Rekenkameronderzoek - Recreatie en toerisme in de gemeente Berkelland
Tekst van het document
Onderzoek Recreatie en Toerisme Gemeente Berkelland
13 april 2026
1
Inhoudsopgave Bestuurlijke nota 1.
Inleiding
5
2.
1.1 Aanleiding 1.2 Doel en onderzoeksvragen 1.3 Bevindingen 1.4 Conclusies 1.5 Aanbevelingen Bestuurlijke reactie Onderzoeksvragen en onderzoeksaanpak
5 5 5 7 8 10 13
3.
2.1 Onderzoeksvragen 2.2 Werkwijze 2.3 Indeling rapport Vrijetijdseconomie in Berkelland
13 13 14 15
4.
3.1 Karakterisering toerisme en recreatie in Berkelland 3.2 Economisch en maatschappelijk effect toerisme en recreatie 3.3 Type doelgroepen en bezoekers Berkelland 3.4 Toeristenbelasting Beleidsconstructie
15 16 16 17 18
5.
4.1 Terugblik: van 2008 tot en met 2025 18 4.2 Opbrengsten beleid 19 4.3 Ontwikkeling van capaciteit en middelen 23 4.4 Huidig beleid: Beleef het in Berkelland 2026-2028 – herijking van het beleidsstuk uit 202124 4.5 Aansluiting doelen en behoeften 28 4.6 Lokale en regionale invloed recreatie en toerisme 28 4.7 Invloed recreatie en toerisme op andere beleidsvelden en andersom 31 Toekomstige ontwikkelingen 33
6.
5.1 Toekomstige ontwikkelingen 5.2 Vergroten bijdrage recreatie en toerisme aan leefbaarheid en lokale economie Benchmark
33 35 37
6.1 Selectie gemeenten 6.2 Vergelijking gemeenten 6.3 Leerpunten op basis van de benchmark Bijlage 1 Geïnterviewde personen en organisaties
37 37 41 42
Bijlage 2 Leefstijlvinder
43
Bijlage 3 Acties beleid 2025-2028
46
Bijlage 4 Functiebeschrijving beleidsmedewerker en regiocoördinator
47
Bijlage 5 Opbrengsten ambtelijke bijeenkomst
48
Bijlage 6 Onderbouwing keuze benchmarkgemeenten
51
2
Rapportage Opdrachtgever Rekenkamer Berkelland William van Deursen, voorzitter André de Boer, lid Anne-Linde Oldenhof, lid Borculo, 13 april 2026 Contactpersoon Laura Lenting, secretaries laura.lenting@gemeenteberkelland.nl (0545) 250 809 Uitvoerder Bureau BUITEN Wittevrouwensingel 100 3514 AM Utrecht 030-231 89 45 www.bureaubuiten.nl Projectleider Anneke van Mispelaar anneke.vanmispelaar@bureaubuiten.nl +31 (0)6 218 250 61
3
Voorwoord In 2025 heeft de Rekenkamer Berkelland besloten een onderzoek te starten naar het recreatie- en toerismebeleid van de gemeente Berkelland. Dit besluit volgde op een inventarisatie onder raadsleden naar mogelijke onderzoeksonderwerpen, een vooronderzoek en verdiepende gesprekken met de ambtelijke organisatie, waarbij dit thema als meest relevant naar voren kwam. Bovendien voldeed het onderwerp aan de vooraf door ons vastgestelde selectiecriteria voor onderzoek. Op basis van dit onderzoek bieden wij de gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie inzicht in wat het recreatie- en toerismebeleid van Berkelland tot nu toe heeft opgeleverd en in hoeverre het beleid nu en in de toekomst bijdraagt aan de ontwikkeling en versterking van de recreatie- en toerismesector. Daarnaast brengen wij de effecten op aanpalende beleidsgebieden in kaart, zoals leefbaarheid en de lokale economie. Wij nodigen u graag uit om het voorliggende rapport te lezen. Tot slot bedanken wij Bureau Buiten dat het onderzoek in opdracht van ons heeft uitgevoerd en alle interne en externe stakeholders die hebben bijgedragen aan het onderzoek voor hun inbreng. Namens de rekenkamer Berkelland, William van Deursen, voorzitter André de Boer, lid Anne-Linde Oldenhof, lid Laura Lenting, secretaris Borculo, 14 april 2026
4
Bestuurlijke nota 1. Inleiding 1.1 Aanleiding Recreatie en toerisme zijn belangrijke pijlers voor gemeente Berkelland. Het draagt bij aan de leefbaarheid van de kernen, het lokale vestigingsklimaat, werkgelegenheid en het imago van de gemeente. Door de breedte van het beleidsterrein hebben recreatie en toerisme ook invloed op andere beleidsterreinen binnen de gemeente. De rekenkamer wil daarom weten of de potentie en de impact van het beleidsterrein recreatie en toerisme voldoende tot uiting komt in het beleid en de inzet.
1.2 Doel en onderzoeksvragen Recent heeft de gemeente het toeristisch-recreatief beleid herijkt, en de Herijking toeristische visie Beleef het in Berkeland met uitvoeringsagenda 2026-2028 vastgesteld. Maar voor de koers de komende jaren zijn inzichten uit rekenkameronderzoek zeer welkom. Uit vooronderzoek door de Rekenkamer blijkt namelijk dat er behoefte is aan strategische inzichten over mogelijke blinde vlekken in het beleid, de rol en positie van de gemeente in relatie tot regionale samenwerking, de inzet van middelen en capaciteit en de doorwerking van recreatie en toerisme op andere beleidsterreinen. In voorliggend onderzoek wordt beschreven hoe de uitvoering van het beleid heeft bijgedragen aan de gestelde doelen en hoe de gemeente in de toekomst nog beter kan bijdragen aan het behalen van deze doelen, door onder meer scherpe beleidskaders en rolneming. Het doel van dit onderzoek is daarmee tweeledig: 1. Inzicht in en een beschrijving van hoe het huidige beleid heeft bijgedragen aan de eerder gestelde doelen voor de toeristisch-recreatieve sector. 2. Inzicht in hoe de gemeente in de toekomst nog beter kan bijdragen aan het behalen van doelen, door onder meer beleidskaders en rolneming. De centrale onderzoeksvraag is als volgt geformuleerd.
Wat heeft het Recreatie- en Toerismebeleid van de gemeente Berkelland opgeleverd, in hoeverre draagt het beleid nu en in de toekomst bij aan de ontwikkeling en versterking van de R&T-sector en aanpalende beleidsterreinen, zoals leefbaarheid en lokale economie? Hieruit zijn drie hoofdvragen gedestilleerd: • Wat heeft het recreatie- en toerismebeleid van de gemeente Berkelland tussen 2021 en 2024 opgeleverd? • •
Draagt het huidige beleid bij aan de ontwikkeling en versterking van de R&T-sector en de aanpalende beleidsterreinen (leefbaarheid en lokale economie) ook in vergelijking met andere gemeenten? Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd om de positieve impact van recreatie en toerisme lokaal te vergroten?
1.3 Bevindingen Hieronder worden de eerste twee hoofdvragen beantwoord. De derde hoofdvraag wordt beantwoord in paragraaf 1.5 ‘aanbevelingen’. (1) Wat heeft het recreatie- en toerismebeleid van de gemeente Berkelland tussen 2021 en 2024 opgeleverd? De ambitie uit het beleid ‘Beleef het in Berkelland 2021 – actualisatie van het beleidsstuk vastgesteld in 2008 luidt als volgt: “In Berkelland zien we de ruimte, kansen en mogelijkheden om onze vrijetijdssector verder te ontwikkelen en versterken. Hierdoor versterken we onze lokale economie en zorgen we ervoor dat de leefbaarheid wordt verhoogd. De groei van de vrijetijdssector mag echter niet ten koste gaan van waar we zo 5
trots op zijn: onze prachtige omgeving en onze ‘Achterhoekse’ cultuur. We willen daarom, in nauwe samenwerking met partijen uit andere sectoren, inzetten op een waardevolle, verantwoorde en duurzame ontwikkeling op een manier die past bij Berkelland.” Daarbij wordt expliciet benoemd dat de vrijetijdssector gezien wordt als middel om een belangrijke bijdrage te leven aan een prettige leefomgeving. Groei an sich is daarmee niet langer het doel, maar de toeristische sector wordt gezien als belangrijk middel om bij te dragen aan een waardevolle leefomgeving. In de periode 2021-2024 zijn vrijwel alle acties uit het uitvoeringsprogramma uitgevoerd zoals gepland. Daarbij gaat het onder meer om het actualiseren van de kaders voor verblijfsrecreatie, de verbetering van het routenetwerk, de professionalisering van de informatievoorziening en de netwerkbijeenkomsten voor ondernemers. Deze acties sluiten aan bij de koers die in 2021 is ingezet, waarbij recreatie en toerisme nadrukkelijk worden gezien als middel om bij te dragen aan een aantrekkelijke leefomgeving en een vitale lokale economie. Enkele voorgenomen plannen zijn niet volledig gerealiseerd. Zo zijn de benutting van de toeristischrecreatieve potentie van de Berkel en de verdere doorontwikkeling van de lokale centra slechts deels uitgevoerd onder meer vanwege beperkt beschikbare middelen.
