CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Rekenkamerrapport Effectiviteit Re-integratie in Berkelland

Raadsvergadering 18 mei 2021, gemeente BerkellandBij agendapunt: Hamerstuk / Rekenkamer onderzoek effectiviteit van de re-integratietrajecten van bijstandsgerechtigden33.126 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Onderzoek naar de effectiviteit van de re-integratietrajecten in de gemeente Berkelland 21 april 2021

Inhoudsopgave Bestuurlijke nota

4

Samenvatting bevindingen

4

Algemene analyse van de bevindingen: succesfactoren en verbetermogelijkheden

12

Conclusies

14

Aanbevelingen

17

Beoordeling aan de hand van het Normenkader Bestuurlijke reactie

19 26

Nawoord rekenkamercommissie

29

Nota van bevindingen

30

1 Inleiding

30

1.1 Doel

30

1.2 Onderzoeksvragen

30

1.3 Normenkader

31

1.4 Onderzoeksaanpak

31

1.5 Afbakening

32

1.6 Leeswijzer 2. Landelijke kaders

32 33

2.1 Sociale zekerheid

33

2.2 De Participatiewet

33

2.3 Evaluatie Participatiewet door SCP: belangrijkste bevindingen 3 Het Re-integratiebeleid in Berkelland 3.1 Beleidskaders en beleidsdoelen

35 36 36

3.2 Duiding en Analyse: Berkellands re-integratiebeleid 4. Kenmerken bestand

38 40

4.1 Kenmerken en ontwikkelingen

40

4.2 Duiding en Analyse: Kenmerken bestand 5. Re-integratie-instrumenten en organisatie

48 49

5.1 Betrokken partijen

49

5.2 Re-integratie-instrumenten

50

5.3 Re-integratieproces in de praktijk

55

5.4 Keuze voor instrumentarium

55

5.5 Re-integratie-instrumenten in de praktijk 6. Doelmatigheid en doeltreffendheid Re-integratie-instrumenten

56 60

6.1 Beschrijving cijfers

60

6.2 Duiding en Analyse: effecten re-integratieinstrumenten

66

6.3 Perspectieven cliënten

68

6.4 Financiën

72

6.5 Duiding en Analyse: Financiën

74

6.6 Toekomstbestendigheid uitvoering

74

6.7 Duiding en Analyse: gevolgen Corona-uitbraak

76

6.8 Informatievoorziening aan college 7. Informatievoorziening en rol van de gemeenteraad

76 78

7.1 Informatievoorziening aan en sturing van de raad

78

7.2 Raadsvragen en betrokkenheid

79 2

Bijlage 1: Kenmerken bestand

81

Bijlage 2: Persona's

82

Bijlage 3: Klantreis

84

Bijlage 4: Doelen in beleidsdocumenten

85

Bijlage 5: Normenkader

88

Bijlage 6: Geraadpleegde documenten

91

Bijlage 7: Geïnterviewde personen

92

3

Bestuurlijke nota Samenvatting bevindingen Aanleiding, doel en vraagstelling Re-integratie van inwoners die een bijstandsuitkering ontvangen is een belangrijk onderdeel van de uitvoering van de Participatiewet, en daarmee een belangrijk thema in het sociaal domein. Daarnaast is dit onderwerp door de gevolgen van de Corona-uitbraak en de effecten op de arbeidsmarkt ook zeer relevant. Bij de verkenningsronde – waarbij de Rekenkamercommissie bij Raadsfracties langsgaat om te informeren over mogelijke onderzoeksonderwerpen – is het thema re-integratie dan ook veelvuldig naar voren gedragen als onderzoeksonderwerp. Het doel van het onderzoek is inzicht te krijgen in de effectiviteit van de re-integratietrajecten om bijstandsgerechtigden aan betaald werk te helpen, zodat de gemeente kan sturen op een betere kwaliteit. Specifiek wordt met dit onderzoek inzicht verkregen in: • • • • •

de wijze waarop de gemeente Berkelland uitvoering geeft aan de re-integratietrajecten voor de bijstandsgerechtigden (specifiek de Wwb-doelgroep); de mate waarin de re-integratietrajecten voor de bijstandsgerechtigden effectief zijn; de mate waarin de juiste instrumenten en middelen worden ingezet; de werkzame elementen van de ingezette re-integratietrajecten; de wijze waarop de gemeenteraad over de uitvoering en resultaten van de re-integratietrajecten wordt geïnformeerd.

De hoofdvraag van het onderzoek luidt: "Wat is de effectiviteit van de re-integratietrajecten van de bijstand die worden uitgevoerd door de gemeente Berkelland?" Deze hoofdvraag valt uiteen in de deelvragen omtrent landelijke kaders, lokaal beleid, kenmerken van het bestand, (doelmatigheid en doeltreffendheid van) re-integratieinstrumenten, organisatie en rol van de gemeenteraad. De onderzoeksperiode is 2016-2019. Daarbij hebben we aandacht besteed aan de ontwikkelingen omtrent de Corona-uitbraak in 2020 en bekijken we de onderzoeksresultaten in het licht van de meest recente ontwikkelingen. In deze bestuurlijke nota wordt op de volgende onderwerpen ingegaan: Samenvatting bevindingen • Landelijke context • Lokaal beleid • Kenmerken van het bestand • Beschrijving re-integratieinstrumenten en organisatie • Doeltreffendheid en doelmatigheid re-integratieinstrumenten • Perspectief van de cliënten • Toekomstbestendigheid (in het kader van de Corona-uitbraak) • Informatievoorziening van en aan het college • Algemene analyse • De rol van de Raad Conclusies en Aanbevelingen Beoordeling aan de hand van het normenkader Naast de bestuurlijke nota en de nota van bevindingen, is er een uitgebreid bijlagenboek met infographics. Hierin wordt ingegaan op: • De kenmerken van het bestand in één oogopslag (bijlage 1) 4

• •

Een weergave van klanten aan de hand van persona's (bijlage 2) Een beschrijving van de klantreis (bijlage 3)

De invoering van de Participatiewet In 2015 is de Participatiewet ingevoerd. Hierin zijn verschillende wetten en regelingen met betrekking tot werk en inkomen samengevoegd (zoals de voormalig Wajong en Wet op de sociale werkvoorzieningen (Wsw)). Met de Participatiewet zijn er meer verantwoordelijkheden gekomen voor gemeenten en uitvoeringsorganisaties, die verschillende doelgroepen moeten bedienen. In de gemeente Berkelland wordt de Participatiewet grotendeels door de SDOA (Sociale Dienst Oost Achterhoek) uitgevoerd. Beleidsdoelstellingen Het re-integratiebeleid van de gemeente Berkelland, onderdeel van de Participatiewet, is in verschillende documenten beschreven, zoals het beleidskader Sociaal Domein 'Samen Denken, Samen Doen' (2018) en het bijbehorende uitvoeringsprogramma van de SDOA, het visiedocument Sociaal Domein 'Samenwerken om elkaar te versterken (2017), de programmabegroting van de gemeente Berkelland en de programmabegroting van de SDOA. Het productenboek van de SDOA geeft inzicht in de doelgroep en doelstellingen per re-integratieinstrument. De doelstellingen geven gezamenlijk richting aan het re-integratiebeleid. Samenvattend is dit reintegratiebeleid als volgt te kenmerken: •

Iedere inwoner moet in staat gesteld worden om zoveel mogelijk actief te participeren in de samenleving;

•

Wanneer werk niet mogelijk is, is het doel om arbeidsritme op te doen in de vorm van vrijwilligerswerk of andere vormen van dagbesteding (meedoen);

•

Cliënten krijgen actieve ondersteuning vanuit de SDOA en andere betrokken partijen;

•

Werken vanuit de bedoeling; vertrouwen en ruimte geven aan de professional om maatwerk uit te kunnen voeren;

•

Rechtmatigheid is van belang, maar er ligt geen nadruk op 'repressieve' maatregelen als tegenprestatie en strenge handhaving.

We zien dat er vanaf 2019 een onderscheid wordt gemaakt tussen verschillende doelgroepen: •

Werk: deze groep is arbeidsgeschikt en kan zo snel mogelijk aan het werk;

•

Perspectief: deze groep heeft ondersteuning nodig bij het vinden van het baan;

•

Meedoen: deze groep is moeilijk te bemiddelen naar werk. Klanten in deze groep krijgen een arbeidsontheffing (en hoeven niet te solliciteren). Klanten krijgen wel ondersteuning en kunnen bijvoorbeeld geplaatst worden als vrijwilliger (participatieplaats).

