Onderzoek effectiviteit subsidiebeleid gemeente Berkelland januari 2024
Tekst van het document
Onderzoek effectiviteit subsidiebeleid Gemeente Berkelland
11 januari 2024
Inhoudsopgave 1.
Bestuurlijke rapportage ................................................................................................................. 4
2.
1.1 Over het onderzoek .................................................................................................................... 4 1.2 Samenvatting en conclusies ........................................................................................................ 4 1.3 Aanbevelingen ........................................................................................................................... 6 1.4 Leeswijzer ................................................................................................................................. 6 Bestuurlijke reactie ........................................................................................................................ 7
3.
Nawoord....................................................................................................................................... 10
4.
Inleiding ....................................................................................................................................... 11
5.
4.1 Aanleiding ............................................................................................................................... 11 4.2 Onderzoeksvragen en onderzoeksmodel .................................................................................... 11 1.3 Het normenkader ...................................................................................................................... 13 4.4 Onderzoeksverantwoording ...................................................................................................... 16 Begrip en omvang subsidiebeleid ................................................................................................. 18
6.
5.1 Inleiding .................................................................................................................................. 18 5.2 Begrip en omvang subsidiebeleid .............................................................................................. 18 5.3 Toetsing normenkader .............................................................................................................. 24 Toetsing Subsidiebeleid ................................................................................................................ 25
7.
6.1 Toetsing subsidiebeleid ............................................................................................................ 25 6.2 Toetsing normenkader .............................................................................................................. 33 Rol van de raad en leerpunten ..................................................................................................... 37
7.1 Rol van de raad ........................................................................................................................ 37 7.2 Leerpunten ............................................................................................................................... 39 7.3 Toetsing normenkader .............................................................................................................. 40 Bijlage 1: Respondenten ......................................................................................................................... 42 Bijlage 2: Onderzoeksverantwoording: .................................................................................................. 43 Bijlage 3: Samenvatting casusonderzoek................................................................................................ 45 Bijlage 4 Overzicht kaders subsidies/regelingen Berkelland .................................................................. 50 Bijlage 5: Subsidies vermeld in financieel overzicht in programmabegroting 2022 ............................... 56
2
Voorwoord De Rekenkamercommissie Berkelland heeft in 2023 onderzoek gedaan naar de effectiviteit van het subsidiebeleid van de gemeente Berkelland. De keuze voor het onderzoeksonderwerp is mede bepaald op basis van de gesprekken die met raadsfracties zijn gevoerd over mogelijke onderzoeksonderwerpen. De vraag die in dit onderzoek centraal staat luidt: Hoe effectief is het subsidiebeleid en de uitvoering daarvan in de gemeente Berkelland in relatie tot de beoogde maatschappelijke effecten? Voor de uitvoering van het onderzoek heeft de rekenkamercommissie gebruik gemaakt van de diensten van Stichting B&A. Het onderzoek is gestart in april 2023. In oktober 2023 is de concept nota van bevindingen voorgelegd voor ambtelijk wederhoor. Dit wederhoor is uiteindelijk verwerkt in de definitieve nota van bevindingen en samen met de conclusies en aanbevelingen vervolgens voorgelegd aan het college van B&W. De bestuurlijke reactie van het college is in dit rapport opgenomen, evenals het nawoord van de rekenkamer. Wij willen iedereen hartelijk danken die een bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van dit onderzoek.
Namens de Rekenkamer Berkelland: ▪ ▪ ▪ ▪
William van Deursen, voorzitter André de Boer, lid Anne-Linde Oldenhof, lid Menno Tigelaar, secretaris
Borculo, 11 januari 2023
Onderzoekers Stichting B&A: ▪ Yorick van den Berg ▪ Julian Edens ▪ Gerard Nieuwe Weme ▪ Karin Moor
3
1. Bestuurlijke rapportage 1.1 Over het onderzoek Aanleiding, doel en vraagstelling onderzoek Gemeenten zijn zich ervan bewust dat bepaalde maatschappelijke doelen heel goed, en soms beter, bereikt kunnen worden door derden in staat te stellen activiteiten, die tot het behalen van maatschappelijke doelen leiden, uit te voeren. Groepen van inwoners, verenigingen, maatschappelijke instellingen en organisaties ontvangen daartoe via de gemeente éénmalig of periodiek een financiële bijdrage in de vorm van een subsidie. Het kan per jaar om uitgaven van substantiële omvang op de gemeentelijke begroting gaan. Uit gesprekken met raadsleden is gebleken dat er interesse was in een onderzoek naar de besteding van deze subsidies. Voor de gemeenteraad groeit namelijk het belang van een weloverwogen toekenning van subsidies, omdat: ▪ ▪ ▪
Het betrekking heeft op de volksvertegenwoordigende rol: - In hoeverre faciliteert de gemeente de lokale kracht van de samenleving door initiatieven te subsidiëren? Het betrekking heeft op de kaderstellende rol: - Wat wil de gemeente bereiken? - Wat laat de gemeente daarvoor doen? - Wat mag dat kosten? Het betrekking heeft op de controlerende rol: - Heeft de gemeente bereikt wat het beoogde? - Is gedaan wat zou worden gedaan? - Heeft het gekost wat was gedacht dat het zou kosten?
De vraag is hoe de subsidies zijn besteed en of daarmee wordt bereikt wat de gemeente Berkelland beoogd. Onderzoeksverantwoording Het onderzoek is gestart in mei 2023 met een documentenstudie op basis van de aangeleverde documenten door de gemeente. Ook is een totaaloverzicht gevraagd van alle verstrekte subsidies over de jaren 2020, 2021 en 2022. Hiervoor zijn de gegevens gebruikt zoals die door de gemeente zijn aangeleverd op een uitvraag. Dit geldt voor de aangeleverde cijfers per jaar in aantallen en bedragen. De gemeente heeft bij het ambtelijk wederhoor nog een update van deze cijfers gegeven. Op basis van het overzicht is een selectie van 24 casussen gemaakt voor het casusonderzoek. Dit gaf inzicht in de daadwerkelijke uitvoering van het subsidiebeleid aan de hand van de aangeleverde documenten wat betreft de ingediende subsidieaanvragen, beoordelingen, beschikkingen, verantwoordingen, tussentijdse communicatie en vaststellingen. Met de gemeente zijn 8 (groeps)interviews gehouden met 21 personen. Daarnaast heeft een sessie met de raad plaats gevonden waaraan 10 (steun)raadsleden hebben deelgenomen. Met subsidieontvangers zijn 8 interviews gehouden. Dit was een selectie van de onderzochte casussen tijdens het casusonderzoek. Ten slotte zijn de bevindingen geanalyseerd en getoetst aan het normenkader.
Het totaal aan gegevens zoals hierboven geschetst heeft tot analyses geleidt, waaruit dit rapport is opgesteld.
1.2 Samenvatting en conclusies Beantwoording centrale hoofdvraag: De centrale onderzoeksvraag in dit onderzoek is als volgt: “Hoe effectief is het subsidiebeleid en de uitvoering daarvan in de gemeente Berkelland in relatie tot de beoogde maatschappelijke effecten?” Die vraag is maar ten dele te beantwoorden. Voor de beantwoording van de vraag is het nodig om te bepalen in hoeverre de subsidiecyclus van aanvragen, beschikken, verantwoorden en vaststellen is verbonden met de beleidscyclus. In de beleidscyclus zijn doelen gesteld en is bepaald op welke onderdelen van de uitvoeringsstrategie het subsidie instrument kan worden ingezet als middel om de doelen te bereiken. Tot slot kan met de uitkomsten van, in dit onderzoek de subsidieverstrekking, worden bepaald of de doelen worden bereikt. Uit het onderzoek blijkt dat de link tussen beleidscyclus en subsidiecyclus in de meeste gevallen niet expliciet te leggen is.
