Rekenkameronderzoek - Recreatie en toerisme in de gemeente Berkelland
Tekst van het document
Toeristisch-recreatieve ontwikkelpotentie van de Berkel, kernen en bijbehorende buitengebieden beter benutten De kernen met bijbehorende buitengebieden in Berkelland hebben ieder hun eigen karaktereigenschappen en toeristisch-recreatieve kwaliteiten. De gemeente wil nog meer gebruik maken van deze kwaliteiten om daarmee de vrijetijdssector te ontwikkelen en versterken. Ze besteden hierbij ook aandacht aan de ontwikkelpotentie van de Berkel: de rivier waar Berkelland haar naam aan te danken heeft. 5. Zichtbaarheid en positie van vrijetijdsaanbod Berkelland vergroten Door de zichtbaarheid van het vrijetijdsaanbod in Berkelland te vergroten zullen bezoekers sneller naar Berkelland komen voor een dagje uit of vakantie. Daar komt bij dat hierdoor inwoners ook beter weten wat er 25
in de nabije omgeving allemaal te doen is. Anderzijds zet de gemeente met dit speerpunt ook in op waarborging van het belang van de vrijetijdssector in gemeentelijk beleid en op politieke agenda’s. Deze vijf speerpunten zijn geconcretiseerd in twintig acties voor de periode tot en met 2028. Zie hiervoor bijlage 3. 4.4.3 Speerpunten 2021 vs. 2025 Wanneer we de speerpunten uit het uit het beleid van 2025, gericht op de periode 2026-2028, vergelijken met de speerpunten uit het beleid van 2021 dan zijn deze ongewijzigd. Wel zijn er aanscherpingen toegevoegd in de toelichtingen op de speerpunten: 6.
Vergroten van het aantal vitale dagattracties en verblijfsaccommodaties •
De kernboodschap – het vergroten van vitaal en kwalitatief aanbod – is behouden.
•
Het beleid uit 2025 is uitgebreid met kwaliteitscriteria: gasttevredenheid, bezettingsgraad, onderhoud, uitstraling, eigentijdsheid, marketing en ondernemerschap. Duurzaamheid en inclusiviteit zijn toegevoegd als belangrijke pijlers.
• 7.
Doorontwikkelen toeristische infrastructuur •
De focus op wandel-, fiets-, mountainbike- en ruiterroutes is behouden.
•
Er wordt in het beleid van 2025 expliciet een link gelegd tussen infrastructuur en routegebonden buitenrecreatie. In het beleid van 2025 wordt het veiligheidsaspect niet langer expliciet benoemd, terwijl dat in het beleid van 2021 wel benoemd is.
•
8.
9.
Toeristische informatievoorziening en gastheerschap verder professionaliseren •
De focus op zowel online als offline informatievoorziening is behouden.
•
In 2025 is dit doel concreter uitgewerkt door expliciet de VVV’s, TIP’s en TOP’s te benoemen.
•
Er is een verschuiving van focus op het verhogen van het kwaliteitsniveau (in het beleid van 2021) naar kwaliteit én professionalisering en actualisering (in het beleid van 2025).
Toeristisch-recreatieve ontwikkelpotentie van de Berkel, kernen en bijbehorende buitengebieden beter benutten •
De kernboodschap – ontwikkelpotentie benutten – is behouden.
•
In 2025 is het beleid meer gericht op gebiedsgerichte ontwikkeling en maatwerk per kern.
10. Zichtbaarheid en positie vrijetijdsaanbod Berkelland vergroten •
De kernboodschap – zichtbaarheid en positie vergroten – is behouden.
•
De regiocoördinator wordt in het beleid van 2025 expliciet benoemd.
26
Figuur 3 Beleidsreconstructie Recreatie en Toerisme gemeente Berkelland De donker paars omlijnde blokken geven projecten of beleidsstukken aan waar gemeente Berkelland lokaal aan werkt, los van de regionale acties in de Achterhoek.
27
4.5 Aansluiting doelen en behoeften Deelvraag 4: Sluiten de doelen en acties aan bij de behoeften van de R&T sector in de gemeente? Belangrijkste bevindingen •
De ambities sluiten grotendeels aan op wat de sector belangrijk vindt.
•
De betrokkenheid van ondernemers bij de beleidsvorming in 2021 heeft hier aan bijgedragen.
Uit de gesprekken komt naar voren dat de ambities grotendeels aansluiten op wat de sector belangrijk vindt. Veel ondernemers kennen het herijkte beleid uit 2025 nog niet, maar herkennen zich wel in de doelen uit 2021. Die sluiten vrijwel volledig aan op de vernieuwde ambities. De betrokkenheid van ondernemers bij de beleidsvorming in 2021 – onder meer via een klankbordgroep – heeft hier nadrukkelijk aan bijgedragen. In de herijkte visie is met name de uitvoeringsagenda vernieuwd. Ook hebben ondernemers aangegeven meerwaarde te zien in de werkzaamheden van de regiocoördinator waarmee wordt bijdragen aan de uitvoering van de gestelde doelen en acties. Daarnaast benadrukten ondernemers in het gesprek een aantal punten die zij voor de komende jaren belangrijk vinden: •
Blijvende aandacht voor het agrarisch buitengebied, met ruimte voor multifunctionele landbouw.
•
Versterking van centrummanagement in de vier kernen. Na investeringen in de fysieke inrichting (hardware) is volgens ondernemers ook inzet op de ‘software’ nodig. De bedrijvenkring draagt hieraan bij, maar financiële steun vanuit de gemeente is gewenst om dit verder te versterken.
•
Meer nadruk op de eigen identiteit van de vier kernen, in plaats van een focus op Berkelland als geheel.
•
Structureel budget voor de regiocoördinator van de gemeente Berkelland.
•
Betere organisatorische borging van toerisme en recreatie binnen de gemeente. Hoewel het beleid ruimte biedt voor ontwikkeling, lopen initiatieven volgens ondernemers soms vast in gemeentelijke processen, zoals ruimtelijk beleid.
4.6 Lokale en regionale invloed recreatie en toerisme Deelvraag 5: Welke rol en welke invloed heeft de gemeente de afgelopen jaren gehad op R&T gebied, zowel lokaal als regionaal? Deelvraag 6: Hoe verhoudt het gemeentelijk beleid zich tot het regionale beleid? In welke mate versterkt lokaal beleid het regionale beleid en andersom?
Belangrijkste bevindingen deelvraag 5 en 6 •
De gemeenteraad van Berkelland is op verschillende momenten betrokken geweest bij het beleid voor recreatie en toerisme, maar heeft niet actief deelgenomen aan de herijking van het beleid in 2025. De raad wordt jaarlijks geïnformeerd.
•
De herijking van het beleid van Berkelland sluit aan bij de regionale Achterhoekse Vrijetijdsagenda 2025-2035, met de regiocoördinator als belangrijke schakel tussen lokaal en regionaal beleid.
•
Omdat gemeente Berkelland het penvoerderschap voor de regionale samenwerking vervuld heeft zij indirect invloed op het regionale beleid en de afstemming daarvan met het lokale beleid (en andersom). Vergelijkend blijkt dat het regionale beleid de koers bepaalt (wat en waarom), terwijl het lokale beleid deze koers vertaalt naar concrete acties voor Berkelland (hoe en waar).
•
28
4.6.1 Invloed gemeenteraad De gemeenteraad is de afgelopen jaren op verschillende momenten betrokken bij het beleid voor recreatie & toerisme. Dit gebeurde onder meer via: •
Raadssessies tijdens de totstandkoming van het beleid in 2021 en de kaders voor verblijfsrecreatie in 2022. Bij de herijking van het beleid in 2025 is de gemeenteraad niet betrokken geweest in de vorm van een raadssessie. Wel heeft de gemeenteraad dit beleid vastgesteld.
•
De jaarlijkse raadsbrief waarin de gemeenteraad wordt geïnformeerd over de voortgang van het lokale en regionale beleid en de p&c-cyclus.
•
Periodieke raadsinformatiemarkten, waar toerisme en recreatie soms op de agenda staan. Al is hiervoor niet elk jaar ruimte.
