CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 6 - Leefomgevingsfoto (OER, bijlage)

Raadsvergadering 28 mei 2024, gemeente BerkellandBij agendapunt: Vaststelling Omgevingsvisie Berkelland32.708 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

dan nu om de achtergrondbelasting in een gebied beneden een bepaald niveau te houden. De figuur van de plattelandswoning blijft bestaan en wordt verbreed naar voorheen functioneel met de geurbron verbonden activiteiten. Voor bedrijfswoningen op bedrijventerreinen en bij horecabedrijven en RWZI’s wordt een soortgelijke figuur als de plattelandswoning geïntroduceerd. Deze woningen en andere voorheen functioneel met de geurbron verbonden activiteiten zijn dan niet langer geurgevoelig na afsplitsing van het eigen voormalige bedrijf. Het voor 1 januari 2024 geldende stelsel van geurnormen en wettelijk voorgeschreven geurreducerende maatregelen voor industrie en horeca wordt onder de Omgevingswet grotendeels losgelaten. Het staat de gemeente vrij om hieraan zelf invulling te geven in het omgevingsplan. Uitgangspunt hierbij is wel om een aanvaardbaar niveau van geurhinder te bereiken, zodat de gemeente keuzes moet maken over wat nog aanvaardbaar is en wat niet. Het Gelders geurbeleid kan nog steeds worden gevolgd, maar dan moet dat een plek krijgen in het omgevingsplan. Ook regels over bijvoorbeeld geur van houtkachels kunnen worden opgenomen in het omgevingsplan. Vooralsnog komen de geurregels uit het Activiteitenbesluit in de bruidsschat te staan, zodat er geen vacuüm ontstaat bij inwerkingtreding van de Omgevingswet.

Elektromagnetische velden Het is de vraag of de zich ontwikkelende jurisprudentie en verdere onderzoeken naar gezondheidseffecten van elektromagnetische velden gaan leiden tot andere inzichten en besluitvormingstrajecten. De Omgevingswet brengt wat dit betreft inhoudelijk geen wezenlijke veranderingen aan in het huidige beoordelingskader en het al bestaande wettelijke stelsel ten aanzien van normstelling voor en handhaving van elektromagnetische straling. Externe veiligheid Na inwerkingtreding van de Omgevingswet kan er geen goede beoordeling meer plaatsvinden op grond van het huidige externe veiligheidsbeleid, omdat enkele begripsbepalingen en de systematiek voor beoordeling van het groepsrisico veranderen. Er komt een meer begrijpelijk systeem voor de groepsrisico-afweging bij planvorming, zodat daarmee beter en vroegtijdiger rekening kan worden gehouden. Bij vergunningverlening aan en planvorming rondom risicovolle bedrijven, (beperkt) kwetsbare en zeer kwetsbare gebouwen en (beperkt) kwetsbare locaties moet dan rekening gehouden worden met de aandachtsgebieden in plaats van de huidige invloedsgebieden voor het groepsrisico. Binnen aandachtsgebieden wijzen gemeenten in hun omgevingsplan voorschriftengebieden aan. Dit is een nieuw onderdeel in de regelgeving voor externe veiligheid.

Voor (geprojecteerde) zeer kwetsbare gebouwen in een aandachtsgebied is het aanwijzen van een voorschriftengebied in het omgevingsplan verplicht. Binnen dit voorschriftengebied kan de gemeente extra eisen stellen om de veiligheid te verhogen. De aandachtgebieden zijn in de meeste gevallen wel vergelijkbaar met de huidige invloedsgebieden. Bij de energietransitie is externe veiligheid een aandachtspunt. Er is een aantal hernieuwbare energiebronnen waarbij veiligheidsrisico’s spelen. Denk hierbij aan geothermie, installaties voor verbranding/vergisting van biomassa, windturbines, zonne-energie en kernenergie. Energiedragers met veiligheidsrisico’s zijn waterstof, accu’s en ammoniak. Naast de energietransitie kan de circulaire economie als andere belangrijke ontwikkeling worden genoemd. Binnen de circulaire economie is hernieuwbare energie ook een belangrijk ontwerp. Daarnaast zullen er andersoortige industriële processen worden ontwikkeld. Hierbij kan externe veiligheid een aandachtspunt zijn. Bodem en ondergrond Met de komst van de Omgevingswet verandert onder andere de invulling en uitvoering van het werkveld ‘bodem en ondergrond’. De traditionele gevalsgerichte aanpak van bodemverontreiniging wordt grotendeels vervangen door het beheren, beschermen en benutten van de bodem. De bodemkwaliteit en functies op of in die bodem en ondergrond moeten daarbij op elkaar zijn afgestemd.

50

De bodem en ondergrond spelen een belangrijke rol bij de grote maatschappelijke opgaven op het gebied van onder andere energietransitie, klimaatadaptatie en duurzaamheid. Door bodem en ondergrond integraal mee te nemen ontstaan meer integrale en duurzamere plannen. Het is belangrijk om bij herontwikkelingen zoveel mogelijk in te spelen op de kansen en bedreigingen van de aanwezige bodemkwaliteit. Water/Drinkwaterwinning De Watervisie Berkelland geeft de volgende ontwikkelingen aan: • Klimaatverandering brengt risico’s met zich mee; • Technologische ontwikkelingen bieden kansen om energie en grondstoffen uit afvalwater te halen; • Krimp – hogere belastingen, maar ook meer ruimte voor groen; • Landbouw intensiveert, natuur staat onder druk; • Er komen steeds meer schadelijke stoffen in het afvalwater. De verwachting was dat de Omgevingsverordening op het gebied van grondwaterbescherming voor drinkwaterwinning inhoudelijk niet zal wijzigen met de komst van de Omgevingswet. De gemeente moet hiermee rekening houden bij visie- en planvorming. Licht Onder de Omgevingswet is lichthinder nog nadrukkelijker dan nu een lokaal te regelen thema.

Afgezien van een zorgplichtbepaling voor milieubelastende activiteit (volgens het Besluit activiteiten leefomgeving) en regels over assimilatieverlichting in kassen en slagschaduw van windmolens gelden er geen landelijke regels ter voorkoming van lichthinder of de bescherming van de duisternis (ter voorkoming van lichtvervuiling). (Positieve) gezondheid De verdergaande vergrijzing en ontwikkelingen in de zorg kunnen in toenemende mate op gespannen voet met elkaar komen te staan. De Omgevingswet biedt meer dan nu handvatten om (positieve) gezondheid integraal onderdeel te laten uitmaken van visie- en planvormingstrajecten. Daarbij kunnen ook zaken als overgewicht en gebrek aan voldoende beweging een plek krijgen. Dit biedt kansen om gericht te werken aan de gezondheid van inwoners van Berkelland. Opgaven als energietransitie en klimaatverandering kunnen een bedreiging vormen voor de gezondheid van groepen inwoners. Naast vormen van milieuhinder en horizonvervuiling kunnen aspecten als hittestress en droogte hierbij van belang zijn. Ook afname van biodiversiteit en aantasting van het landschap zijn potentieel een bedreiging voor de beleving van de omgeving en de gezondheid van inwoners. Voortschrijdend inzicht in de relatie tussen veehouderij en gezondheid kan leiden tot meer gerichte maatregelen op bedrijfsniveau.

Dit inzicht moet zich verder vormen op basis van langlopende onderzoeken.

A3.4 Conclusie aandachtspunten voor gezondheid en veiligheid Geluid Geluidhinder heeft negatieve gevolgen voor leefbaarheid en gezondheid. Een rustige leefomgeving is daarom een belangrijke, te beschermen waarde. Dat geldt ook voor situaties die nu nog moeten worden gesaneerd (B-lijstwoningen). Dat wil echter niet zeggen dat het overal muisstil moet zijn. In het omgevingsplan kunnen lokale en gebiedsgerichte keuzes worden gemaakt over de hoogte van de geluidnormen. Het beschermingsniveau tegen geluidhinder kan zo worden afgestemd op de doelen en opgaven die gelden voor een bepaald gebied. Bij ontwikkelingen moet je rekening houden met een akoestisch acceptabele inpassing, waarbij het nodig kan zijn om geluidsreducerende of absorberende maatregelen te nemen. In de omgevingsvisie kan hierop worden voorgesorteerd door omgevingskwaliteiten te benoemen, zowel in algemene zin als gedifferentieerd naar gebied.