Kenmerken bestand De SDOA beschikt over een uitgebreid inzicht in de kenmerken van het klantenbestand. Hoofdstuk 4 geeft een uitgebreid inzicht in de kenmerken van het bestand. In bijlage 1 worden de kenmerken bondig weergegeven. We zien in Berkelland een samenstelling van het bestand en een trend die in overeenstemming is met de landelijke situatie. De combinatie van de economische crisis van 2008-2009, waarvan de effecten op de arbeidsmarkt tot en met 2017 merkbaar waren, de instroom vanuit voormalig WSW-ers en Wajongers door invoering van de Participatiewet en de instroom van statushouders in de

5

periode 2014-2017 hebben (zowel landelijk als in Berkelland) voor een grote instroom in de bijstand gezorgd. Vanaf 2017 zien we dat de uitstroom weer groter is dan de instroom: de economie is aangetrokken; er zijn meer arbeidsplaatsen beschikbaar, waardoor klanten uit de bijstand uitstromen. De omvang van het 700 600

598

571

524

511

500 400 300 200

241 192

185

213 165

149

139

162

100 0 2016

2017 Instroom

2018 Uitstroom

2019

Omvang bestand

bijstandsbestand is daarmee tussen 2017 en 2019 met circa een zesde afgenomen. Gevolg van deze uitstroom is dat de kenmerken van het bestand in de onderzoeksperiode (2016-2019) zijn veranderd: klanten die zelf of met geringe ondersteuning kunnen uitstromen hebben dit voor een groot deel gedaan. Klanten die een grotere afstand tot de arbeidsmarkt hebben (bijvoorbeeld klanten met een lichamelijke of fysieke beperking, klanten zonder diploma of een laag opleidingsniveau, oudere klanten en klanten die langdurig in de bijstand zitten) zijn moeilijker te bemiddelen naar een baan en ontvangen nog een bijstandsuitkering. Ter illustratie: • •

•

40% van de klanten in het bijstandsbestand van Berkelland in 2019 is ingedeeld in de groep meedoen en is niet direct bemiddelbaar naar werk; 50% van de klanten waarvan het opleidingsniveau in beeld is, heeft geen startkwalificatie. Dit betekent dat ze geen opleiding hebben afgerond, over een bassischooldiploma beschikken of een diploma op ten hoogste Mbo1 niveau beschikken. Een startkwalificatie (een diploma van minimaal havo/vwo/mbo2 niveau is een belangrijke voorwaarde voor het vinden van werk1. Mensen zonder startkwalificatie hebben vaak veel moeite om een vaste baan te vinden. 40% van de klanten in 2019 heeft langer dan 5 jaar een uitkering. Tweederde heeft langer dan 2 jaar een uitkering.

De cijfers laten zien dat het voor een groot deel van het bestand moeilijk is om direct uit te stromen naar werk. Voor deze groep verzorgd SDOA trainingen en vrijwilligersplekken. Uit de gesprekken met SDOA blijkt dat de instrumenten met name op de groep 'perspectief' gericht zijn, wat circa 17% van de klanten is. Dit is

1

Zie de resultaten van dit onderzoek voor meer achtergrondinformatie over de participatie van inwoners zonder startkwalificatie.

6

groep die – in potentie – het meest baat heeft bij ondersteuning; de groep 'werk' kan veelal zelfstandig werk vinden, de groep 'meedoen' heeft een (zeer) grote afstand tot de arbeidsmarkt. Re-integratieinstrumenten en organisatie De SDOA zet een breed palet van re-integratieinstrumenten in. Deze instrumenten staan beschreven in het Productenboek. Voorbeelden van re-integratieinstrumenten zijn (deze lijst is niet uitputtend, zie hoofdstuk 5 voor meer informatie en een beschrijving van de instrumenten en doelgroepen): Instrument

Toelichting

Loonkostensubsidie

De werkgever krijgt een vergoeding bij het aannemen van iemand met een arbeidsbeperking. De hoogte van de Loonkostensubsidie aan de werkgever wordt bepaald door de mate van arbeidsongeschiktheid van de klant.

Jobcoaching

Een jobcoach ondersteund klanten die aan het werk zijn. Dit is een brede vorm van ondersteuning (zoals persoonlijke aspecten als concentratieproblemen, omgaan met stress, ontwikkelen van vaardigheden).

Werkervaringsplekken

Hierbij kunnen klanten werkervaring opdoen bij een werkgever. De SDOA zorgt samen met de werkgever voor een plaatsing.

Trainingen

De SDOA biedt verschillende trainingen aan, die op maat ingezet worden voor verschillende groepen. Onderwerpen die aan bod komen, zijn assertiviteit, opbouwen van zelfvertrouwen, sollicitatie- en werknemersvaardigheden.

Scholing

Klanten kunnen opleidingen volgen voor diploma's en certificaten. Ook zijn er mogelijkheden om BOL / BBL trajecten te volgen.

Proefplaatsingen

Bij een proefplaatsing werkt een klant enkele maanden bij een werkgever met behoud van uitkering. Hierbij wordt nagegaan of een klant op zijn plek is bij een werkgever en kan de loonwaarde van een werknemer worden bepaald (voor mogelijke Loonkostensubsidie)

Naast de SDOA zijn er verschillende organisaties betrokken bij de uitvoering van re-integratie. De volgende tabel geeft een (niet uitputtend) overzicht van de belangrijkste betrokken partijen en hun rol. Organisatie

Rol

Sociale Dienst Oost

Stelt operationeel beleid op, verstrekt bijstand en voert re-

Achterhoek (SDOA)

integratietrajecten uit

Werkgeversservicepunt

Serviceverlening aan werkgevers/ondernemers en zorgt voor een betere

Achterhoek (WSPA)

afstemming van vraag en aanbod van arbeidskrachten. Het WSPA geeft advies en biedt ondersteuning met betrekking tot de mogelijkheden voor het in dienst nemen van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt

Werkbaan Oost

Een leerwerkbedrijf dat mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt (ontwikkel) trajecten aanbiedt.

UWV

Voert loonwaardemetingen uit

Voormekaar-teams

Lokale wijkteams binnen de dorpskernen van de gemeente voor de toegang tot de Wmo en jeugdhulp. De professionals van de Voormekaar teams geven informatie en advies aan inwoners op het gebied van de Jeugdwet en

7

de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). De teams hebben een nauwe samenwerking met de SDOA op het terrein van de Participatiewet. Werkgevers

Verschaffen arbeidsplaatsen, werkervaringsplaatsen en begeleiden mensen die ondersteuning nodig hebben op de werkvloer

Interbeek

Eerste aanspreekpunt voor statushouders in de gemeente Berkelland. Organisatie verzorgt de eerste ondersteuning voor statushouders bij het vinden van een woning en het verkrijgen van een inkomen en het aanvragen van een lening voor inburgering.

Doeltreffendheid en doelmatigheid Met de aangeleverde gegevens zijn de kenmerken van het bestand goed in beeld te brengen. Echter is niet op te maken wat de effectiviteit van de re-integratieinstrumenten zijn. Er is zicht op de hoeveelheid klanten die uitstroomt naar werk, maar het is niet inzichtelijk of het doorlopen van re-integratietrajecten bijdragen aan uitstroom. Wanneer een klant meerdere trajecten heeft gevolgd (wat in de onderzoeksperiode steeds vaker het geval is), is het niet duidelijk of uitstroom gerealiseerd wordt door het volgen van het ene of het andere traject. Daarnaast is ook niet te zeggen of de inzet van instrumenten klanten 'dichter bij de arbeidsmarkt' brengt; cijfers over het 'stijgen op de participatieladder' of de hoeveelheid klanten die bijvoorbeeld van de groep 'perspectief' naar de groep 'werk' gaat zijn niet voorhanden. Dergelijke gegevens worden niet geregistreerd. De SDOA stuurt bij op basis van inzichten en expertise van de klantmanagers en medewerkers. De SDOA heeft aangegeven op verschillende manieren meer inzicht te willen krijgen in het effect van reintegratiecijfers. In het traject Samen Aan het Stuur wordt getracht prestatie-indicatoren te ontwikkelen die inzicht geven, bijvoorbeeld op het gebied van arbeidsparticipatie, arbeidsfitheid en samenwerking met werkgevers.

