Bijlage 4 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland HQ
Tekst van het document
Overdrachtsdocument Omgevingsvisie 13 JANUARI 2022
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
PROJECT Overdrachtdocument Omgevingsvisie Berkelland Projectnummer: SR21001
INITIATIEFNEMER Gemeente Berkelland
OPSTELLER Gemeente Berkelland, Over Morgen en Buro SRO Contactpersoon gemeente Berkelland: Lonneke Julsing - van de Goor Contactpersoon Over Morgen: Tjakko Dijk | Anouk Paris Contactpersoon Buro SRO: John van de Zand
DATUM & STATUS 13 januari 2022
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Op 16 april 2019 heeft de gemeenteraad het Ambitiedocument Omgevingswet vastgesteld. Met daarin de ambitie om in 2021 de Omgevingsvisie vast te stellen. Als Raadswerkgroep Omgevingswet hebben wij samen met de ambtelijke organisatie inhoud en richting gegeven aan dat proces. Medio 2021 hebben wij ervoor gekozen een tussenstap in te bouwen in de vorm van dit Overdrachtsdocument. Hierin zijn alle stappen opgenomen die we tot nu toe gezet hebben. In een intensief proces met de samenleving, ketenpartners en organisaties is een beeld geschetst van de opgaven die op ons afkomen, de mogelijke keuzes en de effecten van die keuzes. Het voorbereidende werk is klaar en het is aan de nieuwe gemeenteraad om nu toekomstgerichte keuzes te maken. Als voorzitter van de Raadswerkgroep Omgevingswet, wil ik een speciaal woord van dank uitspreken in de richting van alle Berkellandse ambtenaren en externe adviseurs die hebben bijgedragen aan dit vier jarig proces. Als gemeenteraad van Berkelland, mogen wij oprecht trots zijn en tevreden terugkijken op de kwaliteit en kwantiteit die door deze mensen aan de RWG is geleverd. Het was dan ook voor de RWG leden, een mooie, leerzame periode waarbij wij oprecht mogen stellen dat er een kwalitatief mooi en krachtig Overdrachtsdocument ligt. Namens de Raadswerkgroep Omgevingswet Hans Pelle (voorzitter)
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Inhoud 1
| Inleiding 7
5
| Samenvatting strategische impactbeoordeling
57
5.1
Aanleiding 57
2
| Proces, participatie, beleid en trend & ontwikkelingen
11
5.2
Beoordelingswijze 57
2.1
Proces 11
5.3
Analyse 57
2.2
Participatie 11
5.4
Vervolgstappen 59
2.3
Samenhang beleid Rijksoverheid, provincie Gelderland en waterschap Rijn en IJssel
2.4
Trends en ontwikkelingen 16
6
| Richting de omgevingsvisie 61
6.1
Inleiding 61
11
3
| Berkelland anno nu – Waarden en kwaliteiten van Berkelland 21
6.2
Beleidscyclus 61
3.1
Het landschap van Berkelland 21
6.3
Participatie en initiatieven 63
3.2
Berkelland in de regio 23
3.3
Historische ontwikkeling 25
3.4
Kenmerken en kwaliteiten – gemeentebreed
3.5
De kernen van Berkelland 31
4
| Opgaven en opties 39
25
Opgave 1 Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven
39
Opgave 2 Versterken van de (regionale) bereikbaarheid
42
Opgave 3 De transitie van het buitengebied
44
Opgave 4 Versterken van het regionale vestigingsklimaat
48
Opgave 5 Versterken van de leefbaarheid en kwaliteit in de kernen
50
Opgave 6 Gezonde leefomgeving versterken 54
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
6 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
1 | Inleiding De afgelopen periode is weer gebleken dat onze
Dit
is
het
overdrachtsdocument
de
Dit is een overdrachtsdocument, waarin de stand
inwoners veel en goede ideeën hebben voor hun
omgevingsvisie te komen. De omgevingsvisie biedt
van zaken met betrekking tot de omgevingsvisie
stad of dorp en voor de gemeente in het algemeen.
straks een vooruitblik op de leefomgeving tot het
staat beschreven, die wordt overgedragen aan de
Tijdens het opstellen van dit overdrachtsdocument,
jaar 2030 met een doorkijk naar 2040. De visie
nieuwe gemeenteraad en het nieuwe college na de
ten behoeve van de omgevingsvisie, is het gesprek
wordt opgesteld vanuit een integraal perspectief.
gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022. Dat
gevoerd met onze samenleving. Gesprekken die
Dat wil zeggen dat het niet alleen om ruimtelijke
betekent dat we na de gemeenteraadsverkiezingen
waardevolle informatie hebben opgeleverd voor de
vraagstukken gaat, maar ook over sociale en
niet
ontwikkeling van de leefomgeving. Dat is namelijk
economische
proces
waar de omgevingsvisie over gaat. De leefomgeving
Sociale ontwikkelingen en karakteristieken hebben,
overdrachtsdocument. Daarmee zijn de opgaven al
van onze inwoners, ondernemers en maatschappelijke
evenals
namelijk
bepaald van waaruit we verder kunnen. Sommige
organisaties. Het heeft geleid tot informatie op basis
invloed op de invulling van de leefomgeving. Alles wat
thema’s worden parallel aan dit overdrachtsdocument
waarvan afwegingen voor de omgevingsvisie worden
je ziet, voelt, hoort en ruikt komt terug in deze visie.
voor de omgevingsvisie opgesteld, bijvoorbeeld het
gemaakt.
We verstaan hieronder het geheel van onder andere
RES/RODE beleid en de transitievisie warmte. De
ruimte, water, bodem, milieu, natuur, landschap,
gemeenteraad heeft op 23 november 2021 een besluit
De gemeente Berkelland in de regio Achterhoek telt
buitengebied, verkeer en vervoer, infrastructuur,
genomen over de regionale energie strategie (RES).
ongeveer 44.000 inwoners en biedt een prachtig groen
naoberschap, veiligheid, gezondheid en cultureel
De verschillende keuzes en de effecten van keuzes
en landelijk woonmilieu. Met onze sfeervolle kernen
erfgoed. Deze onderdelen zijn in samenhang bekeken
leiden tot een voorkeursvariant die na goedkeuring
en open en rustige buitengebied is het een levendige
en vertaald naar de leefomgeving van de toekomst.
van dit overdrachtsdocument wordt opgesteld.
en toch ook rustige gemeente voor haar inwoners,
Bijna alle aspecten in onze gemeente zijn immers met
Dit is onderdeel van de milieueffectrapportage die
ondernemers en bezoekers. De agrarische sector is
elkaar verbonden. Waarbij de industrie, recreatie,
parallel aan het proces voor de omgevingsvisie wordt
een belangrijke economische pijler in de gemeente.
MKB en de agrarische sector belangrijke economische
opgesteld.
De uitdaging is om alle kwaliteiten en krachten op
dragers zijn. Zonder groen en openheid geen beleving
een gebalanceerde manier te laten samengaan met
voor bezoekers van het gebied. Zonder betrokkenheid
de opgaven en ontwikkelingen, waar we als gemeente
en sociale cohesie van inwoners en bedrijven geen
voor staan.
vitale dorpen en steden.
vraagstukken
economische
en
om
tot
ontwikkelingen.
ontwikkelingen,
weer
opnieuw
verder
kan
beginnen,
maar
dat
het
gaan
basis
van
het
op
7 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Met het opstellen van de omgevingsvisie geven we richting aan onze leefomgeving en inspireren en motiveren we hiermee onze inwoners, onze ondernemers en onze maatschappelijke organisaties. Samen bereiden we ons voor op de toekomst van onze gemeente. Dit doen we voor de volgende integrale opgaven:
▪
De verschillende typen landschappen behouden en (waar het kan) versterken als basis voor verdere ontwikkelingen binnen Berkelland. Daarnaast is er ruimte voor doorontwikkeling en nieuwe initiatieven, bijvoorbeeld voor de energietransitie, klimaatverandering of ontwikkeling van de landbouw;
▪
Vormgeven van de transitie van het buitengebied t.a.v. energie, landbouw, Vrijkomende Agrarische
Bebouwing
(VAB),
waterhuishou-
ding met aandacht voor (mee)koppelkansen voor natuur, recreatie, wonen en werken;
▪
Versterken van de leefbaarheid en vitaliteit in de kernen door een passend woningaanbod en door samen met de dorpsgemeenschappen in te zetten op het behoud van kwaliteiten en verdere doorontwikkeling van de kernen, waardoor de omgevingskwaliteit voor inwoners en bezoekers toeneemt; Integrale opgaven
8 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
▪
▪
Creëren van een gezonde leefomgeving en
ontwikkeling) als belangrijk maatschappelijk doel
van de Rijksoverheid, provincie en het waterschap.