51

Daarnaast gaan bestaande meldingen Activiteitenbesluit en mogelijke maatwerkvoorschriften en vergunningen met voorschriften met de Bruidsschat 1 mee in het tijdelijke deel van het gemeentelijke omgevingsplan. De Bruidsschat kent ten opzichte van het Activiteitenbesluit voor geluid weinig veranderingen. Voor buitenschietbanen kent de Bruidsschat in tegenstelling tot het Activiteitenbesluit geen mogelijkheid om het geluid op een geluidgevoelig gebouw te verhogen van 50 naar 55 dB Bs,dan. Wel zijn er verschillen in de boordeling in het Besluit Kwaliteit Leefomgeving. De standaardwaarden wijken af van de beoordelingsniveaus van het Activiteitenbesluit en de Handreiking industrielawaai en vergunningverlening. Voor agrarische bedrijven en tankstations veranderen de beoordelingsperioden. Het begrip inrichting vervalt en wordt de locatie waar de activiteit (of samenhang van activiteiten) wordt verricht. Voor agrarische bedrijven wordt het geluidniveau van mobiele bronnen niet meer uitgezonderd van toetsing aan de geluidnorm (zoals nu onder het Activiteitenbesluit nog het geval is). Stemgeluid van binnenterreinen van horeca en op overdekte en verwarmde terrassen wordt niet meer beoordeeld. Horecabedrijven kunnen overal binnen de bestemming horeca (bijvoorbeeld in de tuin of op de parkeerplaats) activiteiten ontplooien, mits het muziekgeluid beperkt blijft.

De verandering van het normenstelsel is aanzienlijk. Het Omgevingsplan biedt de mogelijkheid deze op bepaalde punten aan te passen. In dit kader wordt hier niet verder op ingegaan. Luchtkwaliteit In Berkelland wordt ruimschoots voldaan aan de wettelijke grenswaarden voor luchtkwaliteit en nagenoeg aan de streefwaarden van de WHO. Dat is een belangrijke omgevingskwaliteit met het oog op de gezondheid van inwoners van de gemeente. Ondanks het feit dat geen sprake is van feitelijke of dreigende normoverschrijding is luchtkwaliteit vooral bij toekomstige keuzes over mobiliteit, veehouderij, industrie en houtkachels een mee te nemen belang. Daarbij moet worden bedacht dat ook bij lagere concentraties luchtverontreinigende stoffen nog steeds nadelige gezondheidseffecten kunnen optreden. In de omgevingsvisie kunnen ambities over de na te streven omgevingswaarden voor luchtkwaliteit of andere concrete doelstellingen worden opgenomen. Bijvoorbeeld over hoe om te gaan met houtstook door particulieren. Geur Geurhinder heeft negatieve gevolgen voor leefbaarheid en gezondheid. Tegelijkertijd hebben bedrijven een bepaalde milieugebruiksruimte nodig en is een bepaalde mate van geurhinder maatschappelijk en bestuurlijk geaccepteerd. Dat betekent dat de gemeente moet bezien wat binnen haar grondgebied wordt verstaan onder een aanvaardbaar niveau van geurhinder.

Daarbij is het mogelijk om een gebiedsgerichte insteek te kiezen en kan uiteraard ook worden vastgehouden aan de huidige geurnormen en minimumafstanden. In het omgevingsplan kunnen lokale en gebiedsgerichte keuzes worden gemaakt over de hoogte van de geurnormen. Niet alleen per bedrijf, maar ook bij elkaar opgeteld (cumulatieve geurhinder). Een mogelijk daarbij in te zetten instrument zijn de geurplafonds per bedrijf, zodat de omgevingskwaliteit in een gebied kan worden gewaarborgd. Verder moet worden nagedacht over sectoren waarvoor onder de Omgevingswet geen landelijke regels meer gelden (zoals de horeca), ook al geldt daarvoor voorlopig de bruidsschat. Verder is de omgang met geur door houtkachels op basis van klachten en actuele maatschappelijke en politieke discussies punt van aandacht. Ook kan de gemeente ervoor kiezen om regels voor het uitrijden van mest op te nemen in het omgevingsplan. In de omgevingsvisie kan hierop een voorschot worden genomen door bijvoorbeeld doelstellingen over het maximale aantal geurgehinderden of de gewenste milieukwaliteit op te nemen. Ook kan een standpunt worden ingenomen over houtkachels (bijvoorbeeld de wens om nieuwe woonwijken houtrookvrij te maken).

1 Op het moment dat de Omgevingswet in werking trad, kwamen verschillende rijksregels te

vervallen. De gemeente moet hierover uiteindelijk een eigen afweging maken in het nog op te stellen omgevingsplan. Voor een goede overgang van de oude naar de nieuwe situatie is er de bruidsschat. Dit is een set met regels over gedecentraliseerde onderwerpen die is toegevoegd aan het zogeheten tijdelijke deel van het gemeentelijke omgevingsplan. Deze regels blijven gelden totdat een nieuw omgevingsplan is vastgesteld. 52

Elektromagnetische velden Over de gezondheidseffecten door elektromagnetische velden is het nodige te doen, vooral in relatie tot 5G-zendmasten. De koers van het rijk om het 5G-netwerk uit te rollen in het land kan daarbij op gespannen voet komen te staan met de zich nog ontwikkelende jurisprudentie en de uitkomsten van nog lopende onderzoeken op dit gebied. Gegeven ook de adviezen van de Gezondheidsraad moeten die ontwikkelingen en onderzoeken nauwlettend worden gevolgd in het kader van visie- en planvorming. Nieuwbouwplannen in de directe omgeving van hoogspanningsverbindingen zijn in lijn met het voorzorgsbeginsel af te raden. Externe veiligheid Bewust omgaan met risico’s rondom opslag, gebruik en transport van gevaarlijke stoffen is en blijft het devies bij besluitvorming en beleid. Veel van de in Berkelland gelegen risicobronnen zijn niet of slechts beperkt beïnvloedbaar. Daarbij zijn de aard, omvang en het aantal risicobronnen relatief beperkt in vergelijking meer verstedelijkte gebieden in Nederland. Om een goede balans te houden tussen economische ontwikkeling en veilig wonen/verblijven, wordt bij de planvorming inzake de realisatie van kwetsbare objecten of vestiging van risicovolle bedrijven externe veiligheid in een vroeg stadium betrokken en afgewogen. Tijdige afstemming met de Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland (VNOG) maakt hier deel van uit.

De aandachtsgebieden en voorschriftengebieden moeten een plek krijgen in het omgevingsplan. Rondom risicobronnen moet rekening worden gehouden met veiligheidsafstanden. Bij energietransitie en ontwikkelingen in het kader van circulaire economie vormt externe veiligheid een aandachtspunt. Bodem Op basis van verontreinigingscontouren, bodemkwaliteitskaarten en historische data/bodeminformatiesysteem kan een beeld worden gevormd van de bodemkwaliteit in Berkelland. Bij ontwikkeling van locaties moet worden bezien hoe de bodemkwaliteit zich verhoudt tot de daar beoogde functies, waarbij eventueel bodemsanering aan de orde kan zijn. In veruit de meeste situaties vormt bodem geen belemmering voor (her)ontwikkeling van locaties, maar kunnen er wel randvoorwaarden gelden (bijvoorbeeld dat er een leeflaag nodig is of het advies om geen groenten uit eigen tuin te eten). Water/Drinkwaterwinning Klimaatverandering, de intensivering van de landbouw en de toename van schadelijke stoffen in het afvalwater brengen met zich mee dat het watersysteem als ordenend principe in de leefomgeving steeds belangrijker wordt.

Binnen de in de provinciale Omgevingsverordening opgenomen waterwingebieden, grondwaterbeschermingsgebieden, boringsvrije zones en KWO-vrije zones gelden verboden, beperkingen of nader in acht te nemen regels voor ontwikkelingen met potentieel bodembedreigende, gebiedsvreemde activiteiten, activiteiten waarbij bepaalde bodemlagen worden doorboord of aanleg van KWO-systemen. Herstel van de balans in het watersysteem vraagt om een trendbreuk met de huidige inrichting van het watersysteem en het daarop gebaseerde grondgebruik vanuit het principe ‘water en bodem sturend’. De opgave om ordegrootte 100 mm extra water vast te houden wordt erkend en onderschreven door de overheden (Rijk, provincie, waterschap en gemeenten) en de maatschappelijke organisaties (LTO, TBO’s en Vitens). Invulling geven aan deze wateropgave is een cruciale randvoorwaarde voor andere opgaven in het gebied, zoals: • behoud en versterking van de natuurwaarden door watersysteemherstel; • verbetering van de watervoerendheid van beken ten behoeve van de ecologische en chemische KRW-doelen; • behoud en versterking van landschapswaarden en de biodiversiteit; • behoud van perspectief voor productieve landbouw; • ruimte bieden voor groeiende vraag naar drinkwater. Verder is het van belang dat ruimte wordt geboden voor waterberging om de gevolgen van weersextremen vanwege klimaatverandering op te vangen.

Hiervoor is inmiddels een verkenning uitgevoerd naar een toekomstperspectief voor Achterhoek en Liemers. Zij geeft 53

een feitelijk inzicht in mogelijke maatregelen mogelijk, de bandbreedte van het doelbereik, de ruimtelijke consequenties en kosten. Daadwerkelijke keuzes over te nemen maatregelen volgen echter op een nadere gebiedsgerichte uitwerking in relatie tot andere gebiedsopgaven, waarbij de verkenning inzicht biedt in de hoeken van het speelveld. Licht Ongereguleerde lichtuitstraling van onder meer sportvelden kan zonder voor lichthinder en lichtvervuiling, zonder mogelijkheid om daar als gemeente op in te grijpen (anders dan door overleg en voorlichting). Een bepaalde vorm van toetsingskader voor acceptabele verlichtingswaarden is aan te bevelen. Daarbij zou kunnen worden aangesloten bij de grenswaarden per gebiedstype uit de Richtlijn lichthinder van de Nederlandse Stichting Voor Verlichtingskunde (NSVV). (Positieve) gezondheid Door bijvoorbeeld overmatige geluidhinder, geurhinder of fijn stof kunnen gezondheidsklachten optreden. Het gaat daarbij nadrukkelijk niet alleen om hinder door bedrijven, maar ook bijvoorbeeld om houtkachels. Het is zaak om hiervoor aandacht te hebben in de omgevingsvisie. Bescherming tegen deze vormen van milieuhinder kan een positieve bijdrage leveren aan de kwaliteit van de leefomgeving en de gezondheid van inwoners. De relatie tussen veehouderij en gezondheid is daarbij een mee te nemen aandachtspunt.

Daarnaast spelen in de gemeente Berkelland onderwerpen als vergrijzing, overgewicht, alcoholgebruik en gebrek aan beweging een rol. De inrichting van de fysieke leefomgeving kan in zekere mate bijdragen aan de gezondheid, bijvoorbeeld door uit te nodigen om meer te bewegen, de sociale cohesie te bevorderen door meer ontmoetingsplekken te creëren in een wijk of door meer aandacht te hebben voor groen, water en landschap in en aansluitend op verblijfsgebieden. Hierbij bestaan raakvlakken met recreatie, biodiversiteit en ruimtelijke kwaliteit. Concepten als levensloopbestendige woningen en mantelzorgwoningen kunnen bijdragen aan de wens om langer (semi-)zelfstandig te kunnen blijven wonen en daarbij een bepaald (minimum)niveau aan zorg te kunnen bieden.

54

A4 Ruimtelijke kwaliteit en identiteit A4.1 Beschrijving huidige situatie t.a.v. ruimtelijke kwaliteit en identiteit De gemeente Berkelland ligt in het noordoosten van de Achterhoek, op niet al te grote afstand van de stedelijke gebieden Hengelo-Enschede, Apeldoorn-Deventer-Zutphen en de Stadsregio Arnhem-Nijmegen (het voormalige KAN-gebied). Vanuit Duitsland stroomt de Berkel de gemeente binnen. Waar voorheen vele beken uiteen waaierden in een moerasgebied, stromen ze nu gekanaliseerd richting de rivier de IJssel. In het moerasgebied lagen grote en kleine 'eilanden'. Deze gebieden zijn in de 19e en 20e eeuw ontgonnen en recht verkaveld. In het westen van de gemeente liggen bossen met landgoederen. Aan de noordzijde overstijgt de Needse Berg met zijn 34 meter boven NAP alle andere hoogtes in de gemeente. Net als de grondmorene bulten waarop Gelselaar en Geesteren liggen, is dit een zichtbaar overblijfsel uit de IJstijd. Verder heeft het gebied veel dekzandruggen, met name rond Beltrum en langs de Berkel en de Bolksbeek. Midden in deze landschappen liggen de grotere kernen Eibergen, Neede, Borculo en Ruurlo.

Afbeelding: AHN-hoogtekaart

Vanuit Duitsland, waar de Berkel meandert, loopt de Berkel met een strakke boog over het Nederlandse Plateau. Net voorbij Eibergen loopt zij het lager gelegen, centraal Achterhoekse gebied in, met brede beekdalvlaktes en hogere ruggen. Midden in dit zeer natte gebied stroomt ze langs Borculo. Weer verder naar het westen stroomt ze richting het iets hoger gelegen gebied, dat vanouds Graafschap heet. Op de overgang naar dit gebied met vele bosrijke landgoederen, tussen Kulsdom en Zwiep, stroomt ze de gemeente uit naar het westen, om bij Zutphen in de IJsselvallei te stromen. De gemeente Berkelland kent een kleinschalig patroon van wegzijgend grondwater en kwel. De topografie speelt daarbij een belangrijke rol. Zo infiltreert het neerslagwater in hoge gebieden, op de plateauranden en –vlakten en op de dekzandruggen in het bekken. De dalen en laagtes zijn verzamelplaatsen van water. Vooral het plateau kent tamelijk lokale kwel, waarbij het neerslagwater een korte afstand aflegt van de hellingen naar de plaats waar het weer bovenkomt. Dit komt door de ondiepe moeilijk doorlatende lagen van keileem en Pleistocene klei op het plateau. De kwelgebieden zijn erosiedalen (bijvoorbeeld het dal van de Hupselse Beek en het vroegere dal van de gletsjerrivier bij Rekken-Zwillbrock). Onder aan de plateaurand zijn er enkele terreinen met veel kwel.

Het gaat hierbij om een klein gebied bij het Noordijkerveld (Elsmansgoot), de zuidrand van Neede, De Kiefte ten zuiden van Eibergen en tussen Neede en Rietmolen (omgeving Kieftendijk).

55

Natuur(gebieden) De natuur in Berkelland staat op veel plaatsen in relatie tot het water. Niet toevallig liggen de bijzondere natuurterreinen in kwelgebieden: het Noordijkerveld, Needse Achterveld, Teesselinkven en Beekvliet. Een uitzondering is de boswachterij Ruurlo, maar de natuurwaarden zijn hier dan ook minder bijzonder dan in de genoemde natte gebieden. Het Gelders Natuur Netwerk is een samenhangend netwerk van bestaande en nog te ontwikkelen belangrijke natuurgebieden in Nederland. De EHS, inmiddels Natuurnetwerk Nederland (NNN) genoemd, is in de afgelopen jaren herijkt en vormt de basis voor het Nederlandse natuurbeleid. Daarbij geven de provincies, die sinds 2014 verantwoordelijk zijn voor het NNN, bij de inzet van middelen voor inrichting en beheer prioriteit aan de internationale verplichtingen op het gebied van Natura 2000-gebieden, soortenbescherming en de toepassing van de Europese Kaderrichtlijn Water. Binnen de NNN, waartoe ook de Natura 2000-gebieden behoren, geldt voor nieuwe ontwikkelingen een saldobenadering en een compensatieregeling. De Gelderse EHS wordt gevormd door het Gelders Natuurnetwerk (GNN). Het GNN omvat een samenhangend netwerk van bestaande en de te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang in Gelderland. Daarbij behoren de Natura 2000-gebieden als internationaal beschermde natuurgebieden ook tot het GNN.