Het belang van de sector is echter niet overal binnen de gemeente volledig in beeld, waaronder ook bij de gemeenteraad. Dit kwam naar voren in de gevoerde gesprekken, en blijkt uit de bezuiniging op de regiocoördinator in de periode 2020-2023 en het gegeven dat er geen structureel budget is. Hier liggen verbetermogelijkheden. 4.6.2 Koppeling lokaal en regionaal beleid Gemeente Berkelland opereert op lokaal niveau en maakt daarnaast onderdeel uit van regio Achterhoek. Dit doet de gemeente in de vorm van de Achterhoekse samenwerking met negen andere gemeenten: Aalten, Bronckhorst, Doetinchem, Lochem, Montferland, Oost Gelre, Oude IJsselstreek, Winterswijk en Zutphen. Vanuit deze samenwerking is de Achterhoekse Vrijetijdsagenda 2025-203515, die de koers bepaalt voor de vrijetijdssector in de regio. De agenda is gericht op drie speerpunten: 1. Het fundament waarborgen – gericht op het structureel voortzetten van kwaliteitsverhogende acties, voortkomend uit de vorige vrijetijdsagenda, die essentieel zijn voor een duurzame en goed georganiseerde vrijetijdssector in de regio. Acties die hieronder vallen zijn onder andere het up to date houden van informatievoorziening, gastheerschap op niveau, investeringen in het verbeteren en onderhouden van Toeristische Overstappunten (TOP’s), het bewaken van de balans tussen recreatie en natuur en dataverzameling en monitoring. 2.
Vitaliteit en duurzaamheid – gericht op het versterken van de vitaliteit van de (verblijfs)sector door ondernemers te ondersteunen met kennis en inzicht in marktontwikkelingen, internationale bezoekersstromen en natuurinclusieve bedrijfsvoering. Acties die hieronder vallen zijn onder andere een onderzoek naar de vitaliteit van de verblijfsrecreatie, het inzetten van coaches en inspiratiesessies voor ondernemers en kennisdeling over een natuurinclusieve vrijetijdssector. 3. Versterken onderscheidend vermogen – om het onderscheidend vermogen van de regio beter naar voren te brengen en te versterken door beleving en gastvrijheid te bevorderen. Acties die hieronder vallen zijn onder andere het aanscherpen en versterken van het toeristisch profiel, het routenetwerk op orde houden in samenwerking met Achterhoek Toerisme en het voortzetten van het programma Buitengewone Regio. In het raadsvoorstel van 1 juli 2025 ‘Herijking toeristische visie Beleef het in Berkelland met uitvoeringsagenda 2026-2028’ is te lezen dat de herijking voortborduurt op de Vrijetijdsagenda Achterhoek en dat er bewust is gekozen om acties uit de lokale uitvoeringsagenda goed te laten aansluiten op de acties uit de regionale Vrijetijdsagenda om zo, waar mogelijk, een multiplier effect te creëren. De regiocoördinator speelt een belangrijke rol in de uitvoering van het regionale beleid op lokaal niveau.
De coördinator fungeert namelijk als de verbinder tussen de gemeente, ondernemers, maatschappelijke partners en de regionale context van de Vrijetijdsagenda Achterhoek. Daarmee zorgt de coördinator dat de drie regionale speerpunten, zoals vastgelegd in de Vrijetijdsagenda, geïmplementeerd worden op lokaal niveau. De beleidsmedewerker toerisme richt zich vervolgens op het uitvoeren van het toeristisch-recreatief beleid en advisering binnen de gemeentelijke organisatie16.
15
De Achterhoekse Vrijetijdsagenda is eind 2024 vastgesteld door het college van gemeente Berkelland en ter kennisname aan de gemeenteraad aangeboden. 16 Voor een uitgebreide functieomschrijving van de beleidsmedewerker recreatie & toerisme en de regiocoördinator Stichting Achterhoek Toerisme, zie bijlage 4.
29
Als we de regionale en lokale beleidsstukken met elkaar vergelijken concluderen we het volgende: • Het regionale beleid schetst de koers en geeft antwoord op de vraag ‘wat en waarom’. Het lokale beleid maakt deze koers concreter voor gemeente Berkelland en gaat in op de vraag ‘hoe en waar’. Daarmee is het lokale beleid een doorvertaling van het regionale beleid. Zowel regionaal als lokaal ligt de focus op kwaliteit, balans en brede welvaart. Hierdoor ontstaat een duidelijke wisselwerking tussen regionale ambities en lokale uitvoering. •
Het regionale beleid heeft drie speerpunten, terwijl Berkelland vijf speerpunten hanteert. Hoewel deze speerpunten niet één op één hetzelfde zijn geformuleerd en andere terminologie gebruiken, komen ze inhoudelijk wel met elkaar overeen (zie tabel hieronder). Regionaal Fundament waarborgen Vitaliteit & duurzaamheid Onderscheidend vermogen versterken
Lokaal Speerpunt 3 (informatievoorziening) Speerpunt 1 (vitaliteit dagattracties en verblijfsaccommodaties) Speerpunt 2 (toeristische infrastructuur), speerpunt 4 (ontwikkelpotentie) en speerpunt 5 (zichtbaarheid en positie Berkelland vergroten)
•
Beide beleidsstukken richten zich op kwaliteit, balans en brede welvaart. Daarbij ligt de focus op de leefomgeving, inwonersprofijt, natuur in balans, vitaliteit en onderscheidend vermogen.
•
Het lokale beleid benoemt expliciet het belang van samenwerking met onder andere Vrijetijdsagenda Achterhoek. Omdat gemeente Berkelland het penvoerderschap17 voor deze samenwerking vervuld heeft zij indirect invloed op het regionale beleid en de afstemming daarvan met het lokale beleid (en andersom). Daarnaast vormt regiocoördinator de schakel tussen lokaal en regionaal en benoemd het lokale beleid meerdere keren het belang van de regionale samenwerking.
•
Beide beleidsstukken vertalen de visie naar concrete acties in de vorm van een uitvoeringsagenda. Acties in beide stukken komen echter niet één op één overeen, maar worden in het lokale beleid wel toegepast en vertaald naar de Berkellandse context. Verschillen zitten hem vooral in het detailniveau: het regionale beleid hanteert een langer tijdspad (tot 2035) en legt de nadruk op de gemeenschappelijke koers voor de regio. Het lokale beleid is concreter, gericht op de periode 2026-2028 en legt de nadruk op de lokale context. Dit is logisch te verklaren zijn door het feit dat het regionale beleid koersbepalend is en het lokale beleid daar lokale invulling aan geeft.
•
Door deelname aan deze samenwerking heeft gemeente Berkelland een stem in de beslissingen die genomen worden in het kader van het regionale beleid. Daarnaast is gemeente Berkelland penvoerder binnen deze samenwerking en heeft zij daardoor indirect invloed op het regionale beleid en keuzes die daarin worden gemaakt. Uit de gesprekken blijkt dat de samenwerking met de Achterhoek en het merk ‘Achterhoek’ veel waarde heeft voor de gemeente, ondernemers en andere partners. Regionale samenwerking vormt daarom een belangrijke pijler van het lokale beleid. Daarbij is iedereen het erover eens dat Berkelland op zichzelf geen toeristisch merk is, en de Achterhoek wel. Uit gesprekken blijkt echter dat voor ondernemers het regionale beleid verder ligt van hun dagelijks praktijk. Zij hebben hier weinig directe invloed op en ervaren het vooral als iets dat via de beleidsmedewerker recreatie en toerisme van de gemeente Berkelland en de regiocoördinator van de gemeente Berkelland vorm krijgt. Met beide staan ondernemers in contact.
17
Dit penvoerderschap houdt in dat gemeente Berkelland voorzitter is van de ambtelijke werkgroepen en het portefeuillehouders overleg. Daarnaast is gemeente Berkelland verantwoordelijk voor de financiën van de verschillende projecten en de coördinatie van het regionale beleid.
30
4.7 Invloed recreatie en toerisme op andere beleidsvelden en andersom Deelvraag 7: Wat is de invloed van R&T op andere beleidsvelden, en andersom wat is de invloed van andere beleidsvelden op R&T?
Belangrijkste bevindingen •
Recreatie en toerisme heeft invloed op verschillende beleidsvelden, en omgekeerd beïnvloeden andere beleidsvelden de ontwikkeling van recreatie en toerisme in Berkelland. Dit vraagt om integrale afstemming om de groei van de sector duurzaam te waarborgen.
•
Op sommige punten zorgen de verschillende ambities per beleidsveld voor wrijving. Bijvoorbeeld op het gebied van horeca-ontwikkeling, druk op de natuur, onderhoud openbare ruimte.