bevorderen van positieve gezondheid door een
omschreven. Deze nieuwe wet bundelt 26 wetten en
We benoemen hier ook een aantal trends en
beweegvriendelijke omgeving en het versterken
brengt een ander instrumentarium met zich mee. Eén
ontwikkelingen die van invloed zijn op de gemeente
van sociale cohesie;
van deze instrumenten is de omgevingsvisie. In een
Berkelland de komende jaren. In hoofdstuk 3
Versterken van het regionale vestigingsklimaat voor (innovatieve) bedrijven, passend
omgevingsvisie komen de hoofdlijnen van het beleid
beschrijven we Berkelland anno nu. We benoemen
voor de fysieke leefomgeving aan bod. Daarbij is het
hierin de waarden en kwaliteiten van Berkelland
bij het imago en de kwaliteiten van de Achterhoek/
grootste verschil met het voorgaande instrument voor
vandaag de dag. In hoofdstuk 4 beschrijven we
Berkeland (o.a. maakindustrie). Versterken van het
dit beleid, de structuurvisie, dat in een omgevingsvisie
de zes belangrijkste opgaven voor Berkelland.
vestigingsklimaat voor deze bedrijven en gelijktij-
niet alleen ruimtelijke thema’s terugkomen, maar ook
Voor ieder van de opgaven zijn meerdere opties of
dig voldoende aanbod van aantrekkelijke (groene)
sociaal-maatschappelijke onderwerpen aangesneden
oplossingsrichtingen opgesteld. Deze vormden de
woonmilieus realiseren, zodat Berkelland een
worden. Dit leidt ertoe dat de omgevingsvisie een
basis voor de strategische impactbeoordeling die
aantrekkelijke vestigingsplaats blijft;
breder georiënteerd product is, waarbij ook andere
opgesteld is door Antea Group. In hoofdstuk 5 geven
Versterken van de regionale bereikbaarheid; de kansen die de verbreding van de A1, het
beleidsvelden betrokken worden. Het fundament
we aan hoe deze strategische impactbeoordeling tot
voor de visie wordt gelegd met het bestaand beleid
stand is gekomen. In hoofdstuk 6 geven we aan hoe
doortrekken van de A15 en de bestaande N18, de
van de gemeente Berkelland. De laatste jaren heeft
we komen tot de omgevingsvisie voor Berkelland. De
openbaar vervoersknooppunten (station Ruurlo,
de gemeente zelf en in regionaal verband visies en
basis voor dit overdrachtsdocument ligt onder andere
busstation Borculo, busstation Neede) en de
beleidsnota’s vastgesteld, die vaak gepaard gingen
in bestaand beleid.
goede digitale bereikbaarheid bieden, inzetten
met een participatieproces. Hierop is voortborduurt
om de positie van Berkelland i.r.t. de omliggende
bij het beschrijven van de kernkwaliteiten en de
Aan dit overdrachtsdocument zijn drie bijlagen
gemeenten en voorzieningen te versterken.
mogelijke opgaven en ambities, als basis voor keuzes
toegevoegd: Bijlage 1 betreft het verslag van
over de omgeving waarin we wonen, werken en vrije
het
tijd doorbrengen.
leefomgevingsfoto (LOF) en bijlage 3 betreft de
De Omgevingswet Naar
verwachting
treedt
in
juli
2022
de
participatietraject.
Bijlage
2
betreft
de
strategische impactbeoordeling van de Antea Group.
Omgevingswet in werking. In de Omgevingswet
Leeswijzer
wordt het bereiken en in stand houden van een
In
veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een
overdrachtsdocument tot stand is gekomen. We
goede omgevingskwaliteit (met oog voor duurzame
geven daarin ook de samenhang weer met beleid
hoofdstuk
2
lichten
we
toe
hoe
dit
9 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
In bovenstaande figuur is te zien welke stappen gezet zijn om te komen tot het overdrachtsdocument.
Samenhang milieueffectrapportage en omgevingsvisie (Bron: Notitie Reikwijdte en Detailniveau voor het kader van de
10
milieueffectrapportage voor de omgevingsvisie Berkelland, Antea Group, 2021). Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
2 | Proces, participatie, beleid en trend & ontwikkelingen 2.1
Proces
2.2
Participatie
Het fundament voor de omgevingsvisie wordt gelegd met
de ontwikkelrichting en integrale thema’s, en de
Dit overdrachtsdocument is tot stand gekomen door
bestaand beleid. Er zijn echter vele nieuwe opgaven en
betrokkenheid van college en raad opgenomen. Aan
middel van participatie. Het gaat immers over de
ontwikkelingen die ervoor zorgen dat we steeds opnieuw
de hand van de uitgangspunten in die notitie is verder
leefomgeving van onze inwoners. Daartoe zijn meerdere
moeten kijken naar het beleid voor onze leefomgeving.
gewerkt aan het ontwikkelen van de omgevingsvisie.
participatiemomenten geweest. Allereerst ten behoeve
Dat betekent dat er een grondig proces wordt doorlopen
van de uitgangspuntennotitie in 2019 om te bepalen
om te komen tot de omgevingsvisie. De omgevingsvisie
Het proces heeft een wijziging ondergaan halverwege
wat de ontwikkelrichting van de gemeente is en welke
komt tot stand met behulp van de experts binnen
2021, omdat voor sommige opgaven nog te veel
integrale opgaven daarin leidend zijn. Vervolgens is in
de gemeentelijke organisatie. Vraagstukken voor de
onduidelijkheid was en het proces wat langer nodig had
2021 verder ingegaan op de verschillende opgaven.
omgevingsvisie hebben we voorgelegd aan bewoners,
om een volledige omgevingsvisie te kunnen neerleggen.
Dat is gedaan in gesprekken in de dorpen (online)
maatschappelijke organisaties en ondernemers. In de
Bovendien liepen het proces van de omgevingsvisie en het
en in gesprekken met onder andere ondernemers,
participatieronden hebben we veel informatie opgehaald
proces van het bestemmingsplan buitengebied mogelijk
organisaties, ketenpartners en de jongerenraad.
die de basis vormt voor de afwegingen die worden
door elkaar. Daarop is voorrang gegeven aan het proces
Vanuit dit overdrachtsdocument wordt gewerkt aan
gemaakt in de omgevingsvisie.
voor het bestemmingsplan buitengebied. Daarnaast
de omgevingsvisie. Dat proces gaat wederom in
viel een essentiële themaraad uit, waardoor er op dat
samenspraak met de samenleving plaatsvinden.
De opgehaalde informatie heeft geleid tot het
moment onvoldoende richting kon worden gegeven
voorliggende overdrachtsdocument. Daarin staan de
voor het vervolg. Besproken en afgestemd is dat er een
De uitkomsten van de participatieronden zijn in bijlage
kwaliteiten van de gemeente beschreven en de opgaven
tussenfase werd opgenomen. Een overdrachtsdocument
1 bij dit overdrachtsdocument opgenomen.
die op ons afkomen. Per opgave zijn er mogelijke
moet inzicht geven in alle ontwikkelingen, opgaven en
richtingen aangegeven die voorzien zijn van een eerste
mogelijke ontwikkelrichtingen per opgave. Het is aan de
toetsing met betrekking tot de milieueffecten.
nieuw te kiezen gemeenteraad om het proces naar een
2.3
Samenhang beleid Rijksoverheid, provincie Gelderland en waterschap Rijn en IJssel
omgevingsvisie af te ronden en de nieuwe omgevingsvisie
De
opgaven
Het proces voor de omgevingsvisie is gestart met het
vast te stellen. Parallel aan het opstellen van de
omgevingsvisie (NOVI en POVI) zijn belangrijke input
opstellen van de uitgangspuntennotitie die in 2020
omgevingsvisie worden de milieueffecten van de keuzes
voor de gemeentelijke omgevingsvisie. Daarnaast heeft
door de gemeenteraad is vastgesteld. Daarin zijn onder
inzichtelijk gemaakt in een milieueffectrapportage.
het waterschap een visie opgesteld en spelen er regionale
andere een stakeholderanalyse, een participatieplan,
uit
de
landelijke
en
provinciale
ontwikkelingen, zoals de Regionale Energie Strategie
11 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
(RES). We zoeken naar een optimale samenhang tussen de landelijke, provinciale en regionale ontwikkelingen en onze omgevingsvisie. We doen dit door aan te sluiten bij de thema’s, zoals die door het Rijk, de provincie en het waterschap zijn benoemd in hun visies, waar deze passen bij de identiteit en actualiteit van Berkelland. Hierdoor dragen we bij aan de landelijke opgaven en ontwikkelingen en versterken we de eigen identiteit van Berkelland. De nationale omgevingsvisie (2020) (NOVI)1 omschrijft vier prioriteiten met daarin een aantal keuzes:
▪
Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie. Nederland is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust. De energie-infrastructuur wordt geschikt gemaakt voor duurzame energiebronnen. We passen duurzame energie in met oog voor omgevingskwaliteit: De komende jaren krijgt iedereen te maken met de overstap op duurzame energie. Om schaarse ruimte goed te benutten, kiezen we ervoor zonnepanelen in eerste instantie op daken en aan gevels te plaatsen en dan pas in landelijk gebied.