Hierdoor kan de bijdrage van de toeristische sector aan een prettige leefomgeving minder goed uit de verf komen dan geambieerd. De uitbreiding van de capaciteit van de beleidsadviseur recreatie en toerisme, van 0,5 FTE in 2019 tot 1 FTE sinds 2023, en de inzet van een regiocoördinator (die lokaal bekostigd wordt) hebben de uitvoeringskracht vergroot en gezorgd voor meer continuïteit in de uitvoering. Dit heeft bijgedragen aan draagvlak in de sector en aan een betere verbinding tussen lokaal en regionaal beleid. Kanttekening hierbij is dat voor een belangrijk onderdeel van het beleid, de inzet van de regiocoördinator, structurele financiering ontbreekt. De sector heeft zich in gemeente Berkelland de afgelopen jaren mede door het gevoerde beleid positief ontwikkeld, wat blijkt uit de groei van het aantal overnachtingen, banen en vestigingen. In vergelijking met de in dit onderzoek geselecteerde benchmarkgemeenten Bronckhorst, Dinkelland en Borger-Odoorn laat Berkelland een soortgelijk ontwikkelingspad zien. De gemeente bevindt zich, vergeleken met de referentiegemeenten, echter niet in de kopgroep qua omvang en intensiteit van recreatie en toerisme. Het aantal banen en overnachtingen in Berkelland is in absolute zin en per inwoner wat lager, vergeleken met de benchmarkgemeenten.
(2) Draagt het huidige beleid bij aan de ontwikkeling en versterking van de R&T-sector en de aanpalende beleidsterreinen, ook in vergelijking met andere gemeenten? Het huidige recreatie- en toerismebeleid “Beleef het in Berkelland 2026-2028 – herijking van het beleidsstuk uit 2021” vormt een inhoudelijk samenhangend kader voor de verdere ontwikkeling van de sector en de bijdrage daarvan aan leefbaarheid en lokale economie. Het beleid sluit goed aan op de regionale ambities in de Achterhoek en de regionale vrijetijdsagenda. De ambitie uit het herijkte beleid komt één op één overeen met de ambitie uit het beleid van 2021. Hiermee blijft de focus van de gemeente op kwalitatieve groei, passend bij toeristisch Berkelland. Stakeholders waarderen de continuïteit van beleid, de actualiteit en de regionale verankering. Ondernemers ervaren de bijdrage van de regiocoördinator en de regionale samenwerking als waardevol. Wel geven zij aan dat het nieuwe beleid uit 2025 nog redelijk onbekend is binnen de sector. Invloed van andere beleidsvelden op toerisme en recreatie De toeristisch-recreatieve sector en bijbehorend beleid raken aan verschillende andere beleidsvelden en doelen van deze beleidsvelden. Die impact is er ook andersom: ander beleid heeft invloed op toerisme en recreatie.
We zien dat de aansluiting van het beleid van belangrijke beleidsvelden op het toeristisch-recreatief beleid niet op alle punten optimaal is. Het beleid voor horeca in het buitengebied is strikt en beperkt de mogelijkheden voor dagrecreatieve ontwikkelingen waar horeca deel van uitmaakt. Dit wordt als een belemmering voor de sector gezien. Verder blijkt dat de budgetten voor het beheer van de fietspaden niet in lijn zijn met de ambities voor wandelen en fietsen, ondanks dat fietsen enorm belangrijk is voor recreatie en 6
toerisme in Berkelland en de Achterhoek. Als laatste kan er meer synergie worden gerealiseerd met het beleid voor de lokale centra en beleid voor erfgoed. Inspelen op trends en toekomstige ontwikkelingen Om ervoor te zorgen dat het beleid ook in de toekomst bijdraagt aan de ontwikkeling en versterking van de R&T-sector en aanpalende beleidsvelden, is het van belang dat het beleid inspeelt op trends en ontwikkelingen. Belangrijke ontwikkelingen die invloed hebben op toerisme en recreatie in de toekomst in Berkelland zijn a) vergrijzing en bevolkingsgroei en de daarmee gepaard gaande druk op de ruimte en de behoefte aan recreatie; b) het groeiende belang van en behoefte aan routerecreatie voor inwoners en gasten; c) transities in de landbouwsector en het platteland en d) de impact van veranderend winkelgedrag op de aantrekkelijkheid van de kernen. Het beleid van de gemeente speelt ten dele in op deze ontwikkelingen. •
Er wordt een integrale benadering toegepast voor de recreatiebehoefte van zowel inwoners als gasten, evenals voor de ruimte die nodig is voor ondernemers. Dit kan nog meer worden meegenomen in het ruimtelijk beleid, zoals in de omgevingsvisie, omgevingsprogramma’s en sectoraal beleid.
•
De groeiende behoefte aan route-recreatie, zoals wandelen en fietsen, wordt erkend. De budgetten voor beheer en onderhoud van fietspaden zijn echter (te) krap. De budgetten voor beheer en onderhoud en de ontwikkeling van de fiets- en wandelpaden moeten op peil blijven om de kwaliteit te behouden, en om aan te sluiten bij de behoeften en (regionale) ambities. Recreatie en toerisme zijn interessant voor nevenfuncties en opvolgfuncties voor agrarische bedrijven. En hoewel hier in het beleid ruimte voor is, passen nieuwe concepten en initiatieven niet áltijd in het bestaande beleid. Voldoende beleidsruimte en passende regelgeving is daarom nodig. Mogelijk moeten er ook scherpe keuzes worden gemaakt om bepaalde gebieden te ontwikkelen of juist te beschermen.
•
•
De levendigheid van de kernen hangt naast winkels steeds meer af van beleving, evenementen en toeristisch-recreatieve voorzieningen. De beleidsmedewerker en regiocoördinator zorgen voor de verbinding met wat er in de dorpskernen gebeurt, zowel de fysieke inrichting als de organisatie, maar de capaciteit en inzet hiervan zijn beperkt. In het centrumbeleid moet hier ook meer aandacht aan gegeven worden.
1.4 Conclusies 1.
2.
3.
4.
Gemeente Berkelland beschikt over een gedragen recreatie- en toerismebeleid dat duidelijke resultaten oplevert, en goed aansluit op regionale ambities. Mede dankzij de beschikbare capaciteit van de beleidsmedewerker toerisme en recreatie en de regiocoördinator heeft het beleid geleid tot uitvoering van de vastgestelde plannen en een verdere professionalisering van het beleid. De uitvoering is grotendeels conform planning verlopen. Daarmee heeft het beleid bijgedragen aan een versterking van recreatie en toerisme in de gemeente. Wel zijn er een tweetal acties niet (volledig) uitgevoerd, waaronder het lokaal samenwerkingsplatform en de plannen voor de lokale centra. Daarnaast blijkt dat het herijkte beleid uit 2025 nog niet onder alle ondernemers bekend is. Er is onbenut potentieel. Uit de benchmark blijkt dat, in vergelijking met de benchmarkgemeenten, Berkelland zich in de middenmoot bevindt wat betreft de omvang en intensiteit van de recreatie- en toerismesector. Hierdoor zien we ruimte voor verdere ontwikkeling en groei van het aandeel van de toeristisch-recreatieve sector in de totale economie. Verdere ontwikkeling is kansrijk. Denk bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van kwalitatief sterk aanbod voor dagrecreatie, voor inwoners en gasten. Beleid speelt deels in op toekomstige ontwikkelingen.