Recreatie en toerisme raakt aan vele andere beleidsvelden. Hieronder wordt per beleidsveld aangegeven wat de invloed van recreatie en toerisme is op het beleidsveld, en hoe het beleidsveld van invloed is op recreatie en toerisme. Dit overzicht is gebaseerd op de inbreng van (beleids-)medewerkers van verschillende terreinen tijdens de ambtelijke bijeenkomst in oktober 2025. Zie bijlage 5 voor een uitgebreider verslag van de opbrengsten. Beleidsveld
Invloed van recreatie en toerisme op andere beleidsvelden
Invloed van andere beleidsvelden op recreatie en toerisme
Energie en duurzaamheid
Recreatie en toerisme vragen om duurzame innovaties, zoals energieoplossingen, laadinfrastructuur voor voertuigen en circulaire toepassingen.
Energiebeleid (netcongestie, laadinfrastructuur, wind/zon) bepaalt mede de mogelijkheden voor recreatieve ontwikkelingen en beïnvloedt de landschappelijke beleving (van het buitengebied).
Fysieke leefomgeving en ruimtelijke kaders
Recreatie en toerisme leggen een ruimtelijke claim op de fysieke leefomgeving en verhoogt de druk op natuur en openbare ruimte; dit vraagt om zorgvuldige afwegingen in gebiedsontwikkeling en keuzes in het ruimtegebruik.
Beleid voor de fysieke leefomgeving beschermt ruimtelijke waarden en kwaliteiten. Dit brengt randvoorwaarden voor recreatieve initiatieven in gebieden met landschappelijke of ecologische waarde met zich mee.
Economie en arbeidsmarkt
Recreatie en toerisme biedt werkgelegenheid. Bezoekers zorgen voor bestedingen in o.a. horeca, winkels en cultuur. Dit draagt bij aan leefkwaliteit van de kernen en het buitengebied.
De beschikbaarheid van personeel beïnvloedt de groeimogelijkheden van de sector.
Centrumontwikkeling
Recreatie beïnvloedt de ontwikkeling en vitaliteit van centra via betrokkenheid bij centrumplannen.
De inrichting en de organisatie van activiteiten in de dorpscentra zijn van invloed op de aantrekkingskracht van de toeristen en recreanten op die centra.
Natuur en landbouw
Recreatie en toerisme bieden nieuwe verdienmodellen voor agrarische ondernemers. Hierdoor ondersteunt het hen bij onderhoud van het landschap. Recreatie in natuur vergroot het draagvlak voor bescherming ervan. Recreatie kan de druk op natuurwaarden vergroten.
Ontwikkelingen in de landbouw, zoals bedrijfsbeëindiging, bieden (binnen de kaders van beleid en regels) kansen voor recreatieve functies. Als natuur teveel onder druk staat, en een ongunstige staat van instandhouding heeft, kan dat leiden tot afsluiting ervan voor recreatie.
31
Sport, cultuur en erfgoed
Recreatie stimuleert gebruik en investeringen in sport-, cultuur- en erfgoedvoorzieningen.
Investeringen in sport, cultuur en erfgoed zijn mede bepalend voor het recreatieve aanbod en toeristisch profiel van de gemeente. Denk aan routestructuren, bewegen in de buitenruimte, sportevenementen, musea, beleefbaar erfgoed en ontmoetingsplekken.
Vergunningen, veiligheid en regelgeving
Groeiende bezoekersstromen vergroten de behoefte aan duidelijke regels voor toezicht, handhaving, vergunningen en veiligheid (b.v. alcoholgebruik en crowd control).
Regelgeving (APV, drank- en horecawet, veiligheidseisen) bepaalt wat wel en niet mogelijk is aan horeca-ontwikkeling en evenementen. Bijv. de alcoholverordening en beleidsregel nieuwe horeca buitengebied kaderen de mogelijkheden voor horeca, waar die vanuit toerisme en recreatie wel wenselijk kan zijn.
Infrastructuur en bereikbaarheid
Recreatie stimuleert investeringen in infrastructuur, maar verhoogt ook de druk op bereikbaarheid en de noodzaak tot beheer en onderhoud.
De kwaliteit van infrastructuur beïnvloedt de aantrekkelijkheid en toegankelijkheid van de gemeente. Specifiek is het beheer en onderhoud van de fietspaden van belang voor recreatie en toerisme. Er is echter voor de toekomst minder geld beschikbaar voor beheer en onderhoud. Dit kan ervoor zorgen dat Berkelland minder aantrekkelijk wordt om te fietsen en wandelen.
32
5. Toekomstige ontwikkelingen In dit hoofdstuk staan toekomstige ontwikkelingen die zich voordoen centraal. Hiermee wordt een blik op de toekomst gegeven. Er wordt antwoord gegeven op onderstaande hoofd- en deelvragen. (C) Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd om de positieve impact van recreatie en toerisme lokaal te vergroten? 8. Welke (toekomstige) ontwikkelingen doen zich voor en hoe kan daar lokaal op ingespeeld worden? 9. Welke mogelijkheden heeft de gemeente (nog meer) om de bijdrage van recreatie en toerisme aan leefbaarheid en lokale economie te vergroten? (Zijn er kleine of grote blinde vlekken in het bestaande beleid, bijvoorbeeld in vergelijking met andere gemeenten?)
5.1 Toekomstige ontwikkelingen Deelvraag 8: Welke (toekomstige) ontwikkelingen doen zich voor en hoe kan daar lokaal op ingespeeld worden?
Belangrijkste bevindingen •
Gemeente Berkelland kan inspelen op de groeiende vraag naar routegebonden recreatie door te investeren in wandel- en fietspaden.
•
Bij woningbouw moet recreatieruimte integraal worden meegenomen om druk op natuurgebieden te voorkomen.
•
Multifunctioneel landgebruik biedt nieuwe economische kansen in de agrarische sector.
•
Bestemmingsmanagement is van toenemend belang. Om toerisme en recreatie effectief te managen is regionale samenwerking essentieel, evenals het gebruik van bezoekersdata en marketing.
•
Recreatie en toerisme kunnen bijdragen aan leefbaarheid door investeringen in voorzieningen en vrijwilligers.
Gemeente Berkelland krijgt nu en in de komende jaren te maken met verschillende trends en ontwikkelingen die van invloed zijn op recreatie en toerisme. Deze trends en ontwikkelingen volgen uit de gevoerde gesprekken, de ambtelijke bijeenkomst en bureau onderzoek. Hierna volgt een beschrijving hiervan en wordt aangegeven wat gemeente Berkelland hier aan kan doen. Toenemend belang en interesse in routegebonden recreatie Routegebonden recreatie – zoals wandelen, fietsen, mountainbiken en paardrijden – groeit landelijk sterk en is inmiddels één van de meest populaire vrijetijdsactiviteiten. In 2022-2023 werden 1,4 miljard activiteiten ondernomen, waarvan 849 miljoen wandelingen en 262 miljoen fietstochten18. De populariteit hangt samen met de behoefte om buiten en in de natuur te zijn, wat bijdraagt aan rust, gezondheid en ontspanning. Vanwege de toenemende gezondheidsverschillen en zorgwekkende cijfers over bijvoorbeeld overgewicht en psychische gezondheid is wandelen en fietsen voor inwoners urgent. Ook voor toeristen is route-recreatie steeds belangrijker. Zeker in de Achterhoek dé buitengewone regio van Nederland wil zijn, voor wandelen en fietsen. Wat kan Berkelland doen? •
Blijvend investeren in goed beheer en ouderhoud voor aantrekkelijke en veilige wandel- en fietspaden. In het kader daarvan is het van belang dat er voldoende financiële middelen beschikbaar (blijven) voor het beheren en onderhouden van de toeristisch-recreatieve infrastructuur. Tekorten vormen hierin een risico.
•
Bewandelbaarheid en toegankelijkheid van het landschap vergroten, met name vlakbij de dorpen.
•
(Regionale) profilering als aantrekkelijke wandel- en fietsregio benutten, ook voor eigen inwoners.
18
Bron: Nederlands Vrijetijdsonderzoek 2022/2023
33
Nieuwe recreatie in relatie tot woningbouw en druk op de natuur De bouw van nieuwe woningen gaat samen met de behoefte aan aantrekkelijke recreatieve mogelijkheden in de woonomgeving, voor dagelijkse ommetjes, spelen, uitlaten van honden en sport in de buitenruimte. Deels wordt dat in de wijken gerealiseerd, maar een groot deel zoeken inwoners die ruimte buiten de stad of het dorp. Tegelijkertijd staan kwetsbare natuurgebieden onder druk, waardoor extra recreatie kan leiden tot verstoring en procedures woningbouw kan vertragen. Het is zaak dit te voorkomen door recreatieruimte integraal mee te nemen met woningbouwplannen, wanneer er geen uitloopruimte is of als die dichtbij beschermde natuur ligt. Wat kan Berkelland doen? •
Vanaf de start van woningbouwprojecten recreatieruimte integraal meenemen.
