Bijlage 4 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland HQ
Tekst van het document
aantrekkelijk.
het kasteel en haar voormalige bewoners. Dat is nog steeds merkbaar in het straatbeeld. Het kasteel, waar tevens een museum gevestigd is, maakt Ruurlo uniek binnen onze gemeente. Ruurlo is de enige kern met
33 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
34 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
een treinstation binnen onze gemeente. Dit dorp is
Rekken
Rietmolen
indirect gelegen aan de Baakse beek en grenst aan het
Rekken ligt als een van de kernen het dichtst bij de
Rietmolen is een kerkdorp in de gemeente Berkelland,
landschap met landgoederen en bos. Nabij dit kasteel
Duitse grens. Bij Rekken stroomt – vanuit Duitsland
dat op de grens tussen de Achterhoek en Twente
bevindt zich het grootste heggendoolhof ter wereld en
- de Berkel Berkelland binnen. Het riviertje snijdt het
ligt. In 1932 is de huidige nieuwe kerk in stijl van de
bossen met klim- en fietsroutes. Er is voldoende aanbod
dorp in tweeën. Het noordelijk deel omvat het op een
Amsterdamse school opgericht. De kerk is bestempeld
aan voorzieningen en er zijn directe verbindingen met
natuurlijke verhoging gelegen oude dorpsgebied met
als rijksmonument. Bijzonder is dat de grenzen
het buitengebied. Het is daarmee ook een aantrekkelijk
de uit 1379 stammende protestantse Antoniuskerk.
van de gemeenschap Rietmolen niet de huidige
dorp voor toerisme en recreatie, waarop de focus ligt in
Het zuidelijk deel van Rekken met de eind 19e eeuw
gemeentegrenzen zijn, maar de oude parochiegrens.
Ruurlo.
gebouwde RK-kerk, wordt ook wel ’t Kip genoemd.
Hierdoor valt het binnen de invloedssferen van
Typerend voor het dorp is ook de Beltmolen die in de
de
De zeven kleine kernen Beltrum
kern staat. In het buitengebied van Rekken bevinden
gemeenschap is zeer hecht en organiseert diverse
zich ook de tbs-kliniek Oldenkotte, jeugdinrichting
activiteiten. Rietmolen beschikt over een aantal (basis)
Beltrum is de grootste kleine kern van Berkelland. De
Rentray en Tactus verslavingszorg. Ook in Rekken is de
voorzieningen.
trots op de eigen identiteit van het dorp is een belangrijke
gemeenschap hecht. Het dorp beschikt over diverse
drijfveer voor het elan en de vitaliteit van het Beltrumse
(basis) voorzieningen.
gemeenschap. Dit heeft verschillende aspecten en
gemeente
Berkelland
en
Haaksbergen.
De
Noordijk Noordijk is van oorsprong een agrarisch dorp
uitingsvormen. De kermis, het bloemencorso, de
Geesteren
met daarnaast werkgelegenheid in de dak- en
survivalrun en de kerkepaden zijn daar voorbeelden
Geesteren ligt in een fraai essenlandschap. Het silhouet
steenfabrieken. Noordijk kent twee grotere gebieden
van. De R.K. parochie speelt ook een belangrijke rol.
van de kern wordt bepaald door de kerk. De kern straalt
van aaneengesloten natuur. Het Noordijkerveld en de
In het dorp is de grootste klompenfabriek van de
rust uit, is rijk aan tradities en heeft een goed ontwikkeld
Needse berg. De gemeenschap is hecht. Het dorpje heeft
wereld gevestigd. Zorg, aandacht en nabuurschap zijn
verenigingsleven. Het esdorp heeft een sterk (agrarisch)
geen kerk. De kern kent een actief verenigingsleven.
het cement van de Beltrumse samenleving. Het dorp
dorpskarakter. Het dorp wordt gekenmerkt door de
Noordijk wil een goede woon- en werkplek blijven met
beschikt over diverse (basis) voorzieningen.
aanwezigheid van veel open ruimte en de ligging
een voldoende veilige dorpskern. Met als kernpunten
van enkele karakteristieke dorpsboerderijen. De
de school en het dorpshuis. Het dorp beschikt over
wegprofielen zijn smal. Geesteren beschikt over een
een aantal (basis) voorzieningen. Ook is er een aantal
aantal (basis) voorzieningen.
bedrijven in/nabij de kern gevestigd.
35 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
36
Analysekaart Beltrum
Analysekaart Rekken
Analysekaart Rietmolen
Analysekaart Noordijk
Analysekaart Gelselaar
Analysekaart Haarlo Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Analysekaart Geesteren
Gelselaar
Buurtschappen
Gelselaar ligt in het noorden van de gemeente Berkelland
In Berkelland liggen diverse buurtschappen. Vaak zijn
op de grens van de Achterhoek en Twente. Het dorp is
buurtschappen in de volksmond ontstaan, als naam
ontstaan als een agrarische nederzetting en kent geen
voor de locatie van een verzameling van huizen,
eenduidige oriëntatie op één grote kern. Het dorp wordt ook
boerderijen of molens. Het traditionele verschil tussen
wel ‘het ganzendorp’ genoemd, omdat hier vroeger veel
een buurtschap en een dorp is dat buurtschappen veelal
ganzen werden gehouden op het laag gelegen, moerassig
geen kerk hebben. In Berkelland worden buurtschappen
broekland. Het gaat dan om het stratenpatroon, de
aangemerkt als ‘leefgemeenschappen met niet meer
bebouwing en opbouw van het dorp. Om deze bijzondere
dan 500 inwoners’. Buurtschappen in de gemeente zijn;
historische eigenschappen te behouden heeft Gelselaar de
Brinkmanshoek, Brouwershoek, De Bruil, De Haar, De
status van beschermd dorpsgezicht gekregen. Het dorp
Horst, Dijkhoek, Heure, Heurne, Holterhoek, Hoonte,
heeft een rijk verenigingsleven en beschikt over een aantal
Hupsel, Kulsdom, Lintvelde, Lochuizen, Loo, Nederbiel,
(basis) voorzieningen.