Zij bestaat uit alle terreinen met een natuur, bos of landschapselementbestemming binnen de voormalige EHS en kent ook zoekgebieden voor nieuwe natuur (7.300 ha) waarvan het grootste deel (5.300 ha) in 2025 moet zijn gerealiseerd. Ook de reeds gerealiseerde delen van verbindingszones maken deel uit van de GNN. Ter versterking van de ecologische samenhang tussen aangrenzende natuurgebieden binnen de GNN is een Groene Ontwikkelingszone aangewezen voor de aanleg van zogeheten ecologische verbindingszones. De GO bestaat uit alle gebieden met een andere bestemming dan natuur binnen de voormalige Gelderse EHS. De GO heeft een dubbele doelstelling door zich te richten op economische ontwikkeling in combinatie met (substantiële) versterking van de kernkwaliteiten natuur en landschap. Het gaat daarbij vaak om nieuw te realiseren natuur in lijn- of vlakvormige structuren of elementen, die ertoe dienen om bestaande natuurgebieden met elkaar te verbinden en zodoende migratiemogelijkheden, vergroting van habitats, genenuitwisseling, rust en voedsel te scheppen voor flora en fauna. De Natura 2000 gebieden en Habitatrichtlijnsoorten kunnen niet zonder een kleinschalige groen-blauwe dooradering in het agrarisch cultuurlandschap. Deze dier- en plantsoorten en populaties foerageren, schuilen, nestelen en verspreiden zich door het agrarisch cultuurlandschap (ook buiten de GNN gebieden).

Afbeelding: GNN (donkergroen) en GO (lichtgroen)

56

In het plangebied zijn de GNN en GO voor een belangrijk deel gekoppeld aan water. Zo beslaat de GO onder meer gebieden langs de Baakse Beek, de Slinge, de Hupselse BeekLeerinkbeek, de Berkel, de Middelhuisgoot, de Horstgoot, de Koffiegoot en de Buurserbeek. Daarnaast kent het plangebied droge ecologische verbindingszones (EVZ) langs de spoorlijn Winterswijk-Ruurlo, de verbinding vanaf de Groenlose Slinge via Eibergen naar Duitsland en een verbinding van de Buurserbeek via het Noordijkerveld naar Zwiep en Ampsen. Toch is ook deze laatste EVZ voor een groot deel gekoppeld aan natte terreinen zoals de Horstgoot en een stukje Berkel. De Horstgoot heeft een belangrijke functie bij de instandhouding en verspreiding van de boomkikker. Natura 2000 In het Berkellandse buitengebied ligt het Teeselinkven dat tot voor enige jaren in beeld was om te worden aangewezen als Natura 2000-gebied. Daarnaast liggen in de directe omgeving van de gemeente Berkelland de Natura 2000-gebieden Stelkampsveld (Beekvliet), Buurserzand en Haaksbergerveen, Korenburgerveen, en de Duitse Natura 2000-gebieden Zwillbrocker Venn und Ellewicker Feld, Moore und Heiden des westlichen Münsterlandes, Witte Venn, Krosewicker Grenzwald en Lüntener Fischteich und Ammeloer Venn.

Deze gebieden en elementen met hun actuele waarden (onder andere dieren- en plantensoorten) vormen samen de drager van het ecologisch potentieel binnen de gemeente en haar directe omgeving.

Afbeelding: Natura 2000-gebieden in omgeving Berkelland

De stikstofproblematiek rondom Natura 2000-gebieden verdient speciale vermelding. Alle rondom de gemeente Berkelland gelegen Natura 2000-gebieden kennen namelijk stikstofgevoelige habitattypen, waarop sprake is van overschrijding van de kritische depositiewaarde voor stikstof. Nadat de Raad van State op 29 mei 2019 het Programma Aanpak Stikstof vernietigde, is er lange tijd onduidelijkheid geweest over de haalbaarheid van projecten waarbij sprake is van een toename van stikstofdepositie. In de loop van 2020 is de vergunningverlening op grond van de Wet natuurbescherming door de provincie Gelderland weer op gang gekomen (al is er nog steeds sprake van grote achterstanden). Kleine uitbreidingen in stikstofdepositie zijn daarbij soms mogelijk (dat moet volgen uit een specifiek voor dat project uitgevoerde ecologische beoordeling). Voor grotere toenames aan stikstofdepositie is de inzet van externe saldering nodig (overname van stikstofrechten van een ander bedrijf). Hierbij geldt vooralsnog vanuit de provincie de beperking dat geen stikstofrechten van veehouderijen mogen worden betrokken. Extern salderen met 57

veehouderijen in Gelderland wordt pas mogelijk als goede aanvullende maatregelen zijn genomen om ongewenste effecten als ongecontroleerd opkopen van agrarische bedrijven en weglekken van stikstofruimte te voorkomen. Externe saldering met stikstof van nietagrarische bronnen is wel toegestaan. Daarnaast bestaat er de mogelijkheid om tijdelijk stikstofrechten te verleasen (ook voor veehouderijen). Op landelijk niveau is een maatregelenpakket afgesproken om de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden terug te dringen (bijvoorbeeld verlaging van de maximumsnelheid op snelwegen en de opkoop van veehouderijen). Daarmee ontstaat een bepaalde mate van ontwikkelingsruimte om met name woningbouw en infrastructurele projecten doorgang te kunnen laten vinden. Wav-gebieden Naast Natura 2000-gebieden zijn er andere natuurgebieden die een specifieke beschermingsstatus hebben, omdat ze kwetsbaar zijn voor ammoniak van veehouderijen. Het betreft hier de zogenaamd zeer kwetsbare gebieden op grond van de tot 1 januari 2024 geldende Wet ammoniak en veehouderij (Wav). Binnen en in een zone van 250 meter rondom deze door Provinciale Staten aangewezen gebieden gelden emissieplafonds voor de meeste typen veehouderijen (met uitzondering van schapen, paarden, biologische veehouderijen of dieren ingezet voor natuurbeheer).

Bij het verlenen van omgevingsvergunningen moeten deze regels in acht worden genomen. Naast Natura 2000gebieden betreft het hier ook andere voor verzuring gevoelige gebieden met bijzondere natuurwaarden.

Afbeelding: zeer kwetsbare gebieden ammoniak (inclusief 250 meterzones)

Biodiversiteit De biodiversiteit staat in Nederland en ook in Berkelland onder druk. Dit door onder andere de schaalvergroting in landbouw, intensief agrarisch beheer, verstening van tuinen, versnippering, verdroging, gebruik insecticiden en aantasting/verwijdering van landschapselementen. Hierdoor worden zelfs algemene soorten als bijvoorbeeld de huismus en de kleine vos steeds zeldzamer. Maar ook de biomassa aan onder andere insecten neemt steeds verder af waardoor diergroepen als vogels, zoogdieren en/of reptielen steeds minder voedselaanbod hebben. Soortgroepen van stromend water (libellen en vissen) doen het goed zoals bijvoorbeeld otter, beekrombout en vissen. Ook de soorten van de natuurontwikkelingsterreinen doen het redelijk tot goed doordat het areaal van de schraallanden en droge tot vochtige heide weer toeneemt. Deze soorten ondervinden wel nog het effect van de stikstofdepositie.

58

De soorten van het agrarisch cultuurlandschap doen het erg slecht (waaronder akkervogels, weidevogels, graslandvlinders, kleine marterachtigen en egels). Ook vele amfibieën en reptielen hebben weinig habitat meer in het agrarisch cultuurlandschap. Landschap In Berkelland ligt een reeks historische dorpen en buurtschappen, ieder met een eigen identiteit, historie en landschappelijke karakteristiek van dorp en omliggend buitengebied. Bij een aantal van die dorpen zijn hierin nog de oude dorpsmarken te herkennen. In die marken was er een functionele samenhang tussen het dorp, de akkers op de essen, de weides in beekdalvlaktes en heidevelden. In het zuiden ligt nog een speciaal landschapsensemble dat wordt gevormd door een grote moderne ontginning van het grote moerassige broekgebied in het lage midden van de Achterhoek.