•
Groene buffers, beleefbare natuur, wandelpaden en hondenlosloopgebieden inplannen bij de start van de bouwplannen.
•
Natuurdruk voorkomen door alternatieve uitloopgebieden te creëren.
Verandering in de landbouw en druk op het buitengebied De landbouw staat voor grote opgaven op het gebied van stikstof en waterkwaliteit, maar verbreding en multifunctioneel landgebruik – zoals zorgfuncties, boerderijwinkels, streekproducten en plattelandsrecreatie – biedt nieuwe economische kansen die aansluiten bij de vraag naar authenticiteit en duurzaamheid. Daarnaast is behoud van de gezinsbedrijven en bijbehorende economie belangrijk voor het platteland. Wat kan Berkelland doen? •
(Agrarische) ondernemers en inwoners ondersteunen bij verbreding en multifunctioneel landgebruik.
•
Ook reguliere recreatieondernemers in het buitengebied hebben te maken met complexe regels. Ondersteun agrarische en andere ondernemers bij de transitie naar een toekomstbestendig aanbod en geef ruimte aan passende nieuwe concepten.
•
Nieuwe recreatieconcepten (resorts, tiny houses) en initiatieven passen echter niet altijd in het bestaande beleid. Dit vraagt om duidelijke keuzes, o.a. in het Omgevingsbeleid en heldere voorwaarden voor initiatiefnemers. Leg bijvoorbeeld in een omgevingsprogramma vast waar en onder welke voorwaarden recreatie kan worden ontwikkeld en waar niet (bijvoorbeeld vanwege natuurdoelen). Dit biedt duidelijkheid, voorkomt druk op kwetsbare gebieden en helpt bij het koppelen van functies. Naast een omgevingsprogramma kunnen ook recreatiezonering of een afwegingskader voor initiatieven bruikbare instrumenten zijn. Zo staat in de Omgevingsvisie van Berkelland benoemd dat de gemeente VAB’s de mogelijkheid biedt voor kleinschalige recreatieve invulling of zorgen en er niet gekozen wordt voor grootschalige verblijfsrecreatie. Ook wordt een middenweg gezocht om slim om te gaan met de combinatie van recreatie en landschaps- en biodiversiteitsbescherming. Het volledig uitsluiten van recreatie in gebieden waar biodiversiteit versterkt moet worden is onwenselijk.
Noodzaak tot spreiding en geleiding van bezoekers Het aantal toeristen groeit landelijk en de verwachting is dat die groei matigt maar wel doorzet. Ook recreatie groeit, door de groei van het aantal inwoners en de toenemende aandacht voor gezond actief buiten zijn. Toerisme en recreatie moeten hierdoor ‘gemanaged’ worden, om te voorkomen dat een bestemming uit balans raakt, of dat kansen gemist worden doordat bezoekers een gebied links laten liggen. Dit wordt bestemmingsmanagement genoemd. Bij bestemmingsmanagement is regionale samenwerking essentieel. Bezoekers en recreanten denken niet in gemeentegrenzen. Ook vanwege de beschikbaarheid van data, vanwege kosten en complexiteit van het bestemmings- en bezoekersmanagement is samenwerking belangrijk en effectief. Wat kan Berkelland doen? •
Blijven samenwerken binnen de regio en met Stichting Achterhoek Toerisme.
•
Professionele marketing en productontwikkeling benutten.
•
Investeren in monitoring en ruimtelijke bezoekersdata als volgende stap in bezoekersmanagement.
34
Meer aandacht voor leefbaarheid en sterke voorzieningen Recreatie en toerisme worden steeds vaker gezien als instrument voor leefbaarheid. Bezoekers ondersteunen horeca, winkels, routestructuren, logiesaccommodaties en voorzieningen die daardoor ook voor inwoners behouden blijven. Investeringen in de vrijetijdssector zouden daarom niet alleen op bezoekers moeten zijn gericht, maar vooral op vitale dorpen, een goed voorzieningenniveau en een aantrekkelijke leefomgeving. Tegelijkertijd zien we dat dit (kleinschalige) toeristisch-recreatieve deels afhankelijk is van vrijwilligers. Echter: vrijwilligers vergrijzen en nieuwe vrijwilligers zijn schaars, terwijl zij essentieel zijn voor het in stand houden van bijvoorbeeld evenementen, routes en cultureel erfgoed (toeristisch aanbod dat in plattelandsgebieden voor een positieve impact zorgt). Ook is de regelgeving rond evenementen en vrijwilligerswerk steeds complexer en wordt er een BTW verhoging op logiesaccommodaties doorgevoerd (zie ook hier). Hiermee wordt verblijven in gemeente Berkelland duurder en kan het zijn dat bezoekers kiezen voor een verblijf elders (bijvoorbeeld in Duitsland). Daarnaast heeft de horeca structureel te maken met stijging van (personeels)kosten. Wat kan Berkelland doen? •
Recreatie en toerisme inzetten als middel om leefbaarheid en voorzieningen te versterken, bijvoorbeeld met dorpsinitiatieven en dorpsommetjes.
•
Investeren in ondersteuning van vrijwilligers die werken aan cultuur, erfgoed, routes en evenementen.
•
Investeren in vrijetijdsketens die zowel inwoners als bezoekers ten goede komen.
5.2 Vergroten bijdrage recreatie en toerisme aan leefbaarheid en lokale economie Deelvraag 9: Welke mogelijkheden heeft de gemeente (nog meer) om de bijdrage van recreatie en toerisme aan leefbaarheid en lokale economie te vergroten? (Zijn er kleine of grote blinde vlekken in het bestaande beleid, bijvoorbeeld in vergelijking met andere gemeenten?) Belangrijkste bevindingen Berkelland kan de bijdrage van recreatie en toerisme aan de leefbaarheid en de lokale economie verder vergroten door: •
Versterken van de kernen door uitvoering centrumplannen en centrummanagement;
•
Integraliteit van beleid, onder meer ten aanzien van horeca in het buitengebied
•
In te spelen op andere doelgroepen
•
Stimuleren van samenwerking tussen ondernemers, ook tussen centrumondernemers en toeristischrecreatieve ondernemers
In aanvulling op eerder genoemde mogelijkheden om in te spelen op ontwikkelen en opgaven, kan de gemeente Berkelland aanvullende stappen zetten om de bijdrage van recreatie en toerisme aan de leefbaarheid en de lokale economie te vergroten. Dit richt zich nadrukkelijk op het versterken van de kwaliteit en samenhang van het aanbod, zowel in de kernen als in het buitengebied. Een eerste stap is het versterken van de aantrekkingskracht en levendigheid van de kernen door uitvoering van de centrumplannen en actief centrummanagement en samenwerking met lokale ondernemers. Door gezamenlijk te werken aan een aantrekkelijk en vitaal centrum ontstaat een omgeving die uitnodigend is voor zowel inwoners als bezoekers. Dit draagt tevens bij aan het behoud van voorzieningen en versterkt het economisch draagvlak van de kernen. Een centrummanager kan hier een belangrijke bijdrage aan leveren en zorgen voor continuïteit in de inzet gericht op vitalisering van de centra. Ook ligt er een opgave in het beter laten aansluiten van het horecabeleid voor het buitengebied en de mogelijkheden voor verbreding en herbestemming van agrarische locaties op de recreatieve en toeristische ambities. Op dit moment bijt het horecabeleid de wens om het horeca-aanbod in het buitengebied te vergroten.
Door hier duidelijke kaders te stellen en ruimte te bieden, krijgen ondernemers meer zekerheid en worden zij gestimuleerd om nieuwe, passende concepten te ontwikkelen die bijdragen aan het recreatieve aanbod van Berkelland. Hiervoor is interne integrale afstemming nodig.
35
Een andere suggestie om de ontwikkeling van recreatie en toerisme te versterken is om bij aanbodontwikkeling in te spelen op andere doelgroepen, zoals avontuurzoekers, plezierzoekers, stijlzoekers en inzichtzoekers (zie ook paragraaf 3.3). Denk hierbij aan het ontwikkelen van onderscheidend aanbod, zoals luxe of juist minimalistische ervaringen, om een breder publiek aan te trekken. Tot slot is het stimuleren van samenwerking tussen ondernemers, in het bijzonder tussen centrumondernemers en toeristisch-recreatieve ondernemers belangrijk om bij te dragen aan de leefbaarheid en lokale economie. Door verbindingen te leggen tussen deze groepen kunnen arrangementen, gezamenlijke productontwikkeling en kennisuitwisseling ontstaan. Dit versterkt zowel de aantrekkelijkheid van de kernen als het toeristisch profiel van Berkelland.
