CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Rekenkamerrapport Effectiviteit Re-integratie in Berkelland

Raadsvergadering 18 mei 2021, gemeente BerkellandBij agendapunt: Hamerstuk / Rekenkamer onderzoek effectiviteit van de re-integratietrajecten van bijstandsgerechtigden33.126 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

22

wel aangegeven momenteel bezig te zijn met een verdere specificering van de kosten, zodat er een beter beeld kan worden gevormd van de uitgaven per re-integratieinstrumenten. Daarmee wordt deels voldaan aan de bijbehorende norm. Kosten zijn per instrument/ klantgroep inzichtelijk De investeringen die kunnen worden toegerekend aan een trajecten (denk hierbij aan tijdsduur, kosten etc.) worden nauwkeurig en regelmatig gemonitord. Toekomstbestendigheid Vooralsnog is de instroom van nieuwe klanten in de bijstand door de Corona-uitbraak beperkt gebleven. De SDOA en gemeente monitort de situatie continu. Door het brede palet aan instrumenten kan de SDOA flexibel omgaan met nieuwe (type) klanten. Mocht de instroom door de Corona-uitbraak toenemen, dan zien we dat de caseloads van de klantmanagers verder onder druk komt te staan. In dat geval moeten er keuzes gemaakt worden welke klanten wel en niet geholpen kunnen worden en is het de vraag of het mogelijk is om iedere klant voldoende ondersteuning te bieden. De caseload is op dit gebied een punt van aandacht dat (zeer) goed in de gaten gehouden moet worden. De organisatie is flexibel en wendbaar en kan zich aanpassen n.a.v. maatschappelijke ontwikkelingen en omstandigheden ten aanzien instroom, budget en instrumentarium.

Informatievoorziening aan het college Het college wordt geïnformeerd middels de P&C cyclus van de SDOA (begroting, jaarstukken en bestuursrapportages). Daarnaast zijn er de monitorings- en tussenrapportages. Rapportages en P&C documenten worden regelmatig en tijdig aangeleverd. De rapportages geven inzicht in de budgetten (BUIG en werkbudget) en de bestandsontwikkeling. Het college wordt door de uitvoeringsorganisatie met enige regelmaat, toegankelijk en kwalitatief goed geïnformeerd over de voortgang van doelen met betrekking tot de reintegratie van bijstandsgerechtigden. Wel bieden de rapportages beperkt inzicht in het effect van instrumenten. Er wordt aangegeven wat de uitstroom uit de bijstand is, maar of deze uitstroom het gevolg is van inzet van re-integratieinstrumenten is niet duidelijk. Er worden hier geen prestatie-indicatoren over vermeld (alleen over het aantal uitgevoerde trajecten). Ook worden er geen prestatie-indicatoren op het gebied van participatie beschreven (wanneer uitstroom niet mogelijk is, maar het participeren aan de samenleving een doel van het instrument is). Het college kan de voortgang en de uitkomsten van het re-integratiebeleid volgen met indicatoren op het gebied van: - budgetten en totale kosten BUIG budget en werkbudget; - bestandsontwikkeling (instroom, uitstroom, omvang, doorlooptijd, kenmerken doelgroep); - inzet van instrumenten.

Het college wordt regelmatig en toegankelijk wordt geïnformeerd. De informatie wordt tijdig, proactief en op overzichtelijke wijze aangeboden door SDOA. De kwaliteit is over het algemeen goed. Budgetten en bestandsontwikkeling zijn te volgen.

23

De voortgangsinformatie wordt door de uitvoeringsorganisatie tijdig, proactief en op een overzichtelijke en inzichtelijke wijze aangeleverd

Rol van de Raad De raad kan (middels de informatie uit de bestuursrapportage) de ontwikkelingen met betrekking tot de inen uitstroom op hoofdlijnen volgen. Informatie over de effectiviteit (aantal ingezette instrumenten, uitstroom per instrument) en budgetten en kosten per klantgroep of geslaagd traject is niet inzichtelijk voor de raad. De gemeenteraad wordt met enige regelmaat, toegankelijk en kwalitatief goed geïnformeerd over de voortgang van doelen met betrekking tot de re-integratie van bijstandsgerechtigden. Er zijn duidelijke afspraken gemaakt tussen de raad en het college (SDOA) met betrekking tot vorm en inhoud van de informatie. Recentelijk heeft de raad aangegeven meer sturingsinformatie te willen. Het college heeft heft hiermee ingestemd. Er zijn afspraken gemaakt over de informatievoorziening (m.b.t. momenten, vorm, en inhoud) aan de gemeenteraad. De informatie wordt tijdig, proactief en op een overzichtelijke manier aangeleverd aan de raad. De voortgangsinformatie wordt tijdig, proactief en op een overzichtelijke en inzichtelijke wijze aangeleverd. De raad wordt op hoofdlijnen geïnformeerd over de uitkomsten van het re-integratiebeleid. De rapportages geven inzicht in de budgetten (BUIG en werkbudget) en de bestandsontwikkeling. De rapportages bieden beperkt inzicht in het effect van instrumenten.

Er wordt aangegeven wat de uitstroom uit de bijstand is, maar of deze uitstroom het gevolg is van inzet van re-integratieinstrumenten is niet duidelijk. Er worden hier geen prestatie-indicatoren over vermeld (alleen over het aantal uitgevoerde trajecten). Ook worden er geen prestatie-indicatoren op het gebied van participatie beschreven (wanneer uitstroom niet mogelijk is, maar het participeren aan de samenleving een doel van het instrument is). De gemeenteraad kan de voortgang en de uitkomsten van het re-integratiebeleid volgen met indicatoren op het gebied van: - budgetten en totale kosten BUIG budget en werkbudget; - bestandsontwikkeling (instroom, uitstroom, omvang, doorlooptijd, kenmerken doelgroep); - inzet van instrumenten. De raad heeft aangegeven beperkt in de gelegenheid te zijn geweest om kaders te stellen. Ze zijn betrokken geweest in het voortraject, maar hadden te weinig (gedetailleerde) informatie om kaders te kunnen stellen. Ook ten tijde van dit onderzoek merken we een algemene informatieachterstand bij de raad op. De landelijke kaders en werking van verschillende instrumenten worden als complex ervaren. Dit zorgt er voor dat de kaderstellende rol van de raad minder sterk dan door de raad gewenst is. De raad wenst goed op de hoogte gehouden worden van ontwikkelingen. We beoordelen daarom deze norm als 'beperkt voldaan'.

24

De gemeenteraad wordt in de gelegenheid gesteld kaders voor beleid aan te passen naar ontwikkelingen in regelgeving, doelgroepen, problematiek, resultaten van de uitvoering en andere signalen. De raad heeft gedurende onderzoeksperiode niet of weinig bijgestuurd. De raad heeft aangegeven dat het meer betrokken wil worden zodat ze ook in de gelegenheid wordt gesteld om te kunnen bijsturen. Aan deze norm is gedeeltelijk voldaan. De gemeenteraad stuurt op basis van deze informatie actief bij (indien nodig).

25

Bestuurlijke reactie Geachte leden van de Rekenkamercommissie, Wij hebben op 16 maart jl. van u de rapportage ‘Onderzoek naar de effectiviteit van de reintegratietrajecten in de gemeente Berkelland’ ontvangen. Met deze brief informeren wij u over onze bestuurlijk reactie. Dankzegging Allereerst danken wij uw rekenkamercommissie voor deze rapportage en spreken onze waardering uit voor het verrichtte onderzoek. Wij zien dat u zorgvuldig onderzoek heeft gedaan. Bestuurlijke reactie Wij hebben samen met de gemeenten Oost Gelre en Winterswijk in 2010 de gemeenschappelijke regeling Sociale Dienst Oost Achterhoek (SDOA) opgericht. In de tijdsperiode waar uw onderzoek betrekking op heeft, zijn aan het Algemeen Bestuur (AB) van SDOA de bevoegdheden betreffende de uitvoering van de Participatiewet en diverse andere wetten overgedragen. Het opstellen van bijvoorbeeld concrete (smart geformuleerde) doelstellingen vindt plaats in afstemming tussen drie gemeenten. Dat zorgt soms tot meer algemene of minder scherpe doelstellingen. Wij lezen dat ook terug in uw rapportage. Wij als college geven op hoofdlijnen koers en richting mee aan de portefeuillehouder Participatiewet, die dit als lid van het Dagelijks Bestuur (DB) van SDOA als input inbrengt tijdens de vergaderingen van het DB SDOA. Bij de vergaderingen van het AB geven wij ook ons AB lid input mee.