4
Bij subsidies verstrekt uit subsidieregelingen is de effectiviteit beter te bepalen. De effectiviteit van het subsidiebeleid in relatie tot de beoogde maatschappelijke effecten is bij specifieke subsidieregelingen zoals het Noaberfonds, de regelingen voor energie en asbestverwijdering, beter te bepalen dan bij subsidies die niet worden verstrekt vanuit een specifieke regeling maar uitsluitend op basis van de Algemene Subsidieverordening. Uit het onderzoek blijkt dat bij specifiek deze regelingen heldere toetsingscriteria zijn en ook duidelijke uitkomsten en resultaten worden gerapporteerd die zeggingskracht hebben over de effectiviteit van de inzet van subsidies. Voor deze verstrekte subsidies kan worden gezegd dat er een duidelijke relatie ligt tussen de subsidieverstrekking en de bijdrage aan de door de gemeente beoogde maatschappelijke effecten. Voor de andere subsidies geldt dat de effectiviteit lastig tot niet te bepalen is. Dat geldt met name voor subsidies die niet vanuit een specifieke regeling worden verstrekt. Dit betreft vaak de in omvang financieel grotere subsidies die op structurele basis worden verstrekt. Deze maken dan ook in financiële zin een groot onderdeel uit de totaal verstrekte subsidies. Daar zijn meerdere verklaringen voor. Deze zijn verwoord in onderstaande conclusies: Conclusies: ▪ Een algemeen subsidiebeleidskader ontbreekt.
Een subsidiebeleidskader met heldere uitgangspunten zoals wanneer een subsidie verstrekt wordt en hoe volgens een éénduidige procesvoering deze wordt uitgevoerd is niet voor handen. Een subsidiebeleidskader geeft richting aan waar subsidies voor worden ingezet. Het borgt in het subsidieproces hoe inzichtelijk wordt op welke manier gesubsidieerde activiteiten bijdragen aan door de gemeente gewenste maatschappelijke effecten. ▪ Dossiers zijn niet altijd op orde, er is geen totaal overzicht. In het casusonderzoek kwam naar voren dat de archivering van dossiers niet altijd op orde is. Dossiers zijn niet altijd compleet (aanvraag, toekenning/beschikking, verantwoording). Ook het aangeleverde overzicht van de gemeente van verstrekte subsidies bevatte een aantal hiaten. Een eenduidig overzicht van het aantal verleende subsidies per regeling ontbreekt. Net als een subsidieregister waarin alle subsidies op eenduidige wijze zijn vastgelegd. ▪ Onvoldoende voorkantsturing om doelen te bereiken. In de specifieke subsidieregelingen zijn vaak wel overwegingen opgenomen die aanleiding geven voor de subsidieregeling. De overwegingen kennen op onderdelen het karakter van gewenste maatschappelijke effecten. Maar expliciete beleidsdoelen of refereren aan gemeentelijk beleid of beleidsplannen komt niet voor.
In de aanvraagformulieren wordt niet gevraagd aan welke te subsidiëren doelen of maatschappelijke effecten moet worden bijgedragen. Ook in beschikkingen zijn doelen of maatschappelijke effecten niet opgenomen waardoor aan de voorkant sturing op maatschappelijk effecten beperkt plaats kan vinden. ▪ Gedurende het proces zijn er niet voldoende waarborgen om te sturen op doelbereik. In beschikkingen worden doelen en effecten niet opgenomen. Dat hangt ook mede samen met het feit dat daar in de aanvraag weinig expliciet op wordt gestuurd. Dat heeft gevolgen voor het verdere subsidieproces. Ook wordt veelal niet aangegeven hoe verantwoording op het doelbereik, bijvoorbeeld via indicatoren en streefwaarden, plaats moet vinden. De sturing op effectiviteit is daarmee niet expliciet geborgd. Hierdoor zijn in het proces onvoldoende waarborgen om te sturen op doelbereik. ▪ Beperkt aantal evaluaties zijn uitgevoerd. Hoewel de intentie er wel is, wordt de subsidieverstrekking op alle verschillende beleidsterreinen niet structureel geëvalueerd. Bij een aantal regelingen heeft wel een evaluatie plaatsgevonden, bijvoorbeeld bij het Noaberfonds en bij Energie en duurzaamheid gebeurt dat op programmaniveau. Een structurele periodieke evaluatie van de impact of effectiviteit van alle verschillende verstrekte subsidies per beleidsterrein ontbreekt.
Individuele subsidieverstrekkingen worden geëvalueerd, maar dit gebeurt werkende weg, op basis van het contact met de subsidieontvangende organisatie of bij nieuwe incidentele subsidies op het niveau van de betreffende subsidieaanvraag. ▪ De raad ontvangt weinig tot geen informatie over effectiviteit van de subsidieverstrekking. De raad ontvangt, uitzonderingen daargelaten, niet een structureel overzicht van de aard en omvang van de verstrekte subsidies als ook informatie die inzicht biedt in wat de subsidieverstrekking heeft betekent in het realiseren van maatschappelijke effecten. De raad heeft wel behoefte aan dergelijke informatie, bijvoorbeeld via de planning- en controlcyclus, om ook te kunnen sturen op de inzet (wanneer doen we dat nog wel en wanneer niet) van subsidies.
5
1.3 Aanbevelingen De aanbevelingen richten zich op het verbeteren van de verbinding tussen de beleids- en de subsidiecyclus. ▪ Verbeter voorkant- en processturing. Neem in de subsidieregelingen op aan welke gemeentelijke doelen de subsidie moet bijdragen. Dat is de eerste stap in het verbeteren van de verbinding met het beleid. Zorg dat in aanvraagformulieren duidelijk wordt uitgevraagd aan welke doelen van de gemeente (benoem ze specifiek) welke activiteiten op welke wijze bijdragen. Daarmee wordt sturing gegeven aan de activiteiten en de effecten. Leg vervolgens in de beschikking vast aan welke doelen bijgedragen moet worden en op basis van welke prestaties. En vraag in de verantwoording naar de bereikte resultaten en leg dit in de vaststelling vast. Daarmee wordt de sturing op maatschappelijke effecten via een verbinding tussen beleidscyclus en subsidiecyclus geborgd.. Deze aanbeveling richt zich op het college. ▪ Evalueer periodiek per beleidsterrein de bijdrage van de subsidieverstrekking aan maatschappelijke effecten. Er zijn voorbeelden van evaluaties in Berkelland op subsidieregelingniveau, bijvoorbeeld het Noaberfonds. Maar dat zijn uitzonderingen. Een evaluatie per beleidsterrein over de impact van de subsidies op het behalen van of bijdragen aan de maatschappelijke effecten draagt bij aan een beter zicht op de effectiviteit van de inzet van het subsidie instrument.
Betrek in de evaluatie ook de subsidieontvangers zodat zowel op inhoud (impact) als op het subsidieproces (aanvraag tot en met vaststelling) lering kan worden getrokken. Daarmee kan de raad ook worden geïnformeerd en kunnen bijvoorbeeld keuzes worden gemaakt in de toepassing van het subsidie instrument. Deze aanbeveling richt zich op het college. ▪ Stel een subsidiebeleidskader op. Leg in een subsidiebeleidskader vast wanneer en hoe het subsidie instrument ingezet kan worden. Leg hierin ook vast welke soorten subsidies er zijn. Leg in het subsidiebeleidskader als uitgangspunt vast dat subsidieverstrekking altijd moet bijdragen aan door de gemeente gewenste maatschappelijke effecten benoemd in door de raad vastgestelde beleidsplannen of -doelen. Deze aanbeveling richt zich op de raad wat betreft het vaststellen en op het college wat betreft het opstellen ervan. ▪ Realiseer een subsidieregister. Zorg voor een eenduidig register, mogelijk per regeling, waarin de versterkte subsidies worden bijgehouden. Leg in dit register alle toegekende aanvragen vast, waarbij ook het jaar, de subsidieregeling en het beleidsthema/programma wordt vastgelegd. Veel gemeenten beschikken over een dergelijk subsidieregister en gebruik dat om inrichting en vorm te geven aan het subsidieregister. Dit zorgt ook voor een meer eenduidige registratie van aangevraagde en toegekende subsidies.