Afbeelding: landschapstypen

Het landschap van de gemeente Berkelland kent in hoofdlijn de volgende drie zones: in het oosten het glooiende landschap op het plateau; in het westen het zogenaamde 'plat'; en daartussen een gebied met grote en kleine eilanden 'in het nat'. Het meest oostelijke deel van Berkelland ligt op het Oost-Nederlandse plateau. Het meest westelijke stukje van de gemeente ligt op de gronden op het plat tussen Hengelo (Gelderland) en de Lochemse Berg. Tussen het plateau en het plat ligt een gebied dat veel nattigheid heeft gekend (water dat vanuit Duitsland het plateau afstroomde). Deze drie zones zijn verder onder te verdelen in zogenaamde landschapsensembles; kampontginningen, beekdalen en broeken, oude bossen, landgoederen en buitenplaatsen, jonge heide- en broekontginningen. De Berkel loopt als een blauwe ader van oost naar west door het buitengebied en raakt ook direct de kernen Eibergen en Borculo. De Berkel is de verbindende schakel tussen de verschillende gebieden, maar tevens een belangrijk landschapselement. Samen met de (Groenlose) Slinge, de Bolksbeek en de Schipbeek vormen ze de blauwe hoofdstructuur van Berkelland De gemeente heeft in 2012 een cultuurhistorische gebiedsbeschrijving opgesteld. Dit is in 2016 verder vertaald in een cultuurhistorische waardenkaart. Daarin zijn vanuit 59

geomorfologische landschapsontwikkeling een aantal kenmerkende landschapstypen gedefinieerd. Samen met de aanwezige structuren en bebouwing vormen ze cultuurhistorische waarden. Sommige gebieden vormen daarbij hoog gewaardeerde ensembles. Ze symboliseren de diversiteit van het Berkellandse landschap en de kernen. Het betreft: Ruurlo, Gelselaar, Geesteren, Nederbiel, Lebbenbrugge & Beekvliet, Eibergen, Mallem, ’t Kip, Rekken, Rekkense Inrichtigen, Oldenkott & Zwillbrock en , Needse Berg (zie bijlage). In de gemeente Berkelland liggen gebieden met aardkundige, landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten van nationaal, provinciaal en regionaal niveau. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om de escomplexen bij Geesteren en Gelselaar, de flanken van de Needse Berg, het gebied langs de Berkel tussen Rekken en Eibergen, de Mallumse es en de Hupselse es. De contouren van deze gebieden zijn ook terug te zien op de gemeentelijke archeologische beleids- en verwachtingenkaart. Maar ook om aangelegde structuren zoals de historische buitenplaats Ruurlo, landgoed Beekvliet en om de beschermde dorpsgezichten Mallem en Gelselaar. Archeologie De gemeenteraad van Berkelland heeft op 19 september 2017 een nieuwe archeologische beleidswaardenkaart vastgesteld.

Op de archeologische beleidskaart wordt onderscheid gemaakt tussen gebieden met een vastgestelde archeologische waarde en gebieden met een archeologische verwachtingswaarde. De vastgestelde archeologische waarde kan onder andere een archeologische vindplaats, een archeologisch monument of een historische stads- of dorpskern zijn. Binnen de archeologische verwachtingswaarden zijn drie categorieën te onderscheiden: een hoge, middelhoge of lage archeologische verwachting. Elk gebied binnen de gemeente heeft een archeologische waarde of archeologische verwachtingswaarde gekregen. Per waarde of verwachtingswaarde is een ander beschermingsregime van toepassing. Op de archeologische beleidskaart hebben de hoogste gebieden in de gemeente de hoogste archeologische verwachting gekregen. Vaak zijn dit ook de gebieden waar nederzettingen zijn ontstaan. Het glooiende landschap op het Oost-Nederlands plateau is zelfs al vanaf de prehistorie bewoond. In deze gebieden zijn ook de meeste archeologische vindplaatsen en archeologische monumenten gelegen.

Afbeelding: de archeologische beleidskaart

De bescherming van archeologische monumenten is anders geregeld dan die van gebouwde monumenten. Daarbij bevinden zich binnen de gemeente 4 archeologische rijksmonumenten. 60

Dit betreft (een deel van) de Circumvallatielinie Groenlo en een aantal grafheuvels in de omgeving van Eibergen. Voor deze archeologische rijksmonumenten wordt een aparte dubbelbestemming opgenomen in het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020”. Cultuurhistorie De Cultuurhistorische waardenkaart Berkelland (2017)' en de bijbehorende beleidsregel 'Cultuurhistorie in het ruimtelijk beleid' geven aan op welke manier cultuurhistorische waarden kunnen worden verwerkt in het toekomstige beleid. De waarderingskaart geeft een waardering van de cultuurhistorische landschappen aan van zeer hoog tot laag. In de cultuurhistorische waardenkaart is nog geen beschrijving en waardering van het bebouwde gebied (kernen) opgenomen. Het bepalen en borgen van de cultuurhistorische waarden van de (historische) kernen is een actiepunt in het uitvoeringsprogramma van de nieuwe Cultuur- en Erfgoedvisie (2021). Ook zou de cultuurhistorie – met name in gebieden met een zeer hoge tot hoge cultuurhistorische waarde – meer als inspirerende kracht kunnen worden ingezet in de planen visievorming.

Afbeelding: cultuurhistorische waarderingskaart

61

Afbeelding: legenda bij cultuurhistorische waarderingskaart

De gemeente Berkelland kent 121 rijksmonumenten en 207 gemeentelijke monumenten. Deze worden beschermd via de Erfgoedwet en de Erfgoedverordening van de gemeente Berkelland (2010). Daarnaast zijn de omgeving van de Mallumsche Molen (Eibergen) en het dorp Gelselaar met omliggende essen aangewezen als Beschermd Dorpsgezicht. Kasteel Huize Ruurlo en omgeving is aangewezen als beschermde Historische Buitenplaats. Andere bijzondere, hierboven nog niet genoemde gebieden zijn Wederopbouwgebied Beltrum en Leo-Stichting (nabij Borculo). In Berkelland bevinden zich vier beschermde historische windmolens. Dit zijn zones waar een maximale bebouwings- en beplantingshoogte geldt. De Omgevingsverordening Gelderland verlangt dat bestemmingsplannen/omgevingsplannen geen nieuwe bebouwing of beplanting toestaan die strijdig is met de bescherming van de molenbiotoop tenzij wordt aangetoond dat het functioneren van de betrokken molen (de windvang) daardoor niet wordt beperkt. Groen in de bebouwde kom Berkelland kent mooie kernen, waar groen een belangrijk onderdeel is van de ruimtelijke kwaliteit. Door het vaststellen van de hoofdgroenstructuur in de kernen, wil de gemeente Berkelland stevige groenstructuren behouden en verbeteren in de kernen. Er zijn diverse belangen die telkens afgewogen moeten worden. Het groenbeleidsplan en bomenbeleidsplan zijn daarbij een handvat.

Ruimtelijke kwaliteit is belangrijk, maar ook leefbaarheid, klimaatadaptatie en de financiële afweging. De hoofddoelstelling van het groenbeleidsplan is een samenhangend en consistent beleid en beheer van het openbaar groen in de kernen; naar tevredenheid van de bewoners en gebruikers. Een goede groenstructuur bestaat uit een samenhangend geheel van verschillende groene elementen. Groen vormt een essentieel onderdeel van de ruimtelijke structuur van de kern. Het ondersteunt de samenhang tussen wegen, waterlopen, pleinen, parken en bebouwing. Groen versterkt de identiteit van een kern. Passend groen zorgt voor een juiste sfeer en een prettige beleving van de openbare ruimte. Een goede groenstructuur is ook functioneel, duurzaam en goed te onderhouden. In Berkelland bevinden zich vier traditionele windmolens. Dit zijn de Piepermolen in Rekken, molen de Ster in Geesteren, de Hollandsche Molen in Neede en molen Agneta in Ruurlo. 62

Voor die molens gelden molenbiotopen. Dit zijn zones waar een maximale bebouwings- en beplantingshoogte geldt. Dit om de windvang van de molen te kunnen garanderen. De Omgevingsverordening Gelderland verlangt dat bestemmingsplannen/omgevingsplannen geen nieuwe bebouwing of beplanting toestaat die strijdig is met de bescherming van de molenbiotoop tenzij wordt aangetoond dat het functioneren van de betrokken molen (de windvang) daardoor niet wordt beperkt.