Wij zijn ingenomen met de constatering dat uit de beantwoording van de hoofdvraag van uw onderzoek blijkt dat de “instrumenten die worden ingezet bestaan uit die instrumenten die (…) effectief zijn om mensen uit een uitkering te krijgen en aan het werk te houden”. Hier focussen wij graag op, omdat wij veel waarde hechten aan de outcome van het werk van de medewerkers van onze gemeente en SDOA. Kort gezegd, dat wat er toe doet voor de inwoner. Dit past ook goed bij de rol van SDOA in de samenleving, geeft ons inziens ruimte aan de professional en biedt ruimte voor inventiviteit. Wij lezen dit ook terug in uw conclusies. Ook zien we dat de SDOA ‘meebeweegt’ met de ontwikkelingen van de arbeidsmarkt. Aanbevelingen In uw onderzoek geeft u een aantal aanbevelingen om de effectiviteit van integratietrajecten te verbeteren. Hieronder geven wij per aanbeveling een korte reactie. 1. Operationaliseer de beleidsdoelstellingen en formuleer deze zo concreet mogelijk (conclusie 1) Wij nemen deze aanbeveling over. Goed gespecificeerde en meetbare doelstellingen dragen bij aan het inzicht in de resultaten. Het vaststellen van de doelstellingen wordt als taak van het DB gezien. Vanzelfsprekend worden de doelstellingen in nauwe samenspraak tussen SDOA en de deelnemende gemeenten opgesteld en afgestemd.

Het attentiepunt om doelstellingen bottom-up te operationaliseren geven wij mee aan onze portefeuillehouder Participatiewet, zodat dit wordt geagendeerd in het DB van SDOA.

26

2. Ontwikkel prestatie-indicatoren en normen op basis waarvan de voortgang van het beleid te monitoren is (conclusie 5 en 6) Wij nemen deze aanbeveling over. Het ontwikkelen van prestatie indicatoren is opgenomen in het project ‘samen aan het stuur’, waar u ook in uw conclusies naar verwijst. De prestatie indicatoren staan opgenomen in het inrichtingsplan van samen aan het stuur dat aan de gemeenteraad wordt voorgelegd. U geeft de suggestie om een specifieke prestatie indicator gericht op het bieden van inzicht in de effectiviteit van de re-integratie instrumenten op te nemen door bijvoorbeeld het aantal uitgevoerde instrumenten te koppelen aan gerealiseerde uitstroom of verkleinen van de afstand tot de arbeidsmarkt. Wij laten onze portefeuillehouder Participatiewet dit agenderen bij de vergadering van het DB van SDOA. 3. Blijf voldoende aandacht houden voor de groep 'meedoen' (conclusie 2 en 3) Wij nemen deze aanbeveling over. Wij onderschrijven het belang van aandacht voor de meedoen groep en hebben hier, vanuit onze optiek en in onze beleving, goed invulling aan gegeven. Wij vertrouwen erop dat SDOA binnen de beschikbare budgetten en kaders hier invulling aan blijft geven. Voor het aspect schulden hadden we ten tijde van de onderzoeksperiode nog geen medewerker vroegsignalering in dienst. Het is goed om er kennis van te hebben dat wij dat inmiddels wel hebben.

Daarmee proberen wij, ook voor de doelgroep ‘meedoen’ specifiek problematiek rondom schulden goed in beeld te krijgen en optimale dienstverlening te bieden aan onze inwoners. 4. Licht de klanten goed in over de verschillende re-integratie instrumenten en -mogelijkheden (conclusie 4) Wij nemen deze aanbeveling over. In het kader van samen aan het stuur wordt één integrale toegang georganiseerd voor inwoners met een hulpvraag. Dit zou er toe moeten leiden dat er duidelijkheid komt over de hulpvraag en ondersteuningsbehoefte van de betreffende inwoner. Zowel bij de gemeente als bij SDOA wordt door de medewerkers gewerkt middels het principe van ‘werken vanuit de bedoeling’. Wij hebben er alle vertrouwen in dat met veel ruimte voor de deskundigheid van deze professionals de juiste instrumenten op het juiste moment worden ingezet. 5. Monitor de werkdruk van klantmanagers en de gevolgen hiervan op de kwaliteit van dienstverlening (conclusie 7) Deze aanbeveling richt zich op de bedrijfsvoering van de SDOA. Er bestaat een goed inzicht in het klantenbestand via diverse rapportages, zoals de maandelijkse bestandscijfers en de gebruikelijke P&C documenten. De werkdruk van de klantmanagers betreft een aangelegenheid van de gemeenschappelijke regeling zelf. Dergelijke bedrijfsvoeringzaken zijn niet aan ons.

In het algemeen merken wij wel op dat de kwaliteit van dienstverlening een voor ons belangrijk element is. Vanzelfsprekend zijn en blijven wij goed geïnformeerd door onze portefeuillehouder Participatiewet en houden wij een vinger aan de pols op het moment dat beschikbare cijfers daartoe aanleiding geven. 6. Geef opdracht aan de SDOA om informatie aan te leveren over de effectiviteit en kosten van reintegratie instrumenten (conclusie 8) 27

Wij nemen deze aanbeveling over. Het verder inzichtelijk maken van effecten en kosten per instrument onderschrijven wij als een mooi streven. In het proces van ‘Samen aan het stuur’ gaan we aan de slag met prestatie-indicatoren, die ons helpen om te sturen in die effectiviteit en kosten. Wij zijn mede-opdrachtgevers van SDOA en daarmee geven wij gezamenlijk met de andere deelnemers in de GR de opdrachten. Wij vragen onze portefeuillehouder Participatiewet dit te agenderen binnen het DB van SDOA met als gewenst effect het zo goed mogelijk in beeld brengen van deze gegevens in de bestuursrapportages. 7. Versterk de positie van de raad (conclusie 9) Wij nemen deze aanbeveling over. De aanbeveling komt goed overeen met recente ontwikkelingen. Door SDOA worden kwartaalrapportages opgesteld om de gemeenteraad te informeren. Hierin is meer gedetailleerde informatie opgenomen om de gemeenteraad te informeren en inzicht te geven in de (bestands)ontwikkelingen in de dienstverlening van de SDOA. Het betreft dan informatie over bijvoorbeeld de ontwikkeling van het aantal bijstandsuitkeringen, de opbouw van het klantenbestand, het aantal plaatsingen met behulp van langdurige loonkostensubsidie en het aantal ingediende aanvragen voor bijzondere bijstand en minimaregelingen.

Wij bieden naar aanleiding van deze aanbeveling de gemeenteraad graag aan om naar behoefte extra informatieavonden of werkbezoeken te organiseren, zodat de gemeenteraad nog beter geïnformeerd wordt om hun taken uit te voeren. Wij denken daarbij aan een toelichting op de invoering van de Participatiewet en de verschillende instrumenten op het gebied van re-integratie. Tot slot Wij geven er tot slot graag nog notie van dat in de gemeenschappelijke regeling SDOA op dezelfde wijze vorm wordt gegeven aan de P&C cyclus als bij andere samenwerkingen in een gemeenschappelijke regeling, zoals de Stadsbank Oost Nederland, de GGD NOG en de VNOG. Uw rapportage geeft ons goede input om, met oog voor de andere deelnemers aan de gemeenschappelijke regeling, een verbeterslag te maken. Daarvoor zijn wij u dank verschuldigd. Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Berkelland, de secretaris,

de burgemeester,

M.N.J. Broers.

drs. J.H.A. van Oostrum.

28

Nawoord rekenkamercommissie In dit nawoord wil de rekenkamercommissie kort ingaan op de bestuurlijke reactie. Wij danken het college voor haar zienswijze en wij stellen vast dat het college zich herkent in zeer veel onderdelen van het rapport. Daarnaast geeft het college aan dat het rapport veel nuttige input biedt om een vervolg te geven aan het verder optimaliseren van de huidige en toekomstige re-integratietrajecten in Berkelland waardoor de effectiviteit van deze trajecten nog verder wordt vergroot. Dit zoals het college in haar bestuurlijke reactie aangeeft al dan niet in samenwerking met de verschillende stakeholders waaronder de Sociale Dienst Oost Achterhoek (SDOA). De rekenkamercommissie ziet verder uit naar de behandeling van het rapport in de gemeenteraad. Tot slot willen wij alle betrokken medewerkers van de ambtelijke organisatie en van SDOA bedanken voor de medewerking aan het rekenkameronderzoek.