Olden Eibergen, Overbiel, Respelhoek, Veldhoek, VoorBeltrum. Ieder buurtschap heeft zijn eigen activiteiten
Haarlo
en soms ook eigen verenigingen.
Haarlo ligt centraal in de gemeente Berkelland. Het is een kerkdorp dat aan de rivier de Berkel tussen Borculo en
Leo-Stichting
Eibergen ligt. Aan de noordkant van het dorp stroomt de
Leo-Stichting wordt gekenmerkt door de vele
Berkel. Haarlo wordt omgeven door mooie natuur (essen-
gezondheidsvoorzieningen. Het is een versnipperd
en coulissenlandschap) met als hoogtepunt landgoed ’t
gebied met vele eigenaren. De gebouwen staan op
Wolink aan de zuidkant. De in 1858 gebouwde achtkantige
dit moment deels leeg wat kansen biedt voor een
kerk is een rijksmonument en wordt in de volksmond de
combinatie van zorg, wonen economie en landschap.
Kluntjespot (suikerpot) genoemd. Haarlo heeft een actief sociaal leven en een hechte gemeenschap. Dit heeft ertoe geleid dat in 2008 het kulturhus ‘t Stieltjen is geopend. Het dorp beschikt over een aantal (basis) voorzieningen. In de kern is een aantal bedrijven gevestigd.
37 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
38 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
4 | Opgaven en opties meer het beleid, welke trends en ontwikkelingen
Opgave 1 Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven
er nu spelen en hoe Berkelland er vandaag de
De landschapskwaliteit is een bijzondere en zeer
dag bij ligt. In dit hoofdstuk beschrijven we de
belangrijke kwaliteit van onze gemeente. Opgave 1 richt
zes belangrijkste opgaven voor onze gemeente.
zich op deze landschapskwaliteit en met name op het
Voor elk van deze opgaven zijn meerdere opties
vraagstuk hoe we deze kunnen behouden, versterken
of oplossingsrichtingen opgesteld. Voor deze
en tegelijkertijd ruimte voor nieuwe initiatieven
opgaven zijn opties onderscheiden waarvan de
kunnen bieden. Door concurrerende ruimteclaims
gevolgen in de strategische impactbeoordeling
in het buitengebied bestaat het risico dat de natuur-
worden onderzocht. De opties zijn ‘uitersten van
en landschapskwaliteit onder druk komt te staan en
het speelveld’ waarbij de extremen zijn opge-
afneemt. Het behoud en waar het kan versterken van
zocht om de opties onderscheidend van elkaar te
deze kwaliteit is daarom een belangrijke opgave voor
maken. Uiteindelijk werken we toe naar een voor-
de toekomst. Hiertoe zijn twee opties onderscheiden:
In de vorige hoofdstukken beschreven we onder
keursalternatief. Op basis van de strategische impactbeoordeling en toetsing bepalen we welke keuzes we maken. Daarmee komen we waarschijnlijk ergens middenin ‘het speelveld’ uit. Het is dus niet de bedoeling dat we voor één van de opties kiezen. Uiteindelijk maken we samenhangende keuzes voor Berkelland tussen de opties, op basis van de beoordeling.
39 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
Optie 1: Versterken van natuur en landschap
In de aangegeven gebieden, onder meer de groene ontwikkelingszones, de beekdalen, drinkwaterwingebieden en de landschappen en ensembles met hoge cultuurhistorische waarden, is ruimte voor ontwikkelingen, mits deze bijdragen aan natuur en landschap. Er worden wel randvoorwaarden gesteld aan de ontwikkelingen; deze moeten de aanwezige natuurlijke en cultuurhistorische waarden versterken. Dit biedt met name kansen voor ontwikkelingen op het gebied van klimaatadaptatie, biodiversiteitsherstel en extensieve recreatie. De kwetsbare (natuur)gebieden blijven beschermd. Dit zijn de nationale landschappen, het Gelders natuurnetwerk de beschermde stads/dorpsgezichten Gelselaar en Mallum, de historische buitenplaats Ruurlo (landschap) en de beschermingsgebieden voor natte landnatuur (natuur).
Optie 1: Versterken van natuur en landschap 40 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
Optie 2: Behoud van natuur en landschap
De kaart geeft aan dat het volledig ruimtelijk raamwerk voor
natuur,
drinkwaterwinning,
landschap
en
cultuurhistorie behouden wordt. De ontwikkelingen vinden daardoor alleen buiten de waardevolle gebieden plaats. In de op de kaart met wit aangegeven gebieden (inclusief de kernen) zijn wel nieuwe ontwikkelingen mogelijk. Het gebied buiten GNN en GO is zeer waardevol echter het agrarisch cultuurlandschap is hier sterk uitgekleed en vervaagd. Het heeft veel potentie om weer een mooi landschap te worden met een grote blauw-groene dooradering. Hierbij dient tenminste de bestaande natuur- en landschapswaarde behouden te blijven of versterkt te worden. In de Groene ontwikkelingszones wordt bij ontwikkelingen minimaal versterking van de kernkwaliteiten natuur en landschap vereist.
Optie 2: Behoud van natuur en landschap 41 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Opgave 2 Versterken van de (regionale) bereikbaarheid Opgave 2 is gericht op bereikbaarheid, hoe zorgen we dat onze gemeente bereikbaar blijft en hoe kunnen we ook de (regionale) bereikbaarheid versterken? De bereikbaarheid naar en van de regio is hierbij specifiek van belang. Bereikbaarheid wordt ingezet om de positie van Berkelland in relatie tot de omliggende gemeenten en voorzieningen te versterken. Er zijn twee opties onderscheiden voor het versterken van de (regionale) bereikbaarheid: ▪
Optie 1: Nadruk op het wegverkeer
Optie 1 richt zich op het optimaliseren van het wegverkeer, op de locaties aangegeven op de kaart hiernaast. Dit zijn voornamelijk de N18 en de provinciale wegen, maar ook de wegverbindingen met de regio. Als ontwikkelingen kan gedacht worden aan het opwaarderen van de bestaande wegen en de gebieden hierlangs. Een voorbeeld van een ontwikkeling is de opwaardering van N18 naar A18, inclusief aanliggende zones en knopen (o.a. RBT Laarberg). Regionaal gezien kan mogelijk ingespeeld worden op de verbreding van de A1 en het doortrekken van de A15. Deze optie betekent dat er geen aanvullende aandacht wordt besteed aan het OV en langzaam verkeer.