Bovendien kan de raad worden voorzien van informatie over de aard en omvang van de verstrekte subsidies. Verwijs naar het subsidieregister in de jaarrekening zodat de raad zelf het subsidieregister kan raadplegen. Deze aanbeveling richt zich op het college. ▪ Stel aan de hand van evaluaties vast of het subsidie instrument nog passend is om de maatschappelijke effecten te behalen. Vraag als raad aan het college om periodieke evaluaties van de effecten van het verstrekken van subsidies per beleidsterrein. Laat dit opnemen in de programmabegroting (planning van de evaluaties) en de uitkomsten en opvolging van de evaluaties in tenminste de jaarrekening. Daarmee ontstaat een cyclus van leren en verbeteren die navolgbaar is voor de raad. De evaluatie moet inzicht bieden in de volgende zaken: (1) mate waarin het subsidie instrument nog steeds passend is (kan het ook via opdrachtverstrekking?), (2) mate waarin de subsidieverstrekking heeft bijgedragen aan de doelen van de gemeente en (3) verbetermogelijkheden voor de vergroting van het doelbereik en de inrichting van het subsidieproces. Bepaal aan de hand daarvan of het subsidie instrument nog passend is en bijstelling behoeft. Deze aanbeveling richt zich op de raad.
1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de bestuurlijke reactie van het college weergegeven en in hoofdstuk 3 het nawoord van de rekenkamer. In hoofdstuk 4 wordt de aanleiding van het onderzoek benoemd. Verder wordt een overzicht gegeven van de onderzoeksvragen en de onderzoeksmethode. In hoofdstuk 5 wordt ingegaan op de beantwoording van de vragen omtrent begrip en omvang van het subsidiebeleid in de gemeente Berkelland. Vervolgens wordt in hoofdstuk 6 antwoord gegeven op vragen betreffende de toetsing. In hoofdstuk 7 wordt ingegaan op de rol van de raad en de leerpunten.
6
2. Bestuurlijke reactie
7
8
9
3. Nawoord Wij danken het college voor haar zienswijze en constateren dat het college zich in de bevindingen uit het onderzoek herkent en deze ook erkent. Het college neemt een groot deel van de aanbevelingen over, op twee punten na: het opstellen van een subsidiebeleid en het hanteren van een subsidieregister. Graag lichten wij het nut en de noodzaak van deze twee aanbevelingen nogmaals toe. De gemeente Berkelland beschikt niet over een beleidsnota met daarin uitgangspunten en doelstellingen van het subsidiebeleid. Met een algemeen subsidiebeleid worden kaders meegegeven voor een overkoepelend beleid voor subsidieverstrekking en geeft de doelstellingen en uitgangspunten van het subsidiebeleid weer. Hiermee maak je het subsidiebeleid helder, inzichtelijk en transparant ook in relatie tot de realisatie van de gemeentelijke doelen. Om te bepalen of met subsidies ook beoogde doelen worden bereikt, is het inhoudelijk beleid van de gemeente Berkelland volgens ons de kapstok. Immers bijvoorbeeld de Wmo-nota, jeugd- en jongerennota en nota sportbeleid, beschrijven wat de gemeente Berkelland inhoudelijk wil bereiken en dus met subsidies beoogt. Zorg daarom voor een koppeling tussen inhoudelijk- en subsidiebeleid, zodat voor een subsidieontvanger in uitvoeringsafspraken en in de beschikking helder is welke gemeentelijke doelstellingen hiermee gediend zijn.
Maak de samenhang ook zichtbaar voor de gemeenteraad. Voor ontvangers van kleinere subsidiebedragen (zoals sportverenigingen) is het gemeentelijk accommodatiebeleid vaak belangrijker voor het voortbestaan dan de subsidie die zij ontvangen. Indirecte subsidies zijn in bijna alle gevallen structureel hoger dan directe subsidies. Bij die concretisering van doelen hoort niet alleen het expliciet maken van wat de gemeente Berkelland wil bereiken (bepaalde prestaties), maar ook hoe de gemeente dat wil nagaan. Kortom, zorg voor een goede monitoring zoals wij ook in het rapport aanbevelen. Verder vergroot het hanteren van een subsidieregister waarin alle verstrekte subsidies worden vastgelegd, de transparantie van de toepassing van het subsidie instrument voor de gemeenteraad. Een dergelijk openbaar register draagt bij aan het inzichtelijk maken van de subsidieverstrekking- en toekenning. De gemeenteraad en de inwoners kunnen daarmee volgen aan wie welke subsidie is toegekend. Bovendien is het een stap die voor het subsidiebureau de positie in de besluitvorming over de subsidieverstrekking versterkt. De rekenkamercommissie ziet verder uit naar de behandeling van het rapport in de gemeenteraad. Tot slot willen wij alle betrokken medewerkers van de ambtelijke organisatie en de externe stakeholders bedanken voor de medewerking aan het rekenkameronderzoek. Namens de Rekenkamer,
William van Deursen BLS MPM MBM Voorzitter
10
4. Inleiding 4.1 Aanleiding Gemeenten zijn zich ervan bewust dat bepaalde maatschappelijke doelen heel goed, en soms beter, bereikt kunnen worden door derden in staat te stellen activiteiten uit te voeren die tot het behalen van maatschappelijke doelen leiden. Groepen van inwoners, verenigingen, maatschappelijke instellingen en organisaties ontvangen daartoe via de gemeente éénmalig of periodiek een financiële bijdrage in de vorm van een subsidie. Het kan per jaar om uitgaven van substantiële omvang op de gemeentelijke begroting gaan. De vraag is hoe de subsidies zijn besteed en of daarmee wordt bereikt wat de gemeente Berkelland heeft beoogd, met andere woorden: “Wat is de effectiviteit van het subsidiebeleid?” Deze vraag staat centraal in dit rekenkameronderzoek. Uit uw rondgang bij de fracties is interesse gebleken voor een onderzoek naar de besteding van deze subsidies.
Voor de gemeenteraad groeit namelijk het belang van een weloverwogen toekenning van subsidies, omdat: ▪ Het betrekking heeft op de volksvertegenwoordigende rol: - In hoeverre faciliteert de gemeente de lokale kracht van de samenleving door initiatieven te subsidiëren? ▪ Het betrekking heeft op de kaderstellende rol: - Wat wil de gemeente bereiken? - Wat laat de gemeente daarvoor doen? - Wat mag dat kosten? ▪ Het betrekking heeft op de controlerende rol: - Heeft de gemeente bereikt wat het beoogde? - Is gedaan wat zou worden gedaan? - Heeft het gekost wat was gedacht dat het zou kosten? Bij de keuze en afweging van het onderwerp maakt u gebruik van een aantal criteria. De criteria zijn van belang om duiding en relevantie aan te geven waarom er voor dit onderwerp is gekozen: ▪ Het financiële belang van het onderwerp: De gemeente Berkelland verstrekt jaarlijks voor meer dan een miljoen aan subsidies op het terrein van kunst, cultuur, sport en welzijn en evenementen. Er worden zowel incidentele als structurele subsidies verstrekt. ▪ Het maatschappelijk belang van het onderwerp: Om te voorkomen dat maatschappelijke activiteiten die effectief zijn worden wegbezuinigd of dat subsidies verstrekt worden aan ineffectieve activiteiten, is het van belang dat de effectiviteit van subsidies in beeld worden gebracht.
▪ De twijfel met betrekking tot de uitvoering van het onderwerp: Wordt door gemeente Berkelland subsidies dusdanig verstrekt dat deze daadwerkelijk van meerwaarde zijn voor zowel de inwoners als voor de gemeente? ▪ Het is geschikt als rekenkameronderzoek: Het onderzoek levert nieuwe inzichten en informatie op voor de gemeenteraad. Het zorgt ervoor dat de gemeenteraad nog beter in staat is om haar rollen te vervullen.