29

Nota van bevindingen 1 Inleiding 1.1 Doel Het doel van het onderzoek is inzicht te krijgen in de effectiviteit van de re-integratietrajecten om bijstandsgerechtigden aan betaald werk te helpen, zodat de gemeente kan sturen op een betere kwaliteit. Specifiek wordt met dit onderzoek inzicht verkregen in: • • • • •

de wijze waarop de gemeente Berkelland uitvoering geeft aan de re-integratietrajecten voor de bijstandsgerechtigden (specifiek de Wwb-doelgroep); de mate waarin de re-integratietrajecten voor de bijstandsgerechtigden effectief zijn; de mate waarin de juiste instrumenten en middelen worden ingezet; de werkzame elementen van de ingezette re-integratietrajecten; de wijze waarop de gemeenteraad over de uitvoering en resultaten van de re-integratietrajecten wordt geïnformeerd.

1.2 Onderzoeksvragen De hoofdvraag van het onderzoek luidt: "Wat is de effectiviteit van de re-integratietrajecten van de bijstand die worden uitgevoerd door de gemeente Berkelland?" Deze hoofdvraag valt uiteen in de volgende deelvragen: Landelijke kaders 1. Wat zijn de landelijke kaders? Beleid 2. In welke kaders staat het beleid beschreven? 3. Wat zijn de doelen van het re-integratiebeleid? Kenmerken bestand 4. Wat zijn de kenmerken van het bestand? 5. Hoe ontwikkelt het bestand zich? 6. Wat zijn verklarende factoren voor de ontwikkelingen? Re-integratie-instrumenten en organisatie 7. Welke partijen zijn betrokken bij de uitvoering van de re-integratietrajecten? 8. Welke re-integratie-instrumenten worden ingezet? 9. Wat is het beoogde effect van de re-integratie-instrumenten? 10. Waarom is gekozen voor de inzet van deze re-integratie-instrumenten? 11. Op basis van welke overwegingen wordt bepaald welke instrumenten worden ingezet? 12. Welke doelgroepen volgen re-integratietrajecten? 13. Hoe ziet het re-integratieproces er voor verschillende doelgroepen in de praktijk uit? 14. Hoe verloopt de samenwerking tussen verschillende partijen bij de uitvoering van re-integratieinstrumenten?

30

Doelmatigheid en doeltreffendheid re-integratie-instrumenten 15. Over welke informatie beschikt de SDOA en gemeente met betrekking tot kenmerken van het bestand, prestaties en effecten? 16. Wat is de positie van klanten binnen 3 maanden, 6 maanden een jaar en langer nadat zij reintegratieactiviteiten hebben gevolgd? 17. Wat is volgens bijstandsgerechtigden zelf het effect van re-integratietrajecten? 18. Welke financiële middelen worden voor re-integratie ingezet? 19. Is de inzet van financiële middelen doelmatig? 20. Kan de organisatie zich aanpassen op maatschappelijke ontwikkelingen t.a.v. instroom, budget en instrumentarium. 21. Op welke wijze wordt het college geïnformeerd over de voortgang? 22. Wordt het college op een toegankelijke manier geïnformeerd over de effecten van het beleid? 23. In hoeverre is er sprake van een doeltreffende benadering en aanpak door de gemeente?* 24. Wat zijn succes- en faalfactoren?* 25. Welke verbeteringen zijn er mogelijk t.a.v. de resultaten en effecten?* Rol van de gemeenteraad 26. Op welke wijze wordt de gemeenteraad geïnformeerd? 27. Wordt de gemeenteraad op toegankelijke wijze geïnformeerd over prestaties en effecten? 28. Vindt tussentijdse bijsturing op het gebied van beleid / instrumentarium plaats? Vraag 23 t/m 25 betreffen overkoepelende vragen, die op basis van een algehele analyse in de samenvatting worden beantwoord.

1.3 Normenkader Het re-integratiebeleid wordt getoetst aan de hand van een normenkader. Deze is gezamenlijk opgesteld door KplusV en de Rkc. De (onderbouwing van) de normering wordt per deelonderwerp weergegeven. Hierbij worden drie kleuren gehanteerd: • • •

Groen betekent dat er wordt voldaan aan de norm; Oranje betekent dat er beperkt wordt voldaan aan de norm; Rood betekent dat er niet wordt voldaan aan de norm.

De beoordeling van de normen vindt plaats in de overall analyse. Bijlage 5 geeft een overzicht van het volledige normenkader.

1.4 Onderzoeksaanpak Voor het onderzoek zijn de volgende activiteiten uitgevoerd: • • • • •

documentenanalyse10; diepte-interviews en groepsgesprekken11; cijfermatige analyse bestand en re-integratie-instrumenten; telefonische diepte-interviews met uitkeringsgerechtigden; groepsgesprek met de gemeenteraad.

Het onderzoek is uitgevoerd van september 2020 tot en met februari 2021.

10 Voor deze analyse zijn onder meer beleidsplannen, programmabegrotingen, bestuursrapportages verordeningen,

beleidsregels en documentatie over gemeenschappelijke regeling SDOA geanalyseerd. Bijlage 5 geeft een overzicht van de bestudeerde documenten. 11 Bijlage 6 geeft een overzicht van de geïnterviewde personen.

31

1.5 Afbakening Het onderzoek beperkt zich tot de analyse van de re-integratie-instrumenten die uitgevoerd worden voor de gemeente Berkelland. De voorzieningen voor de voormalig doelgroep Wsw vallen buiten de onderzoeksscope12. De periode 2016-2019 is onderzocht, waarbij we in het kader van Corona een kleine doorkijk geven in de laatste cijfers en toekomstbestendigheid.

1.6 Leeswijzer Het rapport is als volgt opgebouwd: • • • • • •

Hoofdstuk 2 gaat in op de landelijke kaders; Hoofdstuk 3 gaat in op het lokale beleid en doelstellingen; Hoofdstuk 4 geeft een cijfermatig inzicht in de kenmerken van het bestand Hoofdstuk 5 gaat in op de re-integratie-instrumenten en organisatie Hoofdstuk 6 gaat in op de doelmatigheid en doeltreffendheid van de re-integratie-instrumenten Hoofdstuk 7 beschrijft de informatievoorziening aan en de rol van de raad

Een samenvatting, beoordeling aan de hand van het normenkader en overall analyse wordt gegeven in de bestuurlijke nota. Ook worden hier de conclusies en aanbevelingen beschreven. Daarnaast is er een uitgebreid bijlagenboek. Hierin wordt ingegaan op: • De kenmerken van het bestand in één oogopslag (bijlage 1) • Een weergave van klanten aan de hand van persona's (bijlage 2) • Een beschrijving van de klantreis (bijlage 3) In de verdere bijlagen wordt een overzicht gegeven van de beleidsdoelen, het normenkader, geraadpleegde documenten en geïnterviewde personen.

12 Daarnaast zijn gemeente en SDOA aan het werk met de opgave 'Samen aan het stuur'. Het onderzoek geeft hier geen

input voor. Wel worden de re-integratietrajecten en de werkwijze daaromtrent in ogenschouw genomen.

32

2. Landelijke kaders In dit hoofdstuk worden de landelijke kaders geschetst. Het hoofdstuk geeft antwoord op de volgende deelvraag. Paragraaf 2.1 gaat in op sociale zekerheid, paragraaf 2.2. gaat in op de inrichting van de Participatiewet en paragaaf 2.3 op de eindevaluatie van de Participatiewet die in 2019 is uitgevoerd door het SCP. 1. Wat zijn de landelijke kaders?

2.1 Sociale zekerheid Om inkomensverlies op te vangen kennen we in Nederland verschillende verzekeringen en regelingen, waaronder de bijstand voor mensen zonder (voldoende) inkomen en verzekeringen bij werkloosheid, ziekte en arbeidsongeschiktheid. Het socialezekerheidsstelsel kent regels en prikkels met als doel om mensen na uitval uit het arbeidsproces weer terug te laten keren op de arbeidsmarkt. Het arbeidsmarktbeleid is daarmee gericht op activering. Sinds de Wet werk en bijstand (Wwb) uit 2004 zijn gemeenten verantwoordelijk voor het verstrekken van bijstand en activering.

2.2 De Participatiewet Op 1 januari 2015 is de Participatiewet ingevoerd. De Participatiewet is het landelijke kader waarbinnen gemeenten hun re-integratiebeleid kunnen inrichten en uitvoeren. In de Participatiewet zijn de Wwb, Wet sociale werkvoorzieningen (Wsw) en Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten (Wajong) grotendeels samengevoegd. Deze verschillende wetten waren gericht op verschillende doelgroepen13: • • •

Wwb: bijstand voor inwoners die geen inkomen (meer) hebben; Wsw: voor inwoners met een fysieke of psychische arbeidsbeperking die uitsluitend onder aangepaste omstandigheden arbeid kunnen verrichten; Wajong: jonggehandicapten die deels of volledig arbeidsongeschikt zijn.

