Bijlage 6 - Leefomgevingsfoto (OER, bijlage)
Tekst van het document
Voor kleinere woningbouwontwikkelingen is stikstof veelal geen beperkende factor. Uit de MER zal moeten blijken of en in hoeverre de voorgestelde alternatieven op hoofdlijnen haalbaar zijn (inclusief mitigerende maatregelen). Daarnaast is het zo dat veel soorten die in Natura 2000 gebieden voorkomen juist van het omringende landschap afhankelijk zijn. Hiervoor is herstel van het blauwgroene raamwerk in Berkelland gewenst voor soorten om zich te verspreiden, foerageren etc. Wav-gebieden Als gevolg van de intrekking van de Wet ammoniak en veehouderijen en het veranderende provinciale beleid kunnen veehouderijen binnen en in een zone van 250 meter rondom Wavgebieden onder de Omgevingswet minder beperkingen krijgen voor wat betreft hun ammoniakemissie. De natuurgebieden kunnen dan zwaarder worden belast. Uiteraard gelden voor de betreffende veehouderijen wel beperkingen op grond van de voormalige Wet natuurbescherming voor wat betreft de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden. Voor de omgevingsvisie is het een aandachtspunt hoe moet worden omgegaan met de natuurgebieden in Berkelland. Het lastige daarbij is wel dat het voor wat betreft de omzetting van de Wav onder de Omgevingswet gaat om een provinciale bevoegdheid. Ruimtelijke kwaliteit, cultuurhistorie en archeologie Het is van belang om de bestaande waarden te behouden en waar mogelijk te versterken.
De ruimtelijke kwaliteit van de omgeving is een belangrijke factor voor de leefbaarheid en voor de waardering die onze inwoners hebben voor hun leefomgeving. Op beleidsmatig niveau is een goede afstemming tussen stedenbouw, landschap, ruimtelijke kwaliteit en erfgoed gewenst. Ook ruimtelijke kwaliteit, cultuurhistorie en archeologie staan onder invloed van nieuwe ontwikkelingen van buitenaf zoals klimaatverandering en het verduurzamen van panden en zullen hierop moeten voorsorteren. Erfgoed kan één van de pijlers zijn voor recreatieve ontwikkeling binnen de gemeente. De laatste jaren komt er steeds meer interesse in erfgoed. In de cultuurhistorische waardenkaart is nog geen beschrijving en waardering van het bebouwde gebied (kernen) opgenomen. Het bepalen en borgen van de cultuurhistorische waarden van de (historische) kernen is een actiepunt Voortzetting van het huidige beleid voor archeologie is gewenst, zodat archeologische waarden blijvend worden beschermd. Het archeologisch beleid en de archeologische beleidskaart zijn voldoende actueel en kunnen als basis gebruikt worden voor het opnemen van beschermingsregimes in het omgevingsplan.. Groen in de bebouwde kom Door bezuinigingen op het onderhoudsbudget, en het streven naar meer biodiversiteit, zal in Berkelland meer bloemrijk en extensief beheerd groen ontstaan in plaats van ‘strakke’ heestervakken en gemaaide gazons.
Er moet ruimte blijven voor bewegen en ontmoeten, met speel- en sportveldjes en wandelpaden. Groen is met vele aspecten verbonden, zoals verkeer, sociale veiligheid, gezondheid, wonen en afwatering. In de openbare ruimte moet de gemeente dan ook steeds meer integraal gaan werken en daarbij de afstemming met inwoners blijven zoeken.
70
A5 Klimaatadaptatie en energieopwekking A5.1 Beschrijving huidige situatie t.a.v. klimaatadaptatie en energieopwekking Klimaatadaptatie Het veranderende klimaat leidt tot het vaker voorkomen van extreme buien. Dit kan leiden tot ernstige wateroverlast, zowel in het bebouwde gebied (woningen) van steden en dorpen als in het buitengebied. De droogte werd in de jaren 2018, 2019 en 2020 flink gevoeld in gemeente Berkelland. Droogte leidt onder meer tot verdord gras, een droogvallend watersysteem (beken), vissterfte, lage grondwaterstanden, boomsterfte en verminderde opbrengsten in de landbouw. Hitte is gevaarlijk voor kwetsbare mensen, zoals ouderen en zieken en eenzamen. Nu komen er in Berkelland nog plekken voor in de kernen waar wel aangename schaduw aanwezig is maar waar inwoners niet goed gebruik van kunnen maken. Hitte geeft ook risico’s voor de waterkwaliteit. Berkelland heeft in 2020 zogenaamde stresstesten laten uitvoeren, die een beeld geven van de huidige knelpunten t.a.v. klimaatverandering in Berkelland. Droogte Het veranderende klimaat kan leiden tot langere droge perioden. De zomers van 2018, 2019 en 2020 illustreerden dit. In sommige delen van Nederland is compensatie mogelijk door wateraanvoer maar in de Achterhoek is dit nauwelijks het geval. De droogte werd de afgelopen jaren flink gevoeld in gemeente Berkelland.
Droogte in Berkelland: vochttekort
71
Het effect van klimaatverandering op de droogval van watergangen en het wegvallen van de stroming is door waterschap Rijn en IJssel in beeld gebracht voor een normale zomer en de zomer van 2018 (bron: stresstesten WintLicht+). In een normale zomer (eerste kaartje) vallen kleine watergangen (haarvaten) op grote schaal droog. Een aantal beken en watergangen bevat nog water en heeft ook nog (enige) afvoer. De zomer van 2018 (tweede kaartje) was een erg droge zomer en geeft een beeld van een mogelijk toekomstig meer gangbare situatie na klimaatverandering. In deze situatie treedt er op zeer grote schaal droogval op. Er zijn nog enkele watergangen met stilstaand water.
Droogvallende beken: normale zomer
Droogvallende beken: 2018 Overstromingsgevaar Er is geen overstromingsgevaar in de gemeente Berkelland. Wateroverlast Het veranderende klimaat zorgt er voor dat er vaker extreme buien zijn. Dit kan leiden tot ernstige wateroverlast, zowel in het bebouwde gebied van steden en dorpen als in het buitengebied. In vrijwel de hele gemeente Berkelland leiden de extreme buien tot wateroverlast. Op sommige plekken treedt ook schade op, maar nergens leidt dit tot onveilige situaties. Op een aantal locaties in het stedelijk gebied in gemeente Berkelland treedt relatief meer wateroverlast op. Kern Ruurlo
Borculo
Aandachtspunt Barchemseweg, Borculoseweg Everwenninkhoek Dorpstraat Westzijde Leusinkbrink De Koppel Oostenrijkse Buurt 72
Toegangsweg Hambroek Omgeving Stationsweg Gemeentehuis Leo Stichting Neede
Vogelbuurt Ruwenhofstraat, Borculoseweg Wheemerhof Grotestraat Bronbeekstraat, Hortensialaan Burg. V. Heeckerenstraat Tulpstraat e.o. Ketterinksteeg Warfslatweg, Vrijersmaat Omgeving Ramsbeek
Eibergen
Enkele voorbeelden van gebieden met potentiele wateroverlast (uit de stresstest):
Legenda Legenda bij de kaartfragmenten van de aandachtspunten “Wateroverlast stedelijk gebied” Bui van 90 mm in 1 uur tijdsduur. Waterdiepte einde bui:
Begaanbaarheid wegen:
Schade gebouwen:
Ruurlo – Barchemseweg,
73
Neede – Ruwenhofstraat, Borculoseweg
Eibergen – Bronbeekstraat, Hortensialaan Ook in het landelijk gebied treedt op enkele plekken wateroverlast op: Elsmansgoot, Elsbeek en omgeving, aan de zuidzijde van Neede/Hoonte, Lintveldsebroek + Noordelijke Broek ten westen van Beltrum, gebied langs de Ramsbeek in Eibergen. Enkele voorbeelden uit de stresstesten:
74
Legenda Legenda bij de kaartfragmenten van de aandachtspunten “Wateroverlast landelijk gebied” Bui van 160 mm in 2 dagen tijdsduur, startend met voorjaarssituatie GVG.