4.2 Onderzoeksvragen en onderzoeksmodel Onderzoeksvragen De centrale onderzoeksvraag in dit onderzoek is als volgt: “Hoe effectief is het subsidiebeleid en de uitvoering daarvan in de gemeente Berkelland in relatie tot de beoogde maatschappelijke effecten?” Deze hoofdvraag wordt beantwoord op basis van meerdere deelvragen. Deze worden hieronder benoemd: Begrip en omvang van subsidies 1. Wat verstaat de gemeente Berkelland onder subsidies? 2. Welke soorten subsidies zijn er, wat is de omvang van de feitelijke subsidies en aan welke sectoren c.q. instellingen worden die verstrekt? 3. Welke kaders kent de gemeente Berkelland voor de verschillende subsidies? Sluit de actuele Algemene Subsidieverordening hierop aan? 4. Is er een eenduidig register, waarin alle verleende subsidies per jaar zijn opgenomen? Zo niet, op welke wijze wordt inzicht en overzicht gecreëerd in de verleende subsidies? 5. In hoeverre bevat de regeling, de aanvraag en de verantwoording van een subsidietraject voldoende informatie om uitspraken te kunnen doen over de doeltreffendheid? 11
Toetsing 6. Sluit de methodiek van subsidiëren aan op de te bereiken effecten? 7. Welke waarborgen zijn er in het proces van subsidieverstrekking voor het bereiken van de doelen/gewenste maatschappelijke effecten? 8. Wordt er verantwoording van de besteding van de subsidies afgelegd conform de eisen door de gemeente Berkelland gestelde kaders? En wat is de kwaliteit van deze verantwoording? 9. Wordt er gecontroleerd of het geld besteed is aan de doelen waarvoor de subsidie is verleend? Hoe ziet deze controle er bij zowel incidentele- en/of structurele subsidies uit? 10. Is er sprake van evaluatie, terugkoppeling en (eventuele) bijstelling van het subsidiebeleid en/of de uitvoering daarvan? 11. Hoe ervaren de aanvragers het subsidieproces: zijn de beleidsdoelen duidelijk, is de beoordeling duidelijk, is het proces van aanvragen transparant en zijn de beleidsdoelen en effecten bereikt? Rol van de raad 12. Wat heeft de gemeenteraad nodig om de effectiviteit van de subsidieverlening te kunnen bepalen? 13. Kan de raad op basis van de verkregen informatie zijn kaderstellende en controlerende rol uit te oefenen inzake subsidies? 14. Op welke wijze geeft de gemeenteraad invulling aan zijn kaderstellende en controlerende rol in relatie tot subsidies? 15.
Welke rol vervult de gemeenteraad bij de totstandkoming van het subsidiebeleid, monitoring van doelen en effecten en eventueel bijstellen van subsidieverstrekkingen? Leerpunten 16. Wat kan de gemeente Berkelland leren van de wijze waarop andere gemeenten zorgen dat de door hen versterkte subsidies bijdragen aan de realisatie van de achterliggende beleidsdoelen? Onderzoeksmodel Uw onderzoeksvragen hebben wij samengevat in een onderzoeksmodel. Daarbij hebben wij de inrichting en uitvoering van het subsidiebeleid in Berkelland grafisch vormgegeven als een dubbele cyclus (‘Big 8’).
Het bovenste deel van de 8 vertegenwoordigt de beleidscyclus rondom een specifiek beleidsthema met daarbij behorende regeling. Het veronderstelt dat: ▪ Beleidsdoelen worden opgesteld (6) ▪ Bij een keuze voor subsidie als beleidsinstrument deze worden vertaald in een regeling met criteria die ervoor zorgen dat de subsidie bijdraagt aan de gemeentelijke doelen (7) 12
▪ ▪ ▪
Subsidies vervolgens worden verstrekt (onderste deel van de 8) en er verantwoording terugkomt over het bereikte resultaat (4) Op het niveau van het beleidsthema en regeling wordt vastgesteld of de doelen met het subsidie instrument worden bereikt (5) En tot slot wordt bepaald of dit leidt tot aanpassing of aanscherping van het beleid.
Het onderste deel van de 8 betreft het subsidieproces zelf. Hierin wordt nagegaan hoe het proces van aanvragen, beoordelen, beschikken en vaststellen verloopt. Het veronderstelt dat: ▪ De gemeente bij de aanvraag stuurt op basis van vooraf gestelde eisen en criteria, bijvoorbeeld door in het aanvraagformulier vragen op te nemen over hoe de activiteit gaat bijdragen aan een maatschappelijk doel (1) ▪ De beoordeling van de subsidieaanvragen (al dan niet met de hulp van een externe beoordelingscommissie) verloopt volgens de processtappen van de regeling en de ASV (2) ▪ Het beschikken plaatsvindt op basis van de criteria uit de regeling en in de beschikking wordt benoemd vanuit welk beleidsplan en -doel de subsidie wordt toegekend (3) ▪ De verantwoording zicht biedt op de uitvoering van de activiteiten, het doelbereik en de besteding van de middelen (4) Op elk van de punten vergelijken we de subsidiepraktijk van Berkelland met andere gemeenten waar we het subsidiebeleid van kennen en onderzocht hebben. Het gaat in ieder geval om de gemeenten Uitgeest, Almelo, Den Helder en Katwijk.
Deze gemeenten zijn deels te vergelijken in inwoneraantal met Berkelland zoals Uitgeest en Katwijk en gemeenten zoals Den Helder en Almelo die qua inwoneraantal groter zijn en het subsidieproces door het grote aantal verstrekte subsidies anders, vaak meer centraal, gestroomlijnd hebben en beschikken over een subsidiebeleidskader. We kijken daarbij wat Berkelland kan leren van andere gemeenten om de doeltreffendheid van het subsidiebeleid te verbeteren.
1.3 Het normenkader Het normenkader is opgebouwd langs de deelvragen. Voor beschrijvende vragen is geen norm opgenomen. Voor beoordelende vragen wel. Tabel 1. Normenkader Vraag Norm Begrip en 1.Wat verstaat de gemeente Beschrijvend, geen norm. omvang Berkelland onder subsidies? subsidies 2.Welke soorten subsidies zijn er, Beschrijvend, geen norm. wat is de omvang van de feitelijke subsidies en aan welke sectoren c.q. instellingen worden die verstrekt? 3.Welke kaders kent de gemeente Beschrijvend, geen norm. Berkelland voor de verschillende subsidies? Sluit de actuele Algemene De Algemene Subsidieverordening sluit aan op Subsidieverordening hierop aan? de kaders van de gemeente Berkelland voor de verschillende subsidies. De regelingen bevatten vertalingen van beleidsdoelen in toetsingscriteria zodat gezorgd wordt dat subsidies bijdragen aan de doelen. 4.Is er een eenduidig register, waarin Er is een éénduidig openbaar register of ander alle verleende subsidies per jaar zijn overzicht waarin alle verleende subsidies staan opgenomen? Zo niet, op welke wijze vermeld. wordt inzicht en overzicht gecreëerd in de verleende subsidies? 5.In hoeverre bevat de regeling, de In de subsidieregeling zijn programmadoelen aanvraag en de verantwoording van op adequate wijze geoperationaliseerd in een subsidietraject voldoende subdoelen, indicatoren en beoogde effecten.
informatie om uitspraken te kunnen Beschreven is op welke doelgroepen moet doen over de doeltreffendheid? worden ingezet.
13
Tabel 1. Normenkader Vraag
Toetsing
6. Sluit de methodiek van subsidiëren aan op de te bereiken effecten?
7. Welke waarborgen zijn er in het proces van subsidieverstrekking voor het bereiken van de doelen/gewenste maatschappelijke effecten?
8. Wordt er verantwoording van de besteding van de subsidies afgelegd conform de eisen binnen de door gemeente Berkelland gestelde kaders? En wat is de kwaliteit van deze verantwoording?
14
Norm De subsidieaanvraag bevat concrete doelstellingen over het bereik van de doelgroepen en effecten die met de aanpak worden beoogd. Tevens is beschreven hoe dit zal worden geëvalueerd. In de subsidieaanvraag is een plan van aanpak opgenomen waarin wordt beschreven welke activiteiten op welke wijze worden uitgevoerd. Er wordt onderbouwd hoe de aanpak aansluit bij de subdoelen, indicatoren en beoogde effecten zoals opgesteld in de subsidieregeling. De gemeente heeft een afwegingskader voor het wel of niet inzetten van subsidie als beleidsinstrument. Het subsidieproces van aanvraag, beoordelen, beschikken en vaststellen heeft een duidelijke koppeling met de gemeentelijke beleidsdoelen. De aanvraag voor subsidieverlening geeft inzicht in de activiteiten die zullen worden uitgevoerd. De gemeente kiest voor specifieke regelingen waarin beleidsdoelen van de gemeente zijn uitgewerkt in subsidiecriteria om het doelbereik te vergroten. De stappen van subsidieaanvraag, de beoordeling, beschikking en verantwoording en vaststelling worden gemonitord op een goede uitvoering. De subsidieverantwoording bevat een procesevaluatie waarin wordt beschreven in welke mate activiteiten zijn uitgevoerd zoals beschreven in de aanvraag.
Beschreven is op welke doelgroepen de activiteiten zijn ingezet, welke activiteiten in de praktijk zijn uitgevoerd en of deze activiteiten volgens plan zijn uitgevoerd. De verantwoording bevat informatie over effectiviteit die aansluit bij de van te voren opgestelde indicatoren hiervoor. In de subsidieverantwoording is beschreven wat de gevolgen zijn van een afwijking van de aanpak zoals beoogd. In de subsidieverantwoording worden cijfers gepresenteerd over het bereik van de doelgroep (in relatie tot de totale omvang van de doelgroep) en over de mate van uitval. De toetsingscriteria in de subsidieregelingen zijn specifiek, concreet en toetsbaar. De verantwoording van de besteding van subsidies wordt afgelegd conform de eisen en kaders van de gemeente Berkelland. De verantwoording is op de niveaus van input, throughput, output en outcome/effect.
Tabel 1. Normenkader Vraag 9. Wordt er gecontroleerd of het geld besteed is aan de doelen waarvoor de subsidie is verleend? Hoe ziet deze controle er bij zowel incidenteleen/of structurele subsidies uit?
10. Is er sprake van evaluatie, terugkoppeling en (eventuele) bijstelling van het subsidiebeleid, subsidieregelingen en/of de uitvoering daarvan?
11. Hoe ervaren de aanvragers het Subsidieproces (uitvoering en verantwoording) bij subsidietoekenning. Zijn de beleidsdoelen duidelijk, is de beoordeling duidelijk, is het proces van aanvragen transparant en zijn de beleidsdoelen en effecten bereikt?
Rol raad
12. Wat heeft de gemeenteraad nodig om de effectiviteit van de subsidieverlening te kunnen bepalen?
13. Kan de raad op basis van de verkregen informatie zijn kaderstellende en controlerende rol uit oefenen inzake subsidies?
14. Op welke wijze geeft de gemeenteraad invulling aan zijn kaderstellende en controlerende rol in relatie tot subsidies?
15.Welke rol vervult de gemeenteraad bij de totstandkoming van het subsidiebeleid, monitoring 15
Norm Bij de beschikking en de vaststelling van de subsidie wordt nagegaan waaraan het geld wordt en is besteed. De uitgaven, gemoeid met subsidieverstrekking, blijven binnen de daarvoor gestelde kaders. De gemeente hanteert de verantwoordingsregimes zoals opgenomen in de ASV. Er is sprake van een overzichtelijke en complete gemeentelijke subsidieadministratie. Het subsidiebeleid en subsidieregelingen worden periodiek geëvalueerd conform artikel 4:24 Awb. Het is voor de uitvoerende ambtenaren, de raad en de subsidieontvangers duidelijk welke uitkomsten uit de evaluatie komen en wat daarmee wordt en is gedaan. De beschikkingen worden jaarlijks geëvalueerd op basis van doeltreffendheid en doelmatigheid. Aanvragers ervaren duidelijke voorwaarden Het is voor aanvragers duidelijk aan welke doelen hun activiteiten moeten bijdragen. Aanvragers ervaren duidelijke argumenten bij (gedeeltelijke) afwijzing dan wel toewijzing van een aangevraagde subsidie. Het is voor de aanvragers duidelijk en inzichtelijk in hoeverre de uitgevoerde activiteiten hebben bijgedragen aan de beleidsdoelen. De wensen van de gemeenteraad bij het opstellen van het subsidiebeleid zijn geïnventariseerd en afgewogen bij het opstellen van het beleid. (Gesubsidieerde) instellingen zijn betrokken geweest bij de totstandkoming van het subsidiebeleid.
De raad stelt inhoudelijk, financieel en procedurele kaders voor de subsidieverstrekking. De raad geeft opdracht om het subsidiebeleid en regelingen met regelmaat te evalueren. Onderzoek is indien van toepassing uitgevoerd naar de mate waarin de effecten meerjarig/ structureel zijn. Hierover wordt gerapporteerd in de verantwoording. De gemeenteraad wordt periodiek op de hoogte gebracht van doelrealisatie en de bijdrage van gesubsidieerde instellingen. De informatie aan de raad is relevant (bevat geen overbodige informatie). De informatie aan de raad is toegankelijk en begrijpelijk.
Tabel 1. Normenkader Vraag van doelen en effecten en eventueel bijstellen van subsidieverstrekkingen? Leerpunten 16. Wat kan de gemeente Berkelland leren van hoe andere gemeenten ervoor zorgen dat de door hen versterkte subsidies zoveel mogelijk bijdragen aan de realisatie van de achterliggende beleidsdoelen?
Norm De raad stuurt op basis van de ontvangen informatie om het doelbereik van het subsidie instrument te vergroten. Beschrijvend, geen norm.
4.4 Onderzoeksverantwoording Documentenstudie Het onderzoek is gestart in mei 2023 met een documentenstudie op basis van de aangeleverde documenten. De gemeente Berkelland kent diverse vormen van subsidie en regelingen. Het onderzoek heeft de verschillende subsidies en regelingen die de gemeente Berkelland kent in kaart gebracht. Verschillende documenten zijn verzameld en geanalyseerd om tot een beschrijving te komen van het huidige subsidieproces. In bijlage 2 staan alle geraadpleegde documenten weergegeven. Ook is een totaaloverzicht gevraagd van alle verstrekte subsidies over de jaren 2020, 2021 en 2022. Hiervoor zijn de gegevens gebruikt zoals die door de gemeente zijn aangeleverd op een uitvraag. Dit geldt voor de aangeleverde cijfers per jaar in aantallen en bedragen. De gemeente heeft bij het ambtelijk wederhoor nog een update van deze cijfers gegeven.
Casusonderzoek Het casusonderzoek diende inzicht te bieden in de daadwerkelijke uitvoering van het subsidiebeleid aan de hand van ingediende subsidieaanvragen. Tabel 2. Totaal subsidieregister Subsidielijn
2020
2021
2022
Eindtotaal
1. Kunst, cultuur, sport en welzijn 2. Evenementen en activiteiten (incl. 2 afgekeurde) 3. Monumentensubsidies
1
2 5 -
4 -
6 5 1
4. Naoberfonds 5. Sanering asbestzaken 6. Gevelfonds
1
2 1 -
1 -
3 1 1
7. Structurele subsidies
1
3
1
5
8. Incidentele subsidies Eindtotaal
3
1 14
1 7
2 24
-
Tabel 2 en 3 geven de verdeling weer van de geselecteerde casussen. Binnen de geselecteerde aanvragen is rekening gehouden met een variëteit aan aanvragen door te selecteren op basis van de verschillende subsidielijnen, grootte van de aanvraag en toekenning dan wel afwijzing.
16
Tabel 3. Selectie casusonderzoek Grootte aanvraag
1
2
Tot 5.000
2
4
3
Tot 50.000
1
1
Vanaf 50.000
3
Totaal
6
5
1 1
4
5 1
1
6
8
Totaal 8
2 3
7 1
1
1
2
1
9
3
1
7
5
2
24
Voor de uitvoering van het casusonderzoek zijn alle relevante onderdelen van de subsidieaanvragen opgevraagd voor de betreffende jaren: ▪ De aanvraag ▪ De onderbouwing en motivatie van de beoordeling op aanvraag ▪ De beschikking ▪ Tussentijdse communicatie met de aanvrager ▪ Ontvangen verantwoording en de vaststelling van de subsidie Bijlage 3 bevat een geanonimiseerde samenvatting van het casusonderzoek.