Hier zijn nog geen concrete resultaten en prestatie-indicatoren uit voort gekomen, maar wordt wel op ingezet. Daarnaast overweegt (per februari 20210 de SDOA mee te doen aan een landelijke pilot, waarin wordt gewerkt aan het ontwikkelen en monitoren van prestatie-indicatoren. Omdat deelname hieraan extra (financiële en personele) inzet van de organisatie vraagt, is het nog niet duidelijk of de SDOA hier aan mee kan doen. De inzet van instrumenten wordt aangepast aan de verschuivende kenmerken van het bestand (zoals hierboven beschreven). We zien het volgende: 1. Er worden in de jaren van 2017 t/m 2019 steeds meer re-integratietrajecten uitgevoerd; 2. Per klant worden er steeds meer trajecten uitgevoerd; 3. Er worden steeds intensievere trajecten ingezet. Uit de cijfers (beschreven in hoofdstuk 4) is op te maken dat de instrumenten 'coaching naar werkplekken of participatie', 'training/ cursus/ opleiding', vrijwilligerswerk en Loonkostensubsidie steeds vaker worden ingezet. Dit betreft (met uitzondering van training/ cursus/ opleiding) op maat gemaakte en intensieve trajecten die direct gericht zijn op plaatsing.

8

In het geval van Loonkostensubsidie is dat met subsidiering voor de werkgever, in het geval van vrijwilligerswerk is dit voor de groep die (nog) geen volwaardige arbeid kan vervullen. Uit de gesprekken met SDOA blijkt dat er

120

97

100 80 60

steeds vaker actief wordt ingezet op dit type

40

instrumenten. De figuur hier rechts toont het

20

aantal klanten dat met Loonkostensubsidie

0

42 24 3 2016

aan het werk is gezet.

10

2017

2018

2019

2020*

Uit landelijke onderzoeken blijkt dat instrumenten die gericht zijn op directe plaatsing over het algemeen de meest effectieve instrumenten zijn2. Dit geldt met name voor de Loonkostensubsidie. De kosten van re-integratieinstrumenten zijn op hoofdlijnen, maar niet op productniveau of klantgroep bekend. Dit betekent dat de kosten niet volledig uit te splitsen zijn naar instrumenten of klantgroepen. De SDOA heeft wel aangegeven momenteel bezig te zijn met een verdere specificering van de kosten, zodat er een beter beeld kan worden gevormd van de uitgaven per re-integratieinstrumenten. De budgetten zijn (grotendeels) toereikend. Het BUIG budget3 (waar de uitkeringen en de Loonkostensubsidie uit betaald worden) kent een licht tekort, van €176.000 op een totaal BUIG budget van €7.863.000 (omgerekend 2,2%4). Dit wordt deels veroorzaakt door de inzet van Loonkostensubsidie, waarvan de kosten in de periode 2017-2019 stijgen van €108.000 naar €536.000. De gemeente Berkelland vangt het tekort zelf op. Uit de gegevens en gesprekken met SDOA blijkt dat de re-integratiekosten in de periode 2017-2019 toenemen. Dit wordt grotendeels verklaard doordat er steeds meer instrumenten worden ingezet, met name voor de groep klanten met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt. Om deze klanten arbeidsfit te maken worden er ook vaker meerdere trajecten per klant ingezet.

Perspectieven cliënten Om een breed beeld te krijgen van de ervaringen van de cliënten in de bijstand zijn er telefonische interviews gehouden met 25 cliënten. De volgende respondenten zijn gesproken: jongeren die met Loonkostensubsidie zijn geplaatst bij een werkgever, cliënten die een cursus en/of opleiding gevolgd hebben, cliënten die geplaatst zijn met jobcoaching, alleenstaande ouders en statushouders 5. Over het algemeen zijn de cliënten tevreden over de manier waarop zij door SDOA worden ondersteund bij hun route naar werk of participatie. De cliënten hebben een duidelijk beeld van de rechten en plichten die vallen onder de Participatiewet. Bij een groot deel van de respondenten sprake is van 'multiproblematiek' (er is sprake van langdurig complexe problemen op meerdere leefgebieden). Dit belemmert sommige

2

Zie NICIS. Arbeidsmarktstrategieën van gemeenten. 2009. en APE. Effectiviteit Loonkostensubsidie en Loondispensatie. 2018. 3 Formeel heet het BUIG-budget de 'gebundelde uitkering'. Omdat verwarring over het begrip 'uitkering' te voorkomen, noemen we het in dit rapport het BUIG-budget. 4 Wanneer er sprake is van grote tekorten (van 7,5% van het toegekende BUIG budget) kan een gemeente beroep doen op een vangnetregeling). Het lichte tekort dat Berkelland kent is niet ongebruikelijk of disproportioneel hoog. Landelijk zijn er (in 2019) 127 gemeenten die een tekort kennen op het BUIG budget. 5 Deze groepen zijn gebaseerd op basis van een bestandsanalyse. Er is voor gekozen om met verschillende typen klanten een telefonisch interview af te nemen, om zo een breed beeld van het klantenbestand te krijgen.

9

respondenten om terug te keren op de arbeidsmarkt. Deze cliënten ervaren dat er soms te veel gestuurd wordt op werk, terwijl zij hier nog niet aan toe zijn. Het overgrote gedeelte van de respondenten is positief over de begeleiding vanuit de klantmanagers. Respondenten vinden de persoonlijke benadering van de klantmanagers prettig. Zij geven aan dat de klantmanagers goed bereikbaar zijn en dat ze op verschillende manieren contact kunnen opnemen met de klantmanager. Daarnaast wordt aangegeven dat de klantmanagers goed meedenken over de mogelijke opties voor participatie. De meeste respondenten hebben vrijwilligerswerk gedaan of werken momenteel een aantal uren per week als vrijwilliger. Een aantal respondenten hebben verbeterpunten aangedragen t.a.v. de dienstverlening vanuit SDOA. Zo wordt aangegeven dat de wisseling van klantmanagers niet bijdraagt aan de dienstverlening. Daarnaast geeft een aantal cliënten aan behoefte te hebben aan intensievere begeleiding. Recente ontwikkelingen In de laatste fase van het onderzoek is er een gesprek georganiseerd met medewerkers van de gemeente en SDOA. Hierin zijn recente ontwikkelingen besproken6. De SDOA geeft aan dat er in verschillende trajecten wordt gewerkt aan het ontwikkelingen van operationele prestatie-indicatoren.

Binnen het traject Samen aan het Stuur wordt er gewerkt aan het ontwikkelen van KPI's en de SDOA overweegt om mee te doen aan een landelijke pilot (genaamd Dennis en Eva7), waarmee prestaties beter inzichtelijk gemaakt kunnen worden. Daarnaast heeft de gemeente in het kader van vroegsignalering schulden een project uitgevoerd, waarbij schulden van inwoners beter en sneller in kaart kunnen worden gebracht. Gegevens omtrent schulden zijn (o.a. vanwege AVG en ICT) nog niet volledig beschikbaar voor SDOA, en worden nog niet opgenomen in klantdossierinformatie en managementinformatie. Daarnaast voert Berenschot momenteel een onderzoek uit naar de formatie van SDOA, waarvan de resultaten snel beschikbaar worden gemaakt. Toekomstbestendigheid Op het gebied van toekomstbestendigheid (hoe gaat de uitvoeringsorganisatie om met ontwikkelingen op het gebied van de Corona-uitbraak?) zien we dat SDOA vooralsnog voldoende flexibiliteit bezit, maar dat er wel risico's zijn. De (voorlopige) gevolgen van de Corona-uitbraak De impact van de Corona-uitbraak op de arbeidsmarkt, WW-uitkeringen en bijstandsuitkeringen is (per januari 2021) in relatie tot de verwachtingen in het begin van de Corona-uitbraak (vooralsnog) relatief meegevallen. Aangenomen wordt dat de economische effecten van de Corona-uitbraak nog kunnen doorwerken.