Optie 1: Nadruk op het wegverkeer
42 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
Optie 2: Nadruk op het OV en langzaam verkeer
Optie 2 gaat uit van het maximaal inzetten op OV en langzaam verkeer. Daarnaast wordt ook ingezet op thuiswerken en digitaal werken. Basis vormen de trein- en busstations met bijbehorende routes en de fietsroutes. Potentiële nieuwe of verbeterde snelle aantrekkelijke fietsroutes vormen het uitgangspunt voor deze optie. Zo kunnen snelle aantrekkelijke fietsroutes aangelegd worden als alternatief voor de auto en om OV voorzieningen beter bereikbaar te maken. Zo kan een snelle aantrekkelijke fietsverbinding tussen Borculo en het station Lochem een mogelijkheid zijn. Voor het OV geldt dat het behouden van het huidige niveau een uitdaging is en er daarom geen hoger niveau wordt geambieerd vanuit het oogpunt van haalbaarheid. In deze optie wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan verkeersveiligheid. Het bestaande glasvezelnetwerk is een belangrijke basis voor het thuis of digitaal werken.
Optie 2: Nadruk op het OV en langzaam verkeer
43 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Opgave 3 De transitie van het buitengebied Het buitengebied staat voor een grote opgave in de vorm van een transitie. Onder meer door de afname van het aantal agrarische bedrijven, schaalvergroting, leegstand van gebouwen, de toename van het aantal burgerwoningen en klimaatverandering zal het aanzien van het platteland ingrijpend veranderen. Er worden vier mogelijke opties onderscheiden om met deze transitie om te gaan. ▪
Optie 1: Primaat diversiteit
Bij deze optie ligt het primaat bij diversiteit. Daarmee wordt bedoeld dat meervoudig ruimtegebruik en een breed palet aan functies en verschillende kwaliteiten een plek hebben in het buitengebied. De transitie van landbouwgronden en de vrijkomende agrarische bebouwing kan leiden tot een innovatief en circulair buitengebied. De focus bij deze optie ligt op onder andere het benutten van vrijkomende agrarische bebouwing, de transitie van het buitengebied en opwekking van duurzame energie voor koppelkansen met bijvoorbeeld natuur, recreatie, wonen, zorg, klimaatadaptatie en werken. Deze zijn op de kaart weergegeven met een cirkel waarin deze koppelkansen (voor de gemeente als geheel) zijn aangegeven. Door op diversiteit in te zetten krijgt het buitengebied nieuwe gebruikers en dragers, zonder dat de bestaande functies daarvoor moeten wijken. Optie 1: Primaat diversiteit
44 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
Optie 2: Primaat natuur
Bij optie 2 ligt de focus op natuurbehoud en -ontwikkeling. Hierbij gaat het onder andere om kringlooplandbouw, functieverandering, maar ook de vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) en de ontwikkelingsruimte binnen de Groene Ontwikkelingszones. Ontwikkelruimte voor de landbouw wordt sterk beperkt en is enkel mogelijk onder voorwaarde dat dit leidt tot verduurzaming van het productiesysteem, bijvoorbeeld omdat sprake is van natuurinclusieve en circulaire landbouw, waarbij er tevens koppelkansen zijn voor het vergroten van de biodiversiteit. Bij de VAB’s kan zo veel mogelijk bebouwing gesloopt worden om ruimte te geven aan de natuur en landschap als ruimtelijke kwaliteiten. Tevens moet rekening gehouden worden met de ondergrond en het watersysteem, deze vormen de basis voor de ruimtelijke ontwikkeling van het buitengebied.
Optie 2: Primaat natuur
45 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
Optie 3: Primaat landbouw
Bij het primaat landbouw ligt de focus voor de landbouw op de huidige trend in Berkelland. Er is namelijk een afname van landbouwbedrijven door schaalvergroting en de invloed van onder andere stikstofdepositie. Schaalvergroting blijft ook in de toekomst aan de orde door technologische ontwikkelingen in de landbouw. Het bestaande landbouwareaal blijft behouden. Wel wordt er een maximum gesteld aan de schaalvergroting. Dit maximum heeft betrekking op het huidig beleid ten aanzien van bijvoorbeeld geur, Natura 2000-gebieden, waterkwaliteit, etc. Daarnaast wordt het maximum ook in belangrijke mate bepaald door de maximale maatvoering van de bouwvlakken en bijvoorbeeld het omschakelverbod naar intensieve niet-grondgebonden veehouderij.
Optie 3: Primaat landbouw
46 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
Optie 4: Gebiedsgerichte differentiatie
Bij gebiedsgerichte differentiatie wordt gedacht aan gebiedsgericht onderscheid. Gebieden worden onderscheiden naar functie, waarbij in het ene gebied het primaat op diversiteit ligt (zie optie 1), in een ander gebied op natuur (zie optie 2) en in weer een ander gebied op landbouw (zie optie 3). Dit betekent dat in de gebieden waar het primaat bij landbouw ligt, ontwikkelmogelijkheden (schaalvergroting) bestaan zonder dat dit belemmerend is voor bijvoorbeeld woonfuncties. Gebieden waar de milieubelasting op dit moment hoog is (zoals rondom Beltrum) zijn hiervoor geschikt. De woonfuncties (bijvoorbeeld op VAB-locaties) worden gerealiseerd in gebieden waar ingezet wordt op diversiteit. Tot slot wordt er een aantal gebieden aangewezen waar het primaat bij natuur en landschap ligt. Dit kunnen bijvoorbeeld bufferzones rondom de natuurgebieden zijn. De kaart, zoals weergegeven bij opgave 1 – optie 1, kan hiervoor als basis dienen. De functies worden zo veel mogelijk van elkaar gescheiden. Daarmee wordt ontwikkelruimte geboden, rekening houdend met diverse normen en kwaliteiten (zoals geur, landschap en Natura 2000gebieden). Zo kan er per gebied ingespeeld worden op de kansen en belemmeringen.