Ruimtelijke kwaliteit De Welstandsnota (2012) onderscheidt verschillende gebiedstypen: centrumgebieden, historisch gebied en linten, woongebieden, bedrijventerreinen, buitengebied. Berkelland kent vier welstandcategorieën: welstandsvrij, soepel, regulier, bijzonder. Centrumgebieden De centrumgebieden van de vier grote kernen Borculo, Ruurlo, Eibergen en Neede bevatten voornamelijk de historische nederzettingen waaruit de kernen zijn ontstaan. De oorspronkelijke wegenstructuur is nog grotendeels herkenbaar. De centrumgebieden worden gekenmerkt door een menging van wonen en andere functies, zoals winkels, dienstverlenende instellingen en horeca. Ze vormen het hart van de kernen. Het historische bebouwingspatroon en de vele ontwikkelingen hebben een divers en kleinschalig ruimtelijk beeld opgeleverd. In de centrumgebieden streven we naar het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit en geldt het welstandniveau. Het ontbreekt op dit moment aan een bescherming van de historische bouwmassa via het bestemmingsplan. Historisch gebied en linten Deze gebieden en linten zijn waardevol gezien de historische oorsprong en de kwaliteit van de bebouwing. Deze gebieden willen we beschermen. Een deel van deze gebieden en linten ligt binnen de centrumgebieden of het buitengebied. Voor die gebieden is het hoogste of een na hoogste welstandsniveau van toepassing.

In de historische gebieden en linten verwachten we weinig dynamiek. In deze gebieden streven we naar het handhaven van de ruimtelijke kwaliteit en geldt een regulier welstandsniveau. Woongebieden Hier zijn voornamelijk woningen aanwezig, eventueel aangevuld met aan huis gebonden beroep. De kleine kernen vallen ook onder de woongebieden. In de kleine kernen is meer variatie aanwezig en treffen we onder andere kleinschalige winkels, bedrijvigheid, en horeca aan. In deze gebieden verwachten we weinig dynamiek. De bestaande ruimtelijke structuur kan relatief veel hebben. In deze gebieden streven we naar het handhaven van de bestaande ruimtelijke kwaliteit en geldt een soepel niveau van welstand.

63

Bedrijventerreinen De bedrijventerreinen zijn in verschillende perioden ontstaan. Dit is terug te zien in de stedenbouwkundige opzet. De vorm en de schaal van de bedrijventerreinen verschilt onderling sterk. De activiteiten op de bedrijventerreinen variëren van opslag en overslag, productie en kantoren. Op enkele bedrijventerreinen zijn bedrijfswoningen aanwezig. Er is meestal weinig samenhang tussen de bedrijfsbebouwing op een bedrijventerrein. We streven naar het handhaven van de ruimtelijke kwaliteit en er geldt een soepel welstandsniveau. Buitengebied Het beeld van het buitengebied wordt gevormd door vier landschapstypen: oude cultuurlanden, beekdalen, broeklanden en velden. Zie hoofdstuk cultuurhistorie. Als plattelandsgemeente is het buitengebied het visitekaartje van gemeente Berkelland. We streven hier naar het handhaven en verbeteren van de bestaande ruimtelijke kwaliteit. In het buitengebied geldt een bijzonder welstandsniveau. Welstandsvrije gebieden De welstandsvrije gebieden zijn bepaald na afweging van de cultuurhistorische waarden, de bestaande ruimtelijke kwaliteit en de verwachte dynamiek in de gebieden. Ook is gekeken naar de spreiding van de gebieden over de vier voormalige gemeenten.

Bij wijze van proef zijn in 2012 de volgende welstandsvrije gebieden aangewezen: - de woongebieden van de kern Neede (met uitzondering van de gebieden binnen de beeldkwaliteitsplannen De Berg en Hondelink 2009); - de kern Beltrum; - het bedrijventerrein in Borculo.

A4.2 Ontwikkeling bij voortzetting van het huidige beleid Natuur en landschap Ondanks het aanwezige vergunningstelsel, planregels in bestemmingsplan, bomenverordening, provinciale verordening, GNN en GO gaan de natuur- en landschapswaarden en (cultuurhistorische) identiteit de afgelopen twintig jaar steeds verder achteruit. De inschatting is dat er in de afgelopen 20 jaar in ieder geval 100 tot 150 km aan landschapselementen is aangetast en/of verwijderd in Berkelland. Hier staat tegenover dat elke vier jaar met behulp van de landschapsregeling slechts 5 tot 8 km landschapselement wordt aangelegd met behulp van gemeentelijk en provinciale gelden.

64

De gemeente Berkelland heeft afgelopen vier jaar 181 afzonderlijke handhaafzaken gehad ten aanzien van opgaande landschapselementen, zoals houtwallen, houtsingels en steilranden. Ten aanzien van de gemeentelijke bermen (met of zonder opgaande landschapselementen) heeft de gemeente Berkelland de afgelopen twee jaar al bijna 30 km hersteld. Ook hier is nog veel werk te verrichten om dit af te ronden. Ten aanzien van erfgoedzorg (monumenten en archeologie) probeert de gemeente samen met de eigenaren het arsenaal aan beschermde terreinen en objecten zo goed mogelijk in stand te houden, al dan niet door een (her)ontwikkeling mogelijk te maken. Over het algemeen bevindt dit zich in een redelijke tot goede staat van onderhoud. Er zijn meer zorgen voor wat betreft het niet-beschermde cultuurhistorische kwaliteiten zoals historische stedenbouw of landschapswaarden. Bij gebrek aan toegepast beleid en het daardoor ontbreken van instrumenten, verdwijnen nog dagelijks onomkeerbare cultuurhistorische waarden. Onbekendheid van de waarde speelt daarbij een rol. Bij voorzetting van het huidige beleid is het reëel om te veronderstellen dat natuur en landschap in Berkelland steeds verder achteruit gaan. Die trend is op basis van de huidige situatie en het verleden niet zonder verdere inspanning om te buigen. Biodiversiteit De biodiversiteit staat net als in andere delen van Nederland onder druk.

Er is een nulmeting naar de biodiversiteit in Berkelland uitgevoerd. Met behulp van de Natuurdatabank Flora en Fauna (NDFF) is een beeld verkregen van de aanwezige plant- en diersoorten binnen de gemeente Berkelland. Er zijn waarnemingen van de afgelopen 10 jaar verzameld. De NDFF is geraadpleegd op het voorkomen van alle broedvogels, zoogdieren, amfibieën, reptielen, vissen, dagvlinders, libellen en beschermde en Rode Lijst genoteerde plantensoorten, inclusief de ambassadeursoort grasklokje. Op basis van deze verspreidingsgegevens is voor de gemeente een natuurwaardenkaart gemaakt. Met ruim 95.000 (gevalideerde) waarnemingen van bovenstaande soortgroepen is een gedetailleerd beeld ontstaan over de biodiversiteit in de gemeente Berkelland. Omdat niet de gehele gemeente vlakdekkend geïnventariseerd is op planten en dieren zullen er vele vindplaatsen ontbreken. Met name in het agrarisch cultuurlandschap en het bebouwd gebied zijn aanvullende waarnemingen wenselijk. Maar door de hoeveelheid waarnemingen, door de jaren heen verzameld door professionals en vrijwilligers, hebben we een goed beeld over de biodiversiteit in de gemeente kunnen vormen. Er zijn in de afgelopen 10 jaar 403 plant- en diersoorten van de hiervoor genoemde groepen aangetroffen in de gemeente Berkelland, waarbij algemeen voorkomende plantensoorten niet meegenomen zijn.

Van deze 403 soorten zijn er 207 wettelijk beschermd en staan er 163 op de Rode Lijsten van kwetsbare en bedreigde soorten. In het biodiversiteitsplan worden per soortgroep de bijzonderheden verder beschreven (zie bijlage).

Biodiversiteitskaart: rood geeft een hoge, geel een middelhoge en blauw een lage biodiversiteit aan.