Het kan tijd kosten voordat bedrijven omvallen (eerst interen op spaargeld), waarna werknemers een WW-uitkering krijgen en wanneer deze afloopt in de bijstand geraken. Tegen de verwachtingen in, is de landelijke werkloosheid ten tijde van de Corona-uitbraak slechts licht toegenomen en in de laatste maanden (het laatste kwartaal van 2020) zelfs afgenomen8. Het aantal bijstandsuitkeringen is landelijk zeer licht gestegen, van 415.000 in januari 2020 naar 425.000 in november 6

Dit betreffen recente ontwikkelingen die na 2019 hebben plaatsgevonden, en dus net na de onderzoeksperiode van 2016-2019 plaats hebben gevonden. Hiermee hebben we beter inzicht gekregen in lopende zaken, zodat wij een goed inzicht hebben gekregen in de ontwikkelingen rondom de Corona-uitbraak (zie ook de volgende subparagraaf 'toekomstbestendigheid') en de conclusies een aanbevelingen goed aansluiten op de huidige situatie. 7 Zie deze link voor meer informatie. De SDOA geeft aan dat er nog besloten wordt of er aan deze pilot wordt meegedaan, en dat dit afhankelijk is van de financiële en personele ruimte die hiervoor is. 8 Zie de website van CBS voor meer gegevens en duiding.

10

2020. In Berkelland is eenzelfde trend waarneembaar: het aantal huishoudens met een uitkering is maar zeer licht gestegen: van 548 inwoners per 1 januari 2020 naar 561 inwoners per 1 januari 2020. De landelijke en Berkellandse trends zijn opvallend. Aan het begin van de Corona-uitbraak werd door economen en de overheid een hoge werkloosheid en instroom in WW en bijstand gevreesd. Deze instroom is vooralsnog uitgebleven. Definitieve verklaringen zijn hier nog niet voor. Er zijn aanwijzingen dat de economische steunpakketten van het Rijk een positief effect hebben: ondanks economische stilstand, zijn werkgevers in staat lonen door te betalen. Ook kan het zijn dat mensen ander werk vinden. Tegelijkertijd betekent dit dat er mogelijk sprake is van 'verborgen' werkloosheid: inwoners zullen op papier nog aan het werk zijn en loon krijgen van hun werkgever, maar wel bij bedrijven die drijven op de steunpakketten nog in een later stadium kunnen omvallen. Ook kan er sprake zijn van 'latente' werkloosheid: mensen gaan werken bij een nieuwe werkgever waar ze onder hun niveau werken en minder loon krijgen dan bij hun vorige baan. Wel zien we duidelijke ontwikkelingen bij jongeren: in 2020 werken er landelijk gemiddeld bijna 10% minder jongeren dan in 2019. Jongeren hebben veel moeite om een baan te vinden en in te stromen op de arbeidsmarkt.

Mogelijke gevolgen voor de uitvoering We zien dat er flexibiliteit bij de SDOA is. Bij een mogelijke hogere instroom is het brede palet van instrumenten blijvend inzetbaar. Klantmanagers kunnen flexibel zijn in de keuzes die ze maken en de doelgroepen die ze gaan bedienen. De ontwikkelingen rondom Corona worden ook goed gemonitord door het management van SDOA, dat doorlopend contact heeft met het UWV. Uit de gesprekken maken we wel op dat wanneer de instroom in de bijstand alsnog door de Corona-uitbraak toe gaat nemen, de caseload van de klantmanagers onder druk komt te staan. Ook moet de toereikendheid van de budgetten dan goed in de gaten gehouden worden. Informatievoorziening van en aan college Het college wordt geïnformeerd middels de P&C cyclus van de SDOA (begroting, jaarstukken en bestuursrapportages). Daarnaast zijn er de monitorings- en tussenrapportages. De rapportages geven inzicht in de budgetten (BUIG en werkbudget) en de bestandsontwikkeling. Het college wordt regelmatig, toegankelijk en proactief geïnformeerd door de SDOA. De kwaliteit van de rapportages is over het algemeen goed. Wel zien we dat de rapportages beperkt inzicht bieden in het effect van instrumenten.

Er wordt aangegeven wat de uitstroom uit de bijstand is, maar of deze uitstroom het gevolg is van inzet van reintegratieinstrumenten (of dat deze klant zelfstandig werk heeft gevonden) is niet duidelijk. De rol van de raad De raad wordt middels de P&C cyclus en bestuursrapportages op hoofdlijnen geïnformeerd over ontwikkelingen van het bestand en de budgetten. Ook in deze rapportages missen we indicatoren over de effectiviteit van de inzet van instrumenten. Een deel van de raad heeft een grotere informatiebehoefte dan wat de huidige P&C cyclus levert. Ook is er behoefte aan meer kwalitatieve inzichten. Er is behoefte aan informatie achter de uitstroomcijfers. Enkele raadsleden geven aan dat cliëntervaringsonderzoeken aangevuld met kwalitatieve ervaringen van cliënten zou helpen om meer zicht te krijgen op de kenmerken van het bestand, maar ook de ervaringen van de bijstandsgerechtigden.

11

Raadsleden geven aan ze het gevoel hebben dat er voldoende instrumenten zijn, maar niet kunnen bepalen in hoeverre er (door gemeente en SDOA) duidelijke keuzes worden gemaakt ten aanzien van de inzet van de instrumenten. De raad heeft toegang tot de verschillende rapportages, maar ervaart enige afstand doordat veel regelingen en re-integratieinstrumenten technisch van aard zijn en de materie complex is. Dit maakt het voor raadsleden ook lastig om te sturen op effectiviteit van de instrumenten. De raad wenst meer betrokken te worden.

Algemene analyse van de bevindingen: succesfactoren en verbetermogelijkheden Als aanloop naar de conclusies, aanbevelingen en beoordeling aan de hand van het normenkader geven we een algemene analyse, waarin we succesfactoren en verbetermogelijkheden identificeren. Dit doen we aan de hand van de volgende onderzoeksvragen: 23. In hoeverre is er sprake van een doeltreffende benadering en aanpak door de gemeente? 24. Wat zijn succes- en faalfactoren? 25. Welke verbeteringen zijn er mogelijk t.a.v. de resultaten en effecten? De doeltreffendheid van de aanpak is op basis van de aangeleverde gegevens niet volledig vast te stellen. Belangrijk punt is dat er geen concrete doelstellingen zijn en de informatie over de effecten van instrumenten beperkt is. Er zijn geen prestatie-indicatoren die aangeven of doelen behaald worden of niet. Daarbij merken we ook op dat doelstellingen en verwachtingen realistisch dienen te zijn. Het aantal beschikbare arbeidsplaatsen is sterk afhankelijk van de economische conjunctuur. Gemeenten hebben daarmee een beperkte invloed op (ontwikkelingen en kenmerken van) het klantenbestand. In algemene zin hebben wij een positieve indruk gekregen van de SDOA. Het betreft een (zeer) professionele uitvoeringsorganisatie waar veel kennis is en die de gemeente (op het niveau van ambtenarij en college) doorlopend informeert en betrekt bij de laatste ontwikkelingen.

De klantmanagers vervullen een cruciale rol en hebben veel vrijheid om op basis van professionele inschatting instrumenten aan te bieden. Er is sprake van een breed palet van instrumenten, die verschillende doelgroepen kunnen bedienen. Repressieve maatregelen (zoals tegenprestatie) worden vrijwel niet ingezet. Handhaving vindt plaats bij grove overtredingen van verplichtingen. Ook zien we dat de SDOA 'meebeweegt' met de ontwikkelingen van de arbeidsmarkt. Door het aantrekken van de crisis is het bestand 'zwaarder' geworden. Omdat onder de Participatiewet verschillende regelingen zijn weggevallen (voor Wajongers en Wsw'ers) wordt er gekeken naar andere oplossingen. Het inzetten van intensievere instrumenten, waarvan de Loonkostensubsidie één van is, is de wijze waarop de SDOA hiermee omgaat. Dit is ook in overeenstemming met de grote lijnen van het beleid: iedereen komt in principe in aanmerking voor arbeidsmarktondersteuning. De instrumenten die de voorkeur genieten van klantmanagers en (zo blijkt uit de cijfers) steeds vaker ingezet worden zijn de typen instrumenten die in de literatuur bekend staan als in potentie effectieve maatregelen9. Het betreft koppelingen met vacatures en directe plaatsingen bij werkgevers (met of zonder

9

Zie bijvoorbeeld NICIS. Arbeidsmarktstrategieën van gemeenten. 2009. en APE. Effectiviteit Loonkostensubsidie en Loondispensatie. 2018.

12

Loonkostensubsidie). Ook worden er steeds vaker meerdere instrumenten gecombineerd ingezet, wat volgens dezelfde literatuur ook voor (in theorie) meer uitstroom en participatie kan zorgen. Wij merken wel dat door het 'zwaardere' bestand en de intensievere begeleiding de klantmanagers onder druk te komen staan. In de gesprekken is aangegeven dat er sprake is van een hoge caseload, die in combinatie met administratieve en managementtaken een hoge werkdruk oplevert. Dit blijkt ook uit de gesprekken met de klanten zelf. Zij merken dat de klantmanagers druk zijn en niet op elk leefgebied de gewenste ondersteuning kunnen bieden. Het WSPA meldt bijvoorbeeld dat dossiers niet altijd volledig en accuraat zijn. Dit kan zorgen voor mismatches tussen klanten en vacatures, wat vervolgens weer tijd kost. Uit de gesprekken met klantmanagers blijkt dat niet volledige dossiers weer het resultaat zijn van de werkdruk. Ook de werkgevers geven dit aan. Zij voelen een verantwoordelijkheid naar de geplaatste klant en ontfermen zich hierover. Wanneer er issues zijn (klanten komen niet opdagen of er is iets vervelends gebeurd op de werkplek) lossen werkgevers dit in eerste instantie zelf op. De bereikbaarheid van klantmanagers is niet altijd goed. Klantmanagers zelf geven aan dat dit veroorzaakt wordt door de werkdruk.

Daarbij merken we op dat de SDOA aangeeft dat het plaatsen van mensen met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt (in de vorm van vrijwilligerswerk) lastig is. Er is een groep betrokken werkgevers die plaatsen beschikbaar hebben, maar het aantal plaatsen hiervoor is beperkt. Dit belemmert de participatiekansen van deze doelgroep. De instroom in de bijstand n.a.v. de Corona-uitbraak is tot zover beperkt gebleven. We voorzien wel dat – indien de instroom toeneemt – dit een nog hogere belasting voor klantmanagers oplevert. Het is dan de vraag of het uitgangspunt 'iedere klant komt in principe in aanmerking voor ondersteuning' nog realistisch is. Samengevat identificeren wij de volgende succesfactoren en verbetermogelijkheden: Succesfactoren Professionaliteit uitvoeringsorganisatie

Verbetermogelijkheden Sterkere koppeling tussen beleidsdoelen, inzet instrumenten en inzicht in budgetten op instrumentniveau maken Verbeteren inzicht in effect instrumenten op uitstroom en verhogen arbeidsparticipatie Goed monitoren en eventueel bijsturen op werkdruk klantmanagers (wat leidt tot beperkte toegankelijkheid en druk zet op de kwaliteit van informatie in dossiers) Inzetten op versterken van het aantal werkplekken voor klanten met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt Blijvend monitoren en eventueel bijsturen op de mogelijke instroom door Corona-uitbraak en effecten op de arbeidsmarkt

Betrokkenheid verschillende organisaties Vrijheid voor klantmanagers om naar eigen inschatting bijpassende instrumenten te kunnen kiezen Breed palet aan instrumenten

Er wordt over het algemeen ingezet op instrumenten die in theorie effectief zijn (directe plaatsingen, matching met vacatures, Loonkostensubsidie) Goede kwaliteit / volledigheid informatie omtrent kenmerken bestand

13

Conclusies De hoofdvraag van het onderzoek luidt: "Wat is de effectiviteit van de re-integratietrajecten van de bijstand die worden uitgevoerd door de gemeente Berkelland?" Op basis van de bevindingen, beantwoorden we de hoofdvraag als volgt: De gemeente Berkelland heeft sociaal-domein breed beleid opgesteld, waarin de uitvoering van de reintegratietrajecten zijn ondergebracht. Doelstellingen op het gebied van re-integratie zijn niet specifiek (en meetbaar). Het is daarmee niet te achterhalen of doelstellingen behaald worden. De gegevens omtrent reintegratietrajecten en uitstroom zijn niet toereikend om de effectiviteit in kaart te brengen. Het is daarmee niet na te gaan wat de effectiviteit van de re-integratieinstrumenten zijn. We zien dat de SDOA binnen de kaders uitvoering geeft aan re-integratie. Hierbij wordt met name ingezet op re-integratieinstrumenten die aansluiten bij de kenmerken van de verschillende doelgroepen. Het beleid is te kenmerken als ondersteunend en de instrumenten die worden ingezet bestaan uit die instrumenten die - zo blijkt uit vakliteratuur - effectief zijn om mensen uit een uitkering te krijgen en aan het werk te houden. De SDOA heeft goed (cijfermatig) zicht op het klantenbestand en communiceert dit actief met raad en college.

Wel kan de kaderstellende en controlerende rol en de positie van de raad versterkt worden: deze wenst actief betrokken te worden, beter zicht te krijgen op de problematiek van klanten en werking van verschillende instrumenten geïnformeerd te worden. We concluderen het volgende: Beleid 1. Beleidsdoelen zijn niet SMART geformuleerd; het is daarmee niet te achterhalen of en wanneer doelen behaald zijn. De beleidsdoelstellingen van de gemeente Berkelland, geformuleerd in het kader 'Samen Denken Samen Doen', zijn niet dusdanig specifiek dat duidelijk is wanneer deze doelstellingen behaald worden. Ook de beleidsdoelstellingen in andere documenten geven op hoofdlijnen richting aan het beleid door uitgangspunten te formuleren, maar zijn niet specifiek. Kenmerken bestand 2. De SDOA heeft een goed zicht op de ontwikkelingen en kenmerken van het bestand, wel is doorlopend aandacht voor de groep 'meedoen' nodig. De SDOA beschikt over veel informatie omtrent de ontwikkelingen (in- en uitstroom, omvang) en kenmerken (duur van bijstand, type huishouden, geslacht, afstand tot de arbeidsmarkt et cetera) van het bestand. Deze worden ook helder en toegankelijk weergegeven in verschillende rapportages. De SDOA heeft afgelopen jaar inzet gepleegd om het bestand beter in kaart te brengen en is daar doorlopen mee bezig.

De drie-indeling van het bestand in werk, perspectief en meedoen is daar een resultaat van. Uit de bestudeerde gegevens blijkt wel dat de groep 'meedoen' (die de grootste afstand tot de arbeidsmarkt heeft) niet altijd even goed in beeld is. Voor de groep 'meedoen' is de hoeveelheid schulden niet inzichtelijk.

14

Keuze voor en inzet van re-integratieinstrumenten 3. De SDOA beschikt over een breed palet aan instrumenten en klantmanagers krijgen veel handelingsvrijheid om re-integratieinstrumenten in te zetten die passen bij de kenmerken van de klanten. De re-integratieinstrumenten die klantmanagers kunnen inzetten strekken van trainingen, cursussen en opleiding tot plaatsingen bij werkgevers. De instrumenten zijn passend bij de uitgangspunten van het beleid en klantmanagers hebben voldoende handelingsruimte om maatwerk te bieden en instrumenten in te zetten die aansluiten op de kenmerken van het bestand. De klantmanagers van de SDOA zetten gedurende de onderzoeksperiode steeds intensievere trajecten in (plaatsingen bij werkgevers, Loonkostensubsidie, Jobcoaching). Wel dient hier speciale aandacht uit te gaan naar de groep 'meedoen'; het aantal participatieplaatsen voor deze groep is beperkt. Perspectief Cliënten 4. Cliënten die voor het onderzoek gesproken zijn, zijn over het algemeen positief over de dienstverlening van SDOA en de bijdrage van de re-integratieinstrumenten. Cliënten hebben niet altijd een volledig beeld van de verschillende re-integratiemogelijkheden. Zware (multi)problematiek is niet ongebruikelijk bij de gesproken cliënten. De 25 cliënten die we gesproken hebben voor het onderzoek zijn over het algemeen positief over de dienstverlening.