▪
Duurzaam economisch groeipotentieel. Ruimte voor overgang naar een circulaire economie in 2050. Onze economie gaat over naar een circulaire en CO2-neutrale energievoorziening. Daarom moeten productieprocessen aangepast worden. Het is nodig te innoveren en digitaliseren
12
Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties (2020). Nationale omgevingsvisie: duurzaam perspectief voor onze leefomgeving. https://www.novistukken.nl/PageByID.aspx?sectionID=209000&contentPageID= 1
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
▪
en daarmee de economie blijvend te vernieuwen
goede bodem- en waterkwaliteit en biodiversiteit
centraal;
om mee te gaan in de mondiale concurrentie. Een
bevorderd. Laaggelegen gebieden zullen in toene-
aantrekkelijke omgevingskwaliteit vraagt om een
mende mate te maken krijgen met bodemdaling en
goede inpassing van bedrijven, logistieke functies
verzilting. Dat kan aanpassingen in het gebruik van
Berkelland draagt met de integrale opgaven bij aan de
en datacentra.
landbouwgrond en een andere bestemming van
landelijke ontwikkelingen. Een aantal ambities van de
Sterke en gezonde steden en regio’s. Woning-
grond betekenen. We realiseren een duurzaam en
Rijksoverheid gaan verder dan de integrale opgaven
bouw in een stedelijk netwerk van groene en
vitaal landbouw- en voedselsysteem, gebaseerd op
van Berkelland:
gezonde steden: In 2030 moet er in Nederland 1
kringlopen en natuurinclusiviteit. De kwaliteit van
▪
miljoen woningen bij gebouwd worden. Er wordt
het landschap moet sterker meewegen in de keuzes
gedaan over de energietransitie. In Berkelland is dit
gewerkt aan de ontwikkeling van Stedelijk Netwerk
die we maken. Dat doen we door verrommeling en
beleid nog in ontwikkeling, waardoor deze ambitie
Nederland wat een goed en bereikbaar netwerk
versnippering te voorkomen en logistieke functies
verder gaat dan de benoemde integrale opgaven in
van steden en regio’s in Nederland is. Locaties
op bestaande bedrijventerreinen of langs corridors
Berkelland;
voor grootschalige woningbouw zijn benoemd,
te concentreren.
3.
▪
waaronder de spoorzone van Zwolle. Bouwen
De Nationale overheid heeft al meer uitspraken
De circulaire economie is een duidelijke ambitie van de Rijksoverheid die nog niet in zoverre terugkomt
gebeurt zoveel mogelijk binnen bestaand, stedelijk
Deze vraagstukken zijn met elkaar verweven en vragen
gebied. Bewoners moeten een prettige, gezonde
om ruimte. Het gaat om de bouw van een miljoen
en veilige leefomgeving ervaren. Dit vraagt om
woningen, de ruimte voor opwekking van duurzame
transitie van het buitengebied, door te spreken van
investeringen in openbaar vervoer, veilige fiets-
energie, de aanpassing aan een veranderend klimaat,
andere bestemmingen van grond én een ambitie uit
en wandelpaden, meer groen, ontmoetingsruimte
de ontwikkeling van een circulaire economie en de
te spreken voor een duurzaam en vitaal landbouw-
en wateropvang in de stad en goede verbindin-
omschakeling naar kringlooplandbouw. Vandaar dat
en voedselsysteem, gebaseerd op kringlopen en
gen met recreatiegebieden in de nabijheid van de
de NOVI helpt richting te geven en keuzes te maken.
natuurinclusiviteit.
stad. De leefomgeving richten we zo in, dat deze
Daarvoor zijn in de NOVI drie afwegingsprincipes
een actieve, gezonde leefstijl en maatschappelijke
bepaald:
participatie bevordert. De luchtkwaliteit wordt verbeterd.
▪
Afwentelen wordt voorkomen.
Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. Het landgebruik moet meer in
in de integrale opgaven van Berkelland; ▪
De Nationale ambitie geeft al meer richting aan de
Een aantal ambities sluit aan op de integrale opgaven van Berkelland of versterkt deze:
1. 2.
Combineren van functies gaan boven enkelvoudige
De landschappen versterken is één van de integrale
functies;
opgaven van Berkelland waar de Nationale ambities
Kenmerken en identiteit van een gebied staan
voor klimaatadaptatie en de versterking van het
balans zijn met natuurlijke systemen. Zo wordt een
13 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
landschap om verrommeling en versnippering te
rend weer. Gelderland zet vooral en eerst in op het
goederensystemen slimmer met elkaar verbonden
voorkomen in terugkomen;
tegengaan van risico’s en gevaren van de klimaat-
kunnen worden. De doelen zijn: In 2050 de groei
▪
De versterking van het regionale vestigingsklimaat
verandering. Het doel is dat Gelderland in 2050
van de mobiliteit op een slimme manier opvangen.
sluit aan op de Nationale ambitie om de economie
optimaal beschermd is (klimaatbestendig) en kan
In 2050 verplaatsen mensen in Gelderland zich
te blijven vernieuwen en bij te dragen aan een
meebewegen met het veranderend klimaat. Bij de
veilig, snel, betaalbaar en klimaatneutraal. Snel
aantrekkelijke omgevingskwaliteit;
inrichting van de leefomgeving neemt Gelderland
en veilig internet fungeert daarbij als alternatief
De Nationale ambitie om een prettige, gezonde en
de gevolgen van het veranderend klimaat mee.
voor fysieke verplaatsingen. In 2050 is het netwerk
veilige leefomgeving te ontwikkelen sluit aan bij de
3. Circulaire economie: sluiten van kringlopen.
voor goederenvervoer in Gelderland toegankelijk,
integrale ambitie die Berkelland voor de gezonde
Gelderland vindt minder afval en meer kringloop,
duurzaam en klimaatneutraal. In 2030 is al ons
leefomgeving en versterking van de leefbaarheid,-
recycling en hergebruik nodig om Gelderland
busvervoer zonder uitstoot en is 35% van het totaal
vitaliteit én bereikbaarheid heeft benoemd.
schoon en groen te houden. Het doel is in 2030 het
aantal verplaatsingen met de fiets.
▪
gebruik van primaire grondstoffen in Gelderland De
provinciale
omgevingsvisie
Gaaf
Gelderland
(2018)² legt de focus op een duurzaam, verbonden
4. Biodiversiteit: werken met de natuur. Het
en de aantrekkingskracht van de Gelderse regio’s
en economisch krachtig Gelderland. Daarin streeft
beschermen en versterken van het Gelders Natuur-
vergroten, zodat mensen in Gelderland willen
Gelderland zeven ambities na om verschil te maken voor
netwerk staat voorop vanuit robuuste verbindin-
(blijven) wonen en zich willen binden aan Gelder-
een schoon, gezond, veilig en welvarend Gelderland. De
gen langs rivieren, uiterwaarden, kleine water-
land. Activiteiten die elkaar versterken, wil Gelder-
ambities zijn:
gangen en anderen waardevolle landschappen en
land zoveel mogelijk bij elkaar in de buurt of in
gebieden. Het doel is dat het in 2050 goed gaat
dezelfde voorziening plaatsen. Zo blijft Gelderland,
met de biodiversiteit. In 2030 is 7% van de Europese
naast dynamisch, ook open, groen en gezond. Het
Het streven is dat Gelderland in 2050 volledig
doelen van de vogel- en habitatrichtlijn behaald.
omvormen van bestaande en leegstaande bedrij-
klimaatneutraal is. Gelderland zet hiervoor in op
5. Bereikbaarheid: duurzaam verbonden. Slim
venlocaties heeft de voorkeur, boven de aanleg
energiebesparing en het terugdringen van het ener-
maatwerk en nieuwe vormen van mobiliteit zijn
van nieuwe terreinen. De doelen zijn om de concur-
gieverbruik door isolatie. Daarnaast zet Gelderland
nodig om elkaar te kunnen blijven bereiken en
rerende positie binnen het internationale stede-
in op duurzame opwekking van energie met oog
ontmoeten. Om knelpunten te voorkomen en op
lijke netwerk van Amsterdam, Brussel en Keulen
voor de kwaliteiten die Gelderland uniek maken.
te lossen, bekijkt Gelderland hoe bedrijventerrei-
te versterken. In 2050 haalt Gelderland maximaal
2. Klimaatadaptatie: omgaan met verande-
nen zo geclusterd kunnen worden, dat vervoers- en
profijt uit de unieke combinatie van stedelijke en
1. Energietransitie: van fossiel naar duurzaam.
14
met 50% teruggebracht te hebben.
