Rekenkameronderzoek naar het functioneren en de effectiviteit van de Voormekaarteams
Tekst van het document
Voormekaar in Berkelland Een onderzoek naar het functioneren en de effectiviteit van de Voormekaarteams 22 oktober 2025
Rapportage Opdrachtgever Rekenkamer Berkelland William van Deursen, voorzitter André de Boer, lid Anne-Linde Oldenhof, lid Borculo, 22 oktober 2025 Contactpersoon Laura Lenting, secretaris laura.lenting@gemeenteberkelland.nl (0545) 250 809 Uitvoerder RadarAdvies Veemarkt 83 1019 DB Amsterdam (020) 463 50 50 www.radaradvies.nl Onderzoekers Tessy Nelissen (Projectleider) Mark Snijder Annemijn Meijer
2
Voorwoord In 2024 hebben wij als Rekenkamer Berkelland besloten een onderzoek te doen naar het functioneren en de effectiviteit van de sociale wijkteams (Voormekaarsteams) door de gemeente Berkelland. Dit mede naar aanleiding van een door ons gehouden inventarisatie onder de raadsleden, waaruit het als belangrijkste (mogelijk) onderzoekonderwerp naar boven kwam. Ook voldeed het onderwerp aan de vooraf door de ons vastgestelde criteria met betrekking tot de keuze en afweging van een onderzoeksonderwerp. Met de resultaten van dit onderzoek geven wij de gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie inzicht in het functioneren en de doeltreffendheid van de Voormekaarteams. Daarnaast doen wij aanbevelingen om het functioneren van de Voormekaarteams te optimaliseren. Het onderzoek bestaat uit twee delen: Deel 1: Het functioneren van de Voormekaarteams; Deel 2: De ervaringen van cliënten van de Voormekaarteams. Wij nodigen u graag uit om het voorliggende rapport te lezen. Daarin vindt u ook de bestuurlijke reactie van het college van B&W op het rapport. Wij hebben met genoegen kennis genomen van de positieve reactie en de stappen die het college al zet en in de toekomst wil gaan zetten om het functioneren van de Voormekaarteams verder te ontwikkelen.
Tot slot danken wij RadarAdvies - dat het onderzoek in opdracht van ons heeft uitgevoerd - en alle interne evenals externe stakeholders (waaronder inwoners van de gemeente Berkelland) die hebben bijgedragen aan het onderzoek voor hun inbreng. Namens de rekenkamer Berkelland, William van Deursen, voorzitter André de Boer, lid Anne-Linde Oldenhof, lid Laura Lenting, secretaris Borculo, 22 oktober 2025
3
Inhoudsopgave Voorwoord
3
Inhoudsopgave
4
Bestuurlijke nota
5
1. Inleiding
5
1.1 Aanleiding 1.2 Doel en focus 2. Conclusies
5 5 6
2.1 Kaders en sturing 2.2 Organisatie en werkwijze 2.3 Opleiding en ontwikkeling 2.4 Samenwerkingspartners 2.5 Dienstverlening 2.6 Tevredenheid van inwoners 3. Aanbevelingen en aansporingen
6 6 6 6 7 7 7
3.1 Kaders en sturing 3.2 Organisatie en werkwijze 3.3 Samenwerking met externe partners 3.4 Dienstverlening 3.5 Aansporingen Bestuurlijke reactie
7 8 8 8 9 10
Nota van bevindingen
12
4. Onderzoek
12
4.1 Deelvragen 4.2 Normenkader 4.3 Onderzoeksaanpak 5. Beleid, organisatie en inrichting van Voormekaar
12 13 14 15
5.1 Kaders en doelstellingen Voormekaar 5.2 Inrichting Voormekaar 5.3 Ontwikkeling Voormekaar 6. Voormekaar in de praktijk
15 18 21 22
6.1 Kaders en organisatie in de praktijk 6.2 Samenwerking met partners 6.3 Ondersteuning ervaren door inwoners 6.4 Verbetermogelijkheden
22 25 28 33
4
Bestuurlijke nota 1. Inleiding 1.1 Aanleiding In 2015 is de gemeente Berkelland gestart met de Voormekaarteams voor de uitvoering van de – op dat moment nieuwe – taken in het sociaal domein. Er is gekozen om gaandeweg en al lerende de Voormekaarteams en de organisatie uit te bouwen en door te ontwikkelen. In de afgelopen tien jaar hebben daardoor verschillende ontwikkelingen en veranderingen rond Voormekaar plaatsgevonden. Ook de komende jaren zal Voormekaar in beweging blijven. De Voormekaarteams zijn: de toegangspoort naar hulp en ondersteuning voor inwoners met vragen over wonen, geld, werk, gezin, relaties, zorg, eenzaamheid of psychische problemen. Voormekaar is verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wmo en de Jeugdwet. Daarnaast vormt Voormekaar een toegang tot ondersteuning vanuit de Participatiewet, waarvan de uitvoering is belegd bij Fijnder, werkleerbedrijf Oost-Achterhoek. Tot slot voert Voormekaar ook welzijnswerk uit en werkzaamheden rond leerlingenvervoer en de leerplicht.
1.2 Doel en focus In samenspraak met de gemeenteraad wilde de rekenkamer van de gemeente Berkelland haar inzicht in het functioneren van de Voormekaarteams vergroten en daarmee meer inzicht krijgen in de doeltreffendheid van de teams. Daarvoor is dit onderzoek geïnitieerd. Met de resultaten wil de rekenkamer handvatten aanreiken om onderbouwde keuzes te maken voor het optimaliseren van de werking van de Voormekaarteams. Centraal in het onderzoek staat: het functioneren en de effectiviteit van de Voormekaarteams en de mogelijke verbeterpunten ten aanzien van de organisatie en de werking in de praktijk. De nadruk in het onderzoek ligt op de uitvoering van de Wmo en de Jeugdwet, twee kerntaken van de Voormekaarteams. In mindere mate is er aandacht voor hun werkzaamheden op het gebied van participatie en welzijn. Dit is terug te zien in de geïnterviewde samenwerkingspartners (zie bijlage 1).
5
2. Conclusies Dit hoofdstuk gaat in op de conclusies van het onderzoek naar: het functioneren en de effectiviteit van de Voormekaarteams, en de mogelijke verbeterpunten ten aanzien van de organisatie en de werking in de praktijk. Aan de hand van zes thema’s wordt een samenhangend beeld gegeven van waar de Voormekaarteams nu staan en welke stappen nodig zijn om hun impact te vergroten.
2.1 Kaders en sturing De Voormekaarteams werken vanuit duidelijke kwalitatieve richtlijnen als kerntaken, kernwaarden en uitgangspunten, zoals vastgelegd in de geraadpleegde beleidsdocumenten. Voorbeelden hiervan zijn: het hebben van een brede blik met aandacht voor samen- en zelfredzaamheid, normaliserend werken, het bespreken van mogelijke preventieve interventies en het inzetten op zo licht mogelijke oplossingen. De samenwerkingspartners en inwoners geven aan dat ze deze manier van werken terugzien in de praktijk. De kwalitatieve richtlijnen vormen een sterke basis, die de Voormekaarteams houvast geeft, maar ook voldoende ruimte om te doen wat nodig is om vraaggericht brede ondersteuning te bieden en al doende de werkwijze te optimaliseren. In de geraadpleegde documenten ontbreekt een duidelijke koppeling tussen de doelen, wat er gedaan wordt, wat dat oplevert en hoeveel het kost. Dit kan het lastig maken om het functioneren en de dienstverlening van de Voormekaarteams goed te volgen en om kostenbewuste keuzes te maken. Concrete meetbare doelstellingen lijken te ontbreken. Hoewel dit in lijn is met het open karakter van de opdracht van Voormekaar, beperkt dit de mogelijkheden om effectief te sturen op resultaten en kostenbeheersing. Dit bemoeilijkt voor de gemeenteraad de beoordeling of de middelen doelmatig en doeltreffend worden ingezet.