De rol van de klantmanager wordt over het algemeen zeer gewaardeerd en de bijdrage van de instrumenten – met name Loonkostensubsidie en Jobcoaching – worden als zeer positief ervaren. Tegelijkertijd geven cliënten aan niet altijd op de hoogte te zijn van de verschillende reintegratiemogelijkheden – hun beeld is beperkt tot bijvoorbeeld het re-integratieinstrumenten wat ze gestart zijn. Ook merken we in de gesprekken de aanwezige (multi)problematiek, zoals langdurige werkloosheid, lichamelijke beperkingen, familieomstandigheden en precaire financiële situatie. Doeltreffendheid van re-integratieinstrumenten 5. De doeltreffendheid van re-integratieinstrumenten wordt niet structureel gemonitord en is op basis van de bestudeerde gegevens niet in te schatten. Uit de gegevens blijkt wel dat er steeds vaker instrumenten worden ingezet die in theorie effectief zijn. De doeltreffendheid (of effectiviteit) van re-integratieinstrumenten is op basis van de bestudeerde gegevens niet in te schatten. Aan de ene kant beschikt SDOA over uitstroomcijfers, waarin we kunnen zien hoeveel klanten uitstromen naar werk. Aan de andere kant zijn er gegevens die inzicht bieden in de hoeveelheid trajecten die zijn uitgevoerd.

Er mist echter een koppeling van deze twee gegevens: hebben de uitgevoerde re-integratieinstrumenten geleid tot deze uitstroom? Het effect van instrumenten die niet (direct) 'uitstroom naar werk' als doel hebben, maar 'het verkorten van de afstand tot de arbeidsmarkt' (zoals trainingen en cursussen) zijn ook niet voorhanden. Als het gaat om de instrumenten die uitstroom als doel hebben, dan zien we wel dat de klantmanagers van SDOA steeds vaker kiezen voor de instrumenten die in theorie effectief zijn: directe plaatsing bij een werkgever, begeleiding door Jobcoach na plaatsing en de steeds vaker ingezette Loonkostensubsidie. De SDOA is in verschillende trajecten bezig prestatie-indicatoren te ontwikkelen en te monitoren. In het traject Samen aan het Stuur wordt gewerkt aan de ontwikkeling van prestatie-indicatoren. Daarnaast overweegt SDOA mee te doen aan een landelijke pilot omtrent de monitoring van prestaties, maar keuze voor deelname is nog niet definitief gemaakt.

15

Doelmatigheid van re-integratieinstrumenten 6. Het beleid is in de periode 2016-2019 binnen de beschikbare middelen uitgevoerd. Kosten per klantgroep en instrument zijn beperkt inzichtelijk. Het beleid wordt in de periode 2016-2019 binnen het BUIG- budget en re-integratiebudget uitgevoerd. Overschrijdingen van het BUIG-budget zijn in de onderzoeksperiode marginaal en niet problematisch. De kosten voor de verschillende klantgroepen en instrumenten zijn niet volledig inzichtelijk. Op hoofdlijnen is te volgen waar budgetten heen gaan, maar de doelmatigheid van individuele instrumenten is niet inzichtelijk: budgetten zijn niet op instrumentniveau inzichtelijk en uitstroomcijfers veroorzaakt door instrumenten ook niet. Toekomstbestendigheid 7. De uitvoering van re-integratieinstrumenten is in principe toekomstbestendig. De instroom van nieuwe klanten in de bijstand als gevolg van de Corona-uitbraak is vooralsnog uitgebleven. SDOA kan met het reintegratie instrumentarium een eventuele groei van instroom aan, maar de caseloads zullen bij extra instroom onder druk komen te staan. Vooralsnog is de instroom van nieuwe klanten in de bijstand door de Corona-uitbraak beperkt gebleven. De SDOA en gemeente monitort de situatie continu. Door het brede palet aan instrumenten kan de SDOA flexibel omgaan met nieuwe (type) klanten.

Mocht de instroom door de Corona-uitbraak toenemen, dan zien we dat de caseloads van de klantmanagers verder onder druk komt te staan. In dat geval moeten er keuzes gemaakt worden welke klanten wel en niet geholpen kunnen worden en is het de vraag of het mogelijk is om iedere klant voldoende ondersteuning te bieden. Informatievoorziening aan het college 8. Het college wordt regelmatig, toegankelijk en kwalitatief goed geïnformeerd over de re-integratie van klanten. De effecten van het beleid en kosten op trajectniveau zijn niet inzichtelijk voor het college. Het college heeft op basis van de verschillende bestuursrapportages en P&C documenten van de SDOA inzicht in de ontwikkelingen op hoofdlijnen. De doelmatigheid en doeltreffendheid van de verschillende instrumenten zijn niet inzichtelijk, omdat gegevens over effecten van instrumenten en kosten per instrument niet volledig inzichtelijk zijn. Rol van de raad 9. De gemeenteraad wordt conform afspraken tijdig, proactief en overzichtelijk geïnformeerd. De raad wenst wel meer betrokken te worden en inzicht te krijgen in de werking van verschillende instrumenten. De raad kan (middels de informatie uit de bestuursrapportage) de ontwikkelingen met betrekking tot de inen uitstroom op hoofdlijnen volgen. Er zijn duidelijke afspraken gemaakt tussen de raad en het college (SDOA) met betrekking tot vorm en inhoud van de informatie.

Qua ontwikkelingen en cijfers omtrent bestand en budgetten wordt de raad goed geïnformeerd. Echter merken we bij de raad een meer algemene informatieachterstand op: de invoering van de Participatiewet, de vele verschillende instrumenten en complexiteit in regelgeving voortvloeiend uit landelijke kaders zorgt ervoor dat de raad qua informatieniveau op achterstand raakt. Een goede informatievoorziening over de werking en mogelijkheden van het re-integratiebeleid en -instrumenten zal de kaderstellende rol kunnen versterken.

16

Aanbevelingen Op basis van de conclusies doen we de volgende aanbevelingen. Aan het college 1. Operationaliseer de beleidsdoelstellingen en formuleer deze zo concreet mogelijk (conclusie 1) We bevelen aan de doelstellingen op het gebied van re-integratiebeleid te operationaliseren, waarbij deze zo concreet mogelijk worden geformuleerd en inzicht geven in de groepen die ondersteuning krijgen. We bevelen aan hierbij dat deze doelstellingen in een 'bottom-up' traject te operationaliseren, waarbij college en SDOA een eerste aanzet geven van doelstellingen, die voorgelegd en vastgesteld worden aan de raad. De raad dient hierbij goed geïnformeerd te zijn over de werking van instrumenten (zie aanbeveling 7). Met een 'bottom-up' traject kunnen doelstellingen geformuleerd worden die realistisch zijn en aansluiten bij de reintegratieinstrumenten in de praktijk. We adviseren daarbij prestatie-indicatoren te ontwikkelen die de voortgang van de doelstellingen kunnen monitoren en het beleid toetsbaar maken (zie aanbeveling 2). 2. Ontwikkel prestatie-indicatoren en normen op basis waarvan de voortgang van het beleid te monitoren is (conclusie 5 en 6) We bevelen aan enkele prestatie-indicatoren te ontwikkelen, op basis waarvan de voortgang van het beleid te monitoren is. Deze prestatie-indicatoren dienen niet ter afrekening, maar ter lering van het uitgevoerde beleid.

Deze prestatie-indicatoren dienen in ieder geval inzicht te bieden in de effectiviteit van de reintegratieinstrumenten, door bijvoorbeeld het aantal uitgevoerde instrumenten te koppelen aan gerealiseerde uitstroom of verkleinen van de afstand tot de arbeidsmarkt. De verschillende doelgroepen (werk, perspectief en meedoen) kunnen hier dienen als basis. Ook bevelen aan we de klanttevredenheid te monitoren, waarbij de bijdrage van de trajecten aan het vinden van werk of verkleinen van afstand tot de arbeidsmarkt uitgedrukt wordt. Intensiveer lopende activiteiten en trajecten op het gebied van ontwikkelen van prestatie-indicatoren en bekijk of het mogelijk is mee te doen aan landelijke programma's en pilots. Zorg dat - wanneer het werken met prestatie-indicatoren ingevoerd is en duidelijk is welke goed inzicht bieden in de prestaties - er normen aan de prestatie-indicatoren worden gekoppeld, die aangeven of de prestaties worden gehaald of niet. Daarbij bevelen we aan strategische prestatie-indicatoren te ontwikkelen die periodiek aan de raad gerapporteerd worden, en de raad inzicht geven in prestaties en daarmee de voortgang van het beleid. De raad dient betrokken te worden en zicht uit te spreken over de keuze van de type strategische prestatieindicatoren die gerapporteerd worden. 3.