Naast deze belangrijkste wetten, vallen ook de regelingen voor NUO's (niet uitkering

Participatiewet

ontvangers), Algemene Nabestaandenwet (Anw), het Besluit Bijstandsverlening Wwb

Zelfstandigen (Bbz), en Ioaw en Iaoz14 nu onder

Wsw

Wajong

de participatiewet. Naast het samenvoegen van deze wetten, heeft de Participatiewet een aantal andere beleidsdoelen voor ogen: meer arbeidsdeelname van inwoners, een meer activerend beleid, het reduceren van kosten en het reduceren van complexiteit en regeldruk15.

13 Voor Wsw'ers en Wajongers die volledig arbeidsongeschikt zijn, zijn er aparte regelingen. Voor Wsw'ers die in een

beschutte werkplaats werken is een aparte regeling in de Participatiewet. Beschut werk is bedoeld voor mensen die alleen kunnen werken in een beschermde omgeving en onder aangepaste omstandigheden. Volledig arbeidsongeschikte Wajongers vallen onder de nieuwe Wajong. Deze regelingen vallen buiten de scope van het onderzoek. 14 Ioaw: Inkomensvoorziening oudere werklozen. Iaoz: Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen. 15 Eindevaluatie van de Participatiewet (2019). P. 42.

33

NUO's, Ioaw, Ioaz, Bbz, Anw

Gevolgen invoering Participatiewet voor gemeenten en uitvoering re-integratietrajecten De invoering van de Participatiewet heeft verschillende gevolgen voor gemeenten en uitvoeringsorganisaties die re-integratietrajecten uitvoeren. Deze hebben betrekking op het inkomensdeel (voorwaarden bij het verkrijgen en behouden van een bijstandsuitkering), het samenvoegen van de doelgroepen en de re-integratie-instrumenten. Op het gebied van inkomen hebben gemeenten relatief weinig beleidsvrijheid. Op het gebied van voorzieningen en re-integratie-instrumenten hebben gemeenten relatief veel beleidsvrijheid. Dit betekent dat gemeenten bijvoorbeeld kunnen kiezen voor een 'repressief' beleid (met inzet van tegenprestatie en strenge handhaving bij overtredingen van verplichtingen) en een 'ondersteunend' beleid (waarin veel instrumenten worden ingezet als coaching, trainingen, plaatsingen bij werkgevers e.d.). Inkomensdeel Samenvattend kan gesteld worden dat de Participatiewet strengere voorwaarden kent voor het inkomensdeel dan de voormalige WWB16. De Participatiewet schrijft voor dat de gemeente een aantal arbeidsverplichtingen oplegt aan de bijstandsontvanger. Die verplichtingen moeten ertoe bijdragen dat hij of zij zo snel mogelijk (blijvend) uit de bijstand komt.

Deze verplichtingen behelzen onder andere de sollicitatieplicht, het aanvaarden en behouden van werk, ook wanneer dit werk niet aansluit bij werkervaring, en het verhuizen voor werk indien dat nodig is17. Tevens wordt van de bijstandsontvanger geëist dat hij of zij de Nederlandse taal voldoende beheerst of zich voldoende inspant om deze te leren. Daarnaast dient de gemeente de bijstandsontvanger te verplichten om mee te werken aan zijn of haar reintegratie. Dit kan bijvoorbeeld door het aanleren van nieuwe vaardigheden (de re-integratieplicht). Indien de bijstandsontvanger niet aan de verplichtingen voldoet, kan de gemeente besluiten om de bijstandsuitkering te verlagen of stop te zetten. Wel kunnen gemeenten arbeidsontheffingen bieden: in dit geval zijn klanten niet verplicht om te solliciteren. Doelgroepen Het samenvoegen van verschillende wetten in de Participatiewet zorgen ervoor dat de re-integratieinstrumenten voor voormalig Wajongers en Wsw'ers zijn veranderd. Wajongers komen in aanmerking voor de re-integratie-instrumenten die van toepassing zijn op het reguliere bestand (de instrumenten die voor alle klanten met een bijstandsuitkering van toepassing zijn). De sociale werkvoorzieningen worden afgebouwd, wat betekent dat Wsw'ers alleen met zwaardere beperkingen alleen in een nieuwe beschutte werkplek kunnen werken18.

Veel gemeenten hebben in de afgelopen jaren stappen gezet om nieuwe constructen omtrent werkbedrijven en detacheringen voor voormalig Wsw'ers in te zetten. Re-integratie-instrumenten Op het gebied van re-integratie-instrumenten kunnen gemeenten kiezen welke instrumenten ze willen inzetten. Daarbij kunnen gemeenten en uitvoeringsorganisaties zelf een 'menukaart' samenstellen van instrumenten die kunnen worden aangeboden voor klanten. Ook kunnen gemeenten en uitvoeringsorganisaties het bijstandsbestand zelf indelen naar doelgroepen (bijvoorbeeld: korte afstand tot de arbeidsmarkt, middelgrote afstand tot de arbeidsmarkt en grote afstand tot de arbeidsmarkt) op basis van klantkenmerken die zelf bepaald kunnen worden.

16 Zie: SCP. Eindevaluatie van de Participatiewet. 2019, p. 29. 17 Wat zijn mijn rechten en plichten in de bijstand. (2020). 18 De groep die hier nog in aanmerking voor komt wordt 'Nieuw Beschut' genoemd.

34

Gevolg van de invoering van de Participatiewet is dat veel gemeenten en uitvoeringsorganisaties hun eigen instrumentarium in de periode 2015-nu onder de loep hebben genomen en hebben aangepast. Wij zien dat dit een grote druk heeft gelegd op uitvoeringsorganisaties, die hun eigen organisatie en werkprocessen hebben moeten veranderen en aanscherpen. Deze veranderprocessen duren over het algemeen enkele jaren en zijn bij veel gemeenten nog niet volledig doorgevoerd. De periode die we voor dit onderzoeken is dan ook een periode waarin veel veranderd is voor de uitvoering.

2.3 Evaluatie Participatiewet door SCP: belangrijkste bevindingen Eind 2019 verscheen de eindevaluatie Participatiewet van het Sociaal en Cultureel Planbureau 19. Het SCP heeft onderzocht in hoeverre de Participatiewet 'geslaagd' is. We gaan hier kort in op de belangrijkste bevindingen van deze evaluatie. De hoofdconclusie van het onderzoek: voor veel mensen met afstand tot de arbeidsmarkt is het eerder moeilijker dan makkelijker geworden om betaald werk te vinden. Voor een klein deel van de doelgroep heeft de Participatiewet het gewenste effect teweeggebracht, dit zijn de jonggehandicapten met arbeidsvermogen (Wajongers). Voor de Wsw- doelgroep is de kans om aan het werk te komen gedaald. Dit gaat gepaard met een grotere kans op tijdelijk werk in plaats van vast werk. Als mensen uit deze doelgroep aan het werk komen, is het vaker voor reguliere werkgevers (in plaats van sociale werkvoorzieningen). Ze zijn daarbij ook vaker afhankelijk van een uitkering om in hun levensonderhoud te voorzien. Voor de klassieke bijstandsgerechtigden zijn de baankansen nauwelijks verhoogd sinds de invoering van de Participatiewet. De kwaliteit van de gevonden banen van deze groep is lager: minder banen voor ten minste een jaar, minder vaste contracten, meer kleine banen tot 20 uur per week en minder voltijdbanen.

19 Zie: SCP. Eindevaluatie van de Participatiewet. 2019.

35

3 Het Re-integratiebeleid in Berkelland In dit hoofdstuk beschrijven we de lokale kaders en doelstellingen van het Berkellandse beleid. In paragraaf 3.1 wordt een overzicht gegeven van de beleidskaders en beleidsdoelstellingen. In paragraaf 3.2 wordt een analyse van de bestudeerde kaders en doelstellingen gegeven.

3.1 Beleidskaders en beleidsdoelen In deze paragraaf worden de volgende deelvragen beantwoord. 2. In welke kaders staat het beleid beschreven? 3. Wat zijn de doelen van het re-integratiebeleid? In de volgende documenten worden doelen omtrent het re-integratiebeleid beschreven: • • • • • •

Het beleidskader Sociaal Domein 'Samen Denken, Samen Doen' (2018); Het uitvoeringsprogramma Sociaal Domein 2018-2020 bijbehorende bij het beleidskader 'Samen Denken, Samen Doen' (2018); Het visiedocument Sociaal Domein 'Samenwerken om elkaar te versterken' (2017); Programmabegroting Gemeente Berkelland (jaarlijks); Programmabegroting SDOA (jaarlijks); Productenboek SDOA (per instrument en doelgroep).