6. Vestigingsklimaat: een krachtige, duurzame topregio! Gelderland wil de strategische ligging
² Provincie Gelderland (2018). Gaaf Gelderland. https://www.gelderland.nl/Omgevingsvisie-Gaaf-Gelderland.
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
groene kwaliteiten. In 2050 zijn alle werklocaties
de provinciale ontwikkelingen. Ook hier zien we dat
de omgeving mooier en aantrekkelijker maken,
in Gelderland duurzaam ingericht qua energie,
de ambities van Gelderland verder gaan dan waar
voor mens en dier;
klimaatbestendigheid, en logistieke en produc-
Berkelland nu staat. Het is daarom van belang deze
tiestromen.
ambities mee te nemen in de uitwerking van het
▪
Dankzij nieuwe technologieën kunnen we energie en grondstoffen uit (afval)water halen;
7. Woon- en leefomgeving: dynamisch, divers en duurzaam. Bouwen binnen bestaand verste-
voorkeursalternatief voor Berkelland. Het gaat daarbij met name om de ambities en doelstellingen die
gezamenlijk beheer streven we naar een goede
delijkt gebied is het vertrekpunt. Het doel hiervan
Gelderland gesteld heeft. Berkelland kan hierin een
waterkwaliteit in het stedelijk gebied. Dit zorgt
is om leegstand te voorkomen, het landschap open
eigen afweging maken en de ambities en doelstellingen
voor een prettige leefomgeving.
en groen te houden en het voorzieningenniveau op
voor Berkelland op baseren. Dat geeft ambities en
peil te houden. Gelderland geeft de voorkeur aan
doelstellingen die wellicht specifieker zijn of verder
Als gemeente hebben wij zorgplichten voor het
het benutten van bestaande gebouwen. En gaat
gaan dan de vastgestelde provinciale doelstellingen.
regenwater, grondwater, oppervlaktewater en het
voor concentraties van bebouwing. Pas als er geen
▪
Door een goede inrichting en afstemming van het
inzamelen, transporteren en zuiveren van afvalwater
andere goede mogelijkheden zijn, breidt Gelder-
De Watervisie 2030 van het waterschap Rijn en IJssel
(gebruikt
land uit aan de randen van de steden of dorpen.
(2013)³ omschrijft een aantal doelen. Berkelland
zorgplichten (taken) van de gemeente zijn:
Een goede balans tussen de vraag en aanbod van
stelde aanvullend daarop samen met het waterschap
▪
Inzameling en transport van stedelijk afvalwater;
woningen in verschillende prijscategorieën staat
in 2018 de Watervisie Berkelland op. Deze zet in op
▪
Zorg van het regenwater;
voorop, ook voor specifieke doelgroepen. De
een klimaatbestendig, duurzaam én aantrekkelijk
▪
Zorg structurele problemen grondwaterstanden.
doelen zijn een aanbod aan woningtypen en woon-
watersysteem in Berkelland. In de watervisie is
milieus passend bij de diversiteit aan woningvraag.
aangegeven hoe gemeente Berkelland en Waterschap
In de omgevingsvisie maken we keuzes over de manier
Gelderland benut daarbij de bestaande bebouwde
Rijn en IJssel werken aan de inrichting en het beheer
waarop we omgaan met de ambities van andere
omgeving optimaal met voldoende ruimte voor
van de afvalwaterketen (riolering en zuivering) en het
overheden die verder gaan dan de geformuleerde
klimaat adaptieve maatregelen. Alle nieuwbouw
watersysteem:
integrale opgaven voor Berkelland.
wordt aardgasloos aangelegd en zoveel mogelijk
▪
voorkomen en investeren in een veilig en goed
wijken van het aardgas. Woningen zijn in 2050
werkend watersysteem;
Berkelland draagt met de integrale opgaven bij aan
▪
in
stedelijk
gebied.
De
We proberen schade door wateroverlast te
circulair gebouwd. In 2035 zijn alle (bestaande) klimaatneutraal in Gelderland.
drinkwater)
Door regenwater op te vangen waar het valt, neemt de kans op wateroverlast af en kunnen we
³ Waterschap Rijn en IJssel (2013). Watervisie 2030. https://www.wrij.nl/publish/library/7/boekje_watervisie_-_interactieve_versie.pdf
Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
15
2.4
Trends en ontwikkelingen
op het platteland. Niet alle vrijkomende bebouwing
Berkelland wordt beïnvloed door een aantal trends
kan een nieuwe bestemming krijgen. Dat betekent dat
en ontwikkelingen. Deze zullen in deze paragraaf
er soms bebouwing gesloopt wordt. Een andere trend
uiteengezet worden.
is dat er steeds vaker multifunctionele landbouw in het buitengebied voorkomt. Wanneer op een juiste manier
Landbouw
en
een
vitaal
platteland: Het
buitengebied wordt nog steeds hoofdzakelijk gebruikt
met de voorgenoemde ontwikkelingen omgegaan wordt biedt dit ook kansen.
door de landbouw, maar de invloed van andere functies neemt toe. De landbouw wordt mogelijk
Individualisering:
onder druk gezet door de ruimtevraag van duurzame
samenleving is één van de trends in Berkelland. Door
energieopwekking en natuur. Daarnaast is er sprake
economische en technologische ontwikkelingen zijn
van een toename van wonen in het buitengebied en
zelfontplooiing en emancipatie steeds belangrijker
een schaalvergroting in de landbouw. De toename van
geworden, terwijl volgzaamheid en traditie aan
wonen in het buitengebied zorgt voor spanningen tussen
belangverliezen. Deze trend heeft ook gevolgen
landbouw en wonen. Er zijn steeds minder, maar steeds
voor
grotere landbouwbedrijven. In de periode van 2005
eenpersoonshuishoudens waardoor er meer woningen
-2019 is het aantal agrarische bedrijven van 999 naar 663
nodig zijn. Daarnaast stellen mensen steeds meer
afgenomen. De nominale daling van het aantal bedrijven
specifieke eisen aan hun woning en woonomgeving.
is groter dan de krimp van de veestapel. Het platteland
Hierdoor is de druk op de woningmarkt toegenomen.
de
De
woningmarkt.
individualisering
Er
zijn
van
namelijk
de
meer
zal veranderen door veranderingen en innovaties in de landbouw. Onder andere door schaalvergroting en
Effect covid-19 en digitalisering: Door digitalisering,
verschuiving naar natuurinclusieve landbouw. Daarnaast
en versneld door de covid-19 pandemie, werken mensen
ontstaat leegstand door bedrijfsbeëindiging door
meer thuis. Dit betekent dat mensen minder hoeven te
onder andere strengere wet- en regelgeving, stikstof,
reizen en er dus minder woon-werkverkeer is. Hierdoor
geen bedrijfsopvolging, etc. Leegstand heeft grote
stellen mensen mogelijk ook andere eisen aan hun
invloed op het landschap (verpaupering), gezondheid
woningen en hun werkplekken. Door digitalisering is
(asbest), veiligheid (ondermijning) en de leefbaarheid
het minder belangrijk geworden waar je woont of werkt.