Blijf voldoende aandacht houden voor de groep 'meedoen' (conclusie 2 en 3) De groep 'meedoen', die een grote afstand tot de arbeidsmarkt heeft en een ontheffing heeft van de sollicitatieplicht, is niet altijd even goed in beeld. Dit terwijl deze groep veelal kwetsbaar is. Zorg ervoor dat

17

dat problematiek (met name rondom schulden) goed in beeld is en gekoppeld wordt aan klantmanager en managementinformatie van de SDOA, zodat gericht en tijdig actie ondernomen kan worden. Zorg ook voor voldoende vrijwilligersplaatsen (participatieplaatsen) waar deze groep werkervaring kan opdoen. 4. Licht de klanten goed in over de verschillende re-integratieinstrumenten en -mogelijkheden (conclusie 4) Uit de cliëntgesprekken blijkt dat klanten niet altijd op de hoogte zijn van de verschillende reintegratiemogelijkheden en ontstaat het beeld dat klanten terughoudend kunnen zijn met het volledig toegeven van problemen en ondersteuningsbehoefte. Licht de klanten daarom meer proactief (bijvoorbeeld bij de brede intake of andere stappen in de klantreis) in over de re-integratiemogelijkheden en ondersteuning die de gemeente kan bieden. Zorg hierbij dat er voldoende ruimte is voor klanten zodat deze zich vrij voelen om problemen aan te kaarten, zodat effectieve middelen ingezet kunnen worden. 5. Monitor de werkdruk van klantmanagers en de gevolgen hiervan op de kwaliteit van dienstverlening (conclusie 7) Wanneer de druk op klantmanagers toeneemt door een nieuwe instroom (bijvoorbeeld ten gevolge van de Corona-uitbraak) dient er actie ondernomen te worden.

Bepaal bij een toename van instroom of er meer aandacht wordt gegeven aan specifieke klantgroepen waar re-integratieinstrumenten effectief zijn, bekijk welke taken klantmanagers zich primair op dienen te richten en ga in overleg met de gemeente over de omvang van de formatie. 6. Geef opdracht aan de SDOA om informatie aan te leveren over de effectiviteit en kosten van reintegratieinstrumenten (conclusie 8) Momenteel zijn de effecten en kosten van re-integratieinstrumenten niet op instrumentniveau inzichtelijk. Geef als college daarom opdracht aan SDOA om effecten en kosten per instrumentniveau zo goed mogelijk in beeld te brengen en hier structureel in de bestuursrapportages over te rapporteren. Ook hier geldt dat de raad ook betrokken dient te worden in de keuze voor de soort informatie die aan de raad gerapporteerd wordt. Voor de raad en het college 7. Versterk de positie van de raad (conclusie 9) Wij adviseren de kaderstellende positie van de raad te versterken middels informatieavonden en werkbezoeken. De raad heeft over het algemeen moeite om de (ingewikkelde) regelgeving en uitvoering omtrent de re-integratieinstrumenten te volgen. Wij bevelen het college aan de raad te informeren over de verschillende instrumenten, regelingen en problematiek waarmee klanten te maken hebben.

Betrek de raad ook actief bij het opstellen van het beleid en de prestatie-indicatoren waarop de raad wil sturen. We bevelen de raad aan zicht pro-actief op te stellen: vraag bij onduidelijkheden het college om informatie en duiding (in rapporten, bij bestuursrapportages en informatieavonden) aan te leveren.

18

Beoordeling aan de hand van het Normenkader. Hieronder worden de verschillende onderzochte aspecten beoordeeld aan de hand van het normenkader. Deze is gezamenlijk opgesteld door KplusV en de Rekenkamercommissie. Per deelonderwerp geven we een onderbouwing, waarna de beoordeling aan de hand van een kleur wordt gegeven. Hierbij worden drie kleuren gehanteerd: •

Groen betekent dat er wordt voldaan aan de norm;

•

Oranje betekent dat er beperkt wordt voldaan aan de norm;

•

Rood betekent dat er niet wordt voldaan aan de norm.

Beleid De gemeente heeft het re-integratiebeleid vastgelegd in het kader 'Samen Denken, Samen Doen' (inclusief uitvoeringsprogramma) en doelen gesteld in de begroting. Meer specifiek beleid is vastgelegd in de programmabegroting van de SDOA. 'Spelregels' zijn vastgelegd in de recentelijk vastgestelde verordening. De gemeente heeft haar re-integratiebeleid vastgelegd We zien dat er veel verschillende ambities, doelen en uitgangspunten zijn geformuleerd. Hoewel deze qua karakteristiek op grote lijnen dezelfde richting op wijzen en elkaar niet tegenspreken, maken ze wel een versnipperde indruk. Het is moeilijk de verschillende doelstellingen uit de verschillende stukken aan elkaar te koppelen (bijvoorbeeld: wordt er in het ene document hetzelfde beoogd als in het andere document?) De doelstellingen in 'Samen Denken, Samen Doen' zijn niet SMART geformuleerd. De doelstellingen in de programmabegroting van de SDOA zijn concreter, maar ook hier zijn doelstellingen nog dusdanig algemeen dat niet duidelijk is welke activiteiten worden ingezet, hoe middelen ingezet worden, wat precieze resultaten van het re-integratiebeleid (voor verschillende doelgroepen) moeten zijn en wanneer de doelen behaald worden.

Er is sprake van één cijfermatige doelstelling (het Berkellandse uitkeringsbestand dient 2% te dalen), maar bij dit doel is het de vraag of dit realistisch is, aangezien de omvang en uitstroom van het bestand juist sterk afhankelijk is van de economische conjunctuur. De doelstellingen van het re-integratiebeleid zijn in specifieke en meetbare activiteiten en resultaten beschreven en de relatie tussen doelstellingen, activiteiten en resultaten is expliciet, logisch onderbouwd en vastgelegd. In het productenboek van de SDOA worden de verschillende re-integratieinstrumenten beschreven. Ook worden hierin de doelen en doelgroep beschreven. Echter worden er in het productenboek en in de andere documenten geen prestatie-indicatoren beschreven die inzicht bieden in het behalen van doelen. Per doelgroep zijn beoogde effecten beschreven. De gemeente Berkelland hanteert prestatieindicatoren die inzicht bieden in het behalen van de doelen. Kenmerken bestand De SDOA heeft een goed beeld van het bestand (instroom, uitstroom en omvang) en kenmerken van verschillende klanten. Ook deelt de SDOA het bestand vanaf 2019 in naar verschillende categorieën (werk, meedoen, perspectief).

19

De gemeente Berkelland heeft kennis van de instroom, doorstroom en samenstelling van de doelgroep. De gemeente deelt het bestand in op basis van doorlooptijd; afstand tot de arbeidsmarkt/ slagingskans re-integratie en samenhangende problematiek Ondanks het feit dat dit er een goed beeld van het bestand is, plaatsen we hier wel twee kanttekeningen. Ten eerste zien we in de aangeleverde gegevens dat de SDOA niet altijd een volledig beeld heeft van de groep 'meedoen'. Wanneer er sprake is van ontbrekende gegevens, is dat met name het geval bij deze groep. De SDOA geeft aan afgelopen jaren extra heeft ingezet om deze groep beter in beeld te krijgen en dat dit komende periode verder het geval zal zijn. Ten tweede is er beperkt beeld van de hoeveelheid schulden binnen de groep bijstandsgerechtigden. Van meer dan 70% van het bestand is het niet bekend of er sprake is van problematische schulden en of klanten in een schuldhulpverlening- of saneringstraject verkeren. Keuze voor en inzet van re-integratieinstrumenten De gemeente Berkelland heeft in samenwerking met de SDOA een duidelijke keuze gemaakt om een breed palet van instrumenten in te zetten, die aansluiten bij de verschillende doelgroepen in het bestand. Binnen dit palet vinden echter wel accentverschuiving plaats. Dit vindt op operationeel niveau plaats – zoals aansluit bij het 'werken vanuit de bedoeling'.