Er zijn belangrijke ontwikkelingen die de toekomst van recreatie en toerisme in Berkelland beïnvloeden, zoals vergrijzing, de groeiende behoefte aan routegebonden recreatie, transities in de landbouwsector, en veranderend winkelgedrag. Hoewel het beleid van de gemeente gedeeltelijk inspeelt op deze trends, zijn er enkele aandachtspunten rondom capaciteit, budgetten en integraliteit. Het ontbreekt aan structureel budget voor beleidsuitvoering, inclusief de regiocoördinator. Voor beleidsuitvoering en de regiocoördinator is alleen incidenteel budget gereserveerd. Deze onzekerheid rondom de middelen maakt de uitvoering van het beleid kwetsbaar. Het ontwikkelen van recreatie en toerisme vraagt een lange adem en het maken van langetermijnplannen. 7
5.
Integraliteit met andere beleidsvelden kan verbeterd worden. De samenhang tussen toerisme- en recreatiebeleid met andere beleidsvelden is niet altijd vanzelfsprekend. Het beleid voor horeca in het buitengebied vraagt aandacht, evenals de budgetten voor beheer van de fietspaden. Verbeterkansen zijn er voor de inzet van het beleid voor de lokale centra en beleid voor erfgoed.
1.5 Aanbevelingen Op basis van de bevindingen en conclusies zijn de volgende aanbevelingen geformuleerd. Het nummer van de aanbeveling correspondeert met het nummer van de conclusie. Aanbevelingen voor het college 1. Onderzoek of er behoefte is aan een samenwerkingsplatform. De ambitie om een lokaal platform op te richten is nog niet gerealiseerd. In andere gemeenten is zo’n platform succesvol (b.v. in Dinkelland en Bronckhorst), wat laat zien dat het een waardevol ‘instrument’ kan zijn. Een lokaal toeristisch platform is een informeel netwerk met vaak verschillende toeristisch-recreatieve actoren, zoals ondernemers op het vlak van verblijf, dagrecreatie, agrotoerisme, cultuurpartijen, evenementenorganisatoren en natuurpartners. In het netwerk wordt kennis uitgewisseld en kunnen initiatieven worden ontplooid. Het kan tevens dienen als klankbord voor uitvoering en toekomstig beleid. De gemeente kan het platform benutten om stakeholders te infomeren en te betrekken bij het beleid. Tegelijkertijd zijn ondernemers bekend met het beleid van de vorige periode en zijn zij tevreden met de continuïteit. De aanbeveling is dan ook om te onderzoeken in hoeverre er behoefte is aan een lokaal platform, en welke doelen stakeholders daarbij nastreven. 2. Blijf inzetten op recreatie en toerisme voor lokale economie en leefbaarheid.
Stimuleer toeristischrecreatieve ontwikkelingen in buitengebied en dorpscentra. Overweeg fysieke ingrepen en centrummanagement, en focus op ondernemerschap en beleving in het buitengebied. Er is nog potentieel voor de verdere ontwikkeling van recreatie en toerisme in het buitengebied en in de dorpscentra. De plannen voor de dorpscentra, onderdeel van speerpunt 4 van het beleid, zijn niet overal volledig gerealiseerd, wat jammer is met het oog op de toeristisch-recreatieve potentie. Aanbeveling is om de dorpscentra toeristisch-recreatief te versterken. Naast fysieke ingrepen, kan ook centrummanagement1 daarbij behulpzaam zijn. Een andere suggestie om onbenut potentieel te benutten is om naast acties voor de infrastructuur, in het buitengebied te investeren in erfgoed en landschapsbeleving. Speel hierbij in op diverse doelgroepen, zoals avontuurzoekers, plezierzoekers, stijlzoekers en inzichtzoekers. Denk hierbij aan onderscheidend aanbod, bijvoorbeeld gelinkt aan cultuurhistorie en landschappelijke troeven van Berkelland. Ook voldoende planologische ruimte voor ondernemerschap in het buitengebied is hierbij van belang (zie ook aanbeveling 5). 3. Integreer recreatie- en toerismebeleid in omgevingsbeleid en speel in op toekomstige ontwikkelingen.
Met het oog op de trends en ontwikkelingen is het nodig om recreatie en toerismebeleid te integreren in omgevingsbeleid en daarin ook rekening te houden met de groeiende behoefte aan recreatie in de woonomgeving en de veranderende landbouwsector. Ook zijn voldoende middelen voor fietspaden en andere routerecreatie van belang evenals aantrekkelijkheid en organisatie van de lokale centra, en inzetten op beleving in het kader van erfgoed. Hierdoor kan de sector nog meer versterkt worden, met meer positieve impact op de lokale economie en leefbaarheid. Aanbevelingen voor gemeenteraad en college 4. Bespreek structurele opname van budgetten voor beleidsuitvoering in de begroting. Om continuïteit en stabiliteit te waarborgen is het zeer wenselijk om over structureel en voldoende budget te beschikken. Het gaat met name om structureel budget voor beleidsuitvoering (inclusief de regiocoördinator) en voldoende budget voor instandhouding van de kwaliteit van de fietspaden. Incidentele en te krappe budgetten maken de uitvoering kwetsbaar en zijn onvoldoende voor de langetermijnplanning.
1 Centrummanagement wordt ingezet voor het vergroten van de levendigheid en aantrekkelijkheid, en het bevorderen van de samenwerking tussen lokale ondernemers voor bijvoorbeeld activiteiten en evenementen.
8
5.
Bepaal toeristisch-recreatieve ambities en laat deze doorwerken in andere beleidsvelden en regelgeving. Dit gaat onder meer om omgevingsbeleid, horecabeleid en het daaraan gekoppelde vergunningenbeleid. Neem de recreatiebehoefte op in ruimtelijke plannen, zorg bijvoorbeeld voor groene uitloopruimte bij woningbouw. Bepaal wat wenselijk is ten aanzien van horeca in het buitengebied en vertaal dat in regelgeving.
9
Bestuurlijke reactie C: E. Kok T: 0545-250 250 E: info@gemeenteberkelland.nl Bezoekadres: Marktstraat 1, Borculo
Rekenkamer Berkelland De heer W. van Deursen Marktstraat 1 7271 AX BORCULO
Zaaknummer : Onderwerp : Verzonden :
1450769 Bestuurlijk wederhoor onderzoek recreatie- & toerismebeleid 31 maart 2026
Geachte heer van Deursen, Op 6 maart 2026 hebben wij van u het rapport van het onderzoek naar het recreatieen toerismebeleid in de gemeente Berkelland ontvangen. Wij danken u hartelijk voor de toezending. U stelt ons in de gelegenheid om binnen vier weken onze bestuurlijke reactie op het rapport te geven, zoals bedoeld in artikel 185, tweede lid, van de Gemeentewet. In deze brief leest u onze reactie. Bestuurlijke wederhoor Wij zijn de rekenkamer dankbaar voor het gedane onderzoek. Het college herkent de bevindingen van het onderzoek, die goed aansluiten op het ingezette beleid. Verschillende aanbevelingen worden in de huidige toeristisch-recreatieve uitvoeringsagenda ‘Beleef het in Berkelland 2026-2028’ al opgepakt, waaronder: - Verkenning of de huidige wet- en regelgeving voor horecamogelijkheden in het buitengebied nog afgestemd is op de huidige ontwikkelingen in de sector en de marktvraag. - Het project ‘Het verhaal van Berkelland’ voorziet grotendeels in de aanbeveling ‘inzetten op beleving in het kader van erfgoed’. - Aan voorstel invulling centramanagement wordt gewerkt op initiatief Bedrijvenkring Berkelland. Wij vinden het aan een volgend college en de nieuw te installeren raad om verdere opvolging te geven aan de conclusies en aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek, en een standpunt in te nemen over het al dan niet overnemen van deze conclusies en aanbevelingen. 10
Wij kijken daarom met belangstelling uit naar de behandeling van uw rapport in de gemeenteraad. Heeft u nog vragen? Neem dan contact op met de heer E. Kok, telefoonnummer 0545-250 213. Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Berkelland, de secretaris, de burgemeester,
drs. J. Jonker
drs. J.H.A. van Oostrum
11
Nawoord De Rekenkamer Berkelland dankt het college voor de schriftelijke bestuurlijke wederhoorreactie. Wij constateren dat enkele van onze aanbevelingen reeds in de uitvoeringsagenda ‘Beleef het in Berkelland 2026–2028’ door het huidige college zijn opgepakt, waaronder de verkenning van wet- en regelgeving voor horecamogelijkheden in het buitengebied, het project ‘Het verhaal van Berkelland’ ter versterking van erfgoedbeleving, en de ontwikkeling van centramanagement-initiatieven. Dit stemt ons positief. Tegelijkertijd wekt de reactie bij ons de indruk dat de nadruk vooral ligt op uitvoeringsgerichte en detailmatige aspecten. Wij willen daarom benadrukken dat ook de strategische kant van de aanbevelingen expliciet aandacht verdient. Recreatie en toerisme moeten een structurele plaats krijgen in beleid voor ruimtelijke ordening, leefomgeving, economie en dorpscentra, en in het beheer van de openbare ruimte. Toeristisch recreatieve ambities dienen expliciet te worden meegewogen bij overige beleidskeuzes, inclusief de vraag in hoeverre deze ambities worden ondersteund met voldoende middelen en prioriteit. Wij onderstrepen verder de noodzaak van heldere opvolging door het nieuwe college.