Regels omtrent het beleid zijn vastgesteld in de 'Verordening Sociaal Domein'. Hierin wordt (onder andere) het proces, verplichtingen, mogelijkheden tot re-integratie en voorwaarden beschreven20. Bijlage 4 geeft een overzicht van de verschillende doelen en ambities die betrekking hebben op reintegratie. In de volgende paragraaf behandelen we doelstellingen die het meest kenmerkend zijn voor het Berkellandse re-integratiebeleid21. De ambities en doelen in de verschillende stukken kennen een hiërarchie (van abstract naar concreet). •

• •

Het beleidskader sociaal domein 'Samen Denken, Samen Doen' beschrijft het sociaal domein brede beleid en omvat verschillende beleidsthema's (Wmo, Jeugdzorg en Participatiewet). Dit beleidskader is samen met verschillende organisaties en inwoners in 2018 opgesteld. Doelen en ambities zijn van algemene aard. Uit de interviews blijkt dat dit document leidend is voor het re-integratiebeleid. Het bijbehorende uitvoeringsprogramma is met input van de SDOA opgesteld. De doelen en ambities in de programmabegroting van de SDOA zijn specifiek gericht op re-integratieinstrumenten en het ondersteunen van klanten met een uitkering richting arbeidsmarkt. Het productenboek beschrijft de meest specifieke doelstellingen, namelijk per instrument en doelgroep.

De programmabegroting van de SDOA deelt de doelstellingen in op basis van 4 programma's22. In deze programma's worden met betrekking tot re-integratie de volgende doelstellingen beschreven. Uit de interviews maken we op dat deze beleidsdoelen het beste aansluiten bij het beleid zoals dat bij medewerkers van de gemeente Berkelland en SDOA beleefd worden.

20 In de onderzoeksperiode was nog sprake van meerdere onderliggende verordeningen. Per 1-1-2021 zijn de verordening

loonkostensubsidie 2017, de re-integratieverordening 2017, de verordening tegenprestatie 2018, de afstemmingsverordening 2018, de verordening individuele inkomenstoeslag 2015, de verordening individuele studietoeslag 2015 en voerdening verrekening bestuurlijke boete bij recidive 2015 ingetrokken. 21 We behandelen hierbij de beleidsdoelen die het meest overeenkomen met de doelen zoals deze in de gesprekken zijn genoemd. 22 Werk en Activering, Inkomen, Ondersteuning en Overhead en Algemene Kosten.

36

In het programma 'Werk en Activering', wordt de volgende doelstelling genoemd23: "Iedere uitkeringsgerechtigde in de Participatiewet, met grote voorkeur te bemiddelen naar regulier werk, waardoor de financiële zelfredzaamheid toeneemt. Indien dit nog niet mogelijk is, dan wordt de uitkeringsgerechtigde geactiveerd om een maatschappelijke bijdrage te leveren." Deze doelstelling wordt vervolgens gespecificeerd voor verschillende doelgroepen24: "De SDOA legt zich de opdracht op om arrangementen te ontwikkelen voor alle doelgroepen en branches. De klanten zijn verdeeld in drie categorieën: Werk, Perspectief en Meedoen. Elke categorie heeft een eigen doel. Zo wordt een werkzoekende “Werk” bemiddeld naar werk. Voor een werkzoekende met “Perspectief” op werk wordt een traject ingezet zodat hij daarna kan uitstromen naar werk. Een uitkeringsgerechtigde die ingedeeld is in de groep “Meedoen” wordt begeleid om deel te nemen aan georganiseerde activiteiten om er zo voor te zorgen dat iedereen mee kan doen." Naast deze doelstellingen, wordt in het kader 'Samen Denken, Samen Doen' en de programmabegroting van de SDOA ingegaan op het 'werken vanuit de bedoeling'. Met 'werken vanuit de bedoeling' wordt bedoeld dat de hulpvraag van de inwoner centraal staat, deze hulpvraag integraal aangevlogen wordt en de regelgeving die geldt begrijpelijk en toegankelijk is voor de inwoner.

De activiteiten van de dienstverlener sluiten zoveel mogelijk aan bij de leefwereld van de inwoners. Vertrouwen en ruimte voor het handelen van professionals staat centraal (in tegenstelling tot procedures en processen). Dit moet leiden tot minder regels, standaardprocedures en meer eigenaarschap bij professionals. In de programmabegroting wordt hier het volgende over gezegd: "De individuele dienstverlening verandert. SDOA denkt vanuit de klant. Het intakeproces is integraal (werk en inkomen) vormgegeven. De besluitvorming verloopt oplossingsgericht en snel. Wet- en regelgeving wordt gezien als hulpmiddel om te werken volgens de bedoeling. SDOA werkt sociaal domein breed vanuit een afwegingskader voor het leveren van maatwerk." Kijken we naar cijfermatige doelstellingen, dan wordt in de programmabegroting van de SDOA de volgende doelstelling genoemd: "Het aantal uitkeringsgerechtigden per ultimo 2020 ligt 2% lager dan de eindstand 2019"

23 Programmabegroting SDOA 2020, p. 6 24 Idem

37

3.2 Duiding en Analyse: Berkellands re-integratiebeleid Hoewel de doelstellingen in concreetheid verschillen, geven ze wel een gezamenlijk richting aan het reintegratiebeleid. Samenvattend is dit re-integratiebeleid als volgt te kenmerken: •

Iedere inwoner moet in staat gesteld worden om zoveel mogelijk actief te participeren in de samenleving;

•

Wanneer werk niet mogelijk is, is het doel om arbeidsritme op te doen in de vorm van vrijwilligerswerk of andere vormen van dagbesteding (meedoen);

•

Cliënten krijgen actieve ondersteuning vanuit de SDOA en andere betrokken partijen;

•

Werken vanuit de bedoeling; hulpvraag van de inwoner staat centraal en wordt integraal aangevlogen. Er wordt vertrouwen en ruimte geven aan de professional om maatwerk uit te kunnen voeren;

•

Rechtmatigheid is van belang, maar er ligt geen nadruk op 'repressieve' maatregelen als tegenprestatie. Bij onrechtmatige gedragingen wordt opgetreden. Activering van de meedoen-groep is niet vrijblijvend.

We zien dat vanaf 2019 er een onderscheid wordt gemaakt tussen verschillende doelgroepen: Werk, Perspectief en Meedoen. Bij elk van deze doelgroepen is sprake van bijbehorende doelstellingen. De doelgroep werk kan (in theorie) zo snel mogelijk aan het werk of is al maximaal aan het werk, de doelgroep perspectief krijgt ondersteuning, en de groep meedoen een tijdelijke ontheffing van de arbeidsverplichting en ondersteuning bij activering (participatie)25. Bij de laatste groep is de verwachting dat het lastig is deze op korte termijn aan het werk te krijgen. In het beleidskader 'Samen Denken Samen Doen' worden er 17 verschillende ambities genoemd die een relatie hebben met het re-integratiebeleid. Vervolgens worden er in de programmabegroting van de gemeente Berkelland nog twee andere doelstellingen genoemd, worden er in de programmabegroting van de SDOA nog doelstellingen benoemd én in het productenboek per doelgroep nog doelstellingen genoemd. Dit leidt ertoe dat het niet altijd duidelijk is wat nu de precieze doelstellingen van het Berkellandse reintegratiebeleid zijn en dat het moeilijk is om na te gaan of de doelstelling wordt behaald.

Hoewel er veel verschillende ambities, doelstellingen en uitgangspunten geformuleerd worden, zijn de doelstellingen niet SMART geformuleerd: wat beoogt de gemeente precies als het gaat om re-integratie? Uitgangspunten als 'werken vanuit de bedoeling', 'zoveel mogelijk meedoen' en 'oorzaken van armoede aanpakken, zoals analfabetisme en laaggeletterdheid' geven op hoofdlijnen richting aan. Echter zijn vragen als Welke doelgroepen krijgen prioriteit? Hoe worden middelen efficiënt ingezet? en Wanneer zijn de doelstellingen gehaald? niet te beantwoorden met de informatie uit de beleidsdocumenten26. We hebben in de inventarisatie één doelstelling gevonden die een cijfermatige indicatie geeft: "Het aantal uitkeringsgerechtigden per ultimo 2020 ligt 2% lager dan de eindstand 2019"27 Uit de gesprekken blijkt dat bij deze doelstelling wordt afgevraagd of deze realistisch is: de hoeveelheid bijstandsgerechtigden is sterk afhankelijk van conjunctuur en externe factoren (bijvoorbeeld de Corona-uitbraak). We merken op dat de in de beleidsstukken geformuleerde ambities en doelstellingen veelal losstaan van de beschikbare financiële middelen en de re-integratie-instrumenten die worden ingezet.