2.2 Organisatie en werkwijze De Voormekaarteams zijn de toegangspoort naar hulp en ondersteuning voor inwoners met vragen over wonen, geld, werk, gezin, relaties, zorg, eenzaamheid of psychische problemen. Daarnaast is Voormekaar verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wmo en de Jeugdwet, en vormt Voormekaar een toegang tot ondersteuning vanuit de Participatiewet. De wijze waarop Voormekaar is georganiseerd sluit hier goed bij aan. Zo bestaan de frontteams van Voormekaar uit medewerkers die generalistisch werken en daarnaast hun eigen specialisme hebben om inwoners met uiteenlopende vragen zo goed mogelijk te kunnen ondersteunen. De Voormekaarteams zijn onderdeel van de gemeentelijke organisatie. Deze positionering stimuleert de samenwerking met andere gemeentelijke afdelingen en aansluiting op lokale voorzieningen en initiatieven. Tot slot zorgt de gebiedsgerichte aanpak van Voormekaar ervoor dat zij laagdrempelig en goed toegankelijk zijn voor inwoners. Voormekaar bestaat uit teams met veel handelingsruimte voor de consulenten. Dit is enerzijds de kracht van de Voormekaarteams. Het geeft consulenten de mogelijkheid om maatwerk toe te passen en passende oplossingen te vinden. De keerzijde hiervan is dat er geen duidelijke afspraken zijn over de invulling van de werkwijze.
Dit komt onder andere naar voren bij de regierol die door de verschillende consulenten anders wordt ingevuld, verschillen in besluitvorming over het al dan niet verlengen of afbouwen van hulp en de soms onduidelijke of inconsistente communicatie naar samenwerkingspartners en inwoners.
2.3 Opleiding en ontwikkeling De teams hebben zich de afgelopen jaren actief ontwikkeld via evaluatie en bijsturing, met toenemende aandacht voor werkprocessen en medewerkers. Uit zowel de geraadpleegde documenten als de gesprekken met de medewerkers van Voormekaar blijkt dat er een uitgesproken visie is op leren en ontwikkelen. Deze visie is terug te zien in het jaarlijkse opleidings- en ontwikkelingsplan voor Voormekaar en komt tot uiting in het ontwikkelaanbod met aandacht voor leren op teamniveau, individueel niveau en casusniveau. Ondanks dit fundament geven medewerkers aan dat het in de praktijk soms lastig is om voldoende tijd en aandacht vrij te maken voor opleiding en ontwikkeling.
2.4 Samenwerkingspartners De samenwerking tussen Voormekaar en externe partners wordt als positief ervaren. De samenwerkingspartners waarderen de deskundigheid en open houding van consulenten, evenals het snelle schakelen. Er lijken korte lijnen te bestaan, veel partners hebben elkaars (persoonlijke) telefoonnummer of lopen even bij elkaar langs om af te stemmen. Dergelijke informele contactmomenten zijn onzes inziens van grote meerwaarde voor inwoners en dragen bij aan een effectieve en integrale aanpak van hun ondersteuningsvragen. Desalniettemin is deze wijze en mate van samenwerken persoonsafhankelijk 6
en daarmee kwetsbaar. Gezien de brede dienstverlening beschikt Voormekaar over een omvangrijk netwerk van samenwerkingspartners. We erkennen dat het niet realistisch is om met iedereen intensief contact te onderhouden. Ook personeelswisselingen maken het onderhouden van duurzame relaties complex. Tijdelijke consulenten richten zich logischerwijs vooral op directe casusafhandeling, waardoor outreachend werken en relatiebeheer onder druk komen te staan.
2.5 Dienstverlening De samenwerkingspartners zijn positief over de dienstverlening van Voormekaar. Wel is een tweetal verbeterkansen benoemd. Samenwerkingspartners geven aan dat Voormekaarteams momenteel vooral reactief opereren binnen hun preventieve rol: meldingen worden opgepakt zodra ze binnenkomen. Een kans is daarom het versterken van het proactief signaleren, met als doel ook die inwoners te bereiken die zich nog niet bij Voormekaar of andere hulpverleners hebben gemeld. Daarnaast is uit de interviews met samenwerkingspartners naar voren gekomen dat er potentieel ligt in het intensiveren van de samenwerking met het maatschappelijk voorliggend veld. Voormekaar zou meer kunnen inzetten op preventieve collectieve voorzieningen waarbij meerdere inwoners tegelijk worden bediend.
2.6 Tevredenheid van inwoners De meeste inwoners komen bij de Voormekaarteams terecht op eigen initiatief of op advies van een professional, zoals een begeleider of hulpverlener. Uit de door inwoners ingevulde vragenlijsten blijkt dat de ondersteuning van Voormekaar in brede zin als positief wordt ervaren. Hoewel enkele respondenten een negatieve ervaring deelden, geven de meeste respondenten aan dat Voormekaar en de geboden ondersteuning hebben bijgedragen aan verbetering in hun situatie. Met name het keukentafelgesprek wordt als waardevol gezien. Inwoners voelen zich gesteund door de medewerkers en merken dat zij door de ondersteuning beter in staat zijn hun leven vorm te geven zoals zij dat willen. Vooral inwoners ouder dan 70 jaar geven aan dat zij zich dankzij Voormekaar beter kunnen redden in het dagelijks leven. Naast deze positieve signalen worden ook verbeterpunten genoemd. Het is voor inwoners niet altijd duidelijk wat de rol en functie van Voormekaar is en hoe het proces na een aanvraag verloopt. Er is behoefte aan duidelijkheid over wat inwoners kunnen verwachten. Wat is de werkwijze, wie neemt wanneer contact op, hoe lang duurt een traject? Sommige inwoners hebben het gevoel dat er veel initiatief van henzelf wordt verwacht. Er is behoefte aan sneller en persoonlijker contact, kortere wachttijden, duidelijke vraagverheldering en realistische indicaties.
Dit onderstreept het belang van het actiever managen van verwachtingen.
3. Aanbevelingen en aansporingen In dit hoofdstuk worden zes aanbevelingen gedaan aan het college, die zowel de organisatie als de dagelijkse uitvoering kunnen versterken. Daarnaast wordt de gemeente aangespoord om extra aandacht te hebben voor drie aspecten. Met de voorgestelde verbeterpunten krijgt het college beter zicht op doelmatigheid en doeltreffendheid (aanbeveling 1 en 2) en kunnen de Voormekaarteams hun maatschappelijke meerwaarde vergroten (aanbeveling 3 t/m 6). Tot slot staan er nog diverse zaken die in de gaten dienen te worden gehouden.
Bedoeld voor het college: 3.1 Kaders en sturing Aanbeveling 1: Versterk de monitoring van de Voormekaarteams. Onze aanbeveling is om de monitoring van de Voormekaarteams te versterken. Hiervoor dienen er systematisch gegevens verzameld en geanalyseerd te worden over de dienstverlening, de uitkomsten en bijbehorende kosten. Voorbeelden hiervan zijn: het aantal keukentafelgesprekken, indicaties en doorverwijzingen, de duur van de ondersteuning, en de bijbehorende uitgaven. Door deze informatie structureel bij te houden, ontstaat een helder beeld van wat de Voormekaarteams doen, wat het oplevert en wat het kost. Dit beeld kan in relatie tot de gestelde doelen worden teruggekoppeld aan het college en de gemeenteraad, en draagt bij aan het maken van weloverwogen beleidskeuzes. Bovendien maakt gerichte monitoring het mogelijk om patronen te herkennen in hulpvragen, waar vervolgens (collectief) aanbod voor kan worden ontwikkeld.
7
Aanbeveling 2: Formuleer samen met de Voormekaarteams concrete, meetbare doelstellingen. Onze aanbeveling aan het college is om samen met de Voormekaarteams concrete, meetbare doelstellingen te formuleren. Doelstellingen die gekoppeld zijn aan monitoringsinformatie maken het eenvoudiger om te sturen op resultaat en op kosten. Voorbeelden van concrete, meetbare doelstellingen zijn: het aantal verwijzingen naar het voorliggend veld, doorlooptijden en cliënttevredenheid. Door jaarlijks te bepalen in hoeverre het gerealiseerde afwijkt van de streefwaarden en na te gaan wat de redenen hiervan kunnen zijn, ontstaat meer inzicht in verbeterkansen. Daarnaast kunnen dergelijke doelstellingen helpen om de aandacht van de Voormekaarteams te richten op specifieke ambities, zoals een optimale benutting van het voorliggend veld. Van belang is dat dit niet leidt tot veel extra administratieve lasten en dat het de organisatie niet op slot zet.
3.2 Organisatie en werkwijze Aanbeveling 3: Breng op onderdelen meer uniformiteit aan in de werkwijze van Voormekaar. Onze aanbeveling is om op onderdelen meer uniformiteit aan te brengen in de werkwijze van Voormekaar, bijvoorbeeld bij het invullen van de regierol en de samenwerking met partners. Daarmee wordt rust bij samenwerkingspartners en inwoners gecreëerd. Door meer uniformiteit weten zij beter wat ze kunnen verwachten. Daarnaast wordt ook meer rust en overzicht bij de Voormekaarteams gecreëerd. Het biedt de medewerkers meer duidelijkheid over de invulling van hun rol en werkwijze. Ze hoeven niet langer alles zelf in te schatten. Dit kan op den duur leiden tot een tijdsbesparing. Het behouden van voldoende handelingsruimte blijft essentieel. Om meer eenduidigheid te creëren, kan het helpen om tijdens casuïstiekbesprekingen ook stil te staan bij de invulling van de rol en werkwijze. Door samen praktijkvoorbeelden te bespreken, kan een gezamenlijk beeld ontstaan en kunnen afspraken gemaakt worden. Voorbeelden zijn: Wie is in deze casus de regisseur? Wat verstaan we daar precies onder? Wat betekent dat voor de communicatie naar de inwoners toe, de te nemen beslissingen en de samenwerking? Wanneer is het moment om hulp af te bouwen? Welke handelingslijnen volgen we bij specifieke situaties en keuzes?
3.3 Samenwerking met externe partners Aanbeveling 4: Breng meer structuur aan in de samenwerking met externe partners. Onze aanbeveling is om meer structuur aan te brengen in de samenwerking met externe partners. Naast afstemming over lopende casussen, is het wenselijk om met meer samenwerkingspartners afspraken te maken over periodieke contactmomenten en overlegvormen. Voorbeelden hiervan zijn goed voorbereide casusoverleggen, of terugkerende bijeenkomsten gericht op elkaar beter leren kennen en het delen van ontwikkelingen. Deze vormen van periodiek contact bieden houvast, versterken het onderlinge vertrouwen en dragen bij aan een stabiele samenwerking. Gezien de brede dienstverlening beschikt Voormekaar over een omvangrijk netwerk van samenwerkingspartners. We erkennen dat het niet realistisch is om met iedereen intensief contact te onderhouden. Het draait om het strategisch inzetten van tijd: partners hoeven niet intensief gekend te worden, maar wél voldoende om elkaar vlot en doelgericht te vinden. Een praktische oplossing is het invoeren van een lichte vorm van accountmanagement, waarbij iedere medewerker fungeert als vast contactpersoon voor een geselecteerd aantal partners. Ook personeelswisselingen maken het onderhouden van duurzame relaties complex.
Tijdelijke consulenten richten zich logischerwijs vooral op directe casusafhandeling, waardoor outreachend werken en relatiebeheer onder druk komen te staan. Een achtervangstructuur, zoals een buddy-systeem, kan hierbij uitkomst bieden. Bij uitval of wisseling van medewerkers waarborgt dit de continuïteit in casusbegeleiding en het contact met samenwerkingspartners. Hoewel deze maatregelen aanvankelijk extra tijd en inzet vragen, leveren ze op termijn winst op in de vorm van effectievere samenwerking en snellere afstemming.
3.4 Dienstverlening Aanbeveling 5: Versterk het proactief signaleren. Onze aanbeveling is om binnen de dienstverlening van Voormekaar het proactief signaleren te versterken, met als doel ook die inwoners te bereiken die zich nog niet bij Voormekaar of andere hulpverleners hebben gemeld. Denk bijvoorbeeld aan het gericht signaleren in buurthuizen, op scholen of bij huisartsenpraktijken. De uitvoering van de wet Vroegsignalering schulden is een goed voorbeeld van proactief signaleren. Hoewel dit aanvankelijk meer tijd kost, kan het op de lange termijn bijdragen aan het voorkomen van complexere problematiek en daarmee ook de kosten binnen het sociaal domein reduceren.
8
Aanbeveling 6: Zet in op preventieve collectieve voorzieningen. Onze aanbeveling is om in de dienstverlening van Voormekaar meer in te zetten op preventieve collectieve voorzieningen waarbij meerdere inwoners tegelijk worden bediend. Denk daarbij aan sociale-vaardigheidstrainingen voor jongeren en mantelzorgbijeenkomsten. Uiteindelijk kan het meer inzetten op preventieve collectieve voorzieningen tot tijdsbesparing leiden. Dat geeft de Voormekaarteams meer ruimte om daar waar het nodig is maatwerk toe te passen. Om te weten welk aanbod aan collectieve voorzieningen passend is, is het belangrijk om te monitoren welke vragen er binnenkomen en welke patronen daarin terugkomen. Dit sluit aan op de aanbeveling over monitoring.
3.5 Aansporingen Naast de in de vorige paragraven beschreven aanbevelingen heeft de rekenkamer nog een aantal punten waarop de gemeente aangespoord wordt om daar extra op in te zetten: •
•
•
Duidelijke kaders voor het leren en ontwikkelen: hierbij valt te denken aan richtlijnen voor de tijd die eraan wordt besteed, het reserveren van een vast budget, onderscheid tussen verplichte en vrijwillige cursussen en het borgen van cyclische intervisie en supervisie met eenduidige rolinvulling. Heldere communicatie over wat inwoners van de Voormekaarteams kunnen verwachten: werkwijze (wie, wanneer, wat, hoe lang), publicatie via toegankelijke kanalen zoals de website en persoonlijk contact, en begeleiding inwoners gedurende het traject om vertrouwen te vergroten. Informatievoorziening en monitoring: stem gezamenlijk (raad en college) af welke informatie over de Voormekaarteams nodig en beschikbaar is, en bepaal met elkaar welke gegevens structureel gerapporteerd worden zodat de gemeenteraad effectief kan sturen en controleren.
9
Bestuurlijke reactie
C: R. Verdellen T: 0545-250 250 E: info@gemeenteberkelland.nl Bezoekadres: Marktstraat 1, Borculo
Rekenkamer van Berkelland W. van Deurzen Marktstraat 1 7271 AX BORCULO
Zaaknummer : Onderwerp : Verzonden :
1385554 Bestuurlijk wederhoor rekenkamerrapport 08-10-2025
Geachte heer van Deurzen,
We willen u hartelijk danken voor het toesturen van het rekenkamerrapport van het onderzoek naar het functioneren van Voormekaar 2024-2025. Wij zijn verheugd te lezen dat de rekenkamer de doelen en uitgangspunten van Voormekaar terug ziet in de praktijk. Voorbeelden hiervan zijn: het hebben van een brede blik met aandacht voor samen- en zelfredzaamheid, normaliserend werken, het bespreken van mogelijke preventieve interventies en het inzetten op zo licht mogelijke oplossingen. Wij zullen uw aanbevelingen overnemen en gaan uitwerken. Het betreft de volgende aanbevelingen: - Versterk de monitoring van de Voormekaarteams. - Formuleer samen met de Voormekaarteams concrete, meetbare doelstellingen. - Breng op onderdelen meer uniformiteit aan in de werkwijze van Voormekaar. - Breng meer structuur aan in de samenwerking met externe partners. - Versterk het proactief signaleren. - Zet in op preventieve collectieve voorzieningen. We nemen de aanbevelingen over en focussen daarbij op het opstellen van (meer) concrete, meetbare doelstellingen, met als doel effectiever te kunnen sturen op resultaten en kostenbeheersing, en het doorontwikkelen van de monitoring. Met de monitoring zijn we al bezig.
10
Daarnaast focussen we op het versterken van het proactief signaleren en (nog) meer intensiveren van de samenwerking met het maatschappelijk voorliggend veld. Deze aanbevelingen hangen met elkaar samen en sluiten aan op onze preventieve maatregelen uit de Sturingsagenda 2025. Ook zullen we de aansporingen (duidelijke kaders voor het leren en ontwikkelen, heldere communicatie over wat inwoners van de Voormekaarteams kunnen verwachten, versterken informatievoorziening) die u heeft geformuleerd hierin meenemen.
Heeft u nog vragen? Neem dan contact op met de heer R. Verdellen, telefoonnummer 0545-250 250.
Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Berkelland, de secretaris, de burgemeester,
drs. J. Jonker
drs. J.H.A. van Oostrum
11
Nota van bevindingen 4. Onderzoek Voor de uitvoering van het onderzoek zijn twee invalshoeken gekozen, namelijk: 1. 2.
het beleid, de organisatie en inrichting van de Voormekaarteams de werking en ervaringen in de praktijk van de Voormekaarteams
Het eerste element betreft vooral de ‘papieren’ uitwerking van Voormekaar in beleidskaders en organisatie-inrichting. Het tweede element betreft de uitwerking daarvan in de praktijk, en hoe dit wordt ervaren door de medewerkers van Voormekaar, de samenwerkingspartners en inwoners.
4.1 Deelvragen Om inzicht te verkrijgen in: ‘het functioneren en de effectiviteit van de Voormekaarteams, en de mogelijke verbeterpunten ten aanzien van de organisatie en de werking in de praktijk’, zijn de volgende deelvragen opgesteld: Deel 1: Beleid, organisatie en inrichting Deelvraag 1.1 Deelvraag 1.2 Deelvraag 1.3
Welke kaders, doelstellingen en beoogde effecten zijn geformuleerd voor de Voormekaarteams in de gemeente Berkelland? Op welke wijze zijn de Voormekaarteams ingericht en georganiseerd? Hoe hebben de Voormekaarteams zich de afgelopen jaren ontwikkeld en welke keuzes zijn daarin gemaakt?
Deel 2: Praktijk Deelvraag 2.1 Deelvraag 2.2 Deelvraag 2.3 Deelvraag 2.4
Hoe werken kaders, inrichting en organisatie in de praktijk? Wat gaat er goed en wat knelt er? Hoe is het leer- en ontwikkelproces ingericht om van praktijkervaringen te leren? Hoe werken de Voormekaarteams samen met externe partners? Hoe ervaren externe partners de samenwerking met Voormekaar? Hoe ervaren inwoners de ondersteuning die ze krijgen van de Voormekaarteams (toegang, doorlooptijd, outcome)? Welke verbetermogelijkheden zien samenwerkingspartners, medewerkers van Voormekaar en inwoners voor het functioneren en de effectiviteit van de Voormekaarteams?
12
4.2 Normenkader Om zo veel mogelijk tot een objectieve beantwoording van de onderzoeksvragen te komen, is een normenkader uitgewerkt. Voor een tweetal deelvragen is geen norm opgenomen, omdat deze beschrijvend van aard zijn. Deelvraag 1.
Norm
Beleid, organisatie en inrichting
1.1 Welke kaders en doelstellingen zijn geformuleerd voor de Voormekaarteams in de gemeente Berkelland?
•
De Voormekaarteams hebben duidelijk uitgewerkte kaders en doelstellingen.
•
De doelstellingen van Voormekaar zijn in specifieke en meetbare activiteiten en resultaten beschreven en de relatie tussen doelstellingen, activiteiten en resultaten is expliciet, logisch onderbouwd en vastgelegd.
1.2 Op welke wijze zijn de Voormekaarteams ingericht en georganiseerd?
•
Er is een duidelijke inrichting en organisatie voor de Voormekaarteams en de werkwijze van de teams is goed beschreven.
•
De organisatie van de Voormekaarteams sluit aan bij de gestelde doelen.
1.3 Hoe hebben de Voormekaarteams zich de afgelopen jaren ontwikkeld en welke keuzes zijn daarin gemaakt?
Beschrijvend, geen norm.
2. Praktijk 2.1 Hoe werken kaders, inrichting en organisatie in de praktijk? Wat gaat er goed en waar knelt het? Hoe is het leer- en ontwikkelproces ingericht om van praktijkervaringen te leren?
•
Er is inzicht in hoe de Voormekaarteams functioneren in de praktijk, en hoe dat zich verhoudt tot de gestelde kaders, inrichting en organisatie.
•
Er is een leer- en ontwikkelproces ingericht voor Voormekaar dat bijdraagt aan de kwaliteit van de dienstverlening.
2.2 Hoe werken de Voormekaarteams samen met externe partners? Hoe ervaren externe partners de samenwerking met Voormekaar?
•
Het is duidelijk wie de samenwerkingspartners van de Voormekaarteams zijn, en er zijn duidelijke en eenduidige afspraken over de samenwerking.
•
Externe partners kennen de Voormekaarteams en ervaren een effectieve samenwerking.
•
Inwoners ervaren dat ze goed terechtkunnen bij de Voormekaarteams, snel, correct en duurzaam geholpen worden waarbij hun eigen vraag centraal staat, en dat ze passende hulp en ondersteuning ontvangen.
2.3 Hoe ervaren inwoners de ondersteuning die ze krijgen van de Voormekaarteams (toegang, doorlooptijd, outcome)?
2.4 Welke verbetermogelijkheden zien samenwerkingspartners, medewerkers van Voormekaar en inwoners voor het functioneren en de effectiviteit van de Voormekaarteams?
Beschrijvend, geen norm.
13
4.3 Onderzoeksaanpak Dit onderzoek richt zich op verschillende aspecten en op verschillende groepen betrokkenen. Daarom is gekozen voor een onderzoeksaanpak waarin verschillende onderzoeksmethoden zijn gecombineerd. Document- en gegevensanalyse De eerste stap in het onderzoek was een analyse van alle verzamelde documenten en gegevens. Grotendeels is deze documentatie aangeleverd door de gemeentelijke organisatie en Voormekaar. Dit betrof onder andere verschillende beleidskaders en -documenten, beschrijvingen van uitvoeringsprogramma’s, relevante verordeningen en besluiten, jaarplannen, notities en opbrengsten van eerder en/of lopend onderzoek. Deze informatie is gebruikt om deelvraag 1.1, 1.2 en 1.3 te beantwoorden. In bijlage 2 vindt u een overzicht van de geraadpleegde documenten. Interviews met gemeente en Voormekaar Vervolgens zijn medewerkers van Voormekaar, beleidsmedewerkers van de gemeente en de verantwoordelijke portefeuillehouder geïnterviewd, deels in individuele interviews en deels in groepsinterviews. In totaal zijn acht personen geïnterviewd. Hiermee kon deelvraag 2.1 beantwoord worden. Tevens hielp dit bij de interpretatie en aanvulling van de bevindingen op de andere deelvragen. Interviews met externe partners Voor de beantwoording van deelvraag 2.2 en 2.4 is een groot aantal externe samenwerkingspartners geïnterviewd.
Dit heeft grotendeels in individuele interviews plaatsgevonden. De selectie van deze partijen is gemaakt in nauwe afstemming met Voormekaar en de ambtelijke organisatie. Dit geheel aan geïnterviewde partners is een goede afspiegeling van de breedte van het veld en de verschillende domeinen waarmee Voormekaar samenwerkt. Zo zijn partijen geïnterviewd die betrokken zijn bij de uitvoering van de Wmo, en partijen die betrokken zijn bij de uitvoering van de Jeugdwet. Sommige partners zijn actief in het voorliggende veld, andere partners bieden (alleen) specialistische zorg of ondersteuning. In totaal zijn 24 samenwerkingspartners geïnterviewd. In bijlage 1 vindt u een overzicht van de geïnterviewde partijen. Ervaringen van inwoners Voor de beantwoording van deelvraag 2.3 en 2.4 zijn ervaringen van inwoners met de Voormekaarteams verzameld en geanalyseerd. Ten eerste is er gebruikgemaakt van het jaarlijkse cliëntervaringsonderzoek dat in de gemeente Berkelland wordt uitgevoerd. Dit betreft een kwantitatief continu-onderzoek. Doorlopend worden cliënten bevraagd over hun tevredenheid met de dienstverlening van Voormekaar en de ondersteuning die ze ervaren vanuit de Wmo of de Jeugdwet. Ten tweede zijn kwalitatieve ervaringsverhalen van inwoners verzameld, middels de Sprockler-methodiek.
Dit is een innovatieve methode die inwoners uitnodigt om hun (ervarings)verhalen te delen, en daarop zelf te reflecteren middels een op maat ontworpen vragenlijst. De antwoorden op deze vragen worden gevisualiseerd in grafieken met stippen, waarmee patronen in de antwoorden zichtbaar worden. Met de inzet van Sprockler kan op deze manier zowel kwalitatieve informatie (ervaringsverhalen) als kwantitatieve informatie (patronen in data) worden verzameld én zichtbaar gemaakt in een laagdrempelig online rapport.