16 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Dit kan effect hebben op het winkelbestand van onze
groene woonomgeving. Tevens trekken er ook mensen
Demografische ontwikkelingen: De trend van het
gemeente, door verdere groei van online shopping kan
vanuit Enschede naar Berkelland. Hierdoor ontstaat,
verouderen van onze bevolkingssamenstelling is meer
er leegstand ontstaan.
naast onder andere ook de huishoudensverdunning,
dan gemiddeld van toepassing op onze gemeente.
een grotere vraag naar woningen in Berkelland. De
Hierdoor is er meer vraag naar seniorenwoningen
Recreatie en toerisme: Een kwalitatief hoogwaardig
druk op de woningmarkt neemt hierdoor toe. Op de
en woon-zorgcomplexen en vindt woonverdunning
recreatieaanbod is belangrijker dan ooit. Daarnaast
zeer lange termijn (>2100) wordt, in het kader van de
plaats. Daarnaast heeft de veroudering van de
komt er steeds meer aandacht voor de bijdrage van de
zeespiegelstijging, een verhuizing van laag Nederland
bevolkingssamenstelling invloed op de economie
vrijetijdssector aan de leefbaarheid op het platteland
naar de hogere zandgronden voorspeld.
doordat de beroepsbevolking af neemt. Hierdoor
en in de dorpen en (kleinere) kernen. Covid-19 lijkt een
wordt samenwerking steeds belangrijker. De trend
positief effect te hebben op de aantrekkelijkheid van de
Behoud
landschap:
en
ontgroening hangt sterk samen met de veroudering.
Achterhoek als korte of tweede vakantiebestemming.
aantasting door de mens vormen een bedreiging voor
Jongeren trekken weg naar grotere steden en blijven
Het platteland is een plaats waar men kan ontsnappen
het landschap. Door menselijke activiteiten staat de
daar ook wonen na hun studie. Tegelijkertijd is het in de
aan de drukte van de stad door de aanwezige rust en
natuur- en landschapskwaliteit onder druk en neemt
grote steden ook lastig om geschikte starterswoningen
ruimte. De energietransitie mag niet ten koste gaan
deze af. Onder andere schaalvergroting en innovatie in
te vinden voor hen. Daardoor trekken er tegelijkertijd
van de aantrekkelijkheid en ruimtelijke kwaliteit van
de landbouw, groei van bedrijventerreinen, toenemende
ook jongeren naar het platteland, omdat de woningen
de omgeving, omdat dit een belangrijke voorwaarde
recreatiedruk, de energietransitie,
daar goedkoper zijn.
voor de recreatiesector is. De trend van een toename
woningbouw (transformatie) bedreigen de natuur en
in recreatie en toerisme leidt tot een vraagstuk: waar
biodiversiteit in Berkelland. Naast illegale activiteiten
Leefbaarheid van de kernen: Meerdere van de hier
zijn grootschalige, maar ook kleinschalige vormen van
hebben onder andere de schaalvergroting in landbouw,
genoemde trends zorgen voor een grotere vraag naar
dag- en verblijfsrecreatie mogelijk binnen de gemeente
verdroging, recreatiedruk, aanleg N18, woningbouw,
woningen of een afname van het aantal voorzieningen.
zonder dat er een disbalans ontstaat tussen wonen,
ook voor afname gezorgd met betrekking tot de
Hierdoor zou de leefbaarheid in de kernen af kunnen
werken en recreëren?
biodiversiteit en de aanwezigheid van natuurwaarden.
nemen. De omgevingskwaliteit voor bewoners en
Het landschap staat tevens door klimaatverandering
bezoekers moet daarom behouden of versterkt
Trek van west naar oost en vanuit Enschede naar Berkelland: Vanuit het westen van Nederland
onder druk. Zo kunnen hitte, wateroverlast en droogte
worden, waarbij ook het bijdragen aan een gezonde
de natuurwaarden aantasten. Het tegengaan van deze
leefomgeving steeds vaker op de agenda staat.
trekken mensen richting het oosten en daarmee naar
trend vormt één van de opgaven voor Berkelland.
Klimaatverandering
mobiliteit en
Berkelland. Dit door onder andere de aantrekkelijke
17 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
18 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Verplaatsing maakindustrie: In tegenstelling tot de eerdere trend van verplaatsing van de maakindustrie uit Nederland is er nu de trend waarbij de maakindustrie juist blijft of terug naar Nederland en dus ook naar Berkelland wordt verplaatst. Dit komt door de hogere lonen in landen waar de maakindustrie naartoe verhuisd was. Dit biedt kansen (ook voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt) in de gemeente Berkelland. Het regionale vestigingsklimaat dient hiertoe verstevigd te worden.
Mobiliteit: Ook in de mobiliteit zijn trends en verschuivingen te zien. Door de hoge mobiliteit van mensen in Nederland zijn er mensen die er voor kiezen om op een grotere afstand van hun werk te gaan wonen. Tevens is er als gevolg van vergrijzing een groeiende minder mobiele doelgroep. Deze groep mensen heeft juist wel voorzieningen dichtbij nodig. Daarnaast zijn er ook de transities naar duurzame mobiliteit en andere mobiliteitsvormen die de nodige effecten op onze gemeente kunnen hebben. Voorbeelden hiervan zijn het verzorgen van de laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen en deelplatforms (mobility as a service) van de regio Achterhoek.
19 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Onderverdeling type landschapszones
20 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
3 | Berkelland anno nu – Waarden en kwaliteiten van Berkelland In dit hoofdstuk beschrijven we hoe Berkelland er
overgehouden. Bij een aantal van de dorpen zijn
kampen, broek, velden en bossen, oude bouwlanden
vandaag de dag bij ligt. Het in kaart brengen van de
daarnaast de oude dorpsmarken nog herkenbaar. In die
–
huidige situatie en de huidige omgevingswaarden is
marken was er een functionele samenhang tussen het
weergegeven op de kaart hiernaast. Dit resulteert in
een belangrijk onderdeel van een visie op de toe-
dorp, de akkers op de essen, de weides in beekdalvlaktes
grootschalige open landschappen, met name in het
komst. De omgevingswaarden beschrijven we door de
en de heidevelden. Historisch gezien zijn allereerst de
zuiden en zuidoosten. Kleinschalige, open tot halfopen
natuurlijke en ruimtelijke kenmerken en kwaliteiten in
overblijfselen uit de ijstijd in het landschap te herkennen.
landschappen meer centraal van oost naar west en
beeld te brengen. Daarbij komt de historische ontwik-
De Needse Berg is een overblijfsel uit de ijstijd en valt
overwegend gesloten landschappen die zich met name
keling van Berkelland aan bod en beschrijven we wat
met haar hoogte tot 34 meter boven NAP op in het
aan de westzijde van de gemeente bevinden. Dit zijn de
onze gemeente betekent binnen de regio. Vervolgens
landschap. De grondmorene bulten waarop Gelselaar
meer aaneengesloten bosgebieden.
gaan we in op onze belangrijkste kwaliteiten en gaan
en Geesteren liggen zijn tevens overblijfselen uit de
we kort in op de kenmerken van onze dorpen.
ijstijd. Er bevinden zich ook dekzandruggen binnen de
Natuur
gemeente, met name rond Beltrum en langs de Berkel
In onze gemeente kent de natuur een sterke relatie
en de Bolksbeek. Het landschap van Berkelland is later
met het water. Dit blijkt uit onze kwelgebieden het
Het landschap van Berkelland
sterk beïnvloed door de mens. In de 19e en de 20e
Noordijkerveld (Elsmangoot), de zuidrand van Neede,
We bezitten als gemeente een bijzondere kwaliteit in
eeuw zijn de eilanden in het moerasgebied ontgonnen
De Kiefte ten zuiden van Eibergen en tussen Neede en
de vorm van het landschap. Als plattelandsgemeente
en recht verkaveld. In het westen van onze gemeente
Rietmolen (omgeving Kieftendijk). De vele beken en
kennen we een groot landschap boordevol natuur
bevinden zich bossen met landgoederen.
rivieren spelen ook een belangrijke rol in de natuur in
3.1
Het landschap van Berkelland
wat doorkruist wordt door de beken. De verschillende landschapstypen
zorgen
voor
divers
bossen
en
landgoederen.
Deze
zijn
onze gemeente. De Berkel verbindt de verschillende
en
We kunnen het landschap van onze gemeente van oost
gebieden van oost naar west. De Berkel stroomt vanuit
aantrekkelijk landschap met een grote soortenrijkdom.
naar west onderverdelen in drie deelgebieden. In het
Duitsland, waar de Berkel nog meandert, met een strakke
In het buitengebied is er volop rust, ruimte en stilte, en
oosten wordt onze gemeente gekenmerkt door het
boog over het Nederlands Plateau. Vervolgens stroomt
is kleinschaligheid de norm.
glooiende landschap op het plateau, daartussen een
de rivier naar het lager gelegen centraal Achterhoekse
gebied met kleine eilanden in het nat en in het westen
gebied met brede beekdalvlaktes en hogere ruggen. De
Onze gemeente kent een rijke historie waaruit wij
het zogenaamde plat.