Dal van de Elsbeek en de Bornegoorsegoot – waterdiepte
Dal van de Elsbeek en de Bornegoorsegoot - tijdsduur
Lintveldsebroek + Noordelijke Broek ten westen van Beltrum - tijdsduur
75
Hittestress Het veranderende klimaat leidt tot vaker voorkomende hittegolven. De hittegolf van 2019 met het hitterecord van 25 juli en de langstdurende hittegolf van 2020 waren een illustratie hiervan. De hitte is gevaarlijk voor kwetsbare mensen, zoals ouderen en zieken. Onderstaand kaartje toont een fragment van de uitkomsten van de stresstest, bij het gemeentehuis en de Lange Wal in Borculo. Opvallend is de 5 à 10 graden lagere temperatuur onder de hoge bomen en in de schaduw naast hoge gebouwen.
In de stresstesten valt op dat de ene plek aangenamer is om te vertoeven dan de andere plek. Er ligt een opgave om structureel verkoeling te creëren.
Energiegebruik/Duurzame energieopwekking Huidig beleid voor energietransitie Berkelland heeft samen met de andere Achterhoekse gemeente ingestemd met het akkoord van Groenlo (2009, 2013 en 2023) en de Regionale uitvoeringsagenda Energie. In Berkelland zijn deze regionale afspraken doorvertaald naar een informatie- en stimuleringspakket voor inwoners en organisaties (het Energie-uitvoeringsprogramma 2015, 2019 en 2023) en een ruimtelijk kader voor duurzame opwekking (Ruimtelijke Ordening en Duurzame Energieopwekking RODE, 2016). RODE wordt in 2024 aangevuld om te komen tot aanvullende lokale kaders voor windenergie. In 2021 heeft ook besluitvorming plaatsgevonden over de Achterhoekse Regionale energiestrategie (RES). Dit bevat het Achterhoekse voorstel voor de bijdrage aan de nationale opgave van 35 TWh met zon en wind op land. Huidige situatie energieverbruik De landelijke database https://klimaatmonitor.databank.nl/ geeft de meest accurate weergave van de stand van zaken (inzage in de cijfers t/m 2019). Energieverbruik woningen De algemene trend de afgelopen jaren is dat het energieverbruik van woningen in Berkelland geleidelijk daalt, zowel voor gas als voor elektriciteit. Dit ligt in lijn met de ervaringen van ons Energieloket en het gebruik van onze financiële stimuleringsmaatregelen. Inwoners doen stap voor stap verbeteringen aan hun woning. 76
Energieverbruik bedrijfsleven Het elektriciteitsverbruik bij het bedrijfsleven is toegenomen. Een reden hiervan is mogelijk de toegenomen economische bedrijvigheid in onze gemeente. Dit vermoeden kunnen wij niet staven, omdat gedetailleerde data niet openbaar beschikbaar is. Het gasverbruik laat vanaf 2013 een dalende lijn zien. De sprong vanaf 2011 kunnen wij niet verklaren en is mogelijk het gevolg van een andere manier van meten of met data omgaan.
77
Huidige situatie duurzame energieopwekking De productie van duurzame warmte heeft een grote stap gemaakt in 2014 - 2015. Waarschijnlijk is dit gebeurd met de ingebruikname van een biomassaketel voor industriële processen.
78
De productie van duurzame elektriciteit kent ook een grote toename. Dit is geheel toe te rekenen aan zon-op-dak-installaties en een enkele zon-op-erf-installatie.
Netcongestie De stijging wordt inmiddels belemmerd door de overbelasting van het middenspanningsnetwerk van de netbeheerder. Dit is een probleem dat op meer plekken in Nederland speelt, maar Berkelland wordt hier wel vroeg mee geconfronteerd door de combinatie van een voortvarende aanpak en een van oudsher niet zwaar gedimensioneerd netwerk (dat was nooit nodig). De Achterhoek is een landelijk gebied met veel potentie voor duurzame opwekking van energie. Er zijn dan ook veel plannen voor kleinschalige zonnevelden. Vooral in het buitengebied is er in het middenspanningsnet onvoldoende capaciteit beschikbaar om kleinschalige zon-opweklocaties aan te sluiten, maar in de afgelopen jaren heeft de netbeheerder hierop al wel maatregelen genomen. Er is nog wel capaciteit aanwezig op de onderstations voor het aansluiten van grotere zonneweides en windparken.
79
Duurzame energieopwekking - grootschalig zon en wind Op dit moment zijn er nog windparken aangevraagd of gerealiseerd in Berkelland. Wel heeft de gemeente 12 zonneparken aangevraagd in de periode 2019 – 2023. Daarvan zijn er 11 vergund en inmiddels 7 in bedrijf (2 in de bouwfase). De verwachting is dat de laatst vergunde zonneparken pas in 2024/2025 gebouwd en aangesloten zullen worden. Bijna alle zonneparken, 2 stuks uitgezonderd, zijn gepland op landbouwgrond (cultuurgrond). Hiervoor geldt een maximum van 140 hectare in totaal. De 12 zonneparken uit de besluitvorming Zonnepark Hectares (bruto plangebied) Eimersweg (Eibergen) 13,3 Dievelman-Braakmansdijk 17 (Haarlo) Boksveenweg-Holterhoek 9,4 (Eibergen) Ruilverkavelingsweg (Neede) 18 ’t Bellegoor-Deventer Kunstweg 9,5 (Beltrum) (vml. vuilstort) Hoondermaatsweg 11,4 (Eibergen) Munsterjansdijk (Rietmolen) 12 Brokersweg (Geesteren) 9 Batendijk (Haarlo) 8,6 Hekweg (Geesteren) 1,6 (bedr.terrein) Twijggraven-Needse Tolweg 11,6 (Geesteren) Hupsel (Eibergen) 18
Opbrengst (mln kWh/jr) 12,8 11
Stand van zaken in bedrijf in bedrijf
10,2
in bedrijf
14 8,9
bouwfase vergunning onherroepelijk bouwfase
11 11,4 10 8 1,5 10 11
in bedrijf in bedrijf in bedrijf in bedrijf aanvraag ingediend vergunning niet onherroepelijk
In Berkelland zijn er een aantal locaties geïdentificeerd door mogelijk initiatiefnemers voor grootschalige windturbines. De voortgang van deze projectideeën is afhankelijk van de herijking van het raadsbeleid rond RODE dat zich richt op het opstellen van beleidskaders voor de opwek van windenergie in zoekgebied K.