14
5. Beleid, organisatie en inrichting van Voormekaar Dit hoofdstuk gaat in op de eerste invalshoek van het onderzoek: beleid, organisatie en inrichting van de Voormekaarteams. Het beschrijft hoe de Voormekaarteams op papier zijn bedoeld. De volgende deelvragen worden in dit hoofdstuk geadresseerd: 1.1 1.2 1.3
Welke kaders en doelstellingen zijn geformuleerd voor de Voormekaarteams in de gemeente Berkelland? Op welke wijze zijn de Voormekaarteams ingericht en georganiseerd? Hoe hebben de Voormekaarteams zich de afgelopen jaren ontwikkeld en welke keuzes zijn daarin gemaakt?
5.1 Kaders en doelstellingen Voormekaar Deelvraag 1.1
Welke kaders en doelstellingen zijn geformuleerd voor de Voormekaarteams in de gemeente Berkelland?
Bevindingen op hoofdlijnen:
• •
Er zijn de afgelopen jaren diverse kwalitatieve kaders geformuleerd voor de Voormekaarteams, in de vorm van kerntaken, kernwaarden, uitgangspunten en de beoogde werkwijze. Concrete meetbare doelstellingen en specifieke financiële kaders lijken te ontbreken. Dit beperkt de mogelijkheid om effectief te sturen op resultaten en kostenbeheersing. In 2015 is de gemeente Berkelland gestart met de Voormekaarteams, als integrale toegang tot hulp en ondersteuning en uitvoerder van de Jeugdwet en Wmo. In eerste instantie zijn de Voormekaarteams zonder SMART-geformuleerde doelstellingen of kaders aan de slag gegaan. De insteek was om al doende te leren en in gesprek met inwoners en partners de werkwijze te optimaliseren. In het Koersdocument Doorontwikkeling Voormekaar (2016) is dit voor het eerst geëvalueerd en zijn als kader voor Voormekaar hun kerntaken vastgesteld. Sinds 2018 hanteert gemeente Berkelland voor de uitvoeringspraktijk in het sociaal domein het Beleidskader Samen Denken, Samen Doen. Dit beleidskader schetst op hoofdlijnen hoe de gemeente in het sociaal domein te werk gaat, waarbij het startpunt altijd de inwoner en zijn vraag is. DeVerordening Sociaal Domein Berkelland 2024, vastgesteld tijdens de raadsvergadering van 21 november 2023, geeft specifieke invulling aan het beleidskader en schetst per onderdeel hoe dat uitgevoerd wordt.
Ook schetst de verordening de beoogde werkwijze van Voormekaar vanaf een hulpvraag. Tot slot is op basis van de verordening en de werkpraktijk van Voormekaar in 2020 een uitvoeringsvisie voor Voormekaar opgesteld: Uitvoeringsvisie Voormekaar. Dit zijn de uitgangspunten voor hoe Voormekaar wenst te werken. De gemeenteraad is hierover geïnformeerd in de raadsbrief van 28 juli 2020. Voor het organiseren van de toegang en de uitvoering van de Jeugdwet en de Wmo gelden algehele budgettaire kaders, zoals is opgenomen in de programmabegroting van de gemeente. Daarbinnen dient Voormekaar te opereren. Er lijken verder geen specifieke kaders, werkwijzen of richtingen meegegeven te worden over hoe Voormekaar daar invulling aan moet geven. Kerntaken Inwoners kunnen bij de Voormekaarteams terecht voor vragen en ondersteuning op verschillende leefgebieden. Soms zetten zij daar maatschappelijke partners voor in, of kijken ze zelf met een inwoner mee naar mogelijkheden voor bijvoorbeeld vrijwilligerswerk. De Voormekaarteams geven uitvoering aan de Jeugdwet en de Wmo. Daarnaast vormen zij ook een toegang voor de participatiewet. De uitvoering van de Participatiewet is belegd bij Fijnder, werkleerbedrijf Oost Achterhoek.
Uit de uitvoeringsvisie van de Voormekaarteams komt naar voren dat beide partijen zo veel mogelijk integraal werken en dat goede afstemming tussen Voormekaar en Fijnder van groot belang is. In het koersdocument Doorontwikkeling Voormekaar staat beschreven wat de kerntaken van Voormekaar zijn, namelijk: • Preventie en signalering De Voormekaarteams hebben een belangrijke rol bij preventie en signalering. Daarin handelen en signaleren zij proactief om kansen en mogelijkheden van inwoners maximaal te benutten. Zij zijn het aanspreekpunt voor maatschappelijke partners en inwoners die een signaal willen afgeven of een suggestie hebben voor verbetering, zowel voor een individu als voor een bepaalde groep.
15
• Ondersteuning aan inwoners De Voormekaarteams bieden ondersteuning aan inwoners die actief zijn of willen worden, inclusief specifieke aandacht voor informele zorg en mantelzorg. • Toegang tot ondersteuning en monitoring voortgang en doelmatigheid De Voormekaarteams vervullen een poortwachtersfunctie waarbij inkomende ondersteuningsvragen van inwoners worden beoordeeld. Eenvoudige ondersteuningsvragen worden door de Voormekaarteams opgepakt. Voor complexe hulpvragen worden zo nodig diensten ingekocht bij specialistische partners. Indien er voor zorg of ondersteuning wordt doorverwezen naar andere organisaties, houdt Voormekaar de regie over de ondersteuning in het geheel en blijft het de voortgang monitoren. • Verbinding en overzicht De Voormekaarteams zorgen voor verbinding en overzicht: ze verbinden organisaties en mensen met elkaar, hebben inzicht in en bieden overzicht van het lokaal sociaal maatschappelijk veld en onderhouden dit voortdurend. Daarbij is het onderhouden van deze netwerken een belangrijk onderdeel van hun functie. Kernwaarden Volgens de Verordening Sociaal Domein gaat de gemeente Berkelland uit van de volgende ambities, ook wel kernwaarden genoemd. De gemeente Berkelland streeft er in haar werkwijze en de inzet van Voormekaar naar dat iedere inwoner naar vermogen kan deelnemen aan de samenleving.
Daarbij heeft iedere inwoner onderdak en een gezonde financiële huishouding. Ook groeien kinderen veilig en gezond op. De inwoner benut daarbij maximaal de eigen mogelijkheden, talenten en zijn sociale netwerk (bijvoorbeeld familie, vrienden of het verenigingsleven). Wanneer de inwoner een hulpvraag heeft, staat die vraag centraal. Voormekaar heeft een rol bij het duidelijk maken van die hulpvraag. Voormekaar werkt vanuit de overtuiging dat zorg en ondersteuning zo veel als mogelijk op een individuele inwoner moet aansluiten. Voormekaar houdt hierin het overzicht en weet welke oplossingen en mogelijkheden er zijn – dicht bij huis en met behulp van familie en naasten. Daar waar dat echt niet kan of moeilijker gaat, is Voormekaar er om passende zorg te bieden of om te kijken wat er nodig is om te kunnen accepteren dat sommige uitdagingen bij het leven horen. Uitgangspunten en beoogde werkwijze Volgens de Uitvoeringsvisie Voormekaar werkt Voormekaar volgens de essentie van de transformatie. Belangrijke uitgangspunten zijn: positieve gezondheid, werken vanuit de bedoeling, normaliseren (benadrukken dat afwijken van de norm niet altijd een probleem hoeft te zijn) en de-medicaliseren, en preventie. Met positieve gezondheid is aandacht voor een betekenisvol leven boven problemen en staan veerkracht, eigen verantwoordelijkheid en aanpassingsvermogen centraal.
De medewerkers van Voormekaar dragen uit dat problemen bij het leven horen en zetten in op het versterken van veerkracht. Voormekaar komt niet altijd met een oplossing. De inwoner is voor zichzelf verantwoordelijk en Voormekaar helpt als dat nodig is. Daar waar het kan proberen de medewerkers van Voormekaar problemen te voorkomen, of in ieder geval te voorkomen dat problemen onnodig zwaar worden. De beoogde werkwijze van Voormekaar is als volgt. Binnen Voormekaar wordt er gewerkt volgens het principe van één gezin, één plan, één regisseur. De primaire inzet is gericht op het laagdrempelig ondersteunen en coachen van mensen om zoveel mogelijk zelf, of samen met anderen, hun leven vorm te kunnen geven. Daarbij vindt een belangrijk deel van het werk van Voormekaar juist voorafgaand aan een eventuele indicatie plaats, namelijk het ontmoeten, begeleiden en ondersteunen. Deze inzet van Voormekaar is zonder formele hulp en gestoeld op praktische oplossingen of kortdurende begeleiding. Voormekaar weet hierbij welke oplossingen en mogelijkheden er zijn en heeft een goed beeld van het algehele veld. De uiteindelijke inzet is zo licht mogelijk. Daarbij werkt Voormekaar in eerste instantie met generieke oplossingen en algemene voorzieningen en levert individueel maatwerk wanneer dit nodig wordt geacht.