Berkel stroomt langs Borculo en daarna verder naar het
landgoederen,
en
Onze gemeente kan ook onderverdeeld worden in
westen naar het iets hoger gelegen De Graafschap. Bij
cultuurhistorisch waardevolle landschappen hebben
landschapsensembles: beekdalen, oude bouwlanden –
Zutphen stroomt ze in de IJsselvallei. Naast de Berkel
beschermde
een
essen,
dorpsgezichten
21 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
in het midden van onze gemeente zijn de belangrijkste beken de Schipbeek in het Noorden en de Baaksebeek in het zuidwesten. Andere beken en rivieren in onze gemeente zijn de: Buurserbeek, (Groenlose) Slinge, Leerinkbeek, de Bolksbeek. Het Natuurnetwerk Nederland (NNN) komt in Gelderland tot uiting in het Gelders Natuurnetwerk (GNN). Het GNN omvat een samenhangend netwerk van bestaande en de te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang in Gelderland. Daarbij behoren de Natura 2000-gebieden als internationaal beschermde natuurgebieden ook tot het GNN. Zij bestaat uit alle terreinen met een natuur, bos of landschapselementbestemming binnen de voormalige EHS en kent ook zoekgebieden voor nieuwe natuur (7.300 ha), waarvan het grootste deel (5.300 ha) in 2025 moet zijn gerealiseerd. Ook de reeds gerealiseerde delen van verbindingszones maken deel uit van het GNN. Niet alle natuurgebieden binnen het GNN sluiten goed op elkaar aan. Daarom is een Groene Ontwikkelingszone (GO) aangewezen. Ook het agrarisch gebied met de vele landschapselementen buiten deze GNN en GO zijn erg belangrijk voor de habitats en verspreiding van soorten tussen de GNN gebieden en Natura 2000 gebieden. Hiermee
kunnen
ecologische
verbindingszones Identiteit en landschap in Berkelland
22 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
aangelegd worden tussen deze natuurgebieden. De GO
3.2
Berkelland in de regio
richt zich op economische ontwikkeling in combinatie
Onze gemeente maakt onderdeel uit van de grensregio
met (substantiële) versterking van de kernkwaliteiten
de Achterhoek en is gelegen aan de noordoostzijde van
natuur en landschap. De GNN en GO zijn in belangrijke
de provincie Gelderland. We zijn zeer goed bereikbaar
mate gekoppeld aan het water in onze gemeente.
en we liggen binnen bereik van de rest van het land. Via onder andere de rijksweg N18 zijn we bereikbaar
In de directe omgeving van onze gemeente liggen de
vanuit de groene metropoolregio Arnhem/Nijmegen.
Natura 2000-gebieden Stelkampsveld (Beekvliet),
We liggen in de buurt van de stedelijke gebieden
Buurserszand, Haaksbergerveen en Korenburgerveen.
Apeldoorn-Deventer-Zutphen, Arnhem-Nijmegen en
Over de grens in Duitsland liggen de Natura 2000-
Hengelo-Enschede. De kernen onderling zijn ook goed
gebieden Zwillbrocker Venn und Ellewicker Feld, Moore
bereikbaar via de provinciale wegen en het busnetwerk.
und Heiden des westlichen Münsterlandes, Witte Venn, Krosewicker Grenzwald en Lüntener Fischteich und
De combinatie van dorpen, landschap en gunstige
Ammeloer Venn.
ligging zorgt voor een sterke woonomgeving met een grote aantrekkingskracht. We zijn een ontspannen
Biodiversiteit
gemeente met veel ruimte, waar het prettig wonen,
Naast natuur is ook specifiek biodiversiteit een belangrijk onderwerp. Onze gemeente heeft een hoge biodiversiteit voor de meeste soortgroepen. Er komen namelijk veel verschillende typen leefgebieden met een aanzienlijke omvang naast elkaar voor. De kwaliteit van leefgebieden met
specifieke,
kwetsbare
milieuomstandigheden
gaat achteruit en dit soort leefgebieden verdwijnen. Hierdoor is het aantal plantensoorten van de Rode lijst in Berkelland in vergelijking met heel Nederland gering.
Berkelland in de regio
23 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
24
Berkelland rond 1850
Berkelland rond 1900
Berkelland rond 1950
Berkelland rond 2020
Historische ontwikkeling van het gebied dat nu de gemeente Berkelland vormt Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
werken en verblijven is. Voor stedelijke voorzieningen
en de toenemende behoefte aan landbouwgrond
maken we dankbaar gebruik van de omliggende
verdwenen de boerderijen van de essen en werd er op
steden maar ook binnen onze gemeente zijn er genoeg
de flank van de essen gebouwd. De rivier de Berkel is
Kenmerken en kwaliteiten – gemeentebreed Bedrijvigheid
voorzieningen. Omgekeerd bieden wij de steden in de
van grote betekenis geweest voor de ontwikkeling
Onze gemeente biedt veel ruimte voor bedrijvigheid.
regio ruimte voor met name natuurbeleving, recreatie
van Berkelland en het landschap. Langs deze rivier
In totaal is er circa 216 ha (netto) bedrijventerrein in
en zorginstellingen in een groene omgeving. Ons
ontstonden onder andere nederzettingen en industrie.
Berkelland waarvan ca. 14,3 ha (netto) nog uitgeefbaar
grondgebied heeft een hoge landschappelijke kwaliteit,
Na verdere groei kenmerken we ons als gemeente met
is. Een deel van deze bedrijvigheid is geconcentreerd
welke in paragraaf 3.1 uitgelicht is.
een groot aantrekkelijk buitengebied, een prachtig
langs de N18 op lokale bedrijventerreinen. Daarnaast is
landschap en vier grote, zeven kleine kernen en een
regionaal bedrijventerrein de Laarberg ook een grote bron
aantal buurtschappen.
van werkgelegenheid voor onze gemeente. Tot slot is er
3.3
Historische ontwikkeling
Onze gemeente ligt gedeeltelijk op het Oost-Nederlands
3.4
veel gemengde bedrijvigheid op de bedrijventerreinen
plateau. Dit plateau is miljoenen jaren geleden door
Vroeg in de 18e eeuw is in Berkelland kleinschalige
bij de kernen. De groot- en detailhandel sector (20,1%)
krachten in de aardkorst omhooggeduwd. Na de
ijzerindustrie ontstaan in de vorm van ijzergieterijen.
biedt de meeste werkgelegenheid, gevolgd door
ijstijd ontstond er eerst een toendralandschap. Onder
Hierdoor
aantal
de industriële sector (15,4%) en de gezondheids-
invloed van een stijgende temperatuur veranderde
metaalverwerkende
gemeente.
welzijnszorg (13,6%). Samen zijn deze drie sectoren
het landschap. De eerste mensen vestigden zich op
Inmiddels ontwikkelen veel van deze metaalbedrijven
goed voor bijna de helft van de werkgelegenheid in
de hogere delen langs de rivierlopen. Bossen en het
zich verder tot smart industrie. Neede en Eibergen
onze gemeente. De sector landbouw, bosbouw en
veen verdwenen langzamerhand door de toenemende
ontwikkelden zich vanaf midden 19de eeuw vanuit
visserij heeft de meeste vestigingen, gevolgd door
bevolking. Heidevelden, ontstaan door begrazing met
de huisweverijen tot textieldorpen in navolging van
de groot- en detailhandel en advies en onderzoek.
schapen, kwamen daarvoor in de plaats. Grote delen
Twente. Ook de bodem op het Plateau en de Needse
Veel van de bedrijven in Berkelland zijn innovatieve
van Berkelland veranderden in natte heidevelden. Er
Berg leverde grondstoffen voor bijvoorbeeld pannen- en
bedrijven, verschillend van klein tot wereldspelers van
ontstonden enkele bewoningskernen. Verspreid in het
bakstenen fabricage. Een groot deel van deze bedrijven
formaat. De maakindustrie in onze gemeente is groot
landschap werden kleine boerenbedrijven gevestigd
is verdwenen of heeft zich op andere markten gericht.
en zeer innovatief, en met name gericht op metaal- en
zijn
er
ook
nu
bedrijven
nog in
de
een
op verhogingen in het landschap. Op die verhogingen
houtbewerking. Ook de recreatieve sector mag niet
werd landbouw bedreven. De grond werd vruchtbaar
vergeten worden. Onze bedrijven profiteren van de
gemaakt met schapenmest en heideplaggen. Zo
bereikbaarheid, verduurzaming van bedrijventerreinen
ontstonden de essen. Door de bevolkingsontwikkeling
en samenwerking tussen bedrijven onderling. Dit is
25 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
mede te danken aan de digitale bereikbaarheid in onze gemeente en de verbinding met Twente.