Optie 4: Gebiedsgerichte differentiatie
47 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Opgave 4 Versterken van het regionale vestigingsklimaat Het regionaal vestigingsklimaat van onze gemeente moet
verstevigd
worden
om
een
interessante
gemeente voor bedrijven en hun werknemers te blijven. Dit betekent onder meer dat er voldoende vestigingsmogelijkheden
voor
bedrijven
moeten
zijn. Het gaat hier om innovatieve bedrijven in o.a. de maakindustrie, passend bij het imago en de kwaliteiten van Berkelland. Onder bedrijven worden in dit geval ook recreatie bedrijven en zorgfuncties verstaan. Voor het vestigingsklimaat is de aanwezigheid van voldoende geschoold personeel belangrijk, daarnaast dienen er ook aantrekkelijke woonmilieus voor werkenden te zijn. Als antwoord op de opgave om het regionale vestigingsklimaat te versterken zijn twee opties te onderscheiden: ▪
Optie 1: Kwantitatief
Bij optie 1 ligt de focus op het kwantitatief doorontwikkelen van de huidige bedrijventerreinen met een duidelijk onderscheid naar bedrijfscategorieën. De bedrijventerreinen en grotere recreatiebedrijven zijn op de kaart weergegeven. De bestaande bedrijventerreinen worden uitgebreid om meer ruimte te bieden aan toekomstige bedrijven. Daarbij wordt aangesloten bij de aantrekkingskracht van de N18. Ontwikkelruimte voor bedrijven ligt vooral langs de infrastructuur en bij RBT De Laarberg. Daarnaast worden er nieuwe Optie 1: Kwantitatief
48 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
gebieden aangewezen voor nieuwe bedrijventerreinen, rekening houdend met vestigingseisen. Uitbreiding van bestaande bedrijventerreinen gaat voor de aanleg van nieuwe bedrijventerreinen. Voor het vestigingsklimaat zijn ook voldoende goede nutsvoorzieningen van diverse aard belangrijk, zoals de onderstations en knooppunten van Liander. Deze zijn weergegeven op de kaart. ▪
Optie 2: Kwalitatief
Bij optie 2 ligt de focus op het kwalitatief verbeteren van de bedrijventerreinen, op uitbreiding. Dit kan bijvoorbeeld door het versterken van de digitale infrastructuur,
verduurzaming
of
meer
efficiënt
ruimtegebruik op de bestaande bedrijventerreinen. Daarnaast
zou
bijvoorbeeld
ook
gedacht
kunnen worden aan het vestigen van lichte (niet milieubelastende) bedrijven in het buitengebied. Hier kan vrijkomende agrarische bebouwing voor benut worden. Ook recreatieve en woon/zorg bedrijven kunnen zich vestigen in dit buitengebied. Grote milieubelastende bedrijven kunnen juist verplaatsen naar RBT De Laarberg. Het aantrekkelijk woonmilieu kan gebruikt worden als ‘selling point’ voor bedrijven en het aantrekken van werknemers.
Optie 2: Kwalitatief
49 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Opgave 5 Versterken van de leefbaarheid en kwaliteit in de kernen GELSELAAR
NEEDE
NOORDIJK
Vanwege de huidige trends en ontwikkelingen, zoals onder meer de veranderende bevolkingssamenstelling en de afname van het aantal voorzieningen, bestaat de opgave voor het versterken van de leefbaarheid en kwaliteit in de kernen. Een samenhangend aanbod
GEESTEREN
van wonen, ontmoeten, voorzieningen en zorg is gewenst ook omdat in participatie is aangegeven dat de kwaliteit van de woonomgeving en de sociale
RIETMOLEN
cohesie voor inwoners een zeer belangrijk punt is. Het doel is om, door samen met de dorpsgemeenschappen in te zetten op het behoud van kwaliteiten en verdere doorontwikkeling van de kernen, de omgevingskwaliteit voor inwoners en bezoekers toe te laten nemen. Om deze opgave op te lossen zijn drie opties opgesteld. Bij
BORCULO
alle drie de opties moet tevens aandacht worden besteed
REKKEN
aan klimaatadaptatie, wat niet alleen van belang is in de kernen maar ook speelt in het buitengebied. ▪
Optie 1: Identiteit en eigenheid
Bij deze optie wordt ingezet op het versterken van de identiteit en eigenheid van de kernen en daarmee
RUURLO
EIBERGEN
de leefbaarheid en vitaliteit. Hiertoe is er aandacht voor de cultuurhistorische waarde en het (sociale) voorzieningenniveau.
Sociale
voorzieningen
HAARLO
BELTRUM
zijn
plaatsen voor ontmoeting en dragen bij aan de identiteit en eigenheid van de kernen. Als randvoorwaarde voor ontwikkelingen geldt dat deze de bestaande identiteit Optie 1: Identiteit en eigenheid
50 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
en eigenheid van een kern niet aantasten. Er wordt bij deze optie tevens bijgedragen aan klimaatadaptatie door (her)inrichting van de openbare ruimte. Op de kaart is met enkele foto’s een aantal van de kenmerken van de kernen uitgelicht. ▪
Optie 2: Innovatie en vernieuwing
Bij optie 2 wordt ingezet op innovatie en vernieuwing om de leefbaarheid en vitaliteit van de kernen te versterken. Er wordt ingespeeld op trends en ontwikkelingen op het gebied van wonen (in combinatie met zorg), werken, recreëren, demografie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, etc. Op beschikbaar komende locaties wordt flexibel omgegaan met vernieuwende woon-, zorg- en detailhandelsconcepten die een aanvulling vormen op het bestaande aanbod. De leefbaarheid en vitaliteit van de kernen kan op deze manier worden versterkt. Er wordt ingezet op nieuwe woonmilieus en ontwikkelingen die meervoudig ruimtegebruik mogelijk maken. In de openbare ruimte wordt gezocht naar mogelijkheden om de ruimte voor de auto te verkleinen ten behoeve van ruimte voor fietsers en voetgangers, maar ook voor groen en water om meer in te zetten op het verbeteren van klimaatadaptatie en biodiversiteit.