Wanneer nodig kiest Voormekaar voor individueel maatwerk buiten ‘gebaande paden en regels’. De ondersteuning kan uiteindelijk dicht bij huis zijn met behulp van familie en naasten, passende (specialistische) hulp, of dusdanige ondersteuning dat wordt geaccepteerd dat uitdagingen bij het leven horen. Bij het bieden van ondersteuning kiest Voormekaar voor effectieve doelmatigheid. Hierbij wordt een afweging gemaakt tussen kernwaarden, rechtvaardigheid en financiën. Tot slot houdt Voormekaar bij mensen een vinger aan de pols waar dat nodig of gewenst is.
16
Norm
Toetsing
•
De Voormekaarteams hebben duidelijk uitgewerkte kaders en doelstellingen.
•
•
De doelstellingen van Voormekaar zijn in specifieke en meetbare activiteiten en resultaten beschreven en de relatie tussen doelstellingen, activiteiten en resultaten is expliciet, logisch onderbouwd en vastgelegd.
De kaders van Voormekaar zijn in de loop van de afgelopen jaren steeds duidelijker uitgewerkt. Er zijn kerntaken vastgesteld, kernwaarden geformuleerd, en er is een uitvoeringsvisie opgesteld als leidraad voor de werkwijze in de praktijk. Hoewel er een sterke basis ligt in de vorm van kwalitatieve richtlijnen, lijken concrete meetbare doelstellingen en specifieke financiële kaders te ontbreken. Dit beperkt de mogelijkheid om effectief te sturen op resultaten en kostenbeheersing.
•
De kaders zijn in beperkte mate vertaald naar specifieke en meetbare activiteiten en resultaten, die in de documentatie niet terug te vinden zijn. Dit is in lijn met het open karakter van de opdracht van de Voormekaarteams, waarin juist de kernwaarden en uitgangspunten de basis vormen. In de documenten komt geen expliciete beschrijving terug van de relatie tussen activiteiten, de verwachte uitkomsten en kosten, en hoe deze bijdragen aan de gewenste impact voor inwoners van Berkelland, inclusief de onderliggende aannames.
17
5.2 Inrichting Voormekaar Deelvraag 1.2
Op welke wijze zijn de Voormekaarteams ingericht en georganiseerd?
Bevindingen op hoofdlijnen:
• • •
Voormekaar bestaat uit vier teams, elk gericht op een ander gebied binnen de gemeente. In de drie grootste kernen wordt er op locatie gewerkt, om hulp nabij en laagdrempelig te kunnen aanbieden. Elk (front)team bestaat uit generalisten, met een eigen specialisme en/of aandachtsgebied, om inwoners met uiteenlopende vragen zo goed mogelijk te kunnen helpen. De teams hebben een duidelijke werkwijze. De positionering binnen de gemeentelijke organisatie waarborgt directe politieke aanspreekbaarheid, en stimuleert de samenwerking met andere gemeentelijke afdelingen en de integrale aanpak.
Samenstelling van het team
De Voormekaarteams bestaan uit een team toegang, vier frontteams per kern, een team welzijn en preventie voor alle kernen en één backoffice. De frontteams zijn multidisciplinaire teams met medewerkers die generalistisch werken, en daarnaast hun eigen specialisme hebben, zoals de Jeugdwet, Wmo of de participatiewet. Ook zijn er binnen de verschillende teams aandachtfunctionarissen aangesteld voor bijzondere onderwerpen, zoals dementie, huiselijk geweld en kindermishandeling, vluchtelingen en statushouders. Team welzijn en preventie richt zich op de volgende disciplines: jongerenwerk, sociaal werk/welzijnswerk, hulp bij geldzaken (schuldhulpverlening o.a.) en leerplichtambtenaren. Iedere vraag op het gebied van WMO, Jeugdwet, welzijn en preventie komt eerst bij team toegang terecht. Team toegang beoordeelt vervolgens waar deze vragen het best passen. Dit kan zijn bij één van de frontteams, bij team welzijn en preventie, maar wellicht ook bij een ander loket. De frontteams richten zich op een specifiek gebied in de gemeente, zoals Borculo/Beltrum, Ruurlo, Neede en Eibergen/Rekken. Ze zijn te vinden op drie fysieke werkplekken: het gemeentehuis in Borculo en locaties in Neede en Eibergen. De keuze om gebiedsgericht te werken past bij de uitgangspunten en kerntaken van de Voormekaarteams.
Zo kunnen consulenten die in de verschillende kernen werken, beter overzicht houden over de sociale kaart en verbindingen leggen met de partners in die kernen. Vanuit de toegangsfunctie van Voormekaar is nabijheid van de teams belangrijk. Ook beoogt Voormekaar ondersteuning dicht bij huis te bieden; dan helpt het als ook de teams zelf zoveel mogelijk in de nabijheid van inwoners beschikbaar zijn. De backoffice van Voormekaar heeft een ondersteunende en controlerende functie en houdt zich bezig met administratieve taken, zoals het verwerken van aanvragen binnen de Wmo en de Jeugdwet en controles op indicaties die door de frontoffice zijn afgegeven. In 2021 is besloten om de Voormekaarteams één backoffice te geven, ten behoeve van een uniforme werkwijze. Voor die tijd hadden de verschillende frontteams elk een eigen backoffice. De Voormekaarteams zijn zelforganiserende teams. Dit betekent dat ieder Voormekaarteam zelf het contact met partners (zoals scholen, wijkverpleging en jeugdbescherming) organiseert. Ook verdelen de collega's in het team onderling de verschillende neventaken. Momenteel is er er niemand die op de werkvloer functioneel leiding geeft aan de 18
Voormekaarteams en dus ook niemand die formeel stuurt op doelstellingen en resultaten. Wel is er een ontwikkelmanager die vanuit de gemeente, in overleg met de Voormekaarteams, sturing geeft aan de inhoudelijke en organisatorische ontwikkelingen van Voormekaar. Momenteel zit Voormekaar midden in een organisatieontwikkeling, waarbij onder andere de structuur van de teams onder de loep is genomen. Zo is er het voornemen om een teammanager aan te stellen die op de werkvloer functioneel leiding geeft aan de Voormekaarteams en die onder andere stuurt op inhoudelijke doelstellingen en resultaten. Tot slot heeft Voormekaar twee teamcoaches, die verantwoordelijk zijn voor het leren en ontwikkelen van de medewerkers van Voormekaar. Werkwijze
Aanmelding en signalering Voor vragen over wonen, geld, werk, gezin, relaties, zorg, eenzaamheid of psychische problemen kunnen de inwoners van Berkelland bij Voormekaar terecht. Ook als zij vrijwilligerswerk willen doen kunnen inwoners zich bij Voormekaar melden. Voormekaar is het eerste aanspreekpunt. Zij denken mee, geven advies of bieden ondersteuning. De Voormekaarteams zijn via de website van de gemeente te benaderen. Wanneer iemand een vraag heeft kan dat telefonisch of digitaal (contactformulier/mail). De Voormekaarteams hebben geen fysiek aanmeldpunt. Wel zijn zij per kern ingericht, zodat ze nabij de inwoner en stakeholders in de omgeving zijn. Zo kan ondersteuning dichtbij de inwoner en leefomgeving worden ingericht. Inwoners kunnen ook bij Voormekaar terechtkomen via signalering. Zo heeft Voormekaar een rol bij de gemeentelijke taak om inwoners met dreigende problematische schulden tijdig te bereiken om ze hulp aan te bieden. Als een inwoner een betalingsachterstand heeft van de zogenaamde ‘vastelastenpartners’, ontvangt de gemeente een melding van de betreffende partner. Voormekaar legt vervolgens een huisbezoek af. Keukentafelgesprek Als een inwoners zich meldt bij Voormekaar, volgt er een ‘keukentafelgesprek’. In dit gesprek wordt de vraag met de inwoner besproken en bezien wat een passend vervolg is.