A5.2 Ontwikkeling bij voortzetting van het huidige beleid Klimaatadaptatie De effecten van klimaatverandering zijn een factor om rekening mee te houden bij de toekomstige inrichting van Berkelland. Op basis van de stresstesten die in samenwerking met het Waterschap Rijn en IJssel zijn uitgevoerd, zijn de volgende aandachtspunten en (inrichtings-)principes geformuleerd: • • • •
Voor overstromingsgevaar zijn er geen specifieke aandachtspunten; Bij elke ruimtelijke ingreep (of herinrichting) infiltratie van hemelwater nastreven, kijken naar kansen om water bergingsruimte te geven en openbaar toegankelijke aantrekkelijke schaduwrijke plekken (parken en straten bijvoorbeeld) creëren. Bewoners en bedrijven stimuleren tot infiltratie van hemelwater op het eigen perceel, en zonwering en isoleren van daken. Het droogteprobleem op regionale schaal aanpakken, met heroriëntatie op de drooglegging / ontwateringsbasis en op stedelijk en landbouwkundig watergebruik. Daarnaast het nastreven van infiltratie van hemelwater bij elke ruimtelijke ingreep.
Stress-aspect
Omschrijving van het aandachtspunt
80
Aanpak
1Overstromingsgevaar
Geen overstromingsgevaar in gemeente Berkelland
Geen advies gericht op het aspect “Overstromingsgevaar”
2 - Wateroverlast
Algemeen – Toename van extreme buien geeft meer risico op wateroverlast.
Principe: Bij elk ruimtelijke ingreep kijken naar kansen om water bergingsruimte te geven. Principe: Bewoners en bedrijven stimuleren tot infiltratie hemelwater op eigen perceel. Aanpakken tijdens reguliere projecten of risicodialoog
Benoemde aandachtspunten
3 - Droogte
Algemeen – Klimaatverandering geeft regionaal meer risico op droogte Algemeen – Een flinke bui in een droge periode wordt lokaal niet overal benut
4 - Hitte
Algemeen – Hitte geeft risico’s voor de waterkwaliteit Algemeen – Ondragelijke hitte in sommige gebouwen Algemeen – Te weinig goed bereikbare aangename schaduwrijke plekken
Principe: Heroriëntatie op de drooglegging en op stedelijk en landbouwkundig watergebruik – Regionale aanpak – Waterschap WRIJ – Project “Verkenning Droogte Achterhoek” Principe: Bij elke ruimtelijke ingreep infiltratie van hemelwater nastreven. Principe: Bewoners en bedrijven stimuleren tot infiltratie hemelwater op eigen perceel Principe: Herinrichting watersysteem, beluchting en andere maatregelen overwegen. Principe: Eigenaren stimuleren tot zonwering en isolatie van daken Principe: Openbaar toegankelijke aantrekkelijke schaduwrijke plekken creëren.
Ten aanzien van de droogteaanpak is het beter benutten van het jaarlijks neerslagoverschot (actief voorraadbeheer) essentieel. De watervoorraad moet gedurende het winterhalfjaar, wanneer sprake is van een neerslagoverschot, in de bodem worden opgebouwd. Dit leidt tot hogere grondwaterstanden in het voorjaar. De partners in de Aanpak Droogte Achterhoek en Liemers hebben denklijnen van een ‘lichter’ tot ‘zwaarder’ maatregelenpakket laten doorrekenen, resulterend in een bandbreedte van 3050 cm verhoging van de grondwaterstand op 1 april. Daarmee kan gedurende het winterhalfjaar een extra watervoorraad van 50 tot 75 mm worden opgebouwd. Variaties op deze denklijnen kunnen worden verkend. De doorrekening geeft zicht op de effecten van maatregelen en op een indicatieve bandbreedte van de technische kosten en de consequenties voor het huidige ruimtegebruik. Het ‘lichte’ maatregelenpakket markeert een ondergrens van het handelingsperspectief: wat moeten we minimaal doen om niet verder af te wijken van de balans. Het ‘zwaardere’ maatregelenpakket geeft inzicht in het effect met een grotere ruimtelijke impact. Gebleken is dat het vasthouden van extra water leidt tot extra opbrengsten voor de landbouw: hogere productiviteit en minder droogteschade.
Daar tegenover staat dat afhankelijk van de maatregelen die worden ingezet en het doelbereik dat wordt beoogd, op 10% tot 30% van het landbouwareaal sprake zal moeten zijn van aanpassing van het agrarisch landgebruik aan nattere voorjaarscondities. Dit laatste speelt met name in de laagtes en beekdalen in de Achterhoek en de broekgebieden. Ook beekherstel met maatregelen gericht op het profiel van beken en de peildynamiek van de beken kan bijdragen aan de opgave van water vasthouden en vertraagd afvoeren. Het gaat hierbij zowel om beken op het Oost-Nederlands plateau als om beken in het middengebied tot aan de IJssel met onder meer de Berkel, de Baakse Beek en de Veengoot. Daarbij heeft beekherstel consequenties voor het agrarisch landgebruik, maar biedt het ook perspectief 81
voor versterking van de biodiversiteit langs de beken, voor verbetering van de waterkwaliteit en voor waterberging in tijden van extreme regenval. De haalbaarheid van dit soort maatregelen zijn op regionaal niveau verkend, maar deze verkenning heeft nog niet geleid tot definitieve keuzes tot het nemen van maatregelen. Energiegebruik/Duurzame energieopwekking In verband met het opwekken van duurzame energie en de warmtetransitie zijn er betere/meer ondergrondse nutsvoorzieningen nodig (netcongestie). De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij de netbeheerder Liander. Ons huidige beleid gaat uit van een maximale inzet op zon-op-dak-opwekking. Liander reageert op de vraag naar teruglevercapaciteit door het middenspanningsnet uit te breiden, maar geeft ook aan dat dit niet vanuit maatschappelijke kostenoverwegingen overal zomaar zou moeten kunnen. Het door de gemeenteraad vastgestelde doel om in 2030 energieneutraal te zijn in de gebouwde omgeving, brengt een opgave van 2800 TJ met zich mee. Met het huidige beleid is daarvan in 2019 12% gerealiseerd. En is er een vergelijkbare hoeveelheid aan nog te realiseren harde pijplijn van opwekinstallaties (met name zon op dak en zon op land). De trendlijnen van warmte/aardgasbesparing vertalen zich door in een geprognotiseerde aardgasbesparing van 22%. Deze aardgasbesparing vraagt wel dat het huidige beleid wordt voortgezet.