Optie 2: Innovatie en vernieuwing
51 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
52 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
Optie 3: Versterken draagvlak
Bij deze optie wordt geanticipeerd op een veranderende bevolkingssamenstelling en wordt het draagvlak van voorzieningen bekeken. Per kern kan verandering van de bevolkingssamenstelling uiteraard verschillen. De voorzieningen worden in de grote kernen geconcentreerd, waardoor de kleine kernen op de voorzieningen in de grotere kernen aangewezen zijn. Er kan gestuurd worden op kwaliteit boven kwantiteit van voorzieningen, door bijvoorbeeld het samenvoegen daarvan. Zaken die daarbij een rol spelen zijn o.a. voorzieningen op peil houden (concentreren of iedere kern zelf), bouwen van nieuwe woningen voor starters en senioren, leefomgeving (aantrekkelijk wonen), etc. Klimaatadaptatie speelt ook bij deze optie een rol, zo kunnen autoluwe winkelconcentratiegebieden de leefbaarheid bevorderen maar ook bijdragen aan klimaatadaptatie door ontharding en vergroening.
Optie 3: Versterken draagvlak
53 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Opgave 6 Gezonde leefomgeving versterken Steeds meer staat het belang van een gezonde leefomgeving op de agenda. Daarom richt deze opgave zich op het versterken van de gezonde leefomgeving en het bevorderen van een positieve gezondheid van onze Berkellanders. Onder meer een beweegvriendelijke omgeving en het versterken van de sociale cohesie kunnen hieraan bijdragen. Er worden twee opties onderscheiden om de gezonde leefomgeving te versterken. ▪
Optie 1: Terugdringen schadelijke en/of hinderlijke gezondheidseffecten
Bij optie 1 ligt de focus vooral op het terugdringen van schadelijke effecten. Daarbij moet o.a. gedacht worden
aan
geluid,
externe
veiligheid,
geur,
luchtkwaliteit, landbouwgiffen, etc. Dit betekent dat zowel huidige als nieuwe situaties moeten voldoen aan de WHO-advieswaarden (advies op het gebied van onder andere luchtkwaliteit en geluid) om zo een gezonde leefomgeving te creëren. Groen en blauw in de wijk kunnen hier aan bijdragen. De belangrijkste (hinder-) bronnen zijn op de kaart weergegeven. Er is een relatie tussen bronnen en ontvangers. Bronnen in de buurt van kwetsbare groepen verdienen meer prioriteit. Tot slot zijn de drinkwaterwinningsgebieden en grondwaterbeschermingsgebieden op de kaart weergegeven. Deze locaties worden beschermd tegen bodem- en grondwaterverontreiniging. Optie 1: Terugdringen schadelijke en/of hinderlijke gezondheidseffecten
54 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
Optie 2: Bevorderen beweegvriendelijke omgeving
Bij optie 2 ligt de focus vooral op het actief bevorderen van de gezondheid door o.a. een beweegvriendelijke en sociaal aantrekkelijke omgeving te creëren. Hiermee kan ingespeeld worden op trends en ontwikkelingen met betrekking tot gezondheid, overgewicht en vergrijzing. Binnen de kernen kan daarbij worden gedacht aan de inrichting van de openbare ruimte, sport, ontmoeten e.d. Buiten de kernen liggen er kansen op het gebied van o.a. aantrekkelijke fietsverbindingen, sportactiviteiten en wordt de verbinding met het buitengebied versterkt. De overgangen van bebouwd naar onbebouwd gebied (kernranden) kunnen hierbij een rol spelen. Hier worden bijvoorbeeld nieuwe routes en verblijfsplekken gecreëerd.
Optie 2: Bevorderen beweegvriendelijke omgeving
55 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Beoordelingscriteria ondergebracht in vijf domeinen
Beoordeling van een alternatief
56 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
5 | Samenvatting strategische impactbeoordeling 5.1
Aanleiding
impactbeoordeling, de effectbeoordeling van het
keuzes. De figuur op pagina 56 geeft illustratief weer
Naar verwachting wordt in juli 2022 de Omgevingswet
gekozen voorkeursalternatief en een aantal handvatten
hoe een beoordeling van een alternatief eruit kan
vastgesteld. In deze wet staat een gezonde en
voor de toekomst, zoals een beschrijving van de
komen te zien.
veilige
leemten in kennis en een aanzet voor monitoring.
fysieke
leefomgeving
centraal.
Met
de
5.3
Omgevingswet wordt het verplicht voor gemeenten
Beoordelingswijze
Analyse
om een omgevingsvisie op te stellen. Hierin komen
5.2
de hoofdlijnen van het beleid voor de fysieke
Voor elk van de zes opgaven zijn beleidsopties
beleidsopties vastgesteld en beoordeeld. Hieronder zijn
leefomgeving aan bod; er worden kaders gesteld voor
ontwikkeld, die de hoeken van het speelveld vormen.
de opgaves, opties en beoordeling kort weergegeven.
toekomstige ontwikkelingen. In de omgevingsvisie stelt
In de impactbeoordeling worden de effecten van
de gemeente kaders voor toekomstige ontwikkelingen.
de beleidsopties aan de hand van verschillende
De conclusies per opgave zijn als volgt:
In de Wet milieubeheer is vastgelegd dat kaderstellende
milieuthema’s en beoordelingscriteria beoordeeld.
1.
plannen voor (mogelijk) m.e.r.-plichtige activiteiten
De beoordelingscriteria zijn voor deze beoordeling
nieuwe initiatieven: In het dilemma “scheiding”
de procedure van de milieueffectrapportage (m.e.r.)
ondergebracht in vijf domeinen, zoals in de tabel op
versus “verweving” geniet verweving (optie 1)
doorlopen moet worden. De gemeente Berkelland heeft
pagina 56 is weergegeven. De gegeven beoordelingen
de voorkeur omdat deze beleidsoptie positieve
de m.e.r.-procedure vroegtijdig geïntegreerd in het
zijn kwalitatief van aard (expert judgement). Dit
effecten voor natuur, landschap en het economisch
visievormingsproces om goed inhoudelijk afgewogen
past bij het relatief hoge abstractieniveau van de
perspectief van boeren genereert. De strategie
en onderbouwde keuzes te kunnen maken.
omgevingsvisie.
van scheiding (optie 2) is meer gericht op sectorale
Voor Berkelland zijn 6 opgaven met bijbehorende
Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor
bescherming (en leidt tot ruimtetekorten om de Deze
strategische
een
Vanwege het abstracte karakter van de omgevingsvisie
tussenproduct in de m.e.r.-procedure, dat als bijlage bij
is het niet zinvol om voor ieder beoordelingscriterium
het Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
een aparte effectscore op te nemen. In de besluitvorming
milieuperspectief heeft optie 2 (nadruk op OV en
aan de gemeenteraad wordt aangeboden. In het
over de omgevingsvisie gaat het namelijk vooral over
langzaam verkeer) veruit de voorkeur. Deze optie
Overdrachtsdocument staan de kwaliteiten van de
het maken van keuzes op het wat abstractere niveau van
pakt positief uit voor natuur, ruimtelijke kwaliteit,
gemeente en de opgaven waarop de omgevingsvisie
het ‘domein’ (zie voorafgaande tabel). Door de indeling
klimaatadaptatie en gezondheid. Optie 1 (nadruk
een antwoord moet geven beschreven. Het MER
in vijf domeinen kan een overzichtelijke beoordeling
op wegverkeer) is gunstiger vanuit het perspec-
zal
worden gegeven van de verschillende opgaven en
tief van de autogebruiker. Een balans tussen het
uiteindelijk
impactbeoordeling
bestaan
uit
deze
is
strategische
ambities waar te maken). 2.
Het is gebruikelijk de afkortingen (de) m.e.r. en (het) MER te gebruiken. De afkorting m.e.r. met kleine letters en puntjes ertussen staat voor de volledige procedure, de milieueffectrapportage. MER met hoofdletters, zonder puntjes staat voor het milieueffectrapport, het rapport dat hierbij opgesteld wordt.
Versterken van de (regionale) bereikbaarheid: Vanuit
4
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
57
3.
behouden van bereikbaarheid en het stimuleren
draagvlak) sluiten elkaar niet per definitie uit en
beïnvloed door de uitwerking van de verschillende
van mobiliteitstransitie wordt aanbevolen.
hebben elk positieve effecten op verschillende
beleidsopties. Dit komt gedeeltelijk doordat (duurzame)
De transitie van het buitengebied: De beleidsop-
aspecten. Dat betekent dat de beleidsopties
energieopwekking het onderwerp is van een parallel
ties 1 tot en met 3 hebben uiteenlopende effecten,
prima naast en in combinatie met elkaar in uitvoe-
besluitvormingstraject (rond de Regionale Energie
waar afhankelijk van het inhoudelijk accent andere
ring gebracht kunnen worden. De keuze voor de
Strategie, RES).
aspecten positief of negatief scoren. Beleidsoptie
omgevingsvisie gaat vooral over actieve sturing
4 (gebiedsgerichte differentiatie) is min of meer
of reactief zijn en het bieden van flexibiliteit voor
Voor iedere opgave zijn optimalisaties en aanbevelingen
een combinatie van de eerste drie beleidsopties,
nieuwe initiatieven of behoud van de bestaande
gegeven. Er hoeft dan ook niet voor een van de opties
door verschillende gebieden te benoemen waarin
kwaliteiten.
gekozen te worden. Juist door de positieve aspecten
Gezonde leefomgeving versterken: Beleidsoptie 1
uit de verschillende opties met elkaar te vervlechten
Versterken van het regionale vestigingsklimaat:
(terugdringen emissies) kan zeer positief uitpakken
kan de haalbaarheid en impact worden vergroot. De
Kwantitatief versterken (optie 1) kan zeer negatief
voor de gezondheid van Berkellanders, maar zorgt
individuele beoordeling van de beleidsopties moet ook
uitpakken voor omgevingswaarden als landschap
ook voor (economische) belemmeringen, zodanig
afgezet worden tegen de relatie met andere opgaven.
en natuur. Een inzet op kwalitatieve versterking
dat er problemen met het behalen van de andere
Beleidsopties voor de verschillende opgaven kunnen
(optie 2) van de bedrijventerreinen spaart belang-
ambities optreden. Optie 2 (bevorderen beweeg-
elkaar versterken en kunnen met elkaar conflicteren.
rijke cultuurhistorische waarden en natuurwaar-
vriendelijke omgeving) kent weinig nadelen en
De impactbeoordeling brengt duidelijk naar voren dat
den. Bij de afweging tussen de kwantitatieve en
levert veel voordelen op.
de omgevingsvisie vraagt om een integrale blik op de
telkens één van de belangen het primaat heeft. 4.
6.
kwalitatieve aanpak speelt ook de financiering een
5.
fysieke leefomgeving. De doorslaggevende keuzes
rol. Er wordt aanbevolen de balans te zoeken tussen
Iedere beleidsoptie heeft invloed op meerdere
gaan over de volgende dilemma’s:
een kwalitatieve aanpak van bedrijventerreinen en
domeinen. Uit de impactbeoordelingen blijkt dat vooral
▪
het bieden van ruimte voor uitbreiding en nieuw-
de domeinen Plattelandsontwikkeling & economische
vingsbeleid voor het buitengebied vraagt om inte-
vestiging. Die ruimte hoeft niet per se gevonden te
potentie en op Ruimtelijke kwaliteit & identiteit sterk
gratie van in elk geval opgaven 1 en 3. Hoe wordt
worden in de uitbreiding van bestaande bedrijven-
beïnvloed worden door veel verschillende beleidsopties.
omgegaan met landschap, klimaatadaptatie en
terreinen.