Daarbij richt Voormekaar zich op het versterken van wat nog wél kan, eventueel met ondersteuning van de mensen om de melder heen. Er wordt gekeken welke oplossingen binnen handbereik liggen, maar ook of ze op zoek moeten naar passende vrijwillige of professionele ondersteuning. Opvolging vraag Bij de opvolging van de vraag is er een aantal mogelijkheden: 1) de cliënt heeft geen verdere hulp nodig en is met het gesprek (en eventuele suggesties daaruit voldoende geholpen), 2) er wordt doorverwezen naar een algemene voorziening/ het voorliggend veld , 3) de welzijnswerkers van Voormekaar bieden (praktische) basishulp/kortdurende begeleiding, 4) er wordt doorverwezen naar specialistische hulp/maatwerk.
19
Toegangsfunctie/poortwachtersrol Inwoners kunnen bij Voormekaar terecht om een beroep te doen op de Jeugdwet, Wmo en Participatiewet. Tijdens het eerste contact met de inwoner doen de Voormekaarteams aan vraagverheldering en wordt bepaald waar vervolgcontact thuishoort. Daarna wordt een warme overdracht geregeld naar de persoon of organisatie die het vervolgcontact heeft. Regiefunctie Voormekaar gaat uit van ‘één gezin, één plan, één regisseur’. Als een gezin via Voormekaar een indicatie krijgt in het kader van de Wmo of Jeugdwet, is er veelal ondersteuning nodig van een andere organisatie. De medewerker van Voormekaar houdt de regie over alle zorg die er wordt ingezet. Er worden afspraken gemaakt over waar de zorg toe moet leiden, en ook over de intensiteit en de duur van de zorg. Deze afspraken worden bewaakt en gemonitord, en waar nodig wordt er bijgestuurd. Ook als meerdere organisaties betrokken zijn, zowel vanuit specialistische zorg als vanuit het voorliggend veld, houdt de medewerker van Voormekaar regie over het geheel. Samenwerking met vrijwilligersorganisaties De welzijnsmedewerkers van Voormekaar werken samen met de dorpscontactpersonen van de gemeente en werken kern- en wijkgericht. Ze hebben een goed beeld van welke vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties aanwezig zijn en waarmee samengewerkt kan worden.
Ze sluiten ook aan bij het verenigingsleven in de gemeente. Cliëntondersteuning Zoals in de Wmo voorgeschreven is, biedt gemeente Berkelland onafhankelijke cliëntondersteuning voor het gehele sociale domein in de vorm van een gratis algemene voorziening. Stichting MEE voert dit namens de gemeente Berkelland uit. Medewerkers van Voormekaar communiceren naar de inwoners over de mogelijkheden om gebruik te maken van onafhankelijke cliëntondersteuning of zich te laten bijstaan door iemand uit het eigen netwerk. Positionering De Voormekaarteams zijn integraal onderdeel van de gemeentelijke organisatie. Dit betekent dat er rechtstreekse politieke aanspreekbaarheid is op de inhoud en uitvoering van beleid. Ook draagt dit bij aan betere integrale inzetbaarheid van en samenwerking met andere gemeentelijke afdelingen. Tevens kan de gemeente haar overstijgende rol tegenover zorgaanbieders en andere aanbieders in het veld goed invullen. Dit is in tegenstelling tot een eerdere ambitie waarbij de Voormekaarteams dichter bij de inwoner en op afstand van de gemeente geplaatst zouden worden.
Norm
Toetsing
•
Er is een duidelijke inrichting en organisatie voor de Voormekaarteams en de werkwijze van de teams is goed beschreven.
•
•
De organisatie van de Voormekaarteams sluit aan bij de gestelde doelen.
Er is een duidelijke inrichting en organisatie voor de Voormekaarteams en elke stap in het proces dat de medewerkers van Voormekaar doorlopen is goed beschreven in de geraadpleegde documenten, zoals omschreven op pagina 7.
•
De organisatie van de Voormekaarteams sluit aan op de meegegeven kerntaken en uitgangspunten. Het gebiedsgericht werken en de fysieke locaties kunnen ondersteunend werken voor consulenten bij het verkrijgen van een goed beeld van het lokale voorliggende veld. Dit draagt mogelijk bij aan het inzetten van lichte ondersteuning in de nabijheid van de client. Ook past het gebiedsgericht werken bij het uitgangspunt van toegang en ondersteuning dicht bij inwoners.
20
5.3 Ontwikkeling Voormekaar Deelvraag 1.3. Hoe hebben de Voormekaarteams zich de afgelopen jaren ontwikkeld en welke keuzes zijn daarin gemaakt? Bevindingen op hoofdlijnen:
•
•
De Voormekaarteams hebben zich door regelmatige evaluatie en bijsturing sinds 2015 sterk ontwikkeld. In eerste instantie lag de focus op de inrichting van de organisatie en het werken volgens de beoogde werkwijze. De laatste jaren is er meer ruimte voor aanscherping van werkprocessen en investering in de medewerkers. Op basis van de ervaringen van het afgelopen jaar wordt er een jaarplan opgesteld. Om de doelen in het jaarplan te behalen, wordt er onder meer ingezet op de ontwikkeling en ondersteuning van medewerkers van Voormekaar. Sinds 2015 is Voormekaar continu in ontwikkeling en poogt het zich aan te passen aan waar de praktijk om vraagt. Zo zijn de teams door de tijd heen anders ingericht en zijn de consulenten gaan werken met een 5-stappenplan. Sinds 2021 werkt Voormekaar met een uitvoeringsvisie en een verordening in een nieuwe vorm. Beide zijn opgesteld op basis van beoogde doelen van Voormekaar en de ervaringen die tot dan toe zijn opgedaan. De lessen uit eerdere jaren zijn hierin verwerkt. Gaandeweg is er bijvoorbeeld meer aandacht gekomen voor normaliseren en positieve gezondheid. Dit is met behulp van trainingen en scholing standaard onderdeel geworden van de werkwijze van Voormekaar, waarbij zij inzetten op zo licht mogelijke ondersteuning en zoveel mogelijk inzetten op zelf- en samenredzaamheid.
Tevens schenkt Voormekaar meer aandacht aan integraliteit en het werken volgens de bedoeling. Een andere ontwikkeling is het digitaal aanvragen van een voorziening. Aanvragen per post duurden lang, en raakten soms kwijt. Met de komst van het burgerportaal, verbonden met DigiD, is de mogelijkheid van digitaal aanvragen ingevoerd. Daarnaast hebben de Voormekaarteams zich ontwikkeld naar een meer integrale toegang. Voorheen werden hulpvragen versnipperd en soms inefficiënt opgepakt. Door één toegang te creëren voor Wmo, Jeugdwet en Participatiewet worden hulpvragen van inwoners nu gescreend op deze drie wetten tegelijk. Het is nu niet meer nodig dat voor bijvoorbeeld een hulpvraag rond participatie een ander telefoonnummer gebeld moet worden. Voormekaar evalueert regelmatig, zowel op individueel niveau, als op niveau van aanbieders, ondersteuning en organisatie. Eerder heeft Voormekaar nog met een spreekuur gewerkt, waarvan later is besloten om dit weer af te schaffen vanwege veiligheidsoverwegingen aan het loket. Momenteel wordt de manier waarop de zelforganisatie is ingericht, gereorganiseerd. De leidinggevende staat nu relatief ver van de consulenten af. Dit geeft hen veel vrijheid, maar brengt ook bepaalde risico's met zich mee. Zo is de invulling van de rol dusdanig persoonsgebonden dat de onderlinge verhoudingen tussen consulenten scheef kunnen groeien.
Dit kan ertoe leiden dat er (te grote) verschillen ontstaan tussen indicaties door verschillende consulenten. Waar de eerste jaren van Voormekaar de focus lag op de organisatie operationeel krijgen en houden, is er de laatste jaren steeds meer ruimte en aandacht voor leren en ontwikkelen. De Berkelland-academie ondersteunt daarbij. Onderdeel van leren en ontwikkelen zijn evaluaties, intervisie, supervisie, groepstrainingen en individuele trainingen. Aan de hand van opgehaalde ervaringen en resultaten stelt Voormekaar jaarlijks een jaarplan op met doelen voor dat jaar. Om de resultaten van het jaarplan te behalen wordt ingezet op: leren en ontwikkelen, ondersteunen van individuele medewerkers en aandacht voor het verminderen van de werkdruk.