36
6. Benchmark Om inzicht te krijgen in beleidsaanpak van gemeente Berkelland op het gebied van recreatie en toerisme is er een vergelijking gemaakt met drie inhoudelijk en contextueel verwante gemeenten in een benchmark. De resultaten daarvan vindt u in dit hoofdstuk en dragen bij aan de beantwoording van deelvraag 9: Welke mogelijkheden heeft de gemeente (nog meer) om de bijdrage van recreatie en toerisme aan leefbaarheid en lokale economie te vergroten? (Zijn er kleine of grote blinde vlekken in het bestaande beleid, bijvoorbeeld in vergelijking met andere gemeenten?).
6.1 Selectie gemeenten Voor de keuze voor de gemeenten is gekeken naar de volgende aspecten: •
Vergelijkbaarheid in omvang, ligging, landschap en identiteit
•
Vergelijkbaarheid in de toeristisch-recreatieve functie en belang/omvang van de sector
•
Vergelijkbare beleidscontext
Op basis van deze criteria zijn de gemeenten Bronckhorst, Dinkelland en Borger-Odoorn geselecteerd. Deze drie gemeenten bieden een vergelijkbaar beeld van toeristische ontwikkeling in landelijke gemeenten met vergelijkbare schaal, landschap en beleidsopgaven. Daarnaast wordt hiermee gekozen voor gemeenten die allen in een verschillende regio liggen (Achterhoek, Twente, Drenthe). Voor de onderbouwing voor deze keuze, zie bijlage 6.
6.2 Vergelijking gemeenten 6.2.1Vergelijking in cijfers Onderstaande tabel laat een overzicht zien van de volgende negen aspecten per gemeente: •
Het aantal inwoners in 202519
•
Het aantal inwoners per vierkante kilometer20
•
Het aantal overnachtingen in 2024 (of 2023**)
•
Het aantal overnachtingen per inwoner in 2024
•
Het aantal absolute banen in de toeristisch-recreatieve sector in 2024 (data van 2025 is nog niet beschikbaar)21
•
Het aantal banen in de toeristisch-recreatieve sector per inwoner in 2024
•
Het percentage banen in de toeristisch-recreatieve sector van het totaal aantal banen in 2024
•
De ontwikkeling van het aantal banen in de periode 2015-2024 (absoluut en in percentage)22
•
Het aantal toeristisch-recreatieve vestigingen in 202423
•
Het aantal banen per vestiging
•
Nabijheid van voorzieningen (afstand tot voorziening)24*
19
Bron: CBS dashboard, 2025 Bron: CBS dashboard, 2025 21 Bron: LISA data, 2025 22 Bron: LISA data, 2025 23 Bron: LISA data, 2025 24 Bron: CBS Statline, 2025 20
37
Berkelland Inwoners 2025 Inwoners per km2 Aantal toeristische overnachtingen 2024*
Bronckhorst
Dinkelland
Borger-Odoorn
43.917
36.012
26.728
26.049
170
127
152
95
513.708
599.326
584.793
1,4 miljoen
in 2023**
Aantal overnachtingen per inwoner (2024)
11,7
16,6
22,4***
53,8
T&R banen absoluut 2024
1150
1250
1470
1110
Aantal banen per inwoner
0,02
0,03
0,05
0,04
T&R banen % van totaal
6,3%
8,2%
11,3%
13,2%
1010-1150
970-1250
1460-1470
970-1110
Toename 13,9%
Toename 28,9%
Toename 0,7%
Toename 14,4%
T&R vestigingen 2024
340
350
230
240
Gemiddeld aantal banen per vestiging
3,4
3,6
6,4
4,6
Supermarkt
1,5 km
2,0 km
1,9 km
2,2 km
Horeca
1,9 km
2,0 km
2,2 km
2,7 km
Recreatie (attractie)
7,5 km
9,8 km
10,6 km
6,8 km
Museum
3,6 km
5,2 km
3,3 km
6,3 km
Ontwikkeling aantal banen 2015-2024
Nabijheid voorzieningen****
*) Het aantal overnachtingen in gemeenten Bronckhorst en Berkelland is afgeleid van het aantal overnachtingen in de Achterhoek. **) Cijfers 2023. Voor gemeente Dinkelland zijn de cijfers voor 2024 nog niet volledig definitief (naar schatting komt het uit rond de ca 600.000 overnachtingen in 2024). ***) Voor de berekening van het aantal overnachtingen per inwoner is voor Dinkelland gebruik gemaakt van de schatting van 600.000 overnachtingen in 2024. Zo kunnen we de resultaten met elkaar vergelijken. ****) Met de afstand tot voorzieningen wordt de gemiddelde reisafstand voor inwoners van hun woonadres naar de dichtstbijzijnde voorziening bedoeld. Constateringen van de vergelijking zijn: •
Het aantal overnachtingen door toeristen in gemeente Berkelland ligt in dezelfde ordegrootte als die in Dinkelland en Bronckhorst. In vergelijking met Bronckhorst heeft Berkelland wat minder overnachtingen. Gemeente Borger-Odoorn heeft ongeveer twee keer zoveel overnachtingen. Mogelijk wordt dit verklaard door andere type accommodaties in Borger-Odoorn; bijvoorbeeld veel grote campings en vakantieparken.
•
Het aantal overnachtingen per inwoner (berekend over de inwoneraantallen van 2024) ligt in gemeente Berkelland het laagst in vergelijking met de andere drie gemeenten. Dat betekent dat de druk per inwoner relatief laag is.
•
Het aantal banen in recreatie in toerisme in Berkelland (ca 1150) is in dezelfde ordegrootte als de andere gemeenten. In Dinkelland zijn de meeste toeristisch-recreatieve banen, met een vergelijkbaar aantal overnachtingen. Dit komt wellicht door het type aanbod, bijvoorbeeld relatief veel hotels en dagrecreatieaanbod.
38
•
Het aantal banen per inwoner is in gemeente Berkelland echter het laagst in vergelijking met andere gemeenten. Dit geeft aan dat de toeristisch-recreatieve sector een relatief beperkte rol speelt in de werkgelegenheid.
•
Het aantal banen per vestiging is in gemeente Berkelland vergelijkbaar met gemeente Bronckhorst, maar is lager dan dat in gemeenten Dinkelland en Borger-Odoorn. Toeristisch-recreatieve bedrijven in Berkelland (en Bronckhorst) zijn kleinschaliger. De banengroei in de afgelopen jaren varieert sterk per gemeente. Landelijk nam het aantal toeristischrecreatieve banen tussen 2015 en 2024 toe met 19,6% (van 546.170 naar 653.270 banen), waarbij vooral de grote steden sterk groeiden. De toename in gemeente Berkelland is 13,9%. Hiermee loopt Berkelland redelijk in de pas, maar is het geen onderdeel van de kopgroep. Buurgemeente Bronkhorst behoort wel tot de kopgroep qua banengroei. De ontwikkeling in de afgelopen jaren is in Bronckhorst in kwantitatieve termen net wat sterker geweest dan in Berkelland.
•
•
Voorzieningen zoals horeca, attracties, supermarkten en musea zijn in gemeente Berkelland gemiddeld het dichtstbij. We kunnen niet met 100% zekerheid zeggen dat dit komt door toerisme en recreatie, maar het kan er wel aan bijgedragen hebben. Daarnaast zien we dat de gemeente Berkelland meer inwoners heeft dan de andere gemeenten en ook een hogere bevolkingsdichtheid. Ook dit draagt bij aan een hoger voorzieningenniveau.