65

Doelen van het biodiversiteitsplan zijn: − inzicht in huidige natuurwaarden en vergroten van biodiversiteit in de gemeente Berkelland; − handvaten voor het vergroten van de mogelijkheden voor natuurinclusieve landbouw; − natuurwaarden zowel op kaart als op schrift zetten; − onderlegger voor omgevingsvisie en omgevingsplan; − inwoners gaan aan de slag met biodiversiteit; − aanwijzen van kansrijke doelgebieden; − groenbeheer gericht op versterken van biodiversiteit. Met het biodiversiteitsplan als inspiratiebron wil de gemeente samen met inwoners, agrariërs en belangengroeperingen projecten opzetten om de biodiversiteit in de directe leefomgeving te vergroten. De projecten die wij al in gang hebben gezet ter bevordering van de biodiversiteit en de projecten die opgestart gaan worden uit het biodiversiteitsplan gaan leiden tot een toename van de biodiversiteit in Berkelland. Gemeente Berkelland steekt zelf ook in op het bevorderen van de biodiversiteit, zowel in als buiten de bebouwde kom. Bestrijdingsmiddelen gebruiken we al jaren niet of nauwelijks meer. In het Bomenbeleidsplan (2021) is opgenomen dat we streven naar een divers bomenbestand. Bij aanplant van nieuwe bomen zorgen we voor meer variatie in soorten. Doel is bijdrage aan de leefbaarheid, klimaatadaptatie, natuurwaarde en biodiversiteit. Aandachtspunt is daarbij het grote aandeel eiken geleidelijk te verminderen.

We gaan binnen de financiële mogelijkheden zo veel mogelijk bermen buiten de bebouwde kom ecologisch beheren. Dit zorgt voor een netwerk van bermen wat een zeer positieve bijdrage kan leveren voor de biodiversiteit. Binnen de bebouwde kom wordt zowel bij nieuwe aanleg als bij het beheer rekening gehouden met het stimuleren van biodiversiteit. Uiteraard spelen leefbaarheid en beeldkwaliteit ook een belangrijke rol. Voorbeelden van het stimuleren van biodiversiteit binnen de bebouwde kom zijn het omvormen van diverse gazons naar bloemrijk gras, en het inplanten van heesters die aantrekkelijk zijn voor vogels, insecten en andere dieren. Verder het aanleggen van natuurvriendelijke flauwe oevers, gefaseerd snoeien en rekening houden met de aangetroffen planten- en diersoorten bij het maaibeheer. GNN De gemeente Berkelland kent weinig natuurtypen van schrale tot matig voedselrijke milieuomstandigheden, zoals schrale heide met vennen en schraalland. Het is echter wel belangrijk dat deze natuurtypen met elkaar worden verbonden. Hierdoor kunnen soorten en levensgemeenschappen die gebonden zijn aan schrale tot matig voedselrijke milieuomstandigheden, levensvatbare populaties houden.

Dit kan worden bereikt door de aanleg van kleine en grote stapstenen en verbindingszones, zodat het heideschraalland aan de Konijnendijk, de Nijkampseheide aan de Nijkampsweg, het Haaksbergerveen met Lankheet, het Needse Achterveld, de 'Parel de Breken', het Roeterinksbroek, 't Veller, het Wanninkhof, het Stelkampsveld (Lochem), Zwillbrock (Duitsland), Grote Veld (Lochem) en delen van Noordijkerveld met elkaar worden verbonden. Stapstenen en verbindingszones zijn overigens niet alleen van belang voor natte heide en schrale graslanden, maar ook voor de natuurwaarden in het Teeselinkven. Omdat de natuur in Berkelland vooral is gerelateerd aan natte situaties, zijn de beken goede dragers van de verbindingszones. Deze verbinden de natuur van het Nederlands Plateau met die van de IJssel en daarmee het hele rivierengebied. Ze vormen verder aantrekkelijke leefgebieden voor amfibieën, zoals de boomkikker, heikikker en kamsalamander, vlinders en libellen, maar ook voor vleermuizen en karakteristieke beekvissen zoals de winde. Ook zijn er belangrijke droge verbindingszones die plaatselijk ruimte bieden aan populaties zandhagedissen (de spoorlijn Zutphen-Winterswijk en de verbinding vanaf de Groenlose Slinge via Eibergen naar Duitsland).

Het is belangrijk om het kleinschalige blauwgroene raamwerk te herstellen van landschapselementen, als bermen, houtsingels, houtwallen, bomenrijen, schouwpaden, zandwegen etc. Dit om de dispersie, foerageren, voedselweb, schuil- en nestplaatsen te verbeteren voor alle dier- en plantsoorten. Dit is een voorwaarde om de basiskwaliteit van natuur en landschap te behouden en te verbeteren in het gehele agrarisch cultuurlandschap.

66

Natura 2000 Stikstof blijft vooralsnog een knelpunt voor bepaalde ontwikkelingen. Tegelijkertijd lopen de instandhoudingsdoelstellingen voor de Natura 2000-gebieden gevaar vanwege te hoge achtergrondwaarden. Er is geen gemeentelijk beleid op dit vlak. Wel wordt bij het opstellen en wijzigen van bestemmingsplannen/het omgevingsplan rekening gehouden een verbodsbepaling opgenomen voor wat betreft de toename aan stikstofdepositie. Alleen met buitenplanse afwijkingen en partiële herzieningen (‘postzegelplannen’) kan een toename van stikstofdepositie in bepaalde gevallen toch acceptabel zijn. Te denken valt aan externe saldering (waarbij op een andere locatie stikstof verdwijnt) of een ecologische onderbouwing (voor kleine toenames zonder nadelige gevolgen), Per saldo treden geen negatieve gevolgen op, maar ook geen verbetering ten opzichte van de huidige situatie, waarbij sprake is van overschrijding van kritische depositiewaarden. Wav-gebieden De gemeente heeft geen eigen beleid op het gebied van zeer kwetsbare gebieden (= Wavgebieden), maar moet bij verlening van omgevingsvergunningen toetsen aan de regels van de Wet ammoniak veehouderij.

Uitgaande van de gebiedsbegrenzing van de al jaren geleden door de provincie aangewezen Wav-gebieden blijft het beschermingsniveau van deze gebieden onveranderd en gelden er voor binnen deze gebieden en 250 meter daaromheen gelegen veehouderijen beperkingen voor wat betreft hun ammoniakemissie. Cultuurhistorie De identiteit van dorpen en steden in Berkelland is cultureel bepaald en gaat eeuwen terug. Er is dan ook geen sprake van het ‘Verhaal van Berkelland’, maar meer van ‘Berkellandse Verhalen’. De gemeente heeft voldoende instrumenten ter beschikking om deze kwaliteit te bewaken en te vergroten. Maar in de huidige uitvoeringspraktijk lijkt de ruimtelijke kwaliteitstoets soms op een laat moment in de planvorming nog te moeten plaatsvinden, waardoor soms cultuurhistorische waarden in het geding komen. De gemeente heeft geen eigen beleid op het gebied van molenbiotopen, maar volgt het daaromtrent gestelde in de Omgevingsverordening Gelderland en vertaalt dit in haar eigen plannen. Op die manier blijven de molenbiotopen beschermd. Archeologie Bij voorzetting van het huidige archeologische beleid worden archeologische waarden voldoende beschermd. De archeologische beleidskaart dient daarbij als onderlegger voor bestemmingsplannen/het omgevingsplan. In de planregels wordt aangesloten bij de archeologische verwachtingswaarden.

Groen in de bebouwde kom Door uitvoering te geven aan het groenbeleidsplan en bomenbeleidsplan moeten aanleg en beheer van openbaar groen bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit en een positieve beleving van de leefomgeving. Ruimtelijke kwaliteit Het Welstandbeleid uit 2012 is nog niet uitgebreid geëvalueerd.