Als alle verwachtingen en pijplijn projecten 100% positief uitvallen, blijft er alsnog een restopgave van 1254 TJ (45%) over. Deze zal met name door windenergie moeten worden ingevuld, omdat er voor 2030 weinig andere technische opties uitvoerbaar zijn. 1254 TJ invullen met windenergie betekent 33 (3MW tiphoogte 135 meter) tot 15 (6,5 MW, tiphoogte 240 meter) windturbines. Op dit moment lopen er drie beleidsprocessen die bepalend zijn voor de toekomstige koers en het tempo van de energietransitie, met name voor de grootschalige opwekking van energie: − de herijking van het RODE beleid voor windenergie (verwachte besluitvorming voorjaar 2024); − de uitvoering van het nieuwe Achterhoekse Akkoord van Groenlo 3.0 (2023). − de herijking van RES 1.0 tot RES 2.0, dit in combinatie met een herijking van het provinciale windbeleid (2024-2025) − de vaststelling van nieuwe landelijke normen voor windturbines (uiterlijk 1 juli 2025). Op voorhand is niet te voorspellen tot welke uitkomsten deze processen zullen leiden.
82
Transitievisie Warmte Op 21 december 2021 stelde de gemeenteraad de Transitievisie warmte vast. Deze compacte Transitievisie Warmte: - dient als uitgangspunt voor het opstellen van de wijkuitvoeringsplannen op weg naar een aardgasvrije bebouwde omgeving in 2050 - biedt tegelijkertijd voor eigenaren en gebruikers van gebouwen (woningen en niet-woningen) perspectief hoe te kunnen handelen tot het moment dat afkoppeling van het aardgas daadwerkelijk plaatsvindt. De gemeente Berkelland kiest er op voorhand voor om geen wijken aan te wijzen die vóór 2030 worden afgekoppeld van het aardgas. Natuurlijke momenten die ontstaan als gevolg van (een opeenstapeling van) bijvoorbeeld activiteiten van netbeheerder, woningcorporatie, werken in de openbare ruimte (riolering/straatwerk) of door initiatieven van derden (zoals buurtaanpak van Agem Energieloket) kunnen maken dat vóór 2030 wel (voorgesorteerd) wordt op ontkoppeling van het aardgas. Uit de Transitievisie Warmte zal blijken wat de effecten zijn voor de doelstelling om in 2030 energieneutraal te zijn en of deze handhaafbaar blijft.
A5.3 Toekomstige ontwikkelingen buiten de invloed van de gemeente Klimaatadaptatie Klimaatverandering is bij uitstek een ontwikkeling die buiten de invloedssfeer van de gemeente valt. De verwachting is dat de effecten van klimaatverandering steeds beter merkbaar zullen worden. Energiegebruik/Duurzame energieopwekking De energietransitie wordt sterk beïnvloed door de verdere uitwerking van het Klimaatakkoord. De landelijke overheid is bezig de afspraken om te zetten in wetten (o.a. Klimaatwet, Warmtewet 2.0). Ook via landelijke financieringen zal de rijksoverheid de energietransitie sturen. Een van de opdrachten van de rijksoverheid is het formuleren van een regionale energiestrategie voor de landelijke opgave voor energieopwekking op land van 35 TWh door de 30 regio’s. De Achterhoek is een van die regio’s en heeft een Regionale Energie Strategie
83
1.0 (RES 1.0) vastgesteld met een bod van 1,35 TWh. De gemeenteraad van Berkelland heeft RES 1.0 vastgesteld op 23 november 2021. Ook andere actoren (belangverenigingen, georganiseerd bedrijfsleven, etc) die zitting hebben gehad aan de klimaattafels zijn bezig met het ontwikkelen van maatregelen. Van hen verwachten we nieuwe aanpakken, proposities en technieken. Dit maakt de voortgang van de energietransitie moeilijk voorspelbaar. De overstap naar duurzaam vervoer en transport vergt in de toekomst zeer waarschijnlijk een grote aanpassing aan de energie-infrastructuur.
A5.4 Conclusie aandachtspunten voor klimaatadaptatie en energieopwekking Klimaatverandering Klimaatadaptatie is een nieuw onderwerp van aandacht ten opzichte van de Structuurvisie Berkelland 2025. De stresstesten die Berkelland heeft uitgevoerd geven een beeld van de belangrijkste opgaven en gebieden waar een inzet van de gemeente gewenst is. Op basis van de stresstesten zijn aandachtspunten en (inrichtings-)principes geformuleerd. De gemeente (en ook partners als het waterschap) kan vooral inzetten op klimaatadaptieve maatregelen en een klimaatrobuuste inrichting, zoals het aanpassen van het waterpeil, het zorgvuldig omgaan met de watervoorraad, het infilteren van hemelwater in bebouwd gebied, het opstellen van een hitteplan, het structureel creëren van schaduwwerking en verkoeling door middel van o.a. vergroening en door materiaalkeuze. In 2025 wordt een nieuwe regionale stresstest uitgevoerd.
Energiegebruik/Duurzame energieopwekking Het ruimtelijk beleid voor Duurzame Energieopwekking wordt in 2024 herijkt om te komen tot aanvullende lokale kaders voor windenergie. Ook de in 2021 vastgestelde Regionale Energie Strategie Achterhoek 1.0 wordt herijkt, dit in combinatie met een aanpassing van het provinciale windbeleid. Naast dit proces loopt ook een landelijk besluitvormingstraject om te komen tot nieuwe landelijke normen voor windturbines en windparken. Het huidige RES 1.0 bevat het Achterhoekse voorstel voor de bijdrage aan de nationale opgave van 35 TWh voor de opwekking zon- en windenergie op land. Ook de Transitievisie Warmte voor Berkelland is in 2021 vastgesteld en geeft duidelijkheid geven over de volgorde en timing van de afschakeling van het aardgas. Voor het aanpakken van de netcongestie is Liander aan zet. Als gemeente kunnen we helpen door gerichter initiatieven voor het opwekken van zonne-energie op daken te stimuleren in afstemming met de werkzaamheden van Liander.
84
Deel B: Aandachtspunten voor de omgevingsvisie Uit de leefomgevingsfoto komen aandachtspunten naar voren voor onder andere plattelandsontwikkeling & economische potentie, sociaal domein & leefbaarheid, gezondheid & veiligheid, ruimtelijke kwaliteit & identiteit en klimaatadaptatie & energieopwekking. Zie de paragrafen A1.4, A2.4, A3.4, A4.4 en A5.4. De opzet van de leefomgevingsfoto is gebaseerd op de beleidsscan die gemeente Berkelland heeft gemaakt. Het gaat daarbij onder meer om beantwoording van de vraag welk beleid de gemeente Berkelland op dit moment heeft, dat moet worden meegenomen bij het opstellen van de omgevingsvisie. Het is daarbij van belang om te weten welk beleid tegelijkertijd met de omgevingsvisie in ontwikkeling is. Zie de onderstaande afbeeldingen voor de uitkomsten van de beleidsscan.
85
Naast de beleidsscan en de leefomgevingsfoto is in verschillende stappen en met verschillende gesprekspartners ook via participatiegesprekken input opgehaald over de integrale en strategische opgaven die de komende 10-20 jaar op Berkelland af komen. In een bijeenkomst met medewerkers en vakspecialisten van de gemeente is een eerste verkenning van de mogelijke integrale opgaven voor de omgevingsvisie opgesteld. Deze conceptversie is als input gebruikt voor gesprekken met ketenpartners, het college, diverse raadsbijeenkomst(en) en een enquête voor de gemeenteraad. Daarna is een tweede conceptversie van de integrale opgaven gemaakt, die is opgenomen in de uitgangspuntennotitie voor de omgevingsvisie die door de gemeenteraad is vastgesteld. Deze integrale opgaven zijn als vertrekpunt voor het gesprek met de samenleving genomen. Hiervoor is een participatieaanpak opgesteld, op basis van de stakeholdersanalyse. In diverse gesprekken met vertegenwoordigers van inwoners van Berkelland (per deelgebied), met ketenpartners en (semi-)professionele organisaties hebben wij geïnventariseerd welke onderwerpen de Berkellandse samenleving belangrijk vindt voor de omgevingsvisie. Ook is er een enquête onder de Berkellandse inwoners gehouden, waaraan 579 personen hebben deelgenomen.