Interviews Met de gemeente zijn 8 (groeps)interviews gehouden met 21 personen. Daarnaast heeft een sessie met de raad plaats gevonden waaraan 10 (steun)raadsleden hebben deelgenomen. Met subsidieontvangers zijn 8 interviews gehouden. Dit was een selectie van de onderzochte casussen tijdens het casusonderzoek. Een overzicht met respondenten treft u aan in bijlage 1.
Analyse Ten slotte zijn de bevindingen geanalyseerd en getoetst aan het normenkader. Het totaal aan gegevens zoals hierboven geschetst heeft tot analyses geleidt, waaruit dit rapport is opgesteld.
17
5. Begrip en omvang subsidiebeleid 5.1 Inleiding In dit hoofdstuk zijn de bevindingen het begrip en de omvang van het subsidiebeleid in de gemeente Berkelland opgenomen. Eerst zijn in de blauwe kaders de bevindingen per vraag op hoofdlijnen weergegeven, gevolgd door een onderbouwing van dat antwoord. De snelle lezer kan volstaan met het lezen van de beantwoording op hoofdlijnen in de blauwe kaders. In dit hoofdstuk worden de volgende vragen beantwoord:
Begrip en omvang van subsidies 1. 2. 3. 4. 5.
Wat verstaat de gemeente Berkelland onder subsidies? Welke soorten subsidies zijn er, wat is de omvang van de feitelijke subsidies en aan welke sectoren c.q. instellingen worden die verstrekt? Welke kaders kent de gemeente Berkelland voor de verschillende subsidies? Sluit de actuele Algemene Subsidieverordening hierop aan? Is er een eenduidig register, waarin alle verleende subsidies per jaar zijn opgenomen? Zo niet, op welke wijze wordt inzicht en overzicht gecreëerd in de verleende subsidies? In hoeverre bevat de regeling, de aanvraag en de verantwoording van een subsidietraject voldoende informatie om uitspraken te kunnen doen over de doeltreffendheid?
5.2 Begrip en omvang subsidiebeleid 1.
Wat verstaat de gemeente Berkelland onder subsidies? Bevindingen op hoofdlijnen: ▪ De gemeente Berkelland legt de nadruk op het verstrekken van financiële middelen met het oog op bepaalde activiteiten van de aanvrager. ▪ In de praktijk ligt de nadruk op subsidie voor een bewoner of organisatie om een maatschappelijk doel te bewerkstelligen.
Onderbouwing De Algemene wet bestuursrecht verplicht de gemeente in subsidieverordeningen of in nadere regels ofwel subsidieregelingen aan te geven voor welke activiteiten een subsidie kan worden verkregen. De gemeente Berkelland heeft in 2022 de aanpassing van de ASV vastgesteld. De ASV 2022 bevat alleen algemene bepalingen die, uit een oogpunt van uniformiteit en voor zover mogelijk, van toepassing zijn op alle subsidies die op grond van subsidieregelingen worden verstrekt, subsidies op basis van een begrotingspost en subsidies in incidentele gevallen. De ASV is in de subsidieregelingen een belangrijke verwijzing naar de bijdrage die de verstrekte subsidie dient te geven aan het gemeentelijk beleid op bepaalde terreinen. De bevoegdheid te beslissen op aanvragen om een subsidie op grond van artikel 4:23, derde lid, Awb ligt bij de gemeenteraad van de gemeente Berkelland. Deze beslissingsbevoegdheden en te volgen procedures zijn bij een aparte verordening en in de ASV vastgelegd. De gemeenteraad handelt conform de vastgestelde kaders. De gemeenteraad heeft besluiten op aanvragen conform de ASV gemandateerd aan het college.
De gemeente Berkelland baseert zich op de ASV 2022 voor de definitie van een subsidie: de aanspraak op financiële middelen, door een bestuursorgaan verstrekt met het oog op bepaalde activiteiten van de aanvrager, anders dan als betaling voor aan het bestuursorgaan geleverde goederen of diensten. Deze titel is niet van toepassing op aanspraken of verplichtingen die voortvloeien uit een wettelijk voorschrift inzake: ▪ Belastingen ▪ De heffing van een premie dan wel een premie vervangende belasting ingevolge de Wet financiering sociale verzekeringen, of
18
▪
De heffing van een inkomensafhankelijke bijdrage dan wel een bijdrage vervangende belasting ingevolge de Zorgverzekeringswet.
Deze titel is niet van toepassing op de aanspraak op financiële middelen die wordt verstrekt op grond van een wettelijk voorschrift dat uitsluitend voorziet in verstrekking aan rechtspersonen die krachtens publiekrecht zijn ingesteld. Deze titel is van overeenkomstige toepassing op de bekostiging van het onderwijs en onderzoek. Ten opzichte van de vorige ASV (2018) is een aantal verduidelijkingen doorgevoerd als het gaat om de subsidieverstrekking en waar voor het wel en niet bedoeld is en welke verplichtingen bij de subsidieverstrekking zijn aangepast. Dit betreft de volgende wijzigingen: ▪ Verduidelijken en uitbreiden omschrijving waar een subsidie wel en niet voor bedoeld is. De aanpassingen staan in artikel 10 lid 3. We verlenen subsidie met een specifiek doel. Dat doel is geformuleerd in gemeentelijk beleid. In de praktijk lopen we tegen situaties aan waarbij aanvragen niet passen in het beleid en subsidiëring niet wenselijk is maar de ASV onvoldoende houvast biedt. Met een verduidelijking van de ASV leggen we de nadruk bij het gemeentelijk beleid en de doelstellingen van de subsidie. ▪ Voor subsidieontvangers hoger dan € 150.000 is er nu nog een verplichting om naast een financieel verslag, een controleverklaring van een onafhankelijk accountant te overleggen.
Het is echter voor een accountant niet goed mogelijk om bij een relatief kleine instelling een controleverklaring op te stellen die voldoet aan de voorgeschreven vereisten. Bijvoorbeeld omdat van functiescheiding (4ogenprincipe) niet altijd sprake is of kan zijn gezien de beperkte omvang van de instelling. Hierdoor dwingen we de subsidieontvanger onevenredig hoge kosten te maken. Instemmen met een beoordelingsverklaring of samenstellingsverklaring zou zonder aanpassing van de verordening wel uit te leggen zijn maar is onrechtmatig. Wij stellen daarom voor om in voorkomende gevallen meer maatwerk te kunnen leveren. Dat kan door een aanpassing van artikel 17 lid 4. We zouden in voorkomende gevallen om een samenstellingsverklaring of beoordelingsverklaring kunnen vragen. Er vinden dan geen controles, steekproeven en audits plaats door de accountant en is ook goedkoper. De risico’s zijn beperkt. Dit door dat er in de jaarrekening meerdere jaren vergeleken kunnen worden. Het is niet zo dat als de accountant geen controleverklaring kan afgeven we dan te maken hebben met een organisatie die de financiën niet op orde heeft. Daarnaast zijn er een aantal redactionele en/of administratieve, juridisch-technische wijzigingen. Zo wordt de hardheidsclausule aangepast zodat we indien nodig kunnen afwijken van de ASV. Voorheen kon de gemeente alleen afwijken van termijnen genoemd in de ASV.
Overigens kunnen afwijkingen alleen in het belang van een doelgerichte of evenwichtige subsidieverstrekking. Of als de toepassing van de ASV leidt tot een onbillijkheid van overwegende aard. Naast wat op papier staat, is het ook van belang wat de betrokkenen die de subsidies verstrekken verstaan onder subsidie. In de interviews met respondenten werd daarom onder andere gevraagd naar wat zij verstaan onder een subsidie. Wat voornamelijk naar voren kwam uit deze interviews is dat geen eenduidige definitie wordt gehanteerd binnen de gemeente. Uit de volgende quote vat dit samen: “Hier worden (onbewust) te weinig keuzes in gemaakt over wat de definitie hiervan is. Er wordt geen eenduidige definitie gehanteerd’’. Dit wordt geïllustreerd door de volgende quotes van respondenten: ▪ ▪
▪
▪
‘’Een subsidie wordt gedefinieerd als overheidsgeld dat beschikbaar wordt gesteld aan een bewoner of organisatie om een maatschappelijk doel te bereiken’’. ‘’Een subsidie is een financieel middel dat door een financieel bestuursorgaan aan een buitenstaander beschikbaar wordt gesteld voor een bepaalde activiteit. Bij een inkoop of opdracht wil je een directe tegenprestatie terug, bij een subsidie is dit niet het geval’’. ‘’Aangegeven wordt dat dit overheidsgeld is dat beschikbaar wordt gesteld aan een bewoner of organisatie om een maatschappelijk doel te bewerkstelligen. Wat precies de definitie is, is terug te lezen op de website van de gemeente en in de ASV’’. Een middel om een ontvangende partij een bepaalde richting op te sturen. Bijvoorbeeld dat energiemaatregelen worden genomen (Berkelland bespaart).