Zo blijkt uit de gesprekken en documenten dat het niet duidelijk is of op basis van de doelstellingen financiële middelen worden ingezet (bijvoorbeeld voor een specifieke doelgroep of specifieke re-integratie-instrumenten). In de 25 Dit betekent dat deze groep niet verplicht hoeft te solliciteren of aangeboden werk hoeft te accepteren. 26 In de praktijk maakt SDOA wel een prioriteit: het grootste deel van de instrumenten en budgetten worden ingezet voor

de groep 'perspectief'. Hier komen we in paragraaf 5.4 op terug. 27 Deze doelstelling komt uit de programmabegroting van de SDOA 2020.

38

documenten staat niet vermeld hoe de verschillende re-integratie-instrumenten (waar in hoofdstuk 6 verder op wordt ingegaan) bijdragen aan het behalen van de doelstellingen. In de gesprekken met de gemeente en SDOA is aangegeven dat de gemeente het beleid op hoofdlijnen formuleert. Dit geeft de kaders aan waarbinnen de SDOA het operationele beleid vormgeeft. Op papier betekent dit dat 'Samen Denken Samen Doen' het kader is waarbinnen het operationele beleid (het uitvoeringsprogramma van SDOA, de doelen zoals beschreven in de programmabegroting van SDOA en productenboek) vormgegeven wordt. De door de gemeente opgestelde kaders en doelstellingen zijn algemeen verwoord. Uit de gesprekken en documenten blijkt dat er geen logische relatie wordt gemaakt tussen de kenmerken van de arbeidsmarkt en het bijstandsbestand, de inzet van financiële middelen en de re-integratie-instrumenten die de SDOA kan inzetten. In de praktijk zien we (zo blijkt uit de volgende hoofdstukken) dat het accent in de uitvoering steeds meer gelegd wordt op intensievere ondersteuning. De kenmerken van het klantenbestand zijn na de economische crisis van 200928 veranderd: na de economische crisis konden mensen met een relatief korte afstand tot de arbeidsmarkt makkelijk (zelf) werk vinden. Dit betekent dat mensen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt een bijstandsuitkering blijven houden.

Als reactie hierop intensiveert de SDOA de inzet van instrumenten. Relatief dure (en in theorie effectieve instrumenten) als Loonkostensubsidie worden steeds vaker ingezet. Een dergelijke accentverschuiving is niet te zien in het beleid en doelstellingen die geformuleerd zijn.

28 De gevolgen van deze economische crisis waren tot en met 2016 merkbaar op de arbeidsmarkt. Pas vanaf 2017 is de

arbeidsmarkt weer aangetrokken en is (landelijk) het aantal inwoners met een uitkering afgenomen.

39

4. Kenmerken bestand In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de kenmerken van het bestand. Oftewel: wat voor kenmerken hebben de cliënten en hoe ontwikkelt het bestand zich over de tijd? In 4.1 geven we de kenmerken van het bestand weer. In 4.2 geven we een analyse van het bestand. In bijlage 1 worden de kenmerken van het bestand verkort en overzichtelijk weergegeven, waarmee enkele belangrijke kengetallen in één oogopslag te vinden zijn. Daarnaast kenmerken we in bijlage 2 het bestand aan de hand van een aantal persona's. De volgende onderzoeksvragen zijn leidend voor dit hoofdstuk:

4. Wat zijn de kenmerken van het bestand? 5. Hoe ontwikkelt het bestand zich? 6. Wat zijn verklarende factoren voor de ontwikkelingen? 4.1 Kenmerken en ontwikkelingen Omvang van het bestand In 2019 zijn er in Berkelland 511 huishoudens die een bijstandsuitkering ontvangen. Er zijn 594 inwoners die een bijstandsuitkering ontvangen. Het aantal huishoudens dat een bijstandsuitkering ontvangt is in 2018 en 2019 gedaald ten opzichte van de eerdere jaren. Deze daling kent twee belangrijke oorzaken: •

Tot 2017 zijn de naweeën van de economische crisis voelbaar geweest op de (landelijke) arbeidsmarkt. Een definitieve daling van mensen met een uitkering heeft zich ook landelijk vanaf 2017 ingezet.

•

In de periode 2016-2017 hebben zich statushouders gevestigd. Wanneer asielzoekers vanuit het asielzoekerscentrum zich gaan vestigen, krijgen ze een bijstandsuitkering. 700 600

598

571

524

511

500 400 300 200

241 185

192

213 165

149

139

162

100 0 2016

2017 Instroom

2018 Uitstroom

2019

Omvang bestand

Vanaf 2017 is de economie en arbeidsmarkt aangetrokken en is de instroom van statushouders verminderd. Dit heeft een positief effect op het aantal huishoudens dat een uitkering ontvangt. In de figuur is te zien dat in 2018 en 2019 de uitstroom hoger is dan de instroom. Dit is vergelijkbaar met landelijke cijfers.

40

De instroomredenen zijn in de volgende figuur weergegeven. Te zien is dat in 2016 het grootste deel van de instroom veroorzaakt is door statushouders. Voor de jaren 2017 t/m 2019 zijn de belangrijkste instroomredenen: • • • •

het eindigen van de WW-uitkering; einde van het dienstverband of ziekte-uitkering; het beëindigen van de studie; en verhuizingen naar de gemeente.

2019

16

29

7

2018

18

23

11

2017

23

39

2016

20 0%

36 10%

8

7 12

18 2

15

22

27

31 20%

30%

18

8

14

12

11

23

16

9

12

18

22

11 11 13

70%

80%

1

72 40%

50%

7 60%

6

32 21 20

90%

WW uitkering

Einde Dienstbetr./bedrijf/uitk. ziekte

Aangaan/beëindiging relatie

Uit asielzoekerscentrum

Uit Detentie

Beeindiging studie

Afkomstig uit andere gemeente

Geplaatst in inrichting

Einde ander inkomen

Overig

Statushouders Het aantal statushouders dat een bijstandsuitkering krijgt, stijgt van 2016 t/m 2017, waarna deze langzaam daalt. Voor statushouders geldt dat deze eerst moeten inburgeren (het leren van de taal, inburgeringsexamen e.d.) voordat ze zich kunnen focussen op werk.

100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

88

85

2017

2018

100%

81

62

2016

2019

Geslacht Een meerderheid van de inwoners die een bijstandsuitkering

54%

46%

krijgt is vrouw. De man-vrouw verhouding is in de onderzochte jaren vrijwel gelijk. Deze verhouding komt overeen met landelijke cijfers: over het algemeen zijn er meer vrouwen die een bijstandsuitkering krijgen dan mannen.

41

Type Huishoudens 100%

Alleenstaand e ouder 73

90% 80%

(Echt)paren 166

70%

Wanneer er gekeken wordt naar de samenstelling van het huishouden dat een bijstandsuitkering ontvangt, zien we dat: • 6 van de 10 mensen alleenstaand is • 3 van de 10 mensen een (echt)paar is (met of zonder kinderen) • 1 van de 10 mensen een alleenstaande ouder is.

60% 50% 40% Alleenstaand 355

30% 20% 10% 0%

Kijken we naar de trends (figuur hieronder), zien we dat tussen 2017 en 2018 in alle typen huishouden er mensen zijn uitgestroomd uit de bijstand. Kijken we naar de jaren 2018 en 2019, dan valt het op dat het aantal (echt)paren afneemt. 2019

355

166

2018

351

192

2017

399

2016

385 0

100

200

Alleenstaand

73 76 204

96

200 300

400

(Echt)paren

500

Alleenstaande ouder

42

86 600

700 Overig

800

Leeftijd De leeftijdsopbouw is op grote lijnen vergelijkbaar met landelijke cijfers. Uit het bestand zijn: • • •

1 van de 4 klanten tussen de 55 en 65 jaar; 1 van de 4 klanten tussen de 45 en 55; 1 van de 5 klanten tussen de 35 en 45 jaar.