Uit de beleidsscan, de leefomgevingsfoto en het uitgebreide participatieproces samen komen de belangrijkste aandachtspunten voor de omgevingsvisie naar voren.
86
Deze worden hieronder weergegeven, onderverdeeld naar de integrale opgaven uit de uitgangspuntennotitie voor de omgevingsvisie. Deze vormen het vertrekpunt voor het opstellen van de verschillende alternatieven voor de milieueffectrapportage.
Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven Door concurrerende ruimteclaims in het buitengebied bestaat het risico dat de natuur- en landschapskwaliteit onder druk komt te staan en afneemt. Een opgave voor de komende 10 tot 20 jaar is daarom het behoud en (waar het kan) versterken van de verschillende typen landschappen, als basis voor verdere ontwikkelingen en initiatieven binnen Berkelland. Bijvoorbeeld voor de energietransitie, klimaatverandering of ontwikkeling van de landbouw. Aandachtspunten voor de omgevingsvisie bij deze opgave zijn: Bedreigingen landschap en natuur/biodiversiteit door schaalvergroting in landbouw, groei van bedrijventerreinen, toenemende recreatiedruk, energietransitie, mobiliteit en woningbouw Waardering van de leefomgeving/gunstig effect voor positieve gezondheid Behoud van archeologische en cultuurhistorische waarden en deze waar mogelijk versterken en inzetten als inspiratie bij planvorming, met daarbij aandacht voor niet beschermde cultuurhistorische kwaliteiten Veerkrachtig en duurzaam water- en bodemsysteem. Vasthouden van water in de bodem, het grondwater en de haarvaten van het watersysteem Biodiversiteit/aanwezigheid van natuurwaarden behouden en herstellen/versterken.
Door aandacht voor illegale activiteiten om de achteruitgang van de afgelopen 20 jaar te stoppen), het herstellen van het blauwgroene-raamwerk, herstel gemeentelijke bermen, vernatten van watergerelateerde natuurgebieden Aantrekkelijkheid voor recreatie en nieuwvestiging (inwoners en werkenden) Voorsorteren op klimaatveranderingen (hitte, wateroverlast, droogte) Herijking van het beleid voor duurzame energieopwekking (RES/RODE-beleid) Geen toename stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden en in lijn met landelijk en provinciaal beleid meewerken aan stikstofreductie Tegengaan van lichtvervuiling en bescherming van de duisternis in het buitengebied Bescherming van zeer kwetsbare natuurgebieden (niet zijnde Natura 2000gebieden) na intrekking Wet ammoniak en veehouderij onder de Omgevingswet
Versterken van de leefbaarheid en vitaliteit in de kernen Onder andere de veranderende bevolkingssamenstelling (vergrijzing/ontgroening) en de afname van het aantal voorzieningen vraagt om een toekomstgerichte visie op de leefbaarheid in de kernen. Een samenhangend aanbod van wonen, ontmoeten, voorzieningen en zorg is gewenst. Door een passend woningaanbod en door samen met de dorpsgemeenschappen in te zetten op het behoud van kwaliteiten en verdere doorontwikkeling van de kernen waardoor de omgevingskwaliteit voor inwoners en bezoekers toeneemt. Aandachtspunten voor de omgevingsvisie bij deze opgave zijn: Anticiperen op demografische ontwikkelingen en hun effect op wonen, zorg, onderwijs. Dit leidt onder andere tot een vraag naar nieuwe woonvormen/toenemende vraag naar woonzorgvormen, afname van het voorzieningenniveau (o.a. winkels) en het aanpassen van de huisvesting van scholen (o.a. clustering) Aandacht voor leefomgeving met behoud van positieve waarden als schone en veilige leefomgeving (bijv. goede luchtkwaliteit, rustige woonwijken, levendige centra, geschikte bodemkwaliteit voor gebruiksdoel)
87
-
Bij locatiekeuze en inrichting inspelen op toekomstige veranderingen, zoals het (landelijk) woningtekort, klimaatverandering, transitie warmte (aardgasloos bouwen), vergrijzing, thuiswerken, het verduurzamen van woningen Het borgen van de cultuurhistorische waarden van de (historische) kernen o.a. door een vroegtijdige ruimtelijke kwaliteitstoets bij ontwikkelingen in kernen Aantrekkelijkheid van de kernen behouden door het voorkomen van leegstand in de centra (ook voor bezoekers) en door het behoud van cultuurhistorische en archeologische waarden en de identiteit van de kernen. Behoud van voorzieningen, de voorzieningen winkels (16%) en openbaar vervoer (13%) worden het meest gemist (bron: AWLO 2017). Een actief dorps/verenigingsleven (wijk en kern-gericht werken, ontmoeten) Verduurzamen toekomstbestendig maken van de woning en woonomgeving Verbeteren van de groenvoorzieningen zowel om bewegen te stimuleren als in verband met klimaatadaptatie. Werken aan meer bomen en een meer divers soortenbestand van bomen.
Infrastructurele ingrepen en openbaarvervoersvoorzieningen Stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden mag per saldo niet toenemen (een lokale toename moet extern worden gesaldeerd met een afname elders) en in lijn met landelijk en provinciaal beleid meewerken aan stikstofreductie Bij ontwikkelingen in de omgeving van traditionele molens rekening houden met molenbiotopen Ruimtelijke kwaliteit en welstandsbeleid
De transitie van het buitengebied Het platteland wordt multifunctioneel gebruikt. Het is al langer niet meer alleen van agrariërs, maar is gedeeld gebied met nieuwe inwoners en recreanten. Dit levert spanning op, maakt het complexer maar biedt ook mooie kansen om het platteland toekomstbestendig te maken. Landbouw staat onder druk door onder meer het stikstofvraagstuk, maar ook de ruimtevraag van andere gebruiksfuncties zoals duurzame energieopwekking. We zien dat veel agrariërs stoppen, de boerenbedrijven die er zijn worden soms groter en er vindt steeds vaker verbreding plaats (zorg, toerisme etc.). Omdat veel agrariërs stoppen, komt een groot aantal gebouwen leeg te staan. Er is aandacht nodig voor het behoud en versterking van het coulisselandschap, dat onder druk staat door schaalvergroting van de landbouw. Door onder meer ontgroening, vergrijzing en veranderingen in de maatschappij staan ook de voorzieningen op het platteland onder druk. Deze transitie naar het toekomstbestendig maken van het platteland vergt een integrale aanpak. Waarbij onderwerpen als landbouw, duurzame energieopwekking, Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB), asbest, ondermijning, biodiversiteit en de waterhuishouding, met (mee)-koppelkansen voor landschap, natuur, recreatie, wonen en werken in gezamenlijkheid moeten worden opgepakt.