Het is van belang dat concrete keuzes en tijdslijnen worden vastgesteld voor de resterende aanbevelingen, met meetbare doelstellingen, toewijzing van verantwoordelijkheden en periodieke voortgangsrapportage, zodat de beoogde effecten voor recreatie en toerisme daadwerkelijk worden gerealiseerd. Wij zien met belangstelling de behandeling van het rapport in de gemeenteraad tegemoet. Tot slot willen wij alle interne en externe stakeholders die hebben bijgedragen aan het onderzoek bedanken voor hun inbreng.
12
Nota van Bevindingen 2. Onderzoeksvragen en onderzoeksaanpak 2.1 Onderzoeksvragen De centrale onderzoeksvraag in dit onderzoek is als volgt: “Wat heeft het Recreatie- en Toerismebeleid van de gemeente Berkelland opgeleverd, in hoeverre draagt het beleid nu en in de toekomst bij aan de ontwikkeling en versterking van de R&T-sector en aanpalende beleidsterreinen, zoals leefbaarheid en lokale economie?” Deze centrale vraagstelling is verder uitgewerkt in de volgende drie hoofdvragen: A. Wat heeft het toerisme & recreatie beleid van de gemeente Berkelland tussen 2021 en 2024 opgeleverd? B. Draagt het huidige beleid bij aan de ontwikkeling en versterking van de R&T-sector en de aanpalende beleidsterreinen (leefbaarheid en lokale economie), ook in vergelijking met andere gemeenten? C. Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd om de positieve impact van recreatie en toerisme lokaal te vergroten? Per hoofdvraag worden de volgende deelvragen beantwoord: (A) Wat heeft het recreatie & toerisme beleid van de gemeente Berkelland tussen 2021 en 2024 opgeleverd? 1. Hoe heeft het beleidsveld zich ontwikkeld in de gemeente (investeringen, inzet fte’s)? 2.
Welke resultaten heeft het beleid opgeleverd in de afgelopen jaren en sluit dat aan bij de beoogde resultaten? (B) Draagt het huidige beleid bij aan de ontwikkeling van en versterking van de R&T-sector en de aanpalende beleidsterreinen? 3. Hoe ziet het huidige beleid eruit, welke doelen en ambities dient het beleid? 4. Sluiten de doelen en acties aan bij de behoeften van de R&T sector in de gemeente? 5. Welke rol en welke invloed heeft de gemeente de afgelopen jaren gehad op R&T gebied, zowel lokaal als regionaal? 6. Wat is de invloed van R&T op andere beleidsvelden, en andersom wat is de invloed van andere beleidsvelden op R&T? 7. Hoe verhoudt het gemeentelijk beleid zich tot het regionale beleid? In welke mate versterkt lokaal beleid het regionale beleid en andersom? (C) Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd om de positieve impact van recreatie en toerisme lokaal te vergroten? 8. Welke (toekomstige) ontwikkelingen doen zich voor en hoe kan daar lokaal op ingespeeld worden? 9. Welke mogelijkheden heeft de gemeente (nog meer) om de bijdrage van recreatie en toerisme aan leefbaarheid en lokale economie te vergroten? (Zijn er kleine of grote blinde vlekken in het bestaande beleid, bijvoorbeeld in vergelijking met andere gemeenten?)
2.2 Werkwijze Voor de uitvoering van dit rekenkameronderzoek zijn verschillende methoden gebruikt. De uitspraken die in deze rapportage gedaan worden, komen tot stand op basis van informatie die verkregen is uit de volgende vijf methoden: •
Beleidsanalyse: verschillende beschikbare beleidsstukken zijn geanalyseerd om te komen tot een beleidsreconstructie, om achterliggende doelen inzichtelijk te maken en om inzichtelijk te maken hoe het beleid uitgevoerd wordt en of de beoogde resultaten worden behaald of niet.
13
•
(Groeps)interviews: we hebben (groeps)interviews gehouden om meer kwalitatieve informatie op te halen over de ervaring van andere stakeholders met het toeristisch-recreatief beleid van gemeente Berkelland. Voor een overzicht van de partijen die we hebben gesproken zie bijlage 1.
•
Ambtelijke werksessie: we organiseerden een bijeenkomst met verschillende beleidsadviseurs van de gemeente Berkelland over de invloed van andere beleidsvelden op recreatie en toerisme en vice versa. Er is gesproken met beleidsvelden Nieuwe Energie, Fysieke Leefomgeving/RO, Sport, Cultuur, Erfgoed en Bewegen, Platteland, Economie, APV/bijzondere wetten, Veiligheid, Wegbeheer en Recreatie en Toerisme. Voor de opbrengsten van deze werksessie zie bijlage 5.
•
Benchmark: in een benchmark is gemeente Berkelland vergeleken met drie andere gemeenten om eventuele blinde vlekken ten opzichte van andere gemeenten te identificeren. Ook is onderzocht hoe andere gemeenten de bijdrage van recreatie en toerisme aan andere beleidsvelden versterken en wat gemeente Berkelland daar van kan leren.
•
Trends en ontwikkelingen: relevante trends en ontwikkelingen binnen de toeristisch-recreatieve sector zijn op een rij gezet en vertaald naar de betekenis voor gemeente Berkelland.
Het onderzoek is in opdracht van de Rekenkamer uitgevoerd door Bureau BUITEN, advies- en onderzoeksbureau voor het snijvlak van economie en omgeving.
2.3 Indeling rapport Dit rapport is als volgt opgebouwd: 1. In hoofdstuk 3 wordt de vrijetijdssector van gemeente Berkelland beschreven. 2. In hoofdstuk 4 wordt de beleidsreconstructie gepresenteerd. 3. In hoofdstuk 5 wordt ingegaan op belangrijke toekomstige ontwikkelingen en hoe gemeente Berkelland hier mee om kan gaan. 4. In hoofdstuk 6 vindt u de resultaten van de benchmark.
14
3. Vrijetijdseconomie in Berkelland In dit hoofdstuk wordt een korte algemene beschrijving gegeven van de vrijetijdseconomie van de gemeente Berkelland.
3.1 Karakterisering toerisme en recreatie in Berkelland Gemeente Berkelland is een plattelandsgemeente en onderdeel van de Achterhoek. De gemeente kenmerkt zich onder andere door haar veelzijdige en karakteristieke coulisselandschap, bossen, kasteel Ruurlo, de Needse Berg, de esdorpen Geesteren en Gelselaar en rivier de Berkel. De combinatie van rust, ruimte, historische dorpen en recreatieve routes trekt vooral bezoekers die het landelijk gebied willen verkennen. Figuur 1 Gemeente Berkelland
15
3.2 Economisch en maatschappelijk effect toerisme en recreatie De vrijetijdssector is een belangrijke sector voor gemeente Berkelland. Dat blijkt uit de volgende zes punten: • De toeristisch-recreatieve sector in Berkelland is in 2024 met 1150 banen goed voor 6,3% van de totale werkgelegenheid. Op landelijk niveau is dat 6,7% en in provincie Gelderland 6,3% van de totale werkgelegenheid2. •
In de periode 2020-2024 is het aantal banen in de toeristisch-recreatieve sector in Berkelland met 12,7% gestegen van 1020 naar 1150 banen. Op landelijk niveau steeg het met 6,6% en in Gelderland met 12,6%3.
•
Van de 1150 banen in de toeristisch-recreatieve sector bevinden 810 banen zich in de horecasector, wat gelijk staat aan 70,4%4. Dit geeft aan dat de horecasector van belang is voor Berkelland.
•
Er zijn jaarlijks ruim een half miljoen overnachtingen (inclusief overnachtingen op vaste standplaatsen). In 2024 telde gemeente Berkelland 513.708 overnachtingen. Daarmee was Berkelland goed voor circa 12% van de totale aantal overnachtingen in de Achterhoek5. De meeste overnachtingen vonden plaats op campings, gevolgd door bungalowparken/solitaire bungalows en hotels.