Het vastleggen van een voorkeursalternatief zal zeer
natuur en ervoor gezorgd dat agrariërs een boterham
Versterken van de leefbaarheid en kwaliteit in de
belangrijk zijn voor de richting van de ontwikkelingen
kunnen blijven verdienen en de plattelandsidenti-
kernen: De beleidsopties (behoud identiteit en
op deze domeinen. Ontwikkeling op het domein
teit van Berkelland behouden blijft? Het ruimtelijk
eigenheid; innovatie en vernieuwing; versterken
klimaatadaptatie & energieopwekking wordt het minst
dilemma gaat voornamelijk over het in hoofdstuk
58 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Kwaliteit én vitaliteit van buitengebied: Het omge-
▪
▪
3 geschetste onderscheid tussen verweving en
5.4
scheiding. Welk belang geven we op welke plek het
De volgende formele stap is de terinzagelegging van
van de keuzes in de omgevingsvisie voor Natura 2000-
primaat? Zijn er optimalisaties mogelijk waarbij
het MER bij de ontwerp omgevingsvisie. Omdat in die
gebieden in beeld te brengen.
we meer belangen tegelijkertijd dienen of vragen
versie van de omgevingsvisie al veel keuzes voorgesteld
sommige belangen om een scherpe keuze over wat
worden en in samenhang worden uitgewerkt, is
we waar willen? Leidt de keuze voor scheiding of
het waardevol om het keuzeproces nu al te voeden
verweving tot het niet behalen van andere beleids-
met milieuinformatie. Daarom is de strategische
doelen (energieopwekking, woningbouw etc.?) en
impactbeoordeling, die ook een onderdeel van het
moet er daardoor bijgestuurd worden op de keuze?
MER wordt, naar voren gehaald en als bijlage bij het
Robuuste kernen: Hoe blijven de kernen leefbaar,
Overdrachtsdocument gevoegd.
sociaal levendig, goed bereikbaar, duurzaam,
De gemeenteraad zal zich in 2022 buigen over de te
economisch robuust en gezond? Dit vraagt om
maken keuzes voor de omgevingsvisie. Hieruit volgt
investeringen in behoud van de bestaande kernkwa-
een preferente richting of voorkeursalternatief voor
liteiten (cultuurhistorie, de identiteit van onze
omgang met de verschillende opgaven. In het MER zal
kernen, het voorzieningenniveau) en het ontwik-
dit voorkeursalternatief integraal worden beoordeeld
kelen van nieuwe kernkwaliteiten (investeringen in
op de gevolgen voor de fysieke leefomgeving. De
verduurzaming van de woningvoorraad, verbeteren
resultaten van deze beoordeling kunnen gebruikt
bereikbaarheid bedrijven, ruimte blijven bieden aan
worden om de ontwerp omgevingsvisie verder aan te
bedrijvigheid, een woning voor iedereen die dat wil).
scherpen en om het omgevingsbeleid verder vorm te
Klimaatverandering:
geven.
Het
veranderend
klimaat
Vervolgstappen
een Passende Beoordeling opgesteld, om de gevolgen
vraagt om grote aanpassingen, in zowel het buitengebied als de kernen. Hierbij is zowel wateroverlast
Het MER zal uiteindelijk bestaan uit de strategische
als verdroging relevant. Wordt hier alleen bij ruimte-
impactbeoordeling
lijke ontwikkelingen op gestuurd of is deze opgave
is
zó urgent dat deze bepalend wordt voor wat binnen
voorkeursalternatief en een aantal handvatten voor
de andere ambities waargemaakt kan worden?
de toekomst, zoals een beschrijving van de leemten
opgenomen,
zoals de
die
in
dit
effectbeoordeling
document van
het
in kennis en een aanzet voor monitoring. Ook wordt
59 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
60 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
6 | Richting de omgevingsvisie 6.1
Inleiding
Dit hoofdstuk gaat ten eerste over de fase van dit
leidt tot de keuzes die het fundament vormen voor de
de toekomst, zoals een beschrijving van de leemten
uiteindelijke omgevingsvisie.
in kennis en een aanzet voor monitoring. Ook wordt
overdrachtsdocument tot aan de omgevingsvisie.
een Passende Beoordeling opgesteld, om de gevolgen
Daarnaast geeft het een doorkijk naar de uitvoering van
Gedurende het opstellen van dit overdrachtsdocument
van de keuzes in de omgevingsvisie voor Natura
de nog op te stellen omgevingsvisie. De omgevingsvisie
is een impactbeoordeling gedaan. De volgende
2000-gebieden in beeld te brengen. Hieronder zijn de
is namelijk onderdeel van het samenspel tussen
formele stap is de terinzagelegging van het MER bij de
processtappen in beeld gebracht.
verschillende
nieuwe
ontwerp omgevingsvisie. Omdat in die versie van de
Omgevingswet. Daarnaast biedt de omgevingsvisie
omgevingsvisie al veel keuzes voorgesteld worden en in
▪
Keuzeproces nieuwe gemeenteraad;
ook de basis voor een ander samenspel, namelijk die
samenhang worden uitgewerkt, is ervoor gekozen om
▪
bepalenvan een voorkeursalternatief;
tussen de gemeente en de samenleving als het gaat om
het keuzeproces nu al te voeden met milieuinformatie.
▪
Beoordelen van het voorkeursalternatief;
participatie en initiatieven.
Daarom is de strategische impactbeoordeling, die ook
▪
Afronden ontwerp omgevingsvisie;
een onderdeel van het MER wordt, naar voren gehaald
▪
Ter inzagelegging, met het MER als bijlage;
Vervolgproces
en als bijlage bij dit overdrachtsdocument gevoegd.