3% 3%

65+ 55-65

25% 25%

45-55

25%

35-45

20%

27%

22%

15% 14%

27-35 9%

18-27 0%

5%

14%

10%

15% Landelijk

20%

25%

30%

Berkelland

Wat opvalt is dat 14% van de bijstandsontvangers jonger is dan 27 jaar, wat een groter aandeel is in vergelijking met landelijke cijfers. Daarnaast zien we dat het bestand ouder wordt. Het zijn over het algemeen jongere bijstandsontvangers die uitstromen in de jaren 2018 en 2019. Dit betekent dat het aandeel oudere bijstandsontvangers verhoudingsgewijs toeneemt.

2019

47%

53%

2018

47%

53%

2017

51%

49%

2016

53%

47%

0%

10%

20%

30%

40%

50%

Jonger dan 45

60%

70%

80%

90%

100%

Ouder dan 45

Over het algemeen geldt dat het moeilijker is om oude(re) mensen weer aan het werk te krijgen. Werkgevers zijn vooral op zoek naar jongere arbeidskrachten. Duur van de bijstand Hoe lang heeft iemand eigenlijk een bijstandsuitkering? Is dit kort of langdurend? En wat zijn hier de gevolgen van? Over het algemeen geldt dat hoe langer iemand een uitkering heeft, hoe moeilijker het is om deze persoon weer aan het werk te krijgen. Wanneer mensen 'gaten in hun CV' hebben, zijn werkgevers over het algemeen terughoudender met het aannemen van deze mensen. Voor deze mensen kan de gemeente ondersteuning bieden in de vorm van vrijwilligerswerk, sociale activering of andere vormen van het creëren van 'arbeidsritme' zodat deze groep actief meedoet in de samenleving.

43

Om de ontwikkelingen van het bestand te illustreren, is een vergelijking gemaakt tussen 2017 (toen het bestand het grootst was) en 2019. Wat we zien is dat het aantal mensen die een bijstandsuitkering tussen de 0,5 – 1 jaar, 1 - 2 jaar en 2 – 3 jaar afnemen. Dit betekent dat deze 'middengroep' (mede door het aantrekken van de economie in deze periode) weer aan het werk kan.

2019

88

2017

90 0

50

78

84

58

40

148

100 <0,5 jaar

62

200 0,5-1 jaar

218

82 300

1-2 jaar

51

44

400 2-3 jaar

201

500 3-4 jaar

600

4-5 jaar

700

>5 jaar

Gevolg is dat het aandeel van mensen dat langer dan 5 jaar een bijstandsuitkering ontvangt verhoudingsgewijs flink toeneemt. In 2019 heeft bijna 2 op de 5 mensen met een bijstandsuitkering deze al langer dan 5 jaar. 2017

2019

<0,5 jaar

13%

15%

0,5-1 jaar

12%

8%

1-2 jaar

21%

13%

2-3 jaar

12%

10%

3-4 jaar

7%

10%

4-5 jaar

6%

7%

>5 jaar

29%

37%

Opleidingsniveau Van 360 klanten is (per 26 november 2020) het opleidingsniveau bekend29. Wanneer we naar de klanten kijken waarvan het opleidingsniveau bekend is, zien we het volgende: • • • •

1 van de 4 klanten heeft geen opleiding of een basisschoolopleiding; 1 van de 4 klanten heeft een opleiding op het niveau Lbo/Vmbo/Mavo/Mbo1; 4 van de 10 klanten hebben een opleiding op het niveau Havo/ Mbo 2-3-4/ Vwo; 1 op de 20 klanten heeft een Hbo of universitair diploma.

39 0%

52 10%

6

20%

88 30%

40%

152 50%

60%

70%

23 80%

Geen diploma

Basisschool

Speciaal Basisonderwijs

Speciaal Voortgezet onderwijs

Lbo / vmbo / mavo/ mbo 1

Havo / mbo 2 3 of 4 / vwo

90%

100%

Hbo / universiteit

29 De ontvangen gegevens met betrekking tot onderwijsniveau zijn van november 2020. Van de dan 619 klanten is het

opleidingsniveau van 360 bekend (58%) en 259 onbekend (42%).

44

Dit betekent dat ongeveer de helft van de klanten (die in beeld zijn) geen startkwalificatie hebben. Een startkwalificatie (een diploma van minimaal havo/vwo/mbo2 niveau is een belangrijke voorwaarde voor het vinden van werk30. Mensen zonder startkwalificatie hebben vaak veel moeite om een vaste baan te vinden. Mogelijkheden tot werk De SDOA deelt het klantenbestand vanaf 2019 in drie groepen in: •

Werk: deze groep heeft een korte afstand tot de arbeidsmarkt en kan (veelal zelfstandig) werk vinden of heeft werk onder het minimuminkomen, waarbij deze wordt aangevuld met een bijstandsuitkering.

•

Perspectief: deze groep heeft een middelgrote afstand tot de arbeidsmarkt. De ondersteuning vanuit de SDOA richt zich met name op deze groep.

•

Meedoen: deze groep heeft een grote afstand tot de arbeidsmarkt en kan niet direct bemiddeld worden naar werk. Deze groep krijgt een tijdelijke arbeidsontheffing (oftewel: geen sollicitatieplicht). Voor het deel van deze groep waarvan blijkt dat eventuele ondersteuning kan helpen, kunnen re-integratieinstrumenten ingezet worden.

Deze indeling vindt plaats aan de hand van een inschatting van de klantmanager, die hiervoor digitale hulpmiddelen kan inzetten.

101 0%

10%

213 20%

30% Werk

237 40%

Perspectief

50%

60%

Meedoen

70%

43 80%

90%

100%

Niet ingedeeld

Uit de cijfers blijkt dat 40% van de klanten is ingedeeld in de groep 'meedoen'. 36% is ingedeeld in de groep 'perspectief' en 17% in de groep 'werk'. 7% is nog niet ingedeeld in één van deze groepen. Hoewel andere gemeenten andere instrumenten en type beoordelingen inzetten (en een één op één vergelijking niet mogelijk is), is het beeld op hoofdlijnen gelijk met andere gemeenten. Bij vrijwel alle gemeenten geldt dat een aanzienlijk deel (tussen de 30% en 50%) van het bijstandsbestand niet meteen te plaatsen is voor werk. Dit kent veel verschillende oorzaken: fysieke of mentale beperkingen, zeer langdurige werkloosheid, het niet beschikken over diploma's en afhankelijkheid van andere (zorg)voorzieningen van gemeenten of andere organisaties.

30 Zie de resultaten van dit onderzoek voor meer achtergrondinformatie over de participatie van inwoners zonder

startkwalificatie.

45

Meedoen

19

10

Perspectief

57

Werk

33

Totaal

19

5 42

64

10%

20%

Lichamelijk

55

12

109 0%

171

21

30%

24

63

95

Psychisch

77

11

145 40%

50%

206 60%

Lichamelijk en psychisch

70%

80%

Geen klachten

90%

100%

Onbekend

Voor elk van deze groepen is ook weer in kaart gebracht of klanten een fysieke of lichamelijke beperking hebben. Bovenstaande figuur geeft de verhouding van de verschillende groepen weer. Te zien is dat de beperkingen toenemen bij de groep perspectief. Ook valt het op dat voor het overgrote deel van de groep 'meedoen' fysieke of psychische beperkingen (nog) niet in beeld zijn. Sinds 2019 is er door de SDOA geïnvesteerd in het beter in beeld krijgen van deze doelgroep, die ten tijde van dit onderzoek voortduurt. Opleidingsrichting (doorstroomprofiel) Vanaf 2019 werkt de SDOA met doorstroomprofielen. Bij de intake wordt per klant bekeken in welke sectoren zij willen werken en welke sectoren haalbaar zijn31. Niet bekend Schoonmaak en beheer Productie Zorg en Welzijn Verkoop- en handel Administratie en klantenservice Landbouw, veeteelt, visserij en groenvoorziening Vervoer en transport Inkoop- en magazijn beheer Horeca Installatie,reparatie en onderhoud Kunst, cultuur en media Onderwijs, opleindg en training Informatie- en communicatietechnologie Recht, arbeid en maatschappij Politie, brandweer en beveiliging Persoonlijke dienstverlening Overig Bouw en delfstoffenwinning Beleid en bestuur Communicatie, marketing en PR Recreatie, sport en toerisme Engineering Defensie Natuur- en milieuwtenschappen Verzekeringen en financien

189 112 111 85 77 69 66 61 57 51 35 28 26 24 23 18 18 17 16 15 14 12 9 8 7 2 0

20

40

60

80 100 120 140 160 180 200

31 Voor de doelgroep werk betekent dit dat de klant hiervoor de juiste diploma’s en certificaten moet bezitten. Binnen de

doelgroep perspectief kan het betekenen dat er nog een opleiding of cursus moet worden afgerond. De doorstroomprofielen zijn dus niet direct gelinkt aan opleiding.

