem, Hengelo, Vorden en Diepenheim gaat het om snippers als gevolg van grenscorrecties.

Stapsgewijs gaan we terug in de geschiedenis. Per 1 januari 2000 werd Eibergen 6 hectare kleiner ten gunste van Groenlo, door de overdracht van bos bij de schietbaan. De belangrijkste grenscorrectie vóór 2005 vond echter in de vroege jaren 70 van de 20e eeuw plaats, toen na publicatie van de desbetreffende wet in het Staatsblad van 7 april 1971 168 hectare van de gemeente Laren overging naar de gemeente Borculo. 80 Vermoedelijk vond die grenscorrectie 78 79 80

http://users.bart.nl/~leenders/gemhist/GH0211.HTM http://users.bart.nl/~leenders/gemhist/GH0278.HTM Aantekening op kadastraal minuutplan, 1832

93

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

plaats met ingang van 1 augustus 1971, toen Laren en Lochem fuseerden tot de nieuwe gemeente Lochem. Het betreft een gebied tegenover de Lebbenbrugge. Per 1 augustus 1961 vond er, tenslotte, een kleine grenscorrectie van 7 hectare plaats tussen Borculo en Neede. Over andere kleine wijzigingen uit de periode vóór 1972 hebben we geen detailinformatie. De gemeente Borculo was feitelijk eveneens een fusiegemeente, ontstaan op 1 januari 1818 uit de oude gemeenten Borculo en Geesteren. Hetzelfde gold voor Eibergen, dat op 13 april 1819 ontstond uit de oude gemeenten Beltrum en Eibergen. Borculo, Geesteren, Beltrum, Eibergen, Ruurlo en Neede werden als afzonderlijke gemeenten ingesteld in 1795, toen onder de Bataafse Republiek de gemeente als institutie werd ingesteld. In de periode vóór 1795, toen we te maken hadden met de bestuursvormen onder het Ancièn Régime, vormde Ruurlo een onderdeel van het Landdrostambt Zutphen. De overige territoria vormden samen de heerlijkheid Borculo. De heerlijkheid viel uiteen in de stad en het schependom Borculo en de voogdijen Geesteren, Neede, Eibergen en Beltrum. Ook Lichtenvoorde was ooit een voogdij, maar zou na 1616 als ambt en daarna als heerlijkheid aangeduid worden. De voogdijen vormden de basis voor de latere omvorming tot gemeenten. gemeente (1987) *

marke

opheffing

Ruurlo

Ruurlo **

07-09-1832

Borculo

Dijk en Waterhoek

vóór 1852

Borculo

Geesteren

1839

Borculo

Gelselaar

1839

Borculo

Haarlo

30-08-1839 (KB)

Neede

Noordijk

16-08-1841 (KB)

Neede

Lochuizen

16-08-1841 (KB)

Neede

Brammelo en Brammelerbroek ***

30-04-1849 (KB)

Neede

Neede en Hoonte

14-11-1840 (KB)

Eibergen

Olden Eibergen

29-11-1855 (KB)

Eibergen

Mallem

07-04-1840 (KB)

Eibergen

Rekken

29-06-1848 (KB)

Eibergen

Eibergen en Holterhoek

19-09-1851 (KB)

Eibergen

Hupsel

1852

Eibergen

Beltrum

1835

Eibergen

Lintvelde

1835

Eibergen

Avest

1835

Eibergen

Zwolle

1835

Tabel 4.1. Marken in de gemeente Berkelland, met de datum van hun opheffing. Niet opgenomen zijn de marken die door recente grenscorrecties voor een klein deel binnen de huidige gemeentegrenzen lagen. Noten: * = er was geen automatisch verband tussen gemeente- of voogdijgrenzen en markegrenzen. Marken konden op het grondgebied van meerdere burgerlijke gemeenten liggen, zoals dat bijvoorbeeld ook voor kerspels gold. Er bestond derhalve geen hiërarchisch verband tussen deze bestuurlijke territoria; ze ontstonden in verschillende contexten, min of meer separaat van elkaar; ** = Hieronder viel niet het Zieuwent, dat een rekenkamergoed was; *** = het gedeelte van Brammelo lag binnen Haaksbergen.

94

RAAP-RAPPORT 3102 … waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt … Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Berkelland

4.7.3 Markegrenzen Op het grondgebied van de gemeente Berkelland lag een groot aantal marken, die in de Late Middeleeuwen ontstaan waren ten behoeve van een goed beheer van de steeds verder verschralende woeste gronden (tabel 4.1). Een nauwgezette en vlakdekkende reconstructie van de markegrenzen bleek moeilijk realiseerbaar, omdat er geen bronnenmateriaal bestaat dat deze grenzen voor het gehele grondgebied van de gemeente Berkelland goed weergeeft. Op de kadastrale minuutplans van Neede en Eibergen zien we een aantal grenspalen aangeduid die markegrenspalen moeten zijn geweest. Verder is het onduidelijk of de kadastrale opmeters de grenzen van hun bladen altijd op oude markegrenzen hebben laten vallen. We beschikken derhalve alleen over relatief grove begrenzingen op kleine kaartjes. 81 Wel hebben we op de kaart de historisch belangrijke grens tussen het Ruurlose Veld en het Heerenbroek ingetekend.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=083a5844-dc89-45fb-9d6c-0d18f69a67df