Aandachtspunten voor de omgevingsvisie bij deze opgave zijn: -
Voldoende ontwikkelingsruimte voor landbouw als belangrijke economische sector en ruimtegebruiker versus andere functies in het buitengebied zoals natuur, wonen, recreatie en energieopwekking De gevolgen van de stikstofregelgeving voor de landbouw en andere functies Kansen voor circulaire landbouw/meer natuurinclusieve landbouw en vergroten biodiversiteit
-
Functieverandering van agrarisch naar andere type bedrijvigheid of wonen (inclusief woningsplitsing)
-
Behouden van positieve waarden in buitengebied (stil/rustig, donker, goede luchtkwaliteit, schoon drinkwater, erfgoed, natuur en landschap) Grondwater voor drinkwaterwinning Aanpassen van de inrichting ten gevolge van klimaatverandering
-
88
-
Behoud en waar mogelijk versterking van de kwaliteit van natuur- en landschap Behoud van archeologische en cultuurhistorische waarden en deze waar mogelijk versterken, met daarbij aandacht voor niet beschermde cultuurhistorische kwaliteiten Uitloopgebied voor woonkernen, bijdrage aan positieve gezondheid Stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden mag per saldo niet toenemen (een lokale toename moet extern worden gesaldeerd met een afname elders) en in lijn met landelijk en provinciaal beleid meewerken aan stikstofreductie
-
Verrommeling en leegstand in het buitengebied tegengaan (VAB’s, asbest, ondermijning, criminaliteit)
-
Energietransitie: ontwikkelingen en beleid zijn in beweging Een goede digitale bereikbaarheid
-
Sociale aspecten: weinig bedrijfsopvolgers in de landbouw, vergrijzing en eenzaamheid onder ouderen in het buitengebied, sociale en financiële problemen binnen het agrarisch bedrijf
-
Fijnstof rondom grootschalige pluimveehouderijen Onderzoek mogelijke toename van geurbelasting ondanks stoppend aantal veehouderijen
Versterken van het regionale vestigingsklimaat Aandachtspunt is het verstevigen van het regionale vestigingsklimaat voor (innovatieve) bedrijven, passend bij het imago en de kwaliteiten van de Achterhoek/Berkelland (o.a. maakindustrie). Tegelijkertijd is er aandacht nodig voor het realiseren van voldoende aantrekkelijke (groene) woonmilieus, zodat Berkelland een aantrekkelijke vestigingsplaats blijft. Aandachtspunten voor de omgevingsvisie bij deze opgave zijn: Voldoende vestigingsmogelijkheden en doorontwikkelingsmogelijkheden voor bedrijven Voldoende geschoold personeel (o.a. techniek en zorg) en aantrekkelijke woonmilieus voor werkenden Demografische ontwikkeling in Berkelland en rest van de Achterhoek Inspelen op digitale ontwikkelingen zoals internetwinkelen en thuiswerken Vitale en leefbare compacte centra en het voorkomen van leegstand (voor inwoners maar ook voor bezoekers) Regionale samenwerking tussen organisaties, overheden en onderwijs Mobiliteit Recreatief aanbod in gemeente Berkelland en de Achterhoek aanpassen aan de veranderende vraag van toeristen en recreanten Verduurzamen van de bedrijventerreinen Uitstraling bedrijventerreinen/landschappelijke inpassing Voor bedrijven met een hoge milieucategorie en/of grootschalige verplaatsingen is het belangrijk dat er voldoende ruimte beschikbaar is en blijft op de Laarberg.
Inspelen op de veranderende toeristische vraag (aanbod aanpassen) Gevolgen van bedrijven en mobiliteit voor de omgevingskwaliteit die bewoners en gebruikers ervaren (geluid, geur, luchtkwaliteit, externe veiligheid) Stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden mag per saldo niet toenemen (een lokale toename moet extern worden gesaldeerd met een afname elders) en in lijn met landelijk en provinciaal beleid meewerken aan stikstofreductie Een passende infrastructuur voor duurzame energievoorziening Versterken van de regionale bereikbaarheid De kansen die de verbreding van de A1, het doortrekken van de A15 en de bestaande N18, de OV knooppunten (station Ruurlo, busstation Borculo, busstation Neede) en de goede 89
digitale bereikbaarheid bieden, verder versterken. Deze inzetten om de positie van Berkelland in relatie tot de omliggende gemeenten en voorzieningen te versterken. Aandachtspunten voor de omgevingsvisie bij deze opgave zijn: Veilige, betrouwbare en duurzame mobiliteit ter ondersteuning van een sterke economie, recreatie en wonen Aandacht voor leefomgeving (denk aan milieuaspecten als geluid, luchtkwaliteit en externe veiligheid), mogelijke versnippering van het landschap Beschikbaarheid van een geschikt ondergronds netwerk (in verband met toekomstige ontwikkelingen voor duurzame energieopwekking, transitie warmte) Behoud van openbaar vervoervoorzieningen Mogelijk opwaarderen van de N18 en verkenning Noordtak Betuwelijn zijn weer actueel Stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden mag per saldo niet toenemen (een lokale toename moet extern worden gesaldeerd met een afname elders) en in lijn met landelijk en provinciaal beleid meewerken aan stikstofreductie Verkeersveiligheid bevorderen
Creëren van een gezonde leefomgeving Het creëren van een gezonde leefomgeving en het bevorderen van positieve gezondheid van Berkellanders, door een beweegvriendelijke omgeving en het versterken van sociale cohesie. Aandachtspunten voor de omgevingsvisie bij deze opgave zijn: Een fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen, recreëren en ontmoeten (sporten in openbare ruimte) Groen, water en landschap dragen bij aan positieve gezondheid Voldoen aan omgevingswaarden voor met name geluid, geur, luchtkwaliteit en externe veiligheid als randvoorwaarde voor veilige en gezonde fysieke leefomgeving Gezondheidseffecten houtrook door kachels en open vuren Een vergrijzende bevolking stelt andere eisen aan de woonomgeving Leemten in kennis voor wat betreft gezondheidseffecten van veehouderij en elektromagnetische velden (5G e.d.) Voorsorteren op klimaatverandering (hitte, wateroverlast, droogte) Oog voor de psycho-sociale problematiek bij agrariërs
90
Bijlage 1: Infographic ‘Gezonde leefomgeving gemeente Berkelland’
91
92
93
94
95
96
Bijlage 2: Cultuurhistorische ensembles Ruurlo In Ruurlo gaan dorpskern en landgoed rond Huis Ruurlo min of meer nog gaaf in elkaar over. Het waardevolle aan het (nog veel groter dan het ensemble doet vermoeden) landgoed Huis Ruurlo is het bijzondere samenspel van het huis met tuin, park en Molenbos, met daarbij de twee lanen richting Vorden en het oude bos daaromheen. Ten zuiden van het kasteel ligt de Bruil, waar de nodige oude pachthoeven van het kasteel liggen, en westelijk daarvan ligt het jonge kasteelbos uit de 19e eeuw met de padenster. Een deel van het ensemble is aangewezen als rijksbeschermde buitenplaats. Gelselaar Gelselaar is, samen met Geesteren (zie 3), één van de nog gave esdorpen in de gemeente Berkelland. De concentratie aan historische bebouwing en de overgang naar de herkenbare es heeft er in 2013 voor gezorgd dat Gelselaar tot rijksbeschermd dorpsgezicht is aangewezen. Ten opzichte van het beschermd gezicht zijn aan het ensemble de gave landschappen aan de west- en oostzijde toegevoegd. Geesteren Geesteren is net als Gelselaar een relatief gaaf esdorp, alleen Geesteren heeft zich iets sterker uitgebreid. Maar ook hier nog altijd sprake van een gave overgang van dorp naar es. Nederbiel Ten zuidoosten van Geesteren en ten noordoosten van Borculo ligt een bijzonder en misschien wat onbekender fraai gebied; Nederbiel.