•
In 2024 vonden er 1.808.466 dagrecreatieactiviteiten plaats in Berkeland, een stijging ten opzichte van 851.000 in 2022. Het aandeel van Berkelland in de Achterhoek bedroeg daarmee 11%6.
•
Naast dit economisch belang, heeft recreatie en toerisme ook een maatschappelijk belang. Recreanten en toeristen zorgen voor reuring, gezelligheid en bestedingen. Daarmee dragen zij bij aan de leefbaarheid van de dorpen en buurtschappen en zorgen ze voor de instandhouding van voorzieningen. Ook andere niet toeristisch-recreatieve bedrijven met indirecte diensten profiteren van de vrijetijdssector.
•
In 2024 konden inwoners uit Berkelland meedoen aan een onderzoek over recreatie en toerisme. Uit dit inwonersonderzoek7 blijkt dat: o 70% van de inwoners niets mist in het huidige toeristische aanbod in gemeente Berkelland. De 30% die wel iets mist geeft aan graag meer horeca, overnachtingsmogelijkheden en meer mogelijkheden voor activiteiten zouden willen zien. o de meeste inwoners geen overtoerisme ervaren. 47% vindt dat er niet te weinig/niet te veel (dag)toeristen naar Berkelland komen en 35% vindt zelfs dat er (veel) te weinig toeristen komen. o 64% van de inwoners zichzelf trots voelen dankzij de komst van toeristen naar Berkelland. o inwoners over het algemeen tevreden te zijn met toerisme. Ze vinden dat de voordelen opwegen tegen de nadelen (65%) en dat het zorgt voor reuring. 75% vindt dat recreatie en toerisme aangemoedigd mogen worden in gemeente Berkelland.
3.3 Type doelgroepen en bezoekers Berkelland De Nederlandse recreatieve en toeristische bezoekers kunnen ingedeeld worden naar hun vrijetijdsgedrag met de Leefstijlvinder8. Er zijn zeven leefstijlen – avontuurzoekers, plezierzoekers, harmoniezoekers, verbindingszoekers, rustzoekers, inzichtzoekers en stijlzoekers - die laten zien waar mensen in hun vrije tijd of op vakantie behoefte aan hebben. Voor een beschrijving per leefstijl zie bijlage 2. Voor de Achterhoek geldt het volgende: • De meeste inwoners van de Achterhoek zijn rustzoekers (21,8%), harmoniezoekers (15,2%) en verbindingszoekers (14,9). De Achterhoek telt in vergelijking met het gemiddelde voor Nederland relatief veel inwoners met de leefstijl rustzoeker, harmoniezoeker en verbindingszoeker9.
2
Bron: LISA, 2025 Bron: LISA, 2025 Bron: LISA, 2025 5 Bron: Monitor economische betekenis recreatie en toerisme Achterhoek, 2024 6 Bron: Monitor economische betekenis recreatie en toerisme Achterhoek, 2024 7 Bron: Factsheet inwonersonderzoek recreatie en toerisme Berkelland, 2024 8 De Leefstijlvinder is gebaseerd op het wetenschappelijke model BSR (Brand Strategy Research). Zie voor meer informatie bijlage 2. 9 Bron: Leefstijlvinder, Onderzoek vakantiegangers Achterhoek, 2024 3 4
16
•
De meeste inwoners van gemeente Berkelland zijn rustzoekers (20,1%). Daarnaast zijn er veel verbindingszoekers (17%) en plezierzoekers (16%). De avontuurzoekers vormen met 5,6% de kleinste groep10.
•
De vakantiegangers in de Achterhoek zijn grotendeels stijlzoekers (19,1%), inzichtzoekers (17,5%) en plezierzoekers (14,6%)11.
•
Uit het vitaliteitsonderzoek verblijfsrecreatie Achterhoek (2019) blijkt dat het huidige aanbod verblijfsaccommodaties in Berkelland met name aantrekkelijk is voor de harmoniezoekers, rustzoekers en verbindingszoekers. Het aanbod is daarmee tamelijk eenzijdig, en vooral aantrekkelijk voor mensen die met de eigen familie opzoek zijn naar een vakantie waarin het hele gezelschap het naar de zin heeft. Ze zijn vooral opzoek naar gezellig en betaalbaar aanbod.
•
In het verblijfstoerisme in de Achterhoek bestaat ongeveer een kwart van de doelgroep uit buitenlandse gasten (met name Duitse gasten). Voor het dagtoerisme is de Achterhoek grotendeels afhankelijk van binnenlandse gasten (85%), waarvan de meerderheid afkomstig is uit de eigen regio12.
3.4 Toeristenbelasting Opbrengsten Bezoekers van gemeente Berkelland die in de gemeente overnachten betalen per nacht per persoon €1,50 aan toeristenbelasting. Voor seizoen- en jaarplaatsen bij campings hanteert de gemeente forfaitaire tarieven. In 2023 bracht de toeristenbelasting €684.000 op en in 2024 €564.000. De te verwachten opbrengst over 2025 is €538.00013. Dit verschil wordt verklaard door de forfaitaire tarieven voor seizoen- & jaarplaatsen bij campings. Anders zouden de inkomsten in 2024 totaal 513.708 overnachtingen x €1,25 = €642.135 zijn. Het tarief van €1,50 geldt sinds januari 2025 en tot en met 2029 (daarvoor was het tarief €1,25). Met andere woorden: het tarief van €1,50 is in principe voor vijf jaar vastgesteld. De gemeenteraad heeft de mogelijkheid hier bij de jaarlijkse bepaling belastingtarieven in november/december een andere keuze te maken. De opbrengsten van de algemene belastingen, waar de toeristenbelasting onderdeel van uitmaakt, komen ten goede aan de algemene middelen van de gemeente. Vergelijking andere gemeenten Het tarief van €1,50 is lager dan het gemiddelde van €1,98 in Gelderland, en ook lager dan een aantal omliggende gemeenten. Zo hanteert gemeente Lochem een tarief van €2,75 voor hotels (maar voor campings €1,05 en voor overig €1,45), Hof van Twente €1,55 en Haaksbergen €1,75.
Gemeenten Oost Gelre en Bronckhorst hanteren een iets lager tarief, respectievelijk €1,44 en €1,35. In Bronckhorst geldt het tarief van €1,35 voor hotels en B&B’s, voor campings geldt €0,85 per nacht. Zie onderstaande tabellen voor 2025 en 2026. Toeristenbelasting in Berkelland en omliggende gemeenten (2025 en 2026)
10
Bron: Leefstijlvinder, 2025 Bron: Postcodeanalyse Leefstijlvinder, Onderzoek vakantiegangers Achterhoek, 2024 12 Bron: Monitor economische betekenis recreatie en toerisme Achterhoek, 2022 13 Bron: Programmabegroting 2025, gemeente Berkelland 11
17
4. Beleidsconstructie In dit hoofdstuk staat het beleid van gemeente Berkelland centraal en wordt antwoord gegeven op onderstaande hoofd- en deelvragen. (A) Wat heeft het recreatie & toerisme beleid van de gemeente Berkelland tussen 2021 en 2024 opgeleverd? 1. Hoe heeft het beleidsveld zich ontwikkeld in de gemeente (investeringen, inzet fte’s)? 2. Welke resultaten heeft het beleid opgeleverd in de afgelopen jaren (periode t/m 2024) en sluit dat aan bij de beoogde resultaten? (B) Draagt het huidige beleid bij aan de ontwikkeling van en versterking van de R&T-sector en de aanpalende beleidsterreinen? 3. Hoe ziet het huidige beleid eruit, welke doelen en ambities dient het beleid? 4. Sluiten de doelen en acties aan bij de behoeften van de R&T sector in de gemeente? 5. Welke rol en welke invloed heeft de gemeente de afgelopen jaren gehad op R&T gebied, zowel lokaal als regionaal? 6. Hoe verhoudt het gemeentelijk beleid zich tot het regionale beleid? In welke mate versterkt lokaal beleid het regionale beleid en andersom? 7. Wat is de invloed van R&T op andere beleidsvelden, en andersom wat is de invloed van andere beleidsvelden op R&T?
4.1 Terugblik: van 2008 tot en met 2025 Om het huidige beleid op een juiste manier in de context te plaatsen ten behoeve van de beleidsreconstructie, kijken we eerst terug op het beleid in de periode 2008 – 2025. Beleef het in Berkelland – vogelvlucht toeristische ontwikkelingen en Beleidskader voor kamperen 2008 Op 1 januari 2008 is de rijkswet Wet op Openluchtrecreatie (WOR) ingetrokken, waardoor gemeenten zelf verantwoordelijk zijn voor kampeerbeleid- en regels. De gemeenteraad van Berkelland stelde mede daardoor in maart 2008 het toeristisch-recreatief beleid vast: ‘Beleef het in Berkelland – vogelvlucht toeristische ontwikkelingen en Beleidskader voor kamperen’. Dit beleid richtte zich op “Het bevorderen van een sociaal en economisch levensvatbaar toerisme in Berkelland zonder aan de andere kant afbreuk te doen aan het landschap, de natuur, de eigen Achterhoekse cultuur en de lokale economie”. Met andere woorden, er werd voornamelijk ingezet op groei van recreatie en toerisme, werk en economisch succes. Deze focus gold in die periode ook voor de gehele Achterhoek, die groei en versterking van toerisme als specifiek doel in het economisch beleid had opgenomen. Beleef het in Berkelland 2021 – actualisatie van het beleidsstuk uit 2008 In juli 2021 stelde de gemeenteraad van Berkelland het beleid ‘Beleef het in Berkelland – actualisatie van het beleidsstuk uit 2008’ vast.
Verschillende ontwikkelingen in de dertien jaar daarvoor vroegen om een actualisatie van het beleid uit 2008. Deze actualisatie is tevens gebruikt als bouwsteen voor de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan. De ambitie in dit beleidsstuk luidt als volgt: “In Berkelland zien we de ruimte, kansen en mogelijkheden om onze vrijetijdssector verder te ontwikkelen en versterken. Hierdoor versterken we onze lokale economie en zorgen we ervoor dat de leefbaarheid wordt verhoogd. De groei van de vrijetijdssector mag echter niet ten koste gaan van waar we zo trots op zijn: onze prachtige omgeving en onze ‘Achterhoekse’ cultuur. We willen daarom, in nauwe samenwerking met partijen uit andere sectoren, inzetten op een waardevolle, verantwoorde en duurzame ontwikkeling op een manier die past bij Berkelland.” Daarbij wordt expliciet benoemd dat de vrijetijdssector gezien wordt als middel om een belangrijke bijdrage te leven aan een prettige leefomgeving. 18
De doelen uit het beleid van 2021 luiden als volgt: 1. Vergroten van het aantal vitale dagattracties en verblijfsaccommodaties 2. Doorontwikkelen toeristische infrastructuur 3. Toeristische informatievoorziening en gastheerschap verder professionaliseren 4. Toeristisch-recreatieve ontwikkelpotentie van de Berkel, kernen en bijbehorende buitengebieden beter benutten 5. Zichtbaarheid en positie van vrijetijdsaanbod Berkelland vergroten Vergelijking beleid 2008 en 2021 Wanneer het beleid uit 2008 wordt vergeleken met het beleid uit 2021 is een duidelijke koerswijziging te zien. Waar in 2008 de focus gericht is op groei en economisch succes, ligt de focus in 2021 nog steeds op groei, maar met aandacht voor de impact van toerisme en het belang van duurzaam toerisme en balans. Groei an sich is daarmee niet langer het doel, maar de toeristische sector wordt gezien als belangrijk middel om bij te dragen aan een waardevolle leefomgeving. Deze verschuiving is mede te verklaren door landelijke ontwikkelingen en publicaties als ‘Perspectief 2030’ van het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) en ‘Waardevol toerisme’ van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) (beide uit 2019).
4.2 Opbrengsten beleid Deelvraag 2: Welke resultaten heeft het beleid opgeleverd in de afgelopen jaren en sluit dat aan bij de beoogde resultaten?
Belangrijkste bevindingen •
Gemeente Berkelland heeft de afgelopen jaren verschillende doelen uit het beleid behaald, zoals het vergroten van vitale dagattracties en verblijfsaccommodaties en het doorontwikkelen van toeristische infrastructuur. Op het beleidsdoel ‘toeristisch-recreatieve ontwikkelpotentie Berkel, kernen en buitengebied beter benutten’ is verdere ontwikkeling wenselijk.
•
Om deze beleidsdoelen te behalen zijn concrete acties uitgevoerd. Op twee acties na zijn alle acties zoals opgenomen in het uitvoeringsprogramma uitgevoerd. De actie ‘toeristische ontwikkelpotentie kernen en buitengebieden’ is slechts gedeeltelijk uitgevoerd en de actie ‘oprichten lokaal platform toerisme’ is niet uitgevoerd.
Gemeente Berkelland stelt, naast de jaarlijkse p&c cyclus, jaarlijks een voortgangsrapportage. Deze wordt ter informatie aan de gemeenteraad aangeboden. In deze rapportage wordt de voortgang van het toeristischrecreatief beleid beschreven. Op basis van die rapportage, het gesprek met de beleidsmedewerker recreatie en toerisme en het gesprek met de portefeuillehouder hebben we in beeld gebracht of er is uitgevoerd wat er beloofd is en of dat aansluit bij de beoogde resultaten. We kijken hiervoor naar de doelen uit het beleid van 2021. Onderstaande tabel geeft weer of de doelen uit het beleid van 2021 zijn behaald, door middel van stoplichten. Daarnaast is per actie aangegeven of deze actie wel of niet is uitgevoerd (respectievelijk met een groen vinkje of rood kruis). De toelichting per doel volgt na de tabel.
19
Doel 1) Vergroten van het aantal vitale dagattracties en verblijfsaccommodaties Plan van aanpak beleidskaders verblijfsrecreatie Uitkomsten vitaliteit dagrecreatie Opstellen museumvisie
√ √ √
Doel 2) Doorontwikkelen toeristische infrastructuur Verbeteren bestaande fiets-, wandel- mountainbike en ruiternetwerk en -routes Samenwerking met het routebureau Stichting Achterhoek Toerisme voortzetten Onderzoeken onderbrengen bestaande routenetwerk bij routebureau
√ √ √
Doel 3) Toeristische informatievoorziening verder professionaliseren Overlegstructuur gemeente – VVV’s/TIP’s Professionaliseren fysieke locaties VVV’s/TIP’s Updaten TOP’s Plan van aanpak online informatievoorziening Doel 4) Toeristisch-recreatieve ontwikkelpotentie Berkel, kernen en buitengebied beter benutten Onderzoek Saxion Hogeschool Toeristische ontwikkelpotentie kernen, Berkel en buitengebieden
√ √ √ √
√ √
Doel 5) Zichtbaarheid en positie van vrijetijdsaanbod Berkelland vergroten Plan van aanpak zichtbaarheid aanbod Overkoepelende acties
√
Samenwerking Stichting Achterhoek toerisme continueren Samenwerking regionale Vrijetijdsagenda continueren Samenwerking Bedrijvenkring Berkelland Oprichten Lokaal Platform Toerisme* Plan van aanpak lokale data** Plan van aanpak lokale kennisdeling*** Actualiseren Verordening toeristenbelasting Projectengeld (o.a. voor cross-overs)***
√ √ √ √ √ √ √
*) Een lokaal platform/klankbordgroep toerisme is tot op heden nog niet opgericht en daarom opnieuw opgenomen in het herijkte beleid. De huidige beleidsmedewerker recreatie en toerisme heeft deze actie overgenomen van zijn voorganger, maar heeft voorrang gegeven aan het leren kennen van de ondernemers. Dit is nodig om een gedegen keuze te maken voor ondernemers die in de klankbordgroep kunnen plaatsnemen. Daarnaast is er tot op heden geen vrij besteedbaar budget waar ondernemers over kunnen meebeslissen. Het streven is om deze klankbordgroep in 2027 op te richten ter voorbereiding op de nieuwe lokale recreatie & toerisme visie. **) Er is geen plan van aanpak opgesteld, maar er wordt zowel op regionale schaal als op lokale schaal continu data vergaard. Bijvoorbeeld over logiesaccommodaties (via de Landelijke Data Alliantie (LDA)) en het trend data onderzoek van de provincie, waar gemeente Berkelland lokale data uit kan halen. ***) Er is geen plan van aanpak opgesteld, maar er wordt wel veel georganiseerd in het kader van kennisdeling. Denk aan het regionale kennisplein, bijeenkomsten in het kader van het Programma Vitaliteit Vakantieparken en de Berkellandse toeristische netwerkdag met kennisdeling over een actueel thema en ondernemers die innovatieve concepten presenteren. ****) Cross-sectorale ontwikkelingen en projecten zijn iets waar de gemeente continu aan werkt.