De keuze voor instrumenten sluit aan bij het beleid en bij de onderscheiden doelgroepen. Er ligt een duidelijke visie/analyse en afweging ten grondslag aan de gekozen instrumenten door de gemeente Berkelland Er zijn geen gegevens beschikbaar dat de klantmanagers in staat stelt om te sturen op effectiviteit of het stellen van prioriteiten. De klantmanagers kiezen op basis van hun professionele inschatting, die ook voor een groot deel gebaseerd is op de intake met de klant, welke cliënten baat hebben bij welk type instrument. Klantmanagers benoemen dat er wel processen zijn, maar er lijkt geen sprake te zijn van een uniform kader. Criteria voor monitoring van de effectiviteit zijn belangrijk om te laveren tussen voldoende handelingsvrijheid voor de klantmanagers en bewuste keuzes ten aanzien van effectiviteit en kosten/baten van de trajecten. Wij beoordelen de onderstaande norm daarom als gedeeltelijk voldaan.

De gekozen prioritering heeft plaatsgevonden op basis van een analyse/vaste systematiek die inzichtelijk is en door iedereen wordt gehanteerd Klantmanagers hebben voldoende handelingsvrijheid om het beleid uit te voeren en gericht trajecten in te zetten die aansluiten bij de behoefte van de client. Het beeld is ontstaan dat er voldoende aanbod is van instrumenten voor de verschillende doelgroepen. Wel wordt aangegeven dat er te weinig aanbod is van vrijwilligerswerk voor de groep 'meedoen' en statushouders. Klantmanagers hebben voldoende handelingsruimte om het beleid uit te voeren en trajecten af te stemmen op de behoefte van bijstandsgerechtigden Het beleid voorziet geen specifieke caseload voor klantmanagers. In de praktijk lijkt deze caseload (te) hoog te zijn in relatie tot de andere werkzaamheden die ook bij het klantmanagement komen kijken, zoals administratieve en managementtaken. Er zijn veel verschillende systemen om informatie te verzamelen en te genereren voor het in beeld brengen van de klant en de ontwikkelingen van het traject. De druk op

20

klantmanagers verdient daarom aandacht: klantmanagers geven aan niet toe te komen aan het 'vullen' van de systemen. We beoordelen deze norm daarom als gedeeltelijk voldaan. Er is voldoende ambtelijke capaciteit (in uitvoering/bij klantmanagers) om trajecten uit te voeren De klantmanagers beoordelen de hulpvraag van de klanten en beoordelen welke trajecten bijpassend zijn. Duur van de zoekperiode naar werk is daarbij één van de factoren die wordt meegewogen in de beslissing. Hoewel we geen individuele gevallen hebben kunnen onderzoeken, is onze indruk dat de klantmanagers de beoordeling weloverwogen maken. Hierbij kunnen ze (binnen de kaders van de AVG) informatie opvragen van andere afdelingen (Jeugd en Wmo) en worden ze ondersteund door de digitale systemen als CompetenSYS. De SDOA ziet toe op een veilige en goede informatie-uitwisseling. Trajecten worden aangeboden op basis van de duur van de zoekperiode naar werk, en zijn bijpassend bij de kenmerken van de cliënten. Op het gebied van samenwerking beoordelen we de norm als voldaan. In de gesprekken is aangegeven dat er een goede afstemming is tussen SDOA en gemeente en tussen SDOA en haar partners. Gemeente en SDOA hebben doorlopend contact over ontwikkelingen in arbeidsmarkt, bestand en beleid.

SDOA heeft daarbij veel contact met partners als WSPA, waarmee plaatsingen worden georganiseerd door kenmerken van klanten en openstaande werkplekken te matchen. Er is regelmatig afstemming tussen de gemeente Berkelland en de betrokken uitvoeringsorganisaties bij de uitvoering van het beleid en dus ook indien van toepassing voor de inzet van instrumenten Perspectief van cliënten In dit onderzoek is ook gekeken naar de ervaring van de cliënten. We hebben in totaal met 25 bijstandsgerechtigden gesproken. De gesproken respondenten zijn over het algemeen goed op de hoogte van de rechten en plichten vanuit de Participatiewet. De informatievoorziening vanuit de SDOA is voor de respondenten duidelijk. Uit de gesprekken met de cliënten blijkt dat de respondenten niet precies op de hoogte zijn van de verschillende re-integratietrajecten die worden aangeboden vanuit SDOA. We beoordelen de norm daarom als gedeeltelijk voldaan. Bijstandsgerechtigden zijn bekend met de mogelijkheden van re-integratie We beoordelen de onderstaande norm als voldaan. Er zijn veel instrumenten beschikbaar voor de doelgroep. Uit de gesprekken met de respondenten blijkt dat er vaak diverse trajecten zijn ingezet. De respondenten zijn tevreden over de cursussen en trainingen die vanuit de SDOA worden aangeboden. De geboden trajecten sluiten over het algemeen goed aan bij de behoefte van de doelgroep.

De gesproken oudere werkzoekenden/bijstandsgerechtigden geven echter aan dat trajecten/trainingen specifiek gericht op oudere werklozen ontbreekt. Het instrumentarium sluit aan op de behoeften van de doelgroep 21

Bij veel van de gesproken cliënten is er sprake van uitdagingen op verschillende leefgebieden. Om de kansen op de arbeidsmarkt van cliënten te vergroten is het van belang dat er voldoende aandacht is voor de uitdagingen in de persoonlijke levenssituatie. De meeste respondenten geven aan dat er veel begrip is vanuit de klantmanager voor zijn/haar situatie. Voor sommige respondenten is er meer nodig dan alleen intensieve begeleiding. Zij zijn gebaat bij additionele ondersteuning. Alle gesproken respondenten hebben vrijwilligerswerk gedaan of doen dit momenteel. Hieruit blijkt ook dat de SDOA inzet op participatie om zo ook de afstand tot de arbeidsmarkt te verkleinen. De meeste cliënten hopen in de toekomst ook werk te vinden. We beoordelen deze norm als voldaan. Bijstandsgerechtigden ervaren dat hun trajecten hebben bijgedragen aan de toeleiding richting de arbeidsmarkt De meeste respondenten zijn tevreden over de begeleiding vanuit de klantmanagers. Over de ervaring van trajecten ontstaat een wisselend beeld bij de verschillende doelgroepen. De gesproken jongeren die bij een werkgever zijn geplaatst met LKS zijn erg positief over de begeleiding vanuit de klantmanager en de jobcoach. Zij zijn over het algemeen tevreden over de plaatsing bij de werkgever en het hebben van werk.

Oudere bijstandsgerechtigden geven vaak aan dat de trajecten niet even goed aansluiten bij de behoefte. Bijstandsgerechtigden zijn tevreden over het geboden traject

Doeltreffendheid van re-integratieinstrumenten Ondanks de kenmerken van het bestand (waar een groot deel van de klanten moeilijk bemiddelbaar is), zien we dat de SDOA steeds meer en intensievere trajecten aanbiedt. Echter, de exacte effectiviteit van de instrumenten is op basis van de beschikbare gegevens, niet aan te geven. Hoewel de voortgang van traject en ontwikkelingen op hoofdlijnen regelmatig gemonitord worden, zijn de opbrengsten van trajecten niet volledig inzichtelijk: zo is niet te achterhalen of uitstroom naar werk het resultaat is van gevolgde trajecten. Ook is niet te achterhalen of het volgen van trajecten leidt tot het verkorten van de afstand tot de arbeidsmarkt. De gemeente Berkelland/SDOA zet in op instrumenten die naar verwachting het grootste effect hebben. De opbrengsten en de effecten van de trajecten worden nauwkeurig en regelmatig gemonitord. De beoogde effecten van de trajecten zijn gerealiseerd

?

Doelmatigheid van re-integratieinstrumenten Het BUIG budget is grotendeels toereikend, er is geen sprake van uitzonderlijk grote tekorten. Het tekort in 2019 wordt deels veroorzaakt door de inzet van Loonkostensubsidie, waarvan de kosten in de periode 20172019 stijgen van €108.000 naar €536.000. De gemeente Berkelland vangt het tekort zelf op. De SDOA geeft aan dat de BUIG en Participatiebudgetten en bijdrage van de gemeente vooralsnog toereikend zijn. Het beleid wordt uitgevoerd binnen de beschikbare middelen De kosten van re-integratieinstrumenten zijn op hoofdlijnen, maar niet op product of klantgroep bekend. Dit betekent dat de kosten niet volledig uit te splitsen zijn naar instrumenten of cliëntgroepen. De SDOA heeft

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=9054f1e9-7d9a-4039-a4b7-1d08cba333af