6.2.2Vergelijking beleidsdoelen Naast een cijfermatige vergelijking vergelijken we de gemeenten ook op hun beleidsdoelen. Gemeente Bronckhorst Het toeristisch-recreatieve beleid van gemeente Bronckhorst is vastgelegd in hun ‘Beleidsvisie recreatie en toerisme gemeente Bronckhorst’ uit 2020. Dit beleid is minder actueel en de gemeente wil het graag actualiseren. De ambitie is daarin als volgt geformuleerd: “De vrijetijdssector is een belangrijke sector voor de gemeente, niet alleen als het gaat om de bijdrage aan de economie en werkgelegenheid, maar ook als het gaat om de leefbaarheid in onze mooie gemeente. Om hierbij het onderste uit de kan te kunnen halen, is het van belang dat de gemeente Bronckhorst zich, samen met de toeristisch-recreatieve ondernemers en andere betrokkenen binnen de gemeente, hard maakt voor een vitale en toekomstgerichte sector. Wij hebben de ambitie om de recreatie en toerisme sector de komende jaren fors te laten groeien tot een sector van meer formaat. Met als resultaat een stimulering van de lokale economie, meer omzet en meer banen, en een betere leefomgeving voor onze eigen inwoners.” Om deze ambitie te realiseren richt de gemeente zich op de volgende vier speerpunten: •
Uitwerking van het profiel naar productontwikkeling en marketing
•
Een heldere organisatiestructuur en toeristische informatievoorziening
•
Kennisdeling, samenwerking en facilitering ondernemers en andere stakeholders
•
Regionale inbedding in de Achterhoek
Gemeente Dinkelland Het toeristisch-recreatieve beleid voor gemeente Dinkelland is vastgelegd in het gezamenlijk ambitiedocument van de gemeenten Dinkelland en Tubbergen: ‘Ambitiedocument recreatie & toerisme’. Deze gemeenten sluiten voor de visie aan op ‘Vrij zijn in Twente’ van Twente Marketing en de veertien Twentse gemeenten en stellen geen eigen visie op. Het ambitiedocument voor Dinkelland en Tubbergen geeft handvatten voor investeringen en beleid. In dit Twentse beleid is ‘balans’ het sleutelwoord voor de toeristisch-recreatieve sector. Dit is vertaald naar de volgende ambitie: “Voor ons is de leefbaarheid en de brede welvaart (Bruto Twents Geluk) van onze inwoners het grootste streven. We zien dat de toeristische sector daarin een belangrijke bijdrage levert. Daarvoor moeten we inzetten op een nog sterkere samenwerking in het gebied. Met behoud van het eigen karakter van elke gemeente zorgen we dat we onze krachten bundelen, grenzen laten vervagen en als één sterke regio doorgroeien. De toeristische sector werkt als katalysator om het gebied optimaal tot bloei te laten komen en alle inwoners daarvan te laten profiteren. 39
We ontwikkelen nieuw aanbod waar de gewenste bezoeker op af komt én waarvan onze inwoners blij worden.” Deze ambitie hebben gemeenten Dinkelland en Tubbergen verder uitgewerkt in de volgende programmalijnen: •
Bestemmingsmanagement gericht op het behouden van balans. Daarvoor zijn data en monitoring van drukte belangrijk.
•
Profilering op basis van cultuur en landschap.
•
Onweerstaanbaar aanbod gericht op het ontwikkelen en stimuleren van (nieuw) gebiedseigen aanbod.
•
Samenwerking versterken in de sector.
Gemeente Borger-Odoorn Gemeente Borger-Odoorn heeft haar beleid vastgelegd in de ‘Visie Recreatie & Toerisme Borger-Odoorn 2025-2030’. Hierin verschuift de focus van economische ontwikkeling naar het vinden van evenwicht tussen economische kansen en de draagkracht van de leefomgeving. De ambitie is als volgt geformuleerd: “BorgerOdoorn is een levendige gemeente die trots is op haar cultuurhistorie, waardevolle natuurgebieden en karakteristieke dorpen. We streven ernaar deze kernkwaliteiten te beschermen en te versterken. Tegelijkertijd bieden we ruimte aan een bloeiende vrijetijdseconomie die bijdraagt aan de brede welvaart. Ons verblijfs- en dagrecreatieve aanbod is kwalitatief sterk, duurzaam en divers en ontwikkelt zich in balans met de draagkracht van de leefomgeving van onze inwoners.” De gemeente werkt daar aan met behulp van de volgende doelstellingen: •
Behoud en versterking van de kernkwaliteiten van Borger-Odoorn
•
Stimuleren van duurzaam en kwalitatief recreatief aanbod
•
Spreiding van bezoekers in tijd en ruimte
•
Verbinding tussen toerisme en leefbaarheid
•
Stimuleren van samenwerking en kennisdeling
Constateringen Op basis van de vergelijking van de verschillende beleidsstukken zien we de volgende sterke punten en mogelijke leerpunten voor het beleid van gemeente Berkelland: •
Dinkelland richt zich op het ontwikkelen van gebiedseigen aanbod, en legt een expliciete link met (immaterieel) cultureel en landschappelijk erfgoed. Er wordt aangesloten op (Twentse) verhaallijnen. Het accent op gebiedseigen aanbod en de uitwerking in beleid zijn voor Berkelland ook interessant om te volgen of te bekijken.
•
In Dinkelland wordt expliciet aangegeven dat ontwikkelingen van toeristisch-recreatieve bedrijvigheid gemonitord worden met het oog op de balans tussen landschapskwaliteiten, de leef- en werkomgeving voor inwoners en de groeimogelijkheden van de toeristische sector. De gemeente adviseert initiatiefnemers en ondernemers, en past waar nodig beleid en (toeristische) voorzieningen aan. Ook voor Berkelland kan dit relevant zijn, gezien de spanning tussen toerisme en horeca in het buitengebied.
•
Een sterk punt van het beleid van Borger-Odoorn is dat er in een apart hoofdstuk (hoofdstuk 8) duidelijk uitgaven en inkomsten naast elkaar zijn gezet. Door dit zo expliciet inzichtelijk te maken kan het bijdragen aan het feit dat raadsleden het belang van recreatie en toerisme zien en draagt het bij aan hun begrip van de inkomsten en uitgaven op gemeentelijke schaal. Het beleid van gemeente Berkelland geeft hier slechts in mindere mate inzicht in, maar bundelt deze informatie niet in één hoofdstuk of paragraaf. Dit helpt raadsleden bij het zien van het belang van recreatie en toerisme en de context van inkomsten en uitgaven op gemeentelijke schaal.
•
In vergelijking met de andere drie gemeenten richt gemeente Berkelland zich sterker op de toeristische (basis) infrastructuur van fiets-, wandel-, MTB- en ruiterpaden. Dit sluit aan bij de regionale focus van de Achterhoek en het belang van landschapsbeleving door wandelen en fietsen in Berkelland. Deze inhoudelijke aansluiting van het beleid op de inzet voor de Achterhoek is sterk.
•
Berkelland kiest hierbij expliciet voor een gebiedsgerichte benadering, aansluitend op het plattelandsbeleid. Dit houdt in dat Berkelland expliciet benoemd dat er op het platteland allerlei 40
opgaven samenkomen, waaronder recreatie en toerisme. Er wordt uitgelegd welke opgaven er zijn en op welke speerpunten ingezet wordt (zie ook programmabegroting 2025). Dit kan per gebied verschillen. We zagen de link met het plattelandsbeleid bij de andere gemeenten minder expliciet terug.
6.3 Leerpunten op basis van de benchmark Op basis van de constateringen van de benchmark kunnen de volgende leerpunten voor gemeente Berkelland worden geformuleerd: 1. Focus op gebiedseigen aanbod en cultureel erfgoed Gemeente Dinkelland legt expliciet de nadruk op het ontwikkelen van gebiedseigen toeristisch-recreatief aanbod, met een duidelijke link naar cultureel en landschappelijk erfgoed. Dit wordt verder gepromoot door aansluiting op Twentse verhaallijnen. Voor de gemeente kan het waardevol zijn om meer te focussen op de ontwikkeling van het aanbod dat specifiek gericht is op de identiteit van de regio en erfgoed. Daarvoor kan de gemeente Dinkelland als voorbeeld worden gezien. 2. Financiële transparantie Gemeente Borger-Odoorn maakt duidelijk inzichtelijk hoe de inkomsten en uitgaven van recreatie en toerisme zich verhouden. Gemeente Berkelland kan overwegen om in een apart hoofdstuk of paragraaf in het beleid op te nemen waarin de financiële effecten van recreatie en toerisme (inkomsten vs. Uitgaven en economische impact) expliciet worden gemaakt. Dit vergroot het begrip bij beleidsmakers en raadsleden over het belang van deze sector voor de lokale economie. Daarnaast draagt dit ook bij aan het vergroten van het draagvlak voor het beleid. 3.