Bijvoorbeeld in het kader van ‘het verhaal van Berkelland’ of de Smaakmakers route. 20
Toelichting per doel Doel 1) Vergroten van het aantal vitale dagattracties en verblijfsaccommodaties Gemeente Berkelland heeft drie dingen gedaan om bij te dragen aan het vergroten van het aantal vitale dagattracties en verblijfsaccommodaties. 1. Vitaliteitsprogramma Verblijfsrecreatie Achterhoek Gemeente Berkelland werkt sinds 2022 mee aan het Vitaliteitsprogramma Verblijfsrecreatie Achterhoek. Hiermee stimuleert en ondersteunt de gemeente ondernemers die hun bedrijf willen vitaliseren. Het Vitaliteitsprogramma biedt onder andere de mogelijkheid tot een bedrijfsreview, inspiratietoer en/of advies op maat. De voortgangsrapportage 2024 laat zien dat er tot dan toe acht intakes en vier bedrijfsreviews zijn geweest in gemeente Berkelland. Daarnaast zijn er drie inspiratiesessies en twee toeren georganiseerd in de Achterhoek. 2. Nieuwe beleidskaders verblijfsrecreatie In januari 2023 stelde de gemeenteraad de nieuwe beleidskaders voor verblijfsrecreatie vast: “Beleidskaders verblijfsrecreatie Berkelland 2022”. Om tot deze kaders te komen is een participatieproces doorlopen waarbij verschillende gesprekken zijn gevoerd met ondernemers en een stakeholder bijeenkomst is georganiseerd, waar onder andere ondernemers voor zijn uitgenodigd. Het uitgangspunt van het beleidskader is onderscheidend aanbod aan vitale verblijfsaccommodaties van een goede kwaliteit.
Met deze kaders wordt ruimte geboden aan ondernemers om in te spelen op de snel veranderende markt, zonder daarbij de impact van verblijfsaccommodaties en hun bezoekers op de samenleving en omgeving uit het oog te verliezen. De kaders worden gebruikt om nieuwe initiatieven voor verblijfsaccommodaties te toetsen. 3. Netwerkbijeenkomst In november 2023 organiseerde de gemeente een netwerkbijeenkomst voor de vrijetijdssector waar zo’n 50 ondernemers en organisaties bij aanwezig waren. Deze bijeenkomst richtte zich op het terugblikken op 2023, het uitwisselen van tips en adviezen en online reviewmanagement. Hiermee draagt deze inzet bij aan het vitaliseren van de dag- en verblijfsrecreatie. Doel 2) Doorontwikkelen toeristische infrastructuur Op verzoek van de gemeente heeft het routebureau van Stichting Achterhoek Toerisme regelmatig aanpassingen doorgevoerd in het routenetwerk om het netwerk beter te ontsluiten en te laten leiden langs mooie plekken in de gemeente. De volgende vier concrete projecten zijn uitgevoerd: •
Er zijn een aantal kerkenpaden geïntegreerd in het fietsroutenetwerk.
•
Er zijn twee wandelingen met thema WO II ontwikkeld die geïntegreerd worden in het wandelnetwerk Achterhoek.
•
In juli 2023 is in samenwerking met Stichting Landschapsbeheer Gelderland een derde klompenpad geopend.
•
Er wordt gewerkt aan de uitbreiding van het Achterhoekse mountainbikenetwerk.
Doel 3) Toeristische informatievoorziening en gastheerschap verder professionaliseren De gemeente Berkelland heeft de afgelopen jaren twee inspanningen verricht om het gastheerschap en de toeristische informatievoorziening verder te professionaliseren. 1. Regiocoördinator Berkelland De inzet van de regiocoördinator Berkelland bij Stichting Achterhoek Toerisme is in 2025 opnieuw verlengd voor drie jaar. Zij heeft een belangrijke rol in de toeristische informatievoorziening en het gastheerschap. Samen met de lokale vrijetijdssector en de beleidsadviseur toerisme en recreatie werkt de regiocoördinator aan marketing & communicatie, productontwikkeling, route-ontwikkeling, gastheerschap en het verbinden van de sector op lokaal niveau. Uit de gesprekken is gebleken dat ondernemers de inzet van de
21
regiocoördinator als waardevol en belangrijk bestempelen. De wens is om de inzet van de coördinator structureel te beleggen. 2. Gezamenlijk overleg VVV’s en TIP’s Er vindt twee keer per jaar een gezamenlijk overleg plaats tussen de besturen van de vier Verenigingen voor Vreemdelingenverkeer (VVV’s) en Toeristische Informatiepunten (TIP’s) in Berkelland, de regiocoördinator en de gemeente. Hier vindt afstemming plaats over de ontwikkelingen in de vrijetijdssector en onderlinge samenwerking. Doel 4) Toeristisch-recreatieve ontwikkelpotentie van de Berkel, kernen en bijbehorende buitengebieden beter benutten Gemeente Berkelland heeft de afgelopen jaren ingezet op verschillende acties om bij te dragen aan de ontwikkelpotentie van de Berkel, kernen en bijbehorende buitengebieden. 1. Onderzoek Saxion Hogeschool De gemeente heeft studenten van Saxion Hogescholen opdracht gegeven om de ontwikkelpotentie van de Berkel in relatie tot thema’s (vrijetijds)economie, natuur, landschap, cultuur en sport te onderzoeken. Op basis van deze bevindingen is het thema teruggekomen in de herijking van de beleidsnota ‘Beleef het in Berkelland’ 2025. 2. Ontwikkelpotentie kernen, de Berkel en de buitengebieden De gemeente heeft in drie van de vier centra geïnvesteerd om in te zetten op revitalisering. De vierde kern, Ruurlo, moet nog. De start van het werk staat voor nu gepland voor 2027.
Voor de vernieuwing van het centrum van Borculo is echter slechts budget voor de eerste fase. Voor fase 2 en 3, waaronder het bevaarbaar maken van de Berkel, zijn geen middelen beschikbaar. Het is onduidelijk of op deze manier de potentie van de Berkel en de potentie van het centrum van Borculo voor toeristisch-recreatieve ontwikkelingen optimaal benut worden. Daarom scoort dit punt oranje. Daarnaast zijn de kernen zijn bezig zich verder te ontwikkelen en te profileren. Zo profileert Eibergen zich als Podiumdorp van het Oosten, is er “Mooi in Ruurlo” en “Berkelstad Borculo”. Voor Neede is een toekomst/promotieplan in ontwikkeling. Deze inzet draagt bij aan het vergroten van de bekendheid van de kernen en het benutten van de potentie voor recreatie en toerisme. De uitvoering hiervan ligt bij de centrumondernemers van de verschillende kernen, de VVV’s en de bedrijvenkring. De gemeente is hier vanuit meerdere disciplines bij betrokken en heeft hierin een meedenkende, maar geen beslissende rol. Dit zorgt ervoor dat de inzet en uitwerking per kern verschilt en niet overal gelijk loopt. Doel 5) Zichtbaarheid en positie van vrijetijdsaanbod Berkelland vergroten Gemeente Berkelland heeft zich de afgelopen jaren ingezet om de zichtbaarheid en positie van het vrijetijdsaanbod in Berkelland te vergroten, zowel voor bezoekers als voor eigen inwoners.
De inzet van de regiocoördinator draagt hier in belangrijke mate aan bij (zie ook doel 3). In aanvulling op de werkzaamheden van de regiocoördinator is er in maart 2024 voor het eerst een Toeristische Open Dag Berkelland georganiseerd waar zo’n 30 bedrijven uit de sector aan meededen. Tijdens deze dag is er brede interesse uitgesproken voor een vervolg hierop.
22
4.3 Ontwikkeling van capaciteit en middelen Deelvraag 1: Hoe heeft het beleidsveld zich ontwikkeld in de gemeente (investeringen, inzet fte’s)?
Belangrijkste bevindingen •
Vanaf 2019 is de capaciteit voor recreatie en toerisme geleidelijk toegenomen. Vanaf 2023 is de functie uitgebreid naar 1 FTE (36 uur).
•
Vanaf 2021 is er geen structureel lokaal budget meer voor toerisme en recreatie, maar alleen incidenteel budget. Voor de periode 2026-2028 is er jaarlijks €133.000 beschikbaar.
Naast de ontwikkelingen in het beleid vanaf 2008 tot nu kijken we naar de ontwikkeling van het beleidsveld recreatie en toerisme. We hebben het dan over de ontwikkeling van de beschikbare FTE’s en budgetten vanuit de gemeente. Beschikbare capaciteit in FTE’s in de periode 2019 - 2026 De capaciteit voor recreatie en toerisme bestaat op dit moment uit14: •
1 FTE voor de beleidsmedewerker (36 uur)
•
Een regiocoördinator vanuit Stichting Achterhoek Toerisme die 20 uur per week werkt voor gemeente Berkelland.