19
2.
Welke soorten subsidies zijn er, wat is de omvang van de feitelijke subsidies en aan welke sectoren c.q. instellingen worden die verstrekt?
Bevindingen op hoofdlijnen: ▪ Er wordt duidelijk onderscheid gemaakt tussen de verschillende soorten subsidies en regelingen. ▪ Een overzichtstabel geeft inzicht in het aantal subsidies en subsidiebedragen. Onderbouwing De gemeente maakt onderscheid tussen structurele subsidies, incidentele subsidies en regelingen. Een structurele subsidie wordt structureel verleend voor een activiteit die doorloopt in een vergelijkbare vorm en omvang. Een incidentele subsidie wordt veelal verleend voor projecten of activiteiten die niet behoren tot reguliere bezigheden van de aanvrager. Een regeling is een cluster van subsidieafspraken voor een bepaald doel.
De volgende regelingen zijn aanwezig in de gemeente Berkelland: ▪ Berkelland Naoberfonds ▪ Transformatiefonds Cultuur & Erfgoed ▪ Kunst, cultuur, sport & welzijn ▪ (Financiële) ondersteuning bij asbest ▪ Evenementen en kleinschalige activiteiten ▪ Energiebesparing ▪ Subsidieregeling Berkelland Bespaart 2023-2026 ▪ Subsidieregeling maatschappelijke initiatieven voor energiebesparing en/of duurzame energieopwekking organisaties Berkelland 2020; ▪ Tijdelijke Subsidieregeling Energiezuinig Witgoed Berkelland; ▪ SVn-leningen gericht op verschillende doelgroepen; ▪ Subsidie die afsluitkosten dekt voor zakelijke SVn leningen; ▪ Vanuit landelijk regelingen is een aantal subsidieregelingen aanstaande (Nationale aanpak Isolatie) ▪ Subsidie verduurzaming Energiearmoede); ▪ Subsidieverstrekking aan het energieloket ▪ Gevelfonds centrum Eibergen, Oudestraat Neede en centrum Borculo ▪ Monumenten ▪ Landschap Tabel 4 geeft een overzicht van het aantal verleende subsidies per regeling per jaar. In de laatste kolom is het totaalbedrag aan verleende subsidies zichtbaar. Het betreft hier een samenvatting van het overzicht dat door de gemeente aan de onderzoekers is verstrekt. Voor een aantal regelingen kon de gemeente geen data aanleveren.
De redenen die hiervoor worden aangegeven is dat er geen totaaloverzicht is en voor de verschillende beleidsterreinen dit bij de betreffende beleidsambtenaren aanwezig zou moeten zijn maar dat niet in alle gevallen dit boven tafel gehaald kon worden. De gemeente heeft tijdens het ambtelijk wederhoor in oktober 2023 nog een update van het overzicht van de verleende subsidies aangeleverd. Dit is in de ondergaande tabel verwerkt.
20
Tabel 4. Overzicht verleende subsidies 2020-2022
Regeling
2020
2021
2021
2022
2022
Aantal
Bedrag
Aantal
Bedrag
Aantal
Bedrag
Kunst, cultuur, sport, Welzijn Evenementen en activiteiten Naoberfonds
126
€ 145.353,00
168
€ 117.931,00
64
€ 86.468,11
35
€ 37.000
31
€ 34.000,00
25
€ 28.000,00
19
€ 69.272,75
14
€ 40.747,00
15
€ 63.836,00
Monumentensubsidies
35
€ 98.392,89
18
€ 84.566,00
23
€ 85.684,00
Transformatiefonds
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
1
€ 151.000,00
Sanering asbestdaken
Nvt
Nvt
57
€ 71.052,08
66
€ 72.412,88
Gevelfonds
2
€ 20.000,00
2
€ 20.000,00
4
€ 16.588,32
Energiebesparing
1
€ 10.000,00
1
€ 10.000,00
4
€ 14.778,32
Berkelland bespaart
349
€ 159.308,30
342
€ 150.208,95
403
€ 193.067,16
Structurele subsidies
3
€ 23.623,80
38
€ 3.081.303,90
34
€ 3.193.888,37
Incidentele subsidies
Geen data 570
Geen data
3
€ 241.653,00
6
€ 801.408,00
€ 562.950,74
674
€ 3.851.461,93
645
€ 4.707.131,16
Totaal
3.
2020
Welke kaders kent de gemeente Berkelland voor de verschillende subsidies? Sluit de actuele Algemene Subsidieverordening hierop aan?
Bevindingen op hoofdlijnen: ▪ Er is geen specifiek subsidiebeleidskader aangetroffen dat door de gemeente wordt gehanteerd als uitgangspunt voor de het juridisch instrumentarium (ASV en regelingen) ▪ De actuele Algemene Subsidieverordening sluit bij het merendeel van de regelingen aan Onderbouwing Binnen de gemeente is afgesproken dat de subsidieaanvragen op basis van de door de gemeente vastgestelde inhoudelijke beleidskaders worden beoordeeld. In de praktijk is te zien dat binnen de gemeente Berkelland geen subsidiebeleidskaders zijn opgesteld voor de verschillende subsidies/regelingen, waardoor zij ook niet worden beoordeeld. Om vorm te geven aan subsidies/regelingen wordt teruggevallen op de Algemene Subsidieverordening Berkelland 2022. Daarin is het volgende vastgesteld: ▪ Het college is belast met de uitvoering van deze verordening en bevoegd te beslissen op aanvragen om subsidiebesluiten te nemen op grond van de Algemene wet bestuursrecht en deze verordening. ▪ Het college kan op eigen initiatief bij subsidieregeling vaststellen welke activiteiten in aanmerking kunnen komen voor subsidie. Hierbij wordt onder andere gekeken naar welke doelgroepen voor de subsidie in aanmerking komen; hoe de subsidie wordt berekend; hoe de subsidiebedragen worden uitbetaald.
▪ Van de bepalingen in deze verordening en de subsidieregelingen kan worden afgeweken indien een subsidieontvanger voor dezelfde activiteiten als die het college subsidieert, een subsidie van een ander bestuursorgaan ontvangt. ▪ Het college kan subsidieplafonds vaststellen. In dat geval bepalen zij bij subsidieregeling de wijze van verdeling van de betrokken subsidie. Bij het subsidieproces betrokken ambtenaren van de gemeente Berkelland geven aan dat de inhoudelijke beleidskaders voldoende basis geven om subsidieaanvragen te kunnen beoordelen. Bij het subsidieproces betrokken ambtenaren nemen bij twijfel contact met elkaar op. Het gaat dan veelal over de doelmatigheid van een subsidieregeling. Beleidsdoelen staan veelal in het achterliggende beleid en worden niet altijd specifiek weergegeven in het subsidieregeling. Tabel 5 (Opgenomen in bijlage 4) geeft een overzicht van de subsidies en regelingen van de gemeente Berkelland. Daarbij is gekeken of de regelingen aansluiten op het ASV, of in de regelingen beleidsdoelen en 21
toetsingscriteria zijn vastgesteld, of sprake is van een eenduidig overzicht van verleende subsidies en of in de subsidieregeling beleidsdoelen zijn geoperationaliseerd in subdoelen, indicatoren en beoogde effecten. Uit data van onderstaan de tabel in bijlage 4 is te zien dat de meerderheid van de regelingen aansluit bij de Algemene Subsidieverordening van de gemeente Berkelland. Verder is in bijna iedere regeling het beleidsdoel geformuleerd. Dit doel wordt echter bij vrijwel geen enkele regeling geoperationaliseerd in toetsingscriteria. Daarnaast verschilt het per regeling hoe zicht wordt gehouden op de verleende subsidies. Bij slechts enkele regelingen is een eenduidig overzicht aangetroffen om zicht te houden op de verstrekte subsidies. Bij sommige regelingen wordt door medewerkers gebruik gemaakt van Excel-lijsten om overzicht te houden. Daarnaast worden onder andere verantwoordingsrapportages en financiële verslagleggingen gebruikt om overzicht te houden. Ten slotte is bij bijna geen enkele regeling het beleidsdoel geoperationaliseerd in subdoelen en indicatoren. De doelgroep wordt bij ongeveer de helft van de regelingen beschreven. 4.