Versterking samenwerking ondernemers en stakeholders Zowel gemeente Bronckhorst als Dinkelland leggen de nadruk op samenwerking met toeristische ondernemers en andere betrokkenen. In gemeente Berkelland verloopt dat gedeeltelijk via de regiocoördinator, maar versterking is mogelijk. Dit kan helpen bij het stimuleren van netwerkvorming en samenwerking tussen ondernemers en andere stakeholders, bij uitwisseling tussen de kernen en tussen de kernen en het agrarisch gebied en gezamenlijke productontwikkeling.
41
Bijlage 1 Geïnterviewde personen en organisaties Organisatie Regiocoördinator Achterhoek Toerisme Voorzitter Bedrijvenkring Berkelland Beleidsmedewerker recreatie en toerisme Strategisch adviseur platteland Portefeuillehouder recreatie en toerisme Toeristisch-recreatieve ondernemers Beleidsmedewerker Nieuwe Energie Beleidsmedewerker Fysieke leefomgeving/RO Beleidsmedewerker sport, cultuur, erfgoed en bewegen Beleidsmedewerker economie Beleidsmedewerker APV / bijzondere wetten Beleidsmedewerker Veiligheid Beleidsmedewerker wegbeheer
42
Hoe? Gesprek Gesprek Gesprek en werkbijeenkomst Gesprek en werkbijeenkomst Gesprek Groepsgesprek Werkbijeenkomst Werkbijeenkomst Werkbijeenkomst Werkbijeenkomst Werkbijeenkomst Werkbijeenkomst Werkbijeenkomst
Bijlage 2 Leefstijlvinder Vrijetijdsgedrag verklaard in leefstijlen De leefstijlen voor recreatie & toerisme geven inzicht in de vrijetijdswensen- en behoeften van Nederlanders. Deze leefstijlen laten zien waar mensen in hun vrije tijd of op vakantie behoefte aan hebben. En wat de verschillen hierin zijn. Het ene 55+ koppel is het andere niet. De één wil namelijk rust en regelmaat, de ander juist drukte en sensatie. Leefstijlen gaan hiermee een stap verder dan de traditionele indeling van doelgroepen zoals oud, jong, gezinnen, koppels, veel te besteden, weinig te besteden enzovoort. Vier basis leefstijlen geven inzicht in drijfveren In de basis kent Nederland vier leefstijlen met ieder hun eigen manier van in het leven staan: creatief, harmonieus, controlerend en veilig. De leefstijlen baseren zich op het wetenschappelijke model BSR™, wat staat voor Brand Strategy Research van SAMR. Dit model ontrafelt de drijfveren van mensen en wat te doen om mensen in beweging te krijgen. Van oorsprong is het model gericht op marketing (welke boodschap, welke tone of voice en via welk kanaal zijn de groepen te bereiken), maar het wordt steeds vaker ook gebruikt voor productontwikkeling (welk aanbod sluit aan op de leefstijlen). De basisleefstijlen onderscheiden zich van elkaar aan de hand van twee gedragsverklarende dimensies.
De horizontale as is de sociologische as en maakt onderscheid tussen mensen die gericht zijn op de groep of omgeving (familie, vrienden, enzovoort.) of juist op de eigen persoon (ego). De verticale psychologische as maakt onderscheid tussen mensen die gemakkelijk hun emoties tonen en contact maken (extravert) en mensen die emoties eerder onderdrukken en meer op zichzelf zijn (introvert). Door deze dimensies met elkaar te kruisen, ontstaan vier kwadranten. Door te kijken naar de mate waarin iemand op de groep of ego is gericht en de mate waarin mensen meer ingetogen of meer uitgelaten zijn, kunnen we groepen selecteren die kenmerkend zijn voor vrijetijdsbesteding.
Figuur 4 Vier basis leefstijlen op basis van twee gedragsverklarende dimensies (bron: Leefstijlvinder) Elke groep heeft eigen voorkeuren. Meer informatie vindt u op www.leefstijlvinder.nl. 43
AVONTUURZOEKERS Avontuurzoekers zijn avontuurlijke, creatieve en extraverte mensen die gericht zijn op zelfontwikkeling. Ook omschrijven ze zichzelf als intelligent en ondernemend. In hun vrije tijd zijn ze opzoek naar avontuur, uitdaging, kennis, inspiratie, nieuwe ervaringen, creatief bezig zijn en het lokale leven ervaren. Ondanks dat ze extravert zijn en geïnteresseerd zijn in anderen vinden ze het fijn om alleen op pad te gaan, omdat ze dan hun eigen gang kunnen gaan. Avontuurzoekers ondernemen graag outdoor activiteiten, volgen graag creatieve cursussen/workshops en houden van rondtrekken/groepsreizen. PLEZIERZOEKERS Plezierzoekers zijn spontane, avontuurlijke, sociale, vrolijke en impulsieve mensen. De naam van deze groep zegt het al: plezierzoekers zijn op zoek naar gezelligheid, entertainment en plezier. Met andere woorden: het zijn échte gezelligheidsdieren. Ze zoeken de gezelligheid het liefst op met een groep mensen en vinden het minder fijn om alleen te zijn. Voor hen staat plezier hebben in het leven op nummer één. Een dag niet gelachen, is een dag niet geleefd! Plezierzoekers gaan graag uit, houden van festivals en bezoeken graag plekken als casino’s, escaperooms en pretparken. HARMONIEZOEKERS Harmoniezoekers zijn sociale, vrolijke, zachtaardige en gemoedelijke mensen. Ze zijn van het ‘doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg’.
Ze gaan er in hun vrije tijd vaak op uit met het gezin om samen te genieten, te ontspannen en plezier te maken. Ook trekken ze vaak op met familie, vrienden, en kennissen. In het leven hechten ze veel belang aan geborgenheid, gastvrijheid en vriendschap. Ze zijn opzoek naar een goede balans tussen dingen ondernemen en rustig aan doen. Ze houden van activiteiten als picknicken, naar de kinderboerderij of winkelen voor hun plezier. VERBINDINGSZOEKERS Verbindingszoekers zijn behulpzame, hartelijke en rustige mensen. Ze zijn geïnteresseerd in anderen en ze combineren het nuttige graag met het aangename. Vakantie en vrije tijd betekent voor de verbindingszoeker ontspanning, genieten, gezelligheid, rust en stilte en tijd voor elkaar. Voor verbindingszoekers zijn gastvrijheid, sociale verbondenheid en ‘doe maar gewoon’ belangrijke waarden. Daarnaast vinden ze het belangrijk om er voor elkaar te zijn. Ze doen graag vrijwilligerswerk en zijn graag in de natuur. RUSTZOEKERS Rustzoekers zijn kalme, behulpzame, zachtaardige en bedachtzame mensen. Ze gaan relatief weinig op vakantie of een dagje uit, ze blijven het liefst in de buurt van hun huis. Ze omschrijven zichzelf ook wel als ‘huiselijk’ en ‘gewone mensen’. Ze houden van rust en regelmaat en voelen zich het meest op hun gemak in hun eigen, vertrouwde omgeving.
Ze vinden het fijn om alleen te zijn en een beetje te tuinieren, te vissen, te klussen of tv te kijken. INZICHTZOEKERS Inzichtzoekers zijn bedachtzame, introverte, rationele en leergierige mensen. In hun vrije tijd hebben ze veel aandacht aan zelfontwikkeling en ze willen hun tijd dan ook graag bewust en nuttig besteden. Als ze activiteiten ondernemen doen ze graag nieuwe kennis en inzichten op. Ze vinden het niet erg om alleen te zijn, want dan kunnen ze hun eigen gang gaan en hun hoofd leeg maken om weer helemaal op te laden. Ze houden van informatie: meten is weten! Ze houden van de natuur en bezoeken graag musea of bezienswaardige gebouwen.