Wat dit gebied zo fraai maakt is dat hier sprake is van een overduidelijk beleefbare verloop in hoogte van es via agrarische bebouwing langs de Needse Tolweg naar het beekdal. In dit gebied ligt ook nog een oude beekarm, die door twee steilranden aan weerszijden nog heel duidelijk gemarkeerd wordt. Lebbenbrugge & Beekvliet Ten westen van Borculo liggen twee ensembles die historisch weinig met elkaar te maken hebben, maar tegen elkaar aan liggen: de tolhuis-herberg Lebbenbrugge en omgeving en de jonge buitenplaats Beekvliet. Bij de Lebbenbrugge hoort de naastgelegen weg, bij Beekvliet het fraaie, tot het landgoed behorende landschap dat zich tot aan de Lebbenbrugge uitstrekt. Het Galgenveld met zijn oude openluchtbad valt eveneens binnen dit ensemble als een voorbeeld van vroege ontspanning voor de inwoners van Borculo. Eibergen Door de aanleg van een park in een oude Berkelmeander heeft de burgemeestersfamilie Smits er voor gezorgd dat het stadje Eibergen nog een beleefbare relatie met de oude waterloop heeft behouden. Naast het oude deel van het dorp, hoort ook het park en het naastgelegen openluchttheater uit 1954 tot het ensemble. Mallem Net als Gelselaar is ook Mallem een rijksbeschermd dorpsgezicht. Maar die bescherming gaat alleen over de omgeving van de molen.
Het ensemble gaat ook over de directe omgeving met de oude Joodse begraafplaats, de gehele oude Berkelloop met aangrenzende landerijen en het terrein van het Huis Mallem. Ook de relatief gave buurtschap Loo hoort hierbij. Op ’t Loo staan meerdere historische boerderijen in een goed bewaard gebleven stedenbouwkundige setting bij elkaar. ’t Kip ’t Kip is misschien wel de meest onbekende kern in de gemeente Berkelland. Het kleine lint, zonder uitbreidingswijken en waar alle huizen nog aan het landelijk gebied grenzen, kent ook een mooi rooms-katholiek kerkelijk ensemble.
97
Rekken Rekken heeft zich na de Tweede Wereldoorlog vooral aan de noordzijde uitgebreid, waardoor de kerk en het kerkhof nog steeds een directe ruimtelijke verbinding met het dal van de Berkel hebben. Door het grasland dat binnen het ensemble ligt, liep tot in de jaren 70 van de 20e eeuw de Berkel zelf nog. Rekkense Inrichtingen Onderbelicht, maar heel wezenlijk voor de landschappelijke ontwikkeling van de omgeving van Rekken zijn de Rekkense Inrichtingen (sinds 1913). Deze inrichtingen, met uitzondering van de afzijdig gelegen TBS-inrichting Oldenkotte is een cultuurhistorisch ensemble. Het gebied kent een afwisseling van oudere en nieuwe bebouwing in een zeer fraaie groene omgeving binnen een jonge heideontginning. Daaronder valt ook het natuurbad. Oldenkott & Zwillbrock Deze ensembles hebben zoveel overeenkomsten dat ze in één genoemd worden. Ze zijn ook afwijkend van de rest, omdat ze grensoverschrijdend zijn en een belangrijk deel van hun waarde ontlenen aan zaken die aan de Duitse zijde liggen. Het gaat namelijk om de oude grensovergangen met grenskapellen aan de Duitse zijde, waarbij vooral de grensmarkering, het landelijk karakter en de verzorgende functies rond de grens (cafés, grenskantoor, kerk) een grote rol spelen.
Needse Berg Verreweg het grootste ensemble in de gemeente Berkelland is dat van de Needse Berg met aan weerszijden de aangrenzende gehuchten Noordijk en Lochuizen en de achterliggende uitgestrekte heideontginningen. Vooral de Needse Berg en deze heideontginningen zijn nog erg gaaf. Noordijk en Lochuizen zijn wel sterk veranderd, maar nog altijd vrij landelijk en onmisbaar voor het vertellen van het verhaal over de Needse Berg. Binnen de Needse Berg is het industriële verhaal (winningskuilen, fabrieksterreinen en smalspoorlijnen) een sterk subthema. Het vertegenwoordigt het bredere industriële verleden dat vooral in Neede en Rekken in de late 19e en vroege 20e eeuw een rol speelde.
98
Bijlage 3: Soortgroepen biodiversiteitsplan De biodiversiteit in Berkelland De gemeente Berkelland heeft een hoge biodiversiteit voor de meeste soortgroepen. Dit komt omdat er veel verschillende typen leefgebieden hier in een aanzienlijke omvang naast elkaar voorkomen. Opvallend is dat het aantal plantensoorten van de Rode lijst in vergelijking met heel Nederland gering is. Dit wordt veroorzaakt door de achteruitgang van de kwaliteit van leefgebieden met specifieke, kwetsbare milieuomstandigheden en het verdwijnen van dit soort leefgebieden. Zoogdieren. In ons land komen 79 soorten grondgebonden zoogdieren en vleermuizen voor. Binnen de gemeente Berkelland zijn in de afgelopen 10 jaar 36 soorten waargenomen. Het betreft 26 soorten grondgebonden zoogdieren en 10 soorten vleermuizen. Al deze soorten zijn wettelijk beschermd. Alle vleermuissoorten zijn bovendien op Europees niveau beschermd middels de Habitatrichtlijn. Er zijn waarnemingen bekend van zeldzame soorten als baardvleermuis, boommarter, Brandts vleermuis, franjestaart, grote bosmuis en sinds kort ook de otter. Broedvogels. In Nederland broeden circa 197 vogelsoorten (bron: Vogelbescherming Nederland). Verspreid over de afgelopen 10 jaar zijn er in de gemeente Berkelland van 140 vogelsoorten waarnemingen bekend die duiden op een mogelijk broedgeval.