Vanaf 2019 heeft de capaciteit in FTE’s voor recreatie en toerisme zich als volgt ontwikkeld: •
In de periode tot aan 2019 was toerisme en recreatie onderdeel van een zogeheten ‘combinatiefunctie’. Er was geen afgebakend aantal uur voor recreatie en toerisme beschikbaar.
•
In 2019 kwam er 18 uur (0,5 FTE) beschikbaar voor recreatie en toerisme
•
In 2023 is er een fulltime functie van 36 uur (1 FTE) voor recreatie en toerisme.
•
Tot aan 2023 ging er een deel van deze fulltime uren ook naar het penvoerderschap van de regionale samenwerking in de Achterhoek. Inmiddels is dit penvoerderschap niet langer belegd bij de beleidsmedewerker recreatie en toerisme, maar bij de strategisch beleidsmedewerker platteland.
De functie recreatie en toerisme is gaandeweg uitgegroeid van een combinatiefunctie naar een fulltime rol. Het MT zag dat de reguliere taken van de beleidsadviseur niet langer binnen de oorspronkelijke 18 uur pasten. Bij de aanstelling van een nieuwe beleidsadviseur in 2019 werd bevestigd dat voor een goede invulling van deze rol meer capaciteit nodig was. De ophoging van de capaciteit voor recreatie en toerisme is daarmee vooral een intern proces geweest. De gemeenteraad heeft in die beslissing geen verdere rol gehad. Tegelijkertijd verviel in 2020 de functie van de regiocoördinator van de gemeente Berkelland door bezuinigingen, waardoor extra taken bij de beleidsadviseur recreatie en toerisme terechtkwamen. In datzelfde jaar vertrok ook de ambtenaar die programmamanager was voor de gemeentelijke samenwerking in de Achterhoek; deze verantwoordelijkheid werd eveneens toegevoegd aan het takenpakket van de beleidsadviseur recreatie en toerisme. In april 2023 is de rol van programmamanager weer losgekoppeld van de beleidsfunctie, het aantal uren (36 uur) voor de beleidsadviseur is hierbij gelijk gebleven. Dit om extra tijd vrij te spelen bij de beleidsadviseur.
14
Voor een beschrijving van deze twee functies, zie bijlage 4.
23
Figuur 2 Ontwikkeling capaciteit beleidsadviseur recreatie en toerisme
Budgetten De budgetten zien er op dit moment als volgt uit: •
Voor het huidige programma, de periode 2026-2028, is jaarlijks €133.000 beschikbaar, inclusief de regio-coördinator.
•
Daarnaast gaat er jaarlijks €87.500 naar de Stichting Achterhoek Toerisme en €35.000 naar de Vrijetijdsagenda Achterhoek.
De budgetten voor recreatie en toerisme hebben zich als volgt ontwikkeld: •
Vanwege bezuinigingen bij de gemeente Berkelland is er vanaf 2021 geen structureel lokaal budget meer beschikbaar voor toerisme en recreatie.
•
In 2021 heeft de gemeenteraad €115.000 (incidenteel budget) beschikbaar gesteld voor de Uitvoeringsagenda 2021-2024.
•
Voor het huidige programma, de periode 2026-2028, is jaarlijks €133.000 beschikbaar, inclusief de regio-coördinator.
•
Daarnaast gaat er jaarlijks €87.500 naar de Stichting Achterhoek Toerisme en €35.000 naar de Vrijetijdsagenda Achterhoek.
4.4 Huidig beleid: Beleef het in Berkelland 2026-2028 – herijking van het beleidsstuk uit 2021 Deelvraag 3: Hoe ziet het huidige beleid eruit, welke doelen en ambities dient het beleid?
Belangrijkste bevindingen • De herijking van het beleidsstuk ‘Beleef het in Berkelland 2026-2028’ is opgedeeld in drie delen: een situatieschets met feiten en trends, een visie en ambitie tot 2030, en een concreet uitvoeringsprogramma met acties. •
De gemeente streeft naar een duurzame en verantwoorde ontwikkeling van de vrijetijdssector, met behoud van de ‘Achterhoekse’ cultuur en natuur. Berkelland heeft deze ambitie uitgewerkt in vijf speerpunten.
•
Deze speerpunten zijn vergelijkbaar met het beleid uit 2021, aangescherpt met een extra focus op duurzaamheid, kwaliteit en maatwerk per kern.
Door onder andere de COVID-19 pandemie hebben er diverse regionale en lokale ontwikkelingen plaatsgevonden die van invloed zijn op de vrijetijdssector. Daarom ontstond de noodzaak de visie uit 2021 te herijken. Deze herijking is vastgelegd in de ‘Beleef het in Berkelland 2026-2028 – herijking van het beleidsstuk uit 2021’ en vastgesteld door de gemeenteraad in april 2025. 4.4.1 Algemene beschrijving beleid De Herijking Beleef het in Berkelland 2026-2028 is opgedeeld in drie delen.
24
1.
2. 3.
Het eerste deel geeft een situatieschets met feiten en cijfers over de vrijetijdssector, trends en ontwikkelingen, resultaten van relevante onderzoeken en een SWOT-analyse. Daarnaast wordt er een overzicht gepresenteerd van belangrijke stakeholders die zich inzetten voor een sterke en aantrekkelijke vrijetijdssector. De gemeente bepaalt de kaders van het speelveld van de vrijetijdssector en bepaalt daarmee welke ontwikkelingen wel of juist niet zijn toegestaan. Het tweede deel is richtinggevend en formuleert een visie en ambitie tot 2030 met uitgangspunten en vijf speerpunten. Deze geven richting aan de gewenste ontwikkeling. Het derde deel brengt concretisering aan in de vorm van een uitvoeringsprogramma, waarin per speerpunt concrete acties worden benoemd die moeten bijdragen aan het behalen van de visie en ambitie tot 2030.
De schematische beleidsreconstructie van het lokale en regionale recreatie- en toerismebeleid is opgenomen in figuur 3 op pagina 23. 4.4.2 Speerpunten beleid De ambitie uit het herijkte beleid luidt als volgt: “In Berkelland zien we de ruimte, kansen en mogelijkheden om onze vrijetijdssector verder te ontwikkelen en versterken. Hierdoor versterken we onze lokale economie en zorgen we ervoor dat de leefbaarheid wordt verhoogd. De groei van de vrijetijdssector mag echter niet ten koste gaan van waar we zo trots op zijn: onze prachtige omgeving en onze ‘Achterhoekse’ cultuur. We willen daarom, in nauwe samenwerking met partijen uit andere sectoren, inzetten op een waardevolle, verantwoorde en duurzame ontwikkeling op een manier die past bij Berkelland. Door met deze insteek de vrijetijdssector de komende jaren te versterken dragen we bij aan een Berkelland waarin het fantastisch is om te wonen, werken en recreëren, of je nu een inwoner, ondernemer of bezoeker bent. Hoe we dit gaan bereiken leggen we hieronder uit”. Daarmee komt deze ambitie één op één overeen met de ambitie uit het beleid van 2021 en blijft de focus van de gemeente het willen groeien, maar met aandacht voor duurzaam toerisme in balans. Er zijn vijf speerpunten geformuleerd om de komende jaren (2026-2028) aan deze ambitie te werken: 1.
Vergroten van het aantal vitale dagattracties en verblijfsaccommodaties Er wordt ingezet op een veelzijdig, onderscheidend en kwalitatief aanbod aan dagattracties en verblijfsaccommodaties die vitaal zijn. Hierbij is het belangrijk om het bestaande aanbod te revitaliseren en nieuw onderscheidend aanbod toe te voegen. 2. Doorontwikkelen toeristische infrastructuur Het is belangrijk om te blijven investeren in de toeristische basisinfrastructuur (fiets-, wandel-, mountainbikeen ruiterpaden) en de beleving ervan. Hierdoor kunnen niet alleen bezoekers, maar ook inwoners zich op een veilige en aantrekkelijke manier genieten van de natuur en het cultureel erfgoed. 3. Toeristische informatievoorziening en gastheerschap verder professionaliseren Door te werken aan het kwaliteitsniveau van de toeristische informatievoorziening en gastheerschap kunnen bezoekers waaronder de eigen inwoners van Berkelland beter geïnformeerd worden, zowel on- als offline. 4.