44
STIJLZOEKERS Stijlzoekers zijn gedreven, doelgerichte, ambitieuze, ondernemende en zelfverzekerde mensen. Ze houden van exclusiviteit, luxe en comfort. Tijdens hun vakantie of een dagje weg worden ze graag geprikkeld, dus er mag veel te doen zijn. Daarnaast zijn ze sportief: ze zijn graag zelf in beweging of bezoeken sportwedstrijden. Stijlzoekers zijn graag onder gelijkgestemden, die waarden als ambitie, uitdaging en daadkracht met hen delen. Stijlzoekers ondernemen graag luxe(re) activiteiten als golfen, een sauna bezoeken of varen met een bootje
45
Bijlage 3 Acties beleid 2025-2028 De vijf speerpunten uit het beleid 2025-2028 zijn geconcretiseerd in onderstaande twintig acties. Doel Actie 1) Vitaliteit verblijf- en dagrecreatie Vitaliteitsprogramma Verblijfsrecreatie Achterhoek voortzetten Jaarronde opening minicampings toestaan en omzetten in regulier beleid Onderzoek uitbreiding kampeerplekken Huidige wet- en regelgeving horecamogelijkheden in buitengebied toetsen 2) Toeristische infrastructuur Voortzetten samenwerking routebureau Stichting Achterhoek Toerisme en landschapsbeheer Gelderland* Verbeteren netwerken en routes (wandel, fiets, mountainbike, ruiteren)* Ondersteunen realisatie nieuwe routes* Verder uitrollen smaakroutes Onderzoek permanent oefentraject survivalruns Ontwikkelen kinderroutes Ontwikkelen grensoverschrijdende routes 3) Informatievoorziening en Continueren financiering regiocoördinator Stichting Achterhoek gastheerschap Toerisme* 4) Benutten ontwikkelpotentie Berkel, Faciliteren initiatieven toeristische ontwikkelpotentie kernen, kernen en buitengebied buitengebied en Berkel* 5) Zichtbaarheid vrijetijdsaanbod Continueren financiering regiocoördinator Stichting Achterhoek vergroten Toerisme* Overkoepelend Voortzetten samenwerking Stichting Achterhoek Toerisme* Voortzetten samenwerking Achterhoekse gemeente via regionale Vrijetijdsagenda* Lokale (cross-sectorale) projecten stimuleren en ondersteunen
met kennis en/of middelen* Ondernemers en organisatie in de vrijetijdssector op de hoogte houden van de ondersteuningsmogelijkheden van de Achterhoekse vrijetijdsagenda en andere regelingen Organiseren toeristisch-recreatieve netwerkbijeenkomst Oprichten lokaal platform/klankbordgroep toerisme** *De acties die een sterretje bevatten laten overeenkomsten zien met de acties die zijn opgenomen in het beleid uit 2021. Dit zijn acties waarvoor de gemeente de inzet uit 2021 voortzet in het nieuwe beleid. ** Een lokaal platform/klankbordgroep toerisme is tot op heden nog niet opgericht en daarom opnieuw opgenomen in het herijkte beleid. De huidige beleidsmedewerker recreatie en toerisme heeft deze actie overgenomen van zijn voorganger, maar heeft voorrang gegeven aan het leren kennen van de ondernemers. Dit is nodig om een gedegen keuze te maken voor ondernemers die in de klankbordgroep kunnen plaatsnemen. Daarnaast is er tot op heden geen vrij besteedbaar budget waar ondernemers over kunnen meebeslissen. Het streven is om deze klankbordgroep in 2026 op te richten.
46
Bijlage 4 Functiebeschrijving beleidsmedewerker en regiocoördinator De beleidsmedewerker recreatie en toerisme werkt aan de uitvoering van het toeristisch-recreatief beleid en bijbehorende acties. In aanvulling daarop is er een regiocoördinator Berkelland, die in dienst is van Stichting Achterhoek Toerisme. Beide functies hebben andere rollen en taken. Deze worden hieronder beschreven. Functiebeschrijving beleidsmedewerker recreatie en toerisme De beleidsmedewerker recreatie en toerisme is in dienst van gemeente Berkelland en is verantwoordelijk voor het uitvoeren van het toeristisch-recreatief beleid en advisering binnen de gemeentelijke organisatie. Daarin heeft hij de volgende vier rollen en taken: •
Vraagbaak en verbinder: als accountmanager is de beleidsmedewerker vanuit de gemeente het eerste aanspreekpunt voor VVV’s/TIP’s en ondernemers uit de vrijetijdssector van Berkelland.
•
Opstarten en uitvoeren van projecten uit de uitvoeringsagenda 2026-2028 die onderdeel uitmaakt van het beleidsstuk ‘Beleef het in Berkelland’ (2025). Dat doet de beleidsmedewerker al dan niet samen met relevante stakeholders uit de sector.
•
Beoordelen en adviseren over ruimtelijke plannen die betrekking hebben op de vrijetijdssector aan de hand van de recentelijk vernieuwde ‘beleidskaders verblijfsrecreatie’ (2022).
•
In samenwerking met de regiocoördinator de kwaliteit en het onderscheidend vermogen van het toeristisch-recreatieve product van Berkelland als onderdeel van het merk Achterhoek verhogen. Onder andere door jaarlijks een kennis- en netwerkdag voor ondernemers uit de vrijetijdssector te organiseren.
Functiebeschrijving regiocoördinator De regiocoördinator dient als verbinder tussen de gemeente, ondernemers, maatschappelijke partners en de regionale context van de Vrijetijdsagenda Achterhoek. Zij werkt binnen de volgende vijf werkvelden: • Productontwikkeling: ontwikkelen inspiratiemagazine en videoreeks. •
Toeristische infrastructuur: ontwikkeling van routes samen met ondernemers.
•
Verbinder: netwerkbijeenkomsten, nieuwsbrieven, contacten ondernemers, bezoek bijeenkomsten.
•
Marketing & promotie: onderhoud website, inspiratieblogs geven, onderhoud Instagram en Facebook, toeristisch magazine en vakantiekrant.
•
Gastheerschap & kennis: coördinatie recreatieve informatie richting lokale/regionale media, algemene contacten, meedenken VVV’s en Toeristische Informatiepunten.
Kortom: •
De beleidsmedewerker werkt beleidsmatig binnen de gemeente, de regiocoördinator opereert uitvoerend in de regionale context.
•
De beleidsmedewerker richt zich op beleid, advisering en uitvoering van gemeentelijke toeristische projecten. De regiocoördinator richt zich op productontwikkeling, marketing, gastheerschap en netwerkvorming. De beleidsmedewerker is ambtelijk aanspreekpunt voor ondernemers en toetst initiatieven aan beleidskaders. De regiocoördinator verbindt gemeente, ondernemers en partners om de vrijetijdssector zichtbaar en aantrekkelijk te maken.
•
•
De inzet van de regiocoördinator zorgt voor een directe verbinding tussen de regionale speerpunten van regio Achterhoek en de uitvoering daarvan op lokaal niveau.
47
Bijlage 5 Opbrengsten ambtelijke bijeenkomst Op 27 oktober 2025 is een ambtelijke bijeenkomst georganiseerd in het kader van het rekenkameronderzoek naar het toeristisch-recreatief beleid. In deze bijlage is een kort verslag van deze bijeenkomst opgenomen. Invloed van recreatie en toerisme op andere beleidsvelden Energie •
Recreatie kan bijdragen aan bewustwording en gedragsverandering (duurzaamheid zichtbaar en beleefbaar).
•
Toeristische voorzieningen versterken lokale vraag naar duurzame energie, waarmee innovatieve oplossingen kunnen ontstaan (bijv. Smart Energy Hubs).
•
Recreatiegebieden bieden ruimte voor multifunctioneel gebruik.
Fysieke Leefomgeving • Recreatiedruk vraagt om bescherming van natuur en rust: beleid moet balanceren tussen benutten en beschermen. • Recreatie en toerisme is slechts één van de ruimtevragers; keuzes nodig in schaarse ruimte. •
Nieuwe concepten (resorts, tiny houses) versterken de ruimtelijke druk en noodzaak tot het maken van keuzes in de openbare ruimte.
Sport, cultuur, erfgoed en bewegen •
Recreatie en toerisme maken investeringen rendabel door grotere bezoekersstromen.
•
Toerisme helpt erfgoed ontsluiten en beleefbaar maken.
Platteland •
Recreatie draagt bij aan vitaliteit van het platteland in de breedste zin van het woord (reuring, instandhouding voorzieningen, verdienmodellen, onderhoud van het landschap, mobiliteit).
Economie •
Recreatie en toerisme zorgen voor banen, inkomsten, retail en horeca, versterken centra en bedrijvigheid (stimuleren lokale economie).
APV/Bijzondere Wetten • Vraag naar horeca en evenementen neemt toe door recreatie en toerisme, waardoor beleid moet meebewegen (bijv. paracommercie, alcoholverstrekking). Veiligheid •
Andere bezoekers dan alleen inwoners brengen andere veiligheidsrisico’s (drankgebruik, drukte, toezicht, infrastructuur).
Wegbeheer •
Grotere routes en hogere gebruikersdruk vragen extra onderhoud, kwaliteitsnormen en investeringen in paden, bewegwijzering en veiligheid.
Invloed van andere beleidsvelden op recreatie en toerisme Energie •
Netcongestie belemmert uitbreiding en verduurzaming van recreatiebedrijven (geen voorkeurspositie).