Is er een eenduidig register, waarin alle verleende subsidies per jaar zijn opgenomen? Zo niet, op welke wijze wordt inzicht en overzicht gecreëerd in de verleende subsidies?
Bevindingen op hoofdlijnen: ▪ Een eenduidig register om verleende subsidies te registreren is niet voorhanden ▪ Bij enkele regelingen biedt een subsidiebureau ondersteuning Onderbouwing In de programmabegroting 2022 is tabel 6 aangetroffen. U vindt deze tabel in bijlage 5. Dit financiële overzicht wordt naar de raad gestuurd om inzicht te bieden in de verleende subsidies. Dit is echter geen compleet overzicht van alle verstrekte subsidies. Een beperkt deel van zowel de structurele als incidentele subsidies die door de gemeente Berkelland verstrekt worden, zijn in dit overzicht in de begroting opgenomen. Veelal zijn dit een aantal grotere meer structurele subsidies en wat kleinere meer incidentele subsidies op het gebied van vitaal platteland zoals de buurt/wijkcentra, op het gebied van zorg zoals die van Yunio en Humanitas, op het gebied van ondernemen zoals de stichting Achterhoek Toerisme, op het gebied van sport zoals de combinatiefunctionarissen en de exploitatiebijdrage zwembaden en op het gebied van cultuur zoals de bibliotheek en kunstzinnige vorming. Onder de medewerkers van de gemeente wordt geen eenduidig en centraal vastgelegd register gebruikt om de verleende subsidies te registreren. In gesprekken met medewerkers gaven meerdere aan dat zij zelf Excel lijsten bijhouden om de verleende subsidies te registreren.
Hierdoor kunnen medewerkers ook controleren of subsidies niet dubbel verstrekt worden. Verder werd door medewerkers vermeld dat het per regeling kan verschillen of het subsidiebureau een overzicht heeft van de verleende subsidies. De reden dat geen eenduidig subsidieoverzicht bestaat komt volgens medewerkers omdat nog onduidelijk is hoe alles geregistreerd dient te worden. De kwestie van capaciteit speelt ook een rol, tot op heden is er nog geen medewerker aangewezen die het subsidieregister bijhoudt. 5.
In hoeverre bevat de regeling, de aanvraag en de verantwoording van een subsidietraject voldoende informatie om uitspraken te kunnen doen over de doeltreffendheid?
Bevindingen op hoofdlijnen: ▪ Bij iedere regeling worden programmadoelen beschreven. Uitspraak doen over de doeltreffendheid is niet bij iedere regeling mogelijk ▪ Het merendeel van de aanvragen bevat te weinig informatie om uitspraak te doen over de doeltreffendheid ▪ De verantwoording bevat bij de meerderheid van de regelingen te weinig informatie om uitspraak te doen over de doeltreffendheid Onderbouwing Aan subsidies worden voorwaarden gesteld en wanneer hier aan voldaan wordt, wordt een subsidie verstrekt. Op het ene terrein is het makkelijker een subsidie te verstrekken dan op een ander terrein. Daarnaast verschilt per regeling het zicht op de doeltreffendheid ervan. Bij sommige aanvragen wordt getoetst op de output. Bijvoorbeeld op het aantal uitgevoerde activiteiten of bereikte bewoners. Bij andere op maatschappelijk 22
effecten of outcome. Bijvoorbeeld het verminderen van het aantal vierkante meter daken met asbest. Er is behoefte hier meer duidelijkheid over te scheppen wanneer een effect bereikt is. Bij de regeling asbestsanering bijvoorbeeld is dit makkelijk omdat de resultaten van de subsidieverstrekking direct zichtbaar zijn. Bij de regeling Sport en Cultuur is dit lastiger omdat de vraag bestaat wanneer het doel ‘talentontwikkeling’ behaald is. Sommige doelen zijn niet helder en is het lastig om te bepalen of behaald is wat behaald diende te worden. Onderstaande tabel biedt per subsidieregeling inzicht hoe gestuurd wordt op de doeltreffendheid in de regeling, de aanvraag en de verantwoording. De kleur groen houdt in dat de regeling/aanvraag/verantwoording voldoende informatie bevat om een uitspraak te doen over de doeltreffendheid. Oranje houdt in dat de informatie die gegeven wordt niet voldoende is om een uitspraak over de doeltreffendheid te doen. Rood betekent dat geen informatie is aangetroffen om uitspraak te doen over de doeltreffendheid. Grijs betekent dat de regelingen niet zijn meegenomen in het casusonderzoek waardoor geen analyse kon plaatsvinden. De regeling is beoordeeld op basis van antwoord op deelvraag 3 in deze nota van bevindingen. De aanvraag en verantwoording zijn beoordeeld op basis van het eerder uitgevoerde casusonderzoek.
Bij deelvraag 3 en in het casusonderzoek vindt u dan ook de uitgebreide onderbouwing voor de analyse. Tabel 5. Overzicht kaders subsidies/regelingen Berkelland De regeling De aanvraag
De verantwoording
Berkelland Naoberfonds Transformatiefonds Cultuur & Erfgoed Kunst, cultuur, sport & welzijn (Financiële) ondersteuning bij asbest Evenementen en kleinschalige activiteiten Energiebesparing
Berkelland bespaart
Gevelfonds Eibergen, Neede, Borculo
Monumenten
Landschap
Groen = Bevat voldoende informatie om een uitspraak te doen over de doeltreffendheid, Oranje = de informatie die gegeven wordt niet voldoende is om een uitspraak over de doeltreffendheid te doen, Rood = geen informatie is aangetroffen om uitspraak te doen over de doeltreffendheid, Grijs = niet meegenomen in casusanalyse Tabel 5 laat zien dat het merendeel van de regelingen niet voldoende informatie bevat om uitspraak te doen over sturing op de doeltreffendheid. Bij het merendeel van de regelingen wordt het beleidsdoel wel helder
23
geformuleerd. De toetsingscriteria ontbreken echter bij bijna iedere regeling. De activiteit wordt omschreven maar niet aan welk doel het moet bijdragen. Bij de regelingen Naoberfonds en Gevelfonds bijvoorbeeld zijn wel duidelijke eisen vastgelegd waar de aanvraag aan moet voldoen. Daarmee heeft de gemeente een richtinggevend sturingsinstrument in handen. Bij de verantwoording is bij het merendeel van de regelingen te weinig informatie aangetroffen om iets te zeggen over sturing op doeltreffendheid.
5.3 Toetsing normenkader In deze paragraaf toetsen we de normen zoals die zijn opgesteld in het normenkader voor de betreffende vragen van dit hoofdstuk. Voor de toetsing aan de norm werken we met de volgende termen in volgorde van niet voldoen tot voldoen: ▪ Voldoet niet: dit betekent dat op geen enkele wijze (0%) wordt voldaan aan de norm. ▪ Voldoet beperkt: dit betekent dat voor een klein deel (<=50%) wordt voldaan aan de norm. ▪ Voldoet merendeels: dit betekent dat voor een groter deel (>50%, <75%) wel dan niet wordt voldaan aan de norm. ▪ Voldoet grotendeels: dit betekent dat voor een zeer groot gedeelte (>75%) wordt voldaan aan de norm. ▪ Voldoet: dit betekent dat volledig (100%) wordt voldaan aan de norm.