▪
Vaststelling;
Dit overdrachtsdocument is een tussenstap in het
De gemeenteraad zal zich in 2022 buigen over de te
▪
Doorwerking.
proces naar de omgevingsvisie. Hierin zijn alle stappen
maken keuzes voor de omgevingsvisie. Hieruit volgt
opgenomen die we tot nu toe gezet hebben. In een
een preferente richting of voorkeursalternatief voor
6.2
Beleidscyclus
intensief proces met de samenleving, ketenpartners en
omgang met de verschillende opgaven. In het MER zal
De
ambities
organisaties is een beeld geschetst van de opgaven die
dit voorkeursalternatief integraal worden beoordeeld
omgevingsvisie moeten uiteraard wel waargemaakt
op ons afkomen, de mogelijke keuzes en de effecten van
op de gevolgen voor de fysieke leefomgeving. De
worden. De Omgevingswet heeft daarvoor een aantal
die keuzes. Het voorbereidende werk is klaar en het is
resultaten van deze beoordeling kunnen gebruikt
instrumenten beschikbaar. De omgevingsvisie geeft
aan de nieuwe gemeenteraad om nu toekomstgerichte
worden om de ontwerp omgevingsvisie verder aan
straks ambities, opgaven, kansen en gemaakte keuzes
keuzes te maken.
te scherpen en om het omgevingsbeleid verder
weer. Deze hoofdlijnen vormen de basis voor de
vorm te geven. Het MER zal uiteindelijk bestaan uit
uitvoering. Dit hoofdstuk geeft een doorkijk naar de
Dat doen we door aan de hand van de opgaven en
de strategische impactbeoordeling zoals die in dit
volgende fase, naar de uitvoering.
opties in dit overdrachtsdocument het gesprek aan te
document is opgenomen, de effectbeoordeling van het
gaan met de raad en met de samenleving. Dat gesprek
voorkeursalternatief en een aantal handvatten voor
instrumenten
van
de
en
opgaven
uit
de
uiteindelijke
Het instrument omgevingsvisie is onderdeel van de
61 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
62 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
gemeentelijke beleidscyclus. Voor gemeenten wordt
worden gedacht:
6.3
voor de ontwikkeling van de leefomgeving kan onder
▪
Specifieke gebiedsprogramma’s om ambities
De omgevingsvisie geeft op hoofdlijnen de koers
andere gebruik gemaakt worden van twee andere
en opgaven voor een deel van de gemeente in te
voor de lange termijn van de gemeente Berkelland.
instrumenten naast de omgevingsvisie, namelijk
vullen;
Voor het opstellen van de omgevingsvisie gaan we
Thematische programma’s om voor een bepaald
ook weer in gesprek. Alleen samen kunnen we deze
thema de ambities en opgaven verder uit te werken.
visie realiseren: met inwoners (van jong tot oud),
Beleidsontwikkeling – omgevingsvisie
Te denken valt aan energietransitie, klimaatadap-
ondernemers, zorginstellingen, onderwijs, werkgevers,
De omgevingsvisie geeft de ambities en doelstellingen
tatie, gezondheid, etc.
(semi)overheden,
programma’s en het omgevingsplan.
▪
voor de lange termijnontwikkeling van de leefomgeving
Participatie en initiatieven
gemeente,
bewonerscollectieven,
marktpartijen, wooncorporaties,
weer. Op basis van de omgevingsvisie wordt
Beleidsdoorwerking – omgevingsplan
samenhangend beleid ontwikkeld om de ambities
Het
de
een verantwoordelijke houding van alle kanten. Een
en doelstellingen verder in te vullen. Dit kan worden
bestemmingsplannen. Er komt een omgevingsplan
subtiel samenspel tussen overheid en samenleving
vormgegeven in de volgende instrumenten.
voor de hele gemeente dat de regels per locatie bevat
moet ervoor zorgen dat in vertrouwen en met de
betreffende wat wel en wat niet mag. Het doel van
juiste verwachtingen mooie initiatieven met draagvlak
Beleidsdoorwerking – programma’s
het omgevingsplan onder de Omgevingswet is om op
gerealiseerd worden in de leefomgeving van onze
De ambities en opgaven op hoofdlijnen, die in de
een flexibele manier met regels om te gaan. Belangrijk
gemeente. Uit de participatieronde ten behoeve van
omgevingsvisie staan beschreven, worden waargemaakt
in het omgevingsplan zijn onder andere de volgende
het opstellen van dit Overdrachtsdocument kwam dit
door concrete projecten en concreet beleid. Een optie
zaken:
als aandachtspunt naar voren.
om daar invulling aan te geven is het instrument
1.
omgevingsplan
vervangt
onder
welzijnsorganisaties, kennisinstellingen, etc. Dat vergt meer
Op basis van de kwaliteiten die in de omgevings-
programma’s. Programma’s zijn in de meeste gevallen
visie staan opstellen van omgevingswaarden.
Onderdeel
van
de
niet verplicht (afgezien van enkele programmatische
Omgevingswaarden bepalen de gewenste staat of
afwegingskader
om
aanpakken en een programma hoe om wordt gegaan
kwaliteit van activiteiten in de leefomgeving.
initiatieven af te stemmen. Daarin kan worden
Opstellen van regels op basis van de omgevings-
opgenomen waaraan een initiatief moet voldoen wil
waarden en de ambities uit de omgevingsvisie.
het kansrijk zijn. Belangrijkste boodschap daarbij is dat
met afwijken van afgesproken normen) maar kunnen worden opgezet voor bijvoorbeeld integrale projecten
2.
omgevingsvisie verwachtingen
wordt
een
omtrent
voor gebieden of thema’s. Of we hier gebruik van
het moet bijdragen aan de ambities en doelen uit de
willen maken moet nog worden bepaald. Programma’s
omgevingsvisie. Door een afwegingskader op te nemen
gaan meer over de korte en middellange termijn en
is het in een oogopslag te zien waar het initiatief aan
zijn daarmee relatief snel aan te passen aan nieuwe
moet voldoen. Dit geldt voor initiatieven van zowel de
ontwikkelingen. Aan de volgende programma’s kan
samenleving als de gemeente zelf.
63 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland 2040