Van sommige zeldzame soorten betreft dit enkele of zelfs eenmalige waarnemingen. Andere soorten zijn regelmatige broedvogels in de gemeente Berkelland. Onder de aangetroffen soorten bevindt zich ook een aantal landelijk minder algemene en/of kritische soorten als boomvalk, Europese kanarie, fluiter, geelgors, gele kwikstaart, grote karekiet, grutto, hop, kneu, koekoek, middelste bonte specht, raaf, spotvogel, wielewaal en zomertortel. Landelijk zeldzame soorten als groene specht, grote lijster, patrijs, steenuil, wielewaal hebben een belangrijke populatie in Oost Gelderland, waarbij in de gemeente Berkelland een aanzienlijk deel van deze populatie voorkomt. Reptielen. Er komen 3 van de 7 soorten inheemse reptielen voor in de gemeente Berkelland: hazelworm, levendbarende hagedis en ringslang. Dit betreffen alle strikt beschermde soorten in Nederland. Populaties van deze soorten beperken zich voornamelijk tot bos- en natuurgebieden, zoals Boswachterij Ruurlo, de Breken, het Needse Achterveld en het Lankheet. Doordat deze populaties grotendeels geïsoleerd liggen en doordat deze soorten landelijk vrij zeldzaam zijn, is behoud van de leefgebieden van groot belang. Amfibieën. Van de 16 soorten inheemse amfibieën soorten zijn er in de gemeente Berkelland van 10 soorten waarnemingen bekend in de afgelopen 10 jaar.
De zeer zeldzame vroedmeesterpad, geelbuikvuurpad en vuursalamander kennen uitsluitend natuurlijke populaties in Zuid-Limburg. Van de 13 meer verspreid voorkomende soorten is dus een relatief groot deel bekend uit de gemeente Berkelland. Het betreft deels algemene soorten als bastaardkikker, bruine kikker, gewone pad en kleine watersalamander. Daarnaast zijn er binnen de gemeente belangrijke populaties van zeldzame en strikt beschermde soorten als boomkikker, kamsalamander en poelkikker aanwezig. In het Needse Achterveld en het Lankheet komen populaties van de strikt beschermde heikikker voor. Vissen. Door de aanwezigheid van verschillende beeklopen en ook allerlei typen afgesloten wateren als vijvers, grachten, vennen, poelen en voormalige zandwinplassen kent de gemeente een afwisselende visstand, waarbij alleen enkele soorten van grote rivieren zoals barbeel en sneep en zeer zeldzame soorten van schoon en snelstromend water als elrits en gestippelde alver ontbreken. Er zijn van 25 inheemse vissoorten waarnemingen bekend in de gemeente in de afgelopen 10 jaar. Het betreft zowel typische soorten van stilstaand en langzaam stromend plantenrijk water als ruisvoorn, snoek, vetje en zeelt, maar ook kenmerkende soorten van beeksystemen als beekforel, beekprik, kopvoorn, riviergrondel, serpeling en winde.
Voor de relatief zeldzame serpeling vormen de Oost Gelderse beeksystemen een belangrijk leefgebied. Met het verbeteren van de waterkwaliteit, het opheffen of omzeilen van barrières als sluizen en stuwen middels vispassages en het plaatselijk herstellen van de beeklopen zelf is de situatie voor dergelijke vissoorten van stromend water de afgelopen 25 jaar verbeterd. Ook de vrij zeldzame en Europees 99
beschermde grote modderkruiper heeft enkele (geïsoleerde) populaties in de gemeente Berkelland. Door de aanwezigheid van populaties van deze vissoorten heeft gemeente Berkelland een belangrijke waarde voor de soortgroep vissen. Libellen. In Nederland leven 71 verschillende libellensoorten. Daarvan zijn er 50 in de gemeente Berkelland aangetroffen in de afgelopen 10 jaar. Algemene soorten komen voor bij de meest uiteenlopende watertypen, van kleine poelen en vennen tot grote plassen. Er zijn ook een aantal minder algemene en kritische soorten waargenomen binnen de gemeente. Het betreft onder andere kenmerkende soorten van vennen en veengebieden, zoals de koraaljuffer, venglazenmaker, zwarte heidelibel en verschillende soorten witsnuitlibellen. Ook de beekoeverlibel, beekrombout, bosbeekjuffer en weidebeekjuffer, kenmerkende soorten van schoon stromend water komen voor in de gemeente, dankzij de aanwezigheid van de verschillende beeklopen. De beekrombout, bosbeekjuffer en gevlekte witsnuitlibel zijn wettelijk beschermde soorten. Samen met de venglazenmaker en venwitsnuitlibel staan deze soorten ook op de Rode Lijst van zeldzame en/of bedreigde libellensoorten. Dagvlinders. Op dit moment leven er in Nederland 53 soorten dagvlinders (bron: De Vlinderstichting). Hiervan zijn er in de afgelopen 10 jaar 41 soorten waargenomen in de gemeente Berkelland.
Door de grote afwisseling van biotopen binnen de gemeente Berkelland, met onder andere vochtige loofbossen, heide- en veengebieden, blauwgraslanden, kruidenrijke graslanden en hooilanden is er een hoge diversiteit aan dagvlinders te vinden. Het betreft naast algemene standvlinders als citroenvlinder, dagpauwoog, gehakkelde aurelia, klein koolwitje en landkaartje en trekvlinders als atalanta, distelvlinder en gele luzernevlinder ook zeldzamere en kritische soorten als bont dikkopje, geelsprietdikkopje, gentiaanblauwtje, grote vos, grote weerschijnvlinder, heideblauwtje, iepenpage, keizersmantel, kleine ijsvogelvlinder en staartblauwtje. De grote vos, grote weerschijnvlinder en kleine ijsvogelvlinder zijn wettelijk beschermd in Nederland. Van het zeldzame gentiaanblauwtje zijn tot 2012 waarnemingen bekend uit het Needse Achterveld. Inmiddels is de soort daar verdwenen. De soort komt voor op beschutte natte heidevelden, randen van hoogvenen, heischraal grasland en blauwgraslanden met veel klokjesgentianen, dophei, struikheide en hoogteverschillen waar de knoopmieren en/of steekmieren hun nesten kunnen maken. Ook moeten er voldoende kiemingsplaatsen zijn voor de klokjesgentiaan. Hopelijk keert de soort terug door herstelmaatregelen in de heideterreinen binnen het Needse Achterveld. Planten.
Bij het beschrijven van de biodiversiteit van de flora is specifiek gekeken naar de aanwezigheid van wettelijk beschermde soorten en bedreigde soorten die op de Rode Lijst vermeld staan. In Nederland gaat het daarbij om 530 soorten. Er zijn 90 plantensoorten van de Rode Lijst aangetroffen in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar. Drie ervan zijn wettelijk beschermd: blaasvaren, schubvaren en valkruid. De bijzondere plantensoorten zijn binnen de gemeente vooral te vinden in natuur(ontwikkelings)gebieden als het Needse Achterveld, De Breken, het Lankheet en het Noordijkerveld, maar ook in verschillende bosgebieden en in mindere mate verspreid in het agrarisch cultuurlandschap. Een deel van de aangetroffen bijzondere soorten is terug te leiden naar ingezaaide wegbermen en andere terreinen en verwilderde tuinplanten. Ondanks dat in Berkelland veel verschillende typen leefgebied voorkomen is het aantal planten van de Rode Lijst in vergelijking met heel Nederland gering. Dit wordt veroorzaakt doordat de milieuomstandigheden van deze leefgebieden in Berkelland zijn verslechtert waardoor veel soorten van leefgebieden met specifieke, kwetsbare milieuomstandigheden zijn verdwenen.
100