21
6. Voormekaar in de praktijk Dit hoofdstuk gaan in op de tweede invalshoek van het onderzoek: de werking en ervaringen in de praktijk van de Voormekaarteams. De volgende deelvragen worden in dit hoofdstuk geadresseerd: 2.1 2.2 2.3 2.4
Hoe werken kaders, inrichting en organisatie in de praktijk? Wat gaat er goed en wat knelt er? Hoe is het leer- en ontwikkelproces ingericht om van praktijkervaringen te leren? Hoe werken de Voormekaarteams samen met externe partners? Hoe ervaren externe partners de samenwerking met Voormekaar? Hoe ervaren inwoners de ondersteuning die ze krijgen van de Voormekaarteams (toegang, doorlooptijd, outcome)? Welke verbetermogelijkheden zien samenwerkingspartners, medewerkers van Voormekaar en inwoners voor het functioneren en de effectiviteit van de Voormekaarteams?
6.1 Kaders en organisatie in de praktijk Deelvraag 2.1: Hoe werken kaders, inrichting en organisatie in de praktijk? Wat gaat er goed en wat knelt er? Hoe is het leer- en ontwikkelproces ingericht om van praktijkervaringen te leren? Bevindingen op hoofdlijnen:
•
• •
De geformuleerde kerntaken en uitgangspunten worden in de praktijk gebracht door de consulenten en herkend door partners. Onder meer: een brede blik, aandacht voor samen- en zelfredzaamheid en normaliseren, bespreken van mogelijke preventieve interventies, en zo licht mogelijke inzet. Er is een visie op leren en ontwikkeling. Hierbij is leren van praktijkervaringen een belangrijk onderdeel. Dit komt onder andere terug in casusbesprekingen, supervisie en intervisie. Knel- en verbeterpunten komen onder meer terug bij de preventieve en signalerende rol van Voormekaar, bij de regierol van de consulenten, en het contact met partijen in het voorliggend veld.
Inrichting en organisatie in de praktijk De Voormekaarteams bestaan sinds 2015 en hebben in verschillende vormen met verschillende overwegingen bestaan. Sinds 2017 zijn de Voormekaarteams binnen de gemeentelijke organisatie gebracht. De Voormekaarteams beogen normaliserend te werken en in te zetten op zo licht mogelijke oplossingen. Het keukentafelgesprek vormt daarbij een centraal onderdeel van hun werkwijze. De invulling van de kerntaken van de Voormekaarteams ziet er in de praktijk als volgt uit. Kaders in de praktijk Preventie- en signalering De Voormekaarteams signaleren voornamelijk bij casussen die bij hen bekend zijn en die door partners bij hen worden ingebracht. Zo kan het zijn dat Voormekaar naast de aangemelde problematiek ook andere zaken in een gezin signaleert. Dit is dan doorgaans wel bij mensen of gezinnen waarmee zij al in contact staan. Ook krijgen zij signalen door van ketenpartners. Daarmee staan zij in goed contact en er zijn duidelijke onderlinge afspraken over signaleren naar elkaar. Bijvoorbeeld als er bredere problematiek is in een gezin waarvan een jeugdige specialistische jeugdhulp ontvangt. Of als bij een persoon in zorg ook oplossingen in het sociaal domein wenselijk zijn. De medewerkers van Voormekaar geven aan met een brede blik naar casussen te kijken en samenwerkingspartners beamen dat.
Vanuit deze brede blik pakt Voormekaar ook een rol bij het bespreekbaar maken van mogelijke preventieve interventies. Wanneer zij signaleren dat vraagstukken bij een grote groep spelen kan Voormekaar er soms voor kiezen om in te zetten op een groepsinterventie- of voorlichting. Deze invulling van deze kerntaak sluit grotendeels aan bij hoe dit in hoofdstuk 3.1 is geformuleerd. De signalering zou pro-actiever kunnen, waardoor ook bij niet-bekende inwoners en casussen problematiek in beeld komt. Ondersteuning aan inwoners Inwoners kunnen zich via een formulier of telefonisch melden bij de Voormekaarteams. In meer uitzonderlijke gevallen meldt een hulpverlener de inwoner bij Voormekaar aan. Zoals eerder beschreven, volgt daarna een keukentafelgesprek met een consulent van Voormekaar, waardoor problemen vroegtijdig vastgesteld kunnen worden. Voormekaar geeft aan dat er tijdens het keukentafelgesprek de nodige ondersteuning aan de inwoner wordt geboden. Tijdens dit gesprek worden preventieve oplossingen of initiatieven bespreekbaar gemaakt – denk daarbij aan hulp bij het huishouden. Daarnaast onderzoeken consulenten wat een inwoner zelf zou kunnen doen om zich zelfstandig te redden. Hiermee kan tijdig ingezet worden op de potentiële levensloop van een inwoner met een hulpvraag. Het Voormekaarteam gaat normaliserend te werk en 22
zet in zelf- en samenredzaamheid en op hulp die zo licht mogelijk is. Partners van Voormekaar geven aan deze werkwijze en de brede blik van Voormekaar expliciet te herkennen. Dit sluit aan bij de kerntaak en kernwaarden zoals in hoofdstuk 3.1 geformuleerd. Toegang tot ondersteuning en monitoring voortgang en doelmatigheid Het Voormekaarteam is naast de andere functies ook de toegang tot specialistische jeugd- of Wmo-zorg. Zoals eerder aangegeven, kijken zij met een brede blik of aanvragen zo licht mogelijk kunnen worden opgelost. Wanneer zij inschatten dat zwaardere zorg nodig is, geven zij hiervoor een indicatie af. Inmiddels is de toegang verder geprofessionaliseerd door gebruikmaking van triagering. Vanuit hun regierol houdt Voormekaar vinger aan de pols. Ook wanneer een cliënt naar specialistische hulp wordt doorverwezen. De mate waarin dit nodig is verschilt zowel volgens Voormekaar als volgens ketenpartners per casus. Samenwerkingspartners geven aan dat Voormekaar de regierol in principe goed oppakt, maar dat het soms onduidelijk is hoe en ik welke mate Voormekaar de regierol bij een specifieke casus zal pakken. Er zitten niet altijd verklaarbare verschillen in zwaarte van de regierol. Verbinding en overzicht Ieder Voormekaarteam organiseert zelf het contact met partners (zoals scholen, wijkverpleging en jeugdbescherming).
Onderdeel van het werk van de consulenten is om goed zicht te hebben op de mogelijkheden in het voorliggend veld en daarmee te verbinden wanneer wenselijk. Om die verbinding te creëren en behouden, onderhouden zij goed contact met de partijen in het veld. Wekelijks is er een stakeholdersoverleg waar alle relevante partijen kunnen aansluiten. Samenwerkingspartners in zowel het voorliggend veld als in de specialistische zorg, hebben de indruk dat Voormekaar ze weet te vinden. Wel zouden met name de partijen in het voorliggende veld nauwer contact met Voormekaar willen. Leer- en ontwikkelproces In het koersdocument en de uitvoeringsvisie staat nog vrij summier en globaal benoemd hoe Voormekaar leert en ontwikkelt. In 2024 is er een uitgebreidere visie ontwikkeld en vastgesteld over hoe het leren en ontwikkelen binnen Voormekaar wordt vormgegeven: Over leren en ontwikkelen binnen Voormekaar. Leren op organisatieniveau Als onderdeel van de gemeente Berkelland nemen medewerkers van Voormekaar centraal deel aan georganiseerde voorlichting en gezamenlijke dagen/dagdelen. Nieuwe medewerkers nemen deel aan centrale onboardingsprogramma. In de interviews en gesprekken is geen informatie naar voren gekomen over hoe de Voormekaarteams leren in relatie tot de omgeving en de samenwerkingspartners waar ze onderdeel van uitmaken.
Leren op Voormekaar-niveau Voor de ontwikkeltaken is gekozen voor een Voormekaar-brede benadering. Zoals eerder beschreven, vullen twee teamcoaches binnen Voormekaar de ontwikkelaarsrol in. De verbinding met de teams wordt gevormd door de klankbordgroep deskundigheidsbevordering. Vanuit elk team neemt er iemand deel aan deze klankbordgroep. Jaarlijks wordt er gewerkt aan een opleidings- en ontwikkelingsplan voor Voormekaar; waar mogelijk wordt er een planning voor meerdere jaren gemaakt. •