A4.3 Toekomstige ontwikkelingen buiten de invloed van de gemeente Natuur en landschap Natuur en landschap kunnen verder onder druk komen te staan door maatschappelijke opgaven als energietransitie, mobiliteit en woningbouw. Ook verdergaande schaalvergroting in de landbouw en vergroting van bedrijventerreinen zijn een bedreiging voor natuur en landschap. Biodiversiteit De biodiversiteit kan verder onder druk komen te staan door maatschappelijke opgaven als energietransitie, mobiliteit en woningbouw. Die opgaven bieden echter ook kansen als biodiversiteit daarin vanuit de plan- en ontwerpfase als uitgangspunt wordt meegenomen. De 67

omschakeling naar een meer circulaire landbouw biedt volop kansen voor vergroting van de diversiteit. De huidige, gangbare landbouwpraktijk maakt dat de biodiversiteit op en rondom agrarische percelen minimaal is. Een meer natuurinclusieve landbouw biedt daarentegen juist veel perspectief voor de biodiversiteit. Natura 2000 In de landelijke aanpak stikstof worden maatregelen voor de korte en lange termijn genoemd om de hoeveelheid stikstof in de natuur te verminderen. Daarbij moet in 2030 minimaal de helft van het aantal hectares met stikstofgevoelige habitattypen onder de kritische depositiewaarde zijn gebracht (Wet stikstofreductie en natuurverbetering). In 2025 moet dat 40% zijn. Maatregelen zijn vooral gericht op stikstofreductie in de landbouw, bouw, industrie, luchtvaart en binnenvaart. In de wet zit een systeem van monitoring en bijsturing. Dat zou tot verbeterde natuurwaarden en vergroting van de biodiversiteit moeten gaan leiden. Wav-gebieden Na inwerkingtreding van de Omgevingswet komen de rijksregels over bescherming van zeer kwetsbare gebieden tegen ammoniak te vervallen. De provincie is vanaf dat moment verantwoordelijk voor de bescherming van die natuurgebieden. Provincies bepalen zelf of ze de regels uit de Wav willen overnemen of aanpassen. Ze nemen die regels dan op in de omgevingsverordening als instructieregels of direct werkende regels.

Het is de vraag of en in hoeverre de provincie regels gaat opnemen in de omgevingsverordening voor de op grond van de Wet ammoniak en veehouderij nu nog als zeer kwetsbare gebieden aangemerkte natuurgebieden. Het beschermingsregime voor deze gebieden kan dus gaan veranderen. Als gevolg daarvan zouden veehouderijen binnen en in een zone van 250 meter rondom deze gebieden minder beperkingen krijgen voor wat betreft hun ammoniakemissie. De natuurgebieden kunnen dan zwaarder worden belast door verzuring. Cultuurhistorie Nieuwe invloeden van buitenaf zoals klimaatverandering en het verduurzamen van panden vragen om blijvende aandacht voor het borgen van cultuurhistorische waarden. Denk bijvoorbeeld aan problemen met funderingen en historische beplanting door verdroging. Ook onder Omgevingswet blijven molenbiotopen beschermd op grond van de Omgevingsverordening Gelderland. Door bij woningbouwplannen of andere ontwikkelingen in de directe omgeving van de aanwezige historische windmolens rekening te houden met de molenbiotopen wordt de windvang van die molens voldoende beschermd. Archeologie Wanneer het huidige beleid voor archeologie wordt voortgezet en daaraan op adequate wijze uitvoering wordt gegeven, zullen toekomstige ontwikkelingen geen directe invloed hebben op het behoud van de archeologische waarden.

Groen in de bebouwde kom Onder invloed van vergrijzing en klimaatadaptatie zal de groene uitstraling binnen de kernen langzaamaan veranderen. Klimaatadaptatie vraagt bijvoorbeeld om een andere inrichting, met bijvoorbeeld meer wadi’s en groen. Het groenbeleidsplan en het groenstructuurplan zetten hier op in. Ook wordt gebiedsgewijs – bijvoorbeeld bij de herinrichting van woongebieden – het groen meer toekomstbestendig ingericht. Ruimtelijke kwaliteit Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet is een nieuwe commissie Ruimtelijke Kwaliteit aangesteld.

68

A4.4 Conclusie aandachtspunten voor ruimtelijke kwaliteit en identiteit Natuur en landschap Berkelland kent bijzondere natuur- en landschapswaarden. Het is van belang om die waarden te behouden en waar mogelijk te versterken. De natuur- en landschapswaarden staan echter flink onder druk en de huidige trend is dat Berkelland wat dit betreft achteruit gaat, ondanks het feit dat er ook nieuwe landschapselementen worden aangelegd of oude situaties in ere worden hersteld. Dit hangt in belangrijke mate samen met illegale activiteiten in het buitengebied. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het rooien van singels en het afgraven van steilranden. In feite betekent deze aantasting ook een indirecte aantasting van recreatieve waarden, gezondheidswaarden en rust. Het is zaak om de illegaliteit en economische delicten zodanig aan te pakken dat landschapselementen versneld worden hersteld. Biodiversiteit De biodiversiteit staat sterk onder druk en toekomstige opgaven kunnen die druk nog verder vergroten. Toch zijn er ook kansen, bijvoorbeeld in de vorm van omschakeling naar circulaire en natuurinclusieve landbouw. Er moet daarnaast een algemene bewustwording in gang gezet worden om in ieder geval een basiskwaliteit te garanderen.

Naast het biodiversiteitsplan is een basiskwaliteitsplan voor natuur en landschap, waarin is opgenomen in welke gevallen een extra investering nodig is voor natuur en landschap, aan te bevelen. In Gelderland zijn al meerdere basiskwaliteitsplannen voor gemeenten in ontwikkeling. Een kans is de klimaatopgave en de aanpak van droogte koppelen aan het versterken van de biodiversiteit door aanleggen van overstromingsvlakten, moerassen, het vernatten van bossen en het robuuster inrichten van beken. Het herstellen van het kleinschalige blauwgroene raamwerk van landschapselementen, als bermen, houtsingels, houtwallen, bomenrijen, schouwpaden, zandwegen etc. is een voorwaarde om de basiskwaliteit van natuur en landschap te behouden en te verbeteren in het gehele agrarisch cultuurlandschap. Concreet voorbeeld van een positieve bijdragen aan de biodiversiteit in het buitengebied is het inrichten van bloem- en kruidenrijke akkerranden, zodat landbouwpercelen meer geschikt gemaakt worden voor insecten en vogels. Natura 2000 De instandhouding van beschermde habitats in Natura 2000-gebieden is een belangrijke randvoorwaarde voor alle ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving.

De provincie is het bevoegd gezag voor vergunningverlening op grond van de Wet natuurbescherming, maar de gemeente moet zich bij planvorming rekenschap geven van de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000-gebieden. Bij planvorming is vooral het onderdeel stikstof een beperkende factor. Dit betekent dat in deze plannen waarborgen moeten worden ingebouwd die moeten voorkomen dat een hogere stikstofemissie leidt tot significant negatieve effecten op Natura 2000-gebieden vanwege een verhoging van de al bestaande stikstofdepositie. Maatregelen op landelijk en provinciaal niveau moeten hieraan een positieve impuls geven. De stikstofwet kan door versterking van de natuur, verlaging van de stikstofdepositie en toepassing van een stikstofregistratiesysteem leiden tot (beperkte) uitgifte van stikstofruimte voor economische ontwikkelingen. Ontwikkelingen die leiden tot een toename van stikstofdepositie zullen echter moeizaam van de grond komen. Kleine toenames zijn soms mogelijk (met een ecologische onderbouwing). Door de inzet van externe saldering kan een ontwikkeling met een depositietoename onder bepaalde voorwaarden toch mogelijk worden gemaakt.

Het gaat hierbij om overname van stikstofrechten van een ander bedrijf (eventueel via een stikstofbank/stikstofregistratiesysteem), waarbij de depositie op Natura 2000-gebieden per saldo in ieder geval niet mag toenemen (in het kader van vergunningverlening vindt daarbij een bepaalde afroming van verplaatsbare rechten plaats). Extern salderen met stikstofrechten van bedrijven die over dier- of fosfaatrechten beschikken is vooralsnog niet toegestaan in Gelderland (tijdelijk verleasen van die stikstofrechten mag wel). Het bovenstaande betekent dat stikstof op Natura 2000-gebieden een belangrijk aandachtspunt is voor de omgevingsvisie. Dit aspect kan voor veel ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving een beperkende factor zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor de uitbreiding van agrarische bedrijven, bedrijventerreinen en woonwijken en de aanleg van infrastructuur. 69

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=930173de-e52a-4831-98f1-c90bea448025