46

Een klant kan een profiel hebben in meerdere sectoren. Het grootste deel van de klanten heeft een doorstroomprofiel in de sectoren: • • • • • • •

Schoonmaak en beheer Productie Zorg en welzijn Verkoop en handel Administratie en klantenservice Landbouw Vervoer en transport

Uit de regionale arbeidsmarktanalyse32 blijkt dat de meeste openstaande vacatures in de regio Achterhoek bestaan uit functies in de volgende sectoren: • Technische beroepen • Zorg en welzijn • Bedrijfseconomische en administratieve beroepen • Commerciële beroepen • Transport en logistieke beroepen De grootste groep vacatures die openstaat zijn functies met de volgende omschrijvingen: Verzorgenden, Machinemonteurs, Laders, lossers en vakkenvullers, Verkoopmedewerkers detailhandel, Transportplanners en logistiek medewerkers, Schoonmakers, Metaalbewerkers en constructiewerkers. Wanneer we het aanbod van vacatures vergelijken met kenmerken van het bestand zien we dat deze op het gebied van zorg, commerciële functies en schoonmaak matchen. Er is in de regio wel sprake van veel vraag naar werknemers met een technische achtergrond, die in het bestand in mindere mate vertegenwoordigd zijn. Schulden en inkomsten uit arbeid De volgende figuur geeft per subgroep (werk, perspectief en meedoen) weer hoeveel klanten er schulden hebben.

Meedoen 5 21

197

Perspectief Meedoen Totaal

22

66

Werk

9

50

Totaal

36 0%

167 83

137 10%

447

20% Ja

30%

Nee

40%

50%

60%

70%

80%

90% 100%

Onbekend

Voor het gehele bestand zijn er 36 klanten bekend die schulden hebben. Wat hier opvalt is dat voor het overgrote deel van het bestand er niet in beeld is of er schulden zijn. Middels de 'vroegsignalering schulden' heeft de gemeentelijke organisatie inzicht in de hoeveelheid schulden in de gemeente. Echter zijn deze gegevens nog niet inzichtelijk en vertaald naar klantmanagerinformatie en managmentinformatie voor de SDOA.

32 Zie UWV. Regionale Maandcijfers arbeidsmarktinformatie Achterhoek Q3 2020.

47

In de volgende figuur is weergegeven hoeveel klanten (per jaar) inkomsten uit arbeid hebben. Dit zijn klanten die een parttimebaan hebben, maar dat dit inkomen dusdanig laag is dat deze wordt aangevuld met een bijstandsuitkering. Te zien is dat het aantal personen dat (naast de uitkering) een inkomen heeft gestaag afneemt. Gemiddeld heeft zo'n 14% van de klanten inkomsten uit arbeid.

2019

85

509

2018

87

533

2017

94

606

2016

101

570

0%

10%

20%

30%

40%

Inkomsten uit arbeid

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Geen inkomsten uit arbeid

4.2 Duiding en Analyse: Kenmerken bestand Landelijk is het aantal bijstandsgerechtigden in de economische crisis (in de jaren 2010-2017) toegenomen. Naast deze economische crisis is de instroom van statushouders een belangrijke verklaring hiervoor. Vanaf 2017 neemt het aantal bijstandsgerechtigden af: door het aantrekken van de economie zijn er meer arbeidsplaatsen en stromen meer klanten uit naar werk. In Berkelland is éénzelfde trend vanaf 2016 waarneembaar. Het aantal huishoudens met een bijstandsuitkering neemt van 598 in 2017 af naar 511 naar 2019, een afname van 15%. Het gevolg van deze uitstroom is dat het bestand zich anders laat kenmerken. Klanten met een korte afstand tot de arbeidsmarkt zullen reeds zijn uitgestroomd. Het 'overgebleven' deel van de klanten zal moeilijker bemiddelbaar zijn. Met andere woorden: de problematiek van de klanten met een uitkering zijn zwaarder. Dit zien we ook terug in de kenmerken: • • •

Het aantal klanten dat langer dan 5 jaar een bijstandsuitkering heeft neemt toe. In 2017 had 29% van de klanten langer dan 5 jaar een uitkering, in 2019 is dit 37% van het bestand. Het bestand wordt in dezelfde periode ook gemiddeld ouder. In 2019 is een kwart van de klanten tussen de 45 en 55 en een kwart van de klanten boven de 55. Ongeveer de helft van de klanten heeft in 2019 geen startkwalificatie. Dit betekent dat ze geen opleiding hebben, de basisschool hebben afgerond of een diploma op maximaal mbo1 niveau hebben.

48

5. Re-integratie-instrumenten en organisatie In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de re-integratie-instrumenten: over welke instrumenten beschikt de SDOA? Op basis van welke overwegingen kiezen klantmanagers voor de inzet van instrumenten? Hoe vindt de samenwerking plaats? Paragraaf 5.1 geeft een overzicht van de partijen die betrokken zijn bij de uitvoering van de re-integratie-instrumenten. In paragraaf 5.2 worden de re-integratie-instrumenten beschreven. In paragraaf 5.3 wordt beschreven hoe het re-integratieproces er in de praktijk uit ziet. In 5.4 wordt ingegaan op de keuze voor het algehele instrumentarium. In 5.5 wordt beschreven hoe de keuze voor het toeleiden van klanten naar een instrument plaatsvindt en wordt ingegaan op aspecten als caseload en samenwerking.

5.1 Betrokken partijen In deze paragraaf wordt een overzicht gegeven van de partijen die betrokken zijn bij de uitvoering van de reintegratietrajecten voor de inwoners van de gemeenten Berkelland. De volgende deelvraag wordt hiermee beantwoord. 7. Welke partijen zijn betrokken bij de uitvoering van de re-integratietrajecten? De re-integratietrajecten voor inwoners uit de gemeente Berkelland worden uitgevoerd door SDOA. De klantmanagers houden regie over het traject en werken hierbij samen met diverse netwerkpartners. In de volgende tabel worden de partijen betrokken bij de uitvoering van de re-integratietrajecten en hun rol beschreven. Organisatie

Rol

De gemeente Berkelland

Stelt de kaders en geeft de opdracht aan SDOA

Sociale Dienst Oost

Stelt operationeel beleid op, verstrekt bijstand en voert re-

Achterhoek (SDOA)

integratietrajecten uit

Werkgeversservicepunt

Serviceverlening aan werkgevers/ondernemers en zorgt voor een betere

Achterhoek (WSPA)

afstemming van vraag en aanbod van arbeidskrachten. Het WSPA geeft advies en biedt ondersteuning met betrekking tot de mogelijkheden voor het in dienst nemen van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt

Werkbaan Oost

Een leerwerkbedrijf dat mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt (ontwikkel) trajecten aanbiedt.

UWV

Voert loonwaardemetingen uit

Leerwerkloket

Adviseurs van het Leerwerkloket geven aan werkzoekenden, werkgevers,

Achterhoek (Doetinchem

werknemers, zzp'ers en scholieren loopbaan- en scholingsadvies. Adviseurs

en Winterswijk)

vanuit het leerwerkloket zijn expert op het gebied van Leven Lang Ontwikkelen

Voormekaar-teams

Lokale wijkteams binnen de dorpskernen van de gemeente voor de toegang tot de Wmo en jeugdhulp. De professionals van de Voormekaar teams geven informatie en advies aan inwoners op het gebied van de Jeugdwet en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). De teams hebben een nauwe samenwerking met de SDOA op het terrein van de Participatiewet.

Regionale Cliëntenraad

Vertegenwoordigd cliënten en geeft (gevraagd en ongevraagd) advies o.a.

Participatiewet

op het gebied van participatie

Werkgevers

Verschaffen arbeidsplaatsen, werkervaringsplaatsen en begeleiden mensen die ondersteuning nodig hebben op de werkvloer 49

Interbeek

Eerste aanspreekpunt voor statushouders in de gemeente Berkelland. Organisatie verzorgt de eerste ondersteuning voor statushouders bij het vinden van een woning en het verkrijgen van een inkomen en het aanvragen van een lening voor inburgering.

PRO/VSO

Voor jongeren die op afzienbare termijn uitstromen vanuit PRO/VSO en praktijkonderwijs zijn er initiatieven ontwikkeld om te voorkomen dat deze jongeren vanuit school uiteindelijk instromen in de bijstand. De VSO en praktijkonderwijs scholen hebben direct contact met de klantmanagers van Jouw-unit van SDOA.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=9054f1e9-7d9a-4039-a4b7-1d08cba333af