Voorzieningen In onze gemeente zijn voldoende voorzieningen aanwezig. Van alle bestedingen aan dagelijkse artikelen in de gemeente Berkelland is 94% afkomstig van inwoners uit de eigen gemeente. Bij de nietdagelijkse artikelen is dit 85%. De inwoners maken dus voornamelijk gebruik van de winkels binnen de gemeente. In de gemeente waren in 2019 in totaal 79 winkels voor dagelijkse artikelen. Het totaal aantal winkels is afgenomen sinds 2015, maar ook het aandeel leegstaande winkels is afgenomen ten opzichte van 2015. Het aantal banen in de detailhandel is wel gelijk gebleven. Voor bezoek aan een restaurant of eetcafé blijft 49% van de inwoners in de eigen gemeente. Voor bezoek aan een café of terras is dit aandeel 55%. De Berkellanders maken dus gebruik van de eigen horeca, maar weten ook de horeca in onze buurtgemeentes te vinden. Het aantal banen in de horeca is sinds 2015 toegenomen met 2%. Hieruit kan geconcludeerd worden dat het aandeel van de detailhandel in de binnenstad lijkt af te nemen maar de horeca lijkt toe te nemen. Berkelland platteland en economie
26 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Onderwijs
organisaties, maar juist ook veel zelfstandigen in de
Onderwijs is een belangrijke voorziening in onze
zorg werkzaam. Voor sommige zorgorganisaties leent
gemeente. Er is een groot en divers aanbod met
het platteland van Berkelland zich als toevoeging aan
in Borculo vijf basisscholen en een Integraal Kind
de zorg. Door de agrarische ligging en activiteiten
Centrum (IKC). In Eibergen zijn vier basisscholen
wordt voorzien in een behoefte van inwoners. Voor
en een IKC, in Neede vijf basisscholen en in Ruurlo
een ziekenhuis zijn de inwoners aangewezen op de
drie basisscholen. Ook de kleine kernen Rietmolen,
ziekenhuizen in Winterswijk, Doetinchem, Zutphen
Gelselaar, Geesteren, Rekken, Noordijk en Beltrum
en Enschede.
hebben een basisschool. Voor het voortgezet onderwijs kunnen onze inwoners terecht in Borculo,
Bereikbaarheid van Berkelland
Eibergen en Neede. In Neede en Borculo wordt ook
Onze gemeente is goed bereikbaar vanuit Twente en
voorzien in speciaal (basis/voortgezet) onderwijs
de Achterhoek. We maken deel uit van een regionaal
(SBO, SO, VO en VSO), waarmee een regionale
netwerk van kernen als forenzengemeente (zie kaart
functie verzorgd wordt. Aanvullend is er in Borculo
pagina 28). Voor de regio is met name de Rijksweg
een bouwopleiding en kunnen de basisscholen
N18, die de snelwegen A35(A1) bij Enschede en de
gebruik maken van het Technieklokaal.
A18(A12) bij Doetinchem verbindt, zeer belangrijk. De N18 doorkruist onze gemeente in noord-zuid
Zorg
richting via de kernen Eibergen en Neede. De
Er is een ruim aanbod aan zorgvoorzieningen voor alle
belangrijkste wegen zijn daarnaast de N319 (Zutphen
leeftijdscategorieën en zorgbehoeftes in Berkelland.
– Winterswijk), de N312 (Lochem – Lichtenvoorde),
Dit ruime aanbod omvat WLZ (Wet Langdurige
de N315 (Doetinchem – Enschede), de N824 (Neede –
Zorg) en Zvw (Zorgverzekeringswet) gefinancierde
Diepenheim), N822 (Borculo – Eibergen) en de N825
zorg tot WPG (Wet Publieke Gezondheid), Wmo
(Lochem – Borculo). Via het treinstation in Ruurlo
(Wet maatschappelijke ondersteuning) en Jeugdwet
(lijn Zutphen-Winterswijk) zijn we met de trein goed
gefinancierde
zowel
bereikbaar. De kernen Borculo en Neede hebben een
woonvoorzieningen én ambulante vormen van zorg.
busstation, terwijl Eibergen goed bereikbaar is met
In Berkelland zijn er niet alleen relatief grote zorg
de bus. Daarnaast is er een belbus die de kleinere
zorg.
Daarnaast
zijn
er
27 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
kernen aandoet. Het landelijk gebied is goed met de fiets bereikbaar via de vele fietspaden, die een fijnmazig recreatief netwerk vormen. Tevens is er een goed recreatief wandelnetwerk beschikbaar.
Buitengebied en landbouw Het buitengebied van onze gemeente is zeer belangrijk, daarom worden meerdere aspecten uitgelicht. Het buitengebied is essentieel voor de landbouw, die bijdraagt aan de economie van onze gemeente. Als plattelandsgemeente is het agrarisch gebruik van gronden van oudsher de voornaamste economische drager geweest. De melkveehouderij is binnen de agrarische sector de grootste bedrijfstak, gevolgd door de varkenshouderij. In 2020 waren er 663 agrarische bedrijven waarvan 261 melkveebedrijven en 63 gespecialiseerde varkensbedrijven. Het grootste deel van het buitengebied heeft een agrarische bestemming, al dan niet met landschapswaarde. Overigens zijn er niet alleen agrarische bedrijven in het buitengebied aanwezig. Er zijn ook agrarisch-technische hulpbedrijven, agrarisch verwante bedrijven, paardenhouderijen, aan het buitengebied gebonden bedrijven en niet-agrarische bedrijven. Ook is er een aantal zorgboerderijen. Verder komen er in het buitengebied veel burgerwoningen voor. De openheid van het buitengebied en de diversiteit van het landschap (wordt later toegelicht bij landschap) maken het tot een uniek gebied in Nederland. Bereikbaarheid
28 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Recreatie
en Eibergen. Daarnaast zijn er zeven kleine kernen
van natuur draagt hier aan bij dankzij de schone lucht,
Het buitengebied draagt sterk bij aan de recreatieve
Beltrum, Geesteren, Gelselaar, Haarlo, Noordijk,
water en bodem. Biodiversiteit en een groen-blauwe
sector. De recreatieve sector draagt bij aan de
Rekken, Rietmolen en een groot aantal buurtschappen.
leefomgeving zijn onlosmakelijk verbonden met
werkgelegenheid (ruim 6%), maar ook aan de
Ook onze kernen kennen vele kwaliteiten en hebben
gezondheid. Mede hierdoor is er minder stress dan in
levendigheid, aantrekkelijkheid om te wonen, werken
elk hun eigen identiteit. De saamhorigheid en het
stedelijke gebieden en de randstad.
en recreëren. Jaarlijks zijn er ongeveer een half miljoen
naoberschap is groot. Er zijn voldoende voorzieningen
toeristische overnachtingen in Berkelland, in 2020
in de gemeente aanwezig, maar we maken ook gebruik
Er is een groot aanbod aan zorgvoorzieningen voor
689.000 en in 2019 909.000 dagtoeristische bezoeken.
van de voorzieningen van de omliggende gemeentes. Er
alle leeftijdscategorieën en zorgbehoeftes. Deze
De omzet van de recreatieve sector bedraagt jaarlijks
is ruimte voor verblijfsrecreatie, ook in de kernen. Qua
zorgvoorzieningen hebben soms een plattelandsprofiel.
circa 31,3 miljoen. De recreatievoorzieningen in het
voorzieningenniveau is er wel een verschil tussen de
Daarmee wordt door de agrarische ligging en
buitengebied zijn voornamelijk kleinschalig. Het gaat
grote en de kleine kernen. De vraag naar woningen op
activiteiten in een specifieke behoefte voorzien. Er is
dan om bijvoorbeeld (mini)campings, bed & breakfasts,
het platteland neemt toe. Mensen willen buiten de stad
geen ziekenhuis binnen de gemeente, daarvoor wordt
groepsaccomodaties,
vakantiehuizen.
wonen, innovatieve woonconcepten of een woonzorgerf
gebruikt gemaakt van de voorzieningen buiten de
Daarnaast zijn er ook verschillende dagattracties die
beginnen. De veranderende bevolkingssamenstelling
gemeentegrenzen.
variëren van musea, een klimbos, een belevingspark
zet het voorzieningenniveau en de leefbaarheid in het
tot oeverrecreatie. Het buitengebied is uitermate
buitengebied onder druk, maar biedt ook kansen.
hotels
en
Wel kunnen er spanningsvelden ontstaan waarbij de
geschikt om in te fietsen en te wandelen, ook voor onze
leefomgeving en gezondheid een rol spelen. Zo bestaat
inwoners. Daarnaast zijn de natuurgebieden, zoals
Leefomgeving en gezondheid
de Needse Berg, hier uitermate aantrekkelijk voor.
Onze
ons
gebied van gezondheid, tussen schaalvergroting in de
In het gebied ten zuiden en oosten van Borculo, waar
naoberschap, onze eigen cultuur, onze gastvrijheid
landbouw en andere functies (waaronder wonen). De
de Hambroekplassen onderdeel van uitmaken, wordt
en onze gemoedelijkheid. De sociale cohesie is
geur van veehouderijen en zoönosen leiden soms tot
recreatie gestimuleerd.
hoog dankzij het naoberschap. Wel verandert onze
onrust of weerstand onder bewoners.
gemeente
kenmerkt
er in het buitengebied een spanningsveld, op het zich
door
bevolkingssamenstelling en kennen we een sterkere
Leefbaarheid en kwaliteit
trend van veroudering van de bevolking dan de rest
Er is in Berkelland een gezoneerd industrieterrein,
De leefbaarheid in onze gemeente is goed en we
van het land. Onze gemeente kan gekenmerkt worden
namelijk in Borculo waar onder andere Friesland-
hebben een hoge woonkwaliteit. Onze gemeente
als een gezonde leefomgeving. De landelijke ligging,
Campina gevestigd is. Verder ligt een deel van
bestaat uit vier grote kernen: Ruurlo, Borculo, Neede
grote hoeveelheid beschikbare ruimte en aanwezigheid
de
vastgelegde
geluidscontour
rondom
het
29 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
30 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Energietransitie
in onze gemeente een belangrijke rol in de regio en
Laarberg over onbebouwd Berkellands grondgebied.
Wij dragen als gemeente al bij aan de energietransitie.
vindt er samenwerking plaats op dit vlak. Concrete
Daarnaast
en
Onze gemeente heeft een voortvarende aanpak, met de
voorbeelden hiervan zijn Regionaal Bedrijventerrein De
schietinrichtingen, naast kansen voor sport en vrije tijd,
focus op energiebesparing in de gebouwde omgeving.
Laarberg en het Regionale Programma Werklocaties.
mogelijke hinder voor de gezondheid veroorzaken. De
En we zetten maximaal in op zon op dak, maar we hebben
Daarnaast hebben het speciaal onderwijs en de zorg
spoorweg en de N18 veroorzaken eveneens mogelijke
een van oudsher niet een zwaar gedimensioneerd
ook een regionale functie, maar ook op het gebied van
hinder voor de gezondheid.
middenspanningsnetwerk. Het landelijke gebied biedt
onder andere recreatie en landschapskwaliteit heeft
ruimte voor grootschalige zonne- en windparken.
Berkelland veel te bieden.
geluidgezoneerde
Regionale
kunnen
Bedrijventerrein
motorcrossterreinen
De
Klimaatadaptatie
Die kunnen rechtstreeks aangesloten worden op de
Klimaatadaptatie is een belangrijk onderwerp in onze
twee in onze gemeente aanwezige onderstations van
3.5
gemeente. Zo komen extreme buien vaker voor wat
Liander. Het is de verantwoordelijkheid van Liander
Zoals hiervoor beschreven bestaat onze gemeente uit
weer tot wateroverlast kan leiden. In vrijwel de gehele
om het netwerk te verzwaren om de energietransitie
vier grote kernen en zeven kleinere kernen. Daarnaast
gemeente kunnen extreme buien tot wateroverlast
te faciliteren. In de Regionale Energie Strategie voor de
kennen we een groot buitengebied en meerdere
leiden. Op sommige plaatsen kan hierdoor schade
Achterhoek en de uitwerking voor Berkelland (RODE)
kleinere buurtschappen. Hieronder worden de kernen
ontstaan, maar nergens leidt dit tot onveilige situaties.
wordt het beleid met betrekking tot de energietransitie
genoemd en wordt kort beschreven wat de kenmerken
Daarnaast heeft de droogte van de zomers van 2018,
uitgewerkt. Hier wordt voor meer informatie dan
zijn.
2019 en 2020 tot grote problemen geleid. We hadden
ook naar verwezen. Circulaire economie en Biobased
te maken met een droogvallend watersysteem, lage
economy zijn belangrijke pijlers voor de toekomst en
grondwaterstanden, boomsterfte en verminderde
kunnen helpen bij het omgaan met schaarser wordende
De vier grootste kernen Eibergen
opbrengsten van de landbouw. Daar komt nog eens
grondstoffen. Het gebruik van hernieuwbare energie is
Eibergen is de grootste kern van Berkelland en heeft
bovenop dat aanvoer van water van elders hier lastig is.
binnen de circulaire economie dan ook een belangrijk
een aantrekkelijk centrum met diverse voorzieningen.
Grote delen van Berkelland zijn droogtegevoelig in de
onderwerp.
Net als Borculo is Eibergen gelegen aan de Berkel.
huidige situatie.
De kernen van Berkelland
Net als Neede was Eibergen een arbeidersdorp, maar
Ook moeten we rekening houden met hittestress. Er
Rol in de regio
door de komst van kamp Holterhoek en de Rekkense
zijn vaker hittegolven door een veranderend klimaat en
Berkelland speelt op meerdere vlakken een belangrijke
Inrichtingen heeft het zich wat anders ontwikkeld. De
dit is gevaarlijk voor kwetsbare mensen zoals ouderen
rol in de regio en als onderdeel van de Achterhoek.
sterke groei na WOII en de liging aan de N18 droegen
en zieken.
Zo speelt de maakindustrie en andere bedrijvigheid
daaraan bij. Het dorp ligt binnen de invloedssfeer van de
31 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
Analysekaart Eibergen
Analysekaart Borculo
Analysekaart Neede
Analysekaart Ruurlo
32 Concept Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland
N18 en heeft directe verbindingen met het buitengebied.
Neede
Eibergen kent voornamelijk economische functies en
Het dorp Neede grenst aan de Needse Berg. De Needse
kent een grote concentratie culturele voorzieningen,
Berg is een bijzonder landschapsfenomeen dat al
een streekmuseum, twee theaters en kunst in de
eeuwen wordt gebruikt voor landbouw, bosbouw, klei-
openbare ruimte. Verder wordt Eibergen gekenmerkt
en zandwinning, natuurbeleving en ontspanning. De
door en door de aanwezigheid van de Berkel.
recreatieve ontwikkelpotenties van dit gebied worden komende tijd opnieuw verkent. De grote textielindustrie
Borculo
heeft van Neede een echt arbeidsdorp gemaakt. Er is
Borculo is de enige stad in onze gemeente en is de kern
een sterk saamhorigheidsgevoel binnen de wijken,
waar het gemeentehuis van de gemeente Berkelland
maar helaas ontbreekt het aan een gezamenlijk ‘hart’.
staat. Van oudsher was dit de zetel van de heerlijkheid
Door de ligging in het noordoosten van onze gemeente
Borculo, een gebied dat net zo groot was als de huidige
grenst Neede aan Twente. Het dorp is sterk op Twente
gemeenten Berkelland en Oost Gelre. De stad ontstond
georiënteerd. De focus ligt in Neede naast wonen
dan ook als nederzetting bij het kasteel van de Heren van
op economie. Er is een groot onderwijs aanbod en
Borculo. Deze stad grenst aan het Nationaal Landschap
de winkelvoorzieningen bieden voldoende aanbod.
De Graafschap. Toerisme, recreatie en bestuur zijn de
De nabijheid van de N18 komt de bereikbaarheid ten
belangrijkste oriëntatie van Borculo. Deze stad ligt aan
goede. Neede heeft een eigen identiteit en de inwoners
de Berkel en heeft een sfeervol historisch centrum.
worden eveneens gekenmerkt door het naoberschap.
Hierdoor is Borculo van oudsher al aantrekkelijk voor
Er kan gesproken worden van een rustige en natuurlijke
toeristen en recreanten. De geschiedenis van de stad
woonomgeving.
als bestuurscentrum vormt een belangrijk deel van de identiteit. Er is een busstation en een gedifferentieerd
Ruurlo
voorzieningen aanbod. Hierdoor is Borculo toeristisch
Het dorp Ruurlo is nog steeds sterk verbonden met