Bijlage 3 - Omgevingseffectrapport (OER)
Tekst van het document
Deze gebieden worden beschermd door emissieplafonds voor veehouderijen, waarbij omgevingsvergunningen rekening moeten houden met deze regels. Het behoud van biodiversiteit staat centraal in Nederland en dus ook in Berkelland, waar diverse factoren zoals landbouwschaalvergroting, verstening van tuinen en verdroging een bedreiging vormen voor de flora en fauna. Hoewel bepaalde soortgroepen, zoals libellen en vissen in stromend water, het goed doen, hebben andere groepen, waaronder akkervogels, weidevogels en graslandvlinders, het juist erg moeilijk in het agrarisch cultuurlandschap. Het bevorderen van een gezonde biodiversiteit blijft daarom een belangrijke uitdaging voor het behoud van de natuurlijke omgeving in Berkelland en daarbuiten. De huidige staat van natuur in de gemeente Berkelland wordt beoordeeld met een overwegend goed (4). Landschap, cultuurhistorie en archeologie De geografie van Berkelland kan in grote lijnen worden onderverdeeld in drie zones: een glooiend plateau in het oosten, het vlakke "plat" in het westen, en tussenin een gebied doordrenkt van water. In het oosten, op het OostNederlandse plateau, vinden we het hoogste punt van Berkelland. In het westen, tussen Hengelo (Gelderland) en de Lochemse Berg, strekken zich de uitgestrekte vlakten uit.
Tussen deze twee gebieden bevindt zich een natte zone, waar water uit Duitsland het plateau afstroomt en het landschap vormt. De Berkel snijdt als een blauwe ader door het landschap, van oost naar west, en verbindt zo de verschillende gebieden met elkaar. Naast de Berkel spelen ook andere waterwegen, zoals de (Groenlose) Slinge, de Bolksbeek en de Schipbeek, een belangrijke rol in de blauwe hoofdstructuur van Berkelland. In 2012 heeft de gemeente een cultuurhistorische gebiedsbeschrijving opgesteld, die in 2016 verder werd uitgewerkt in een cultuurhistorische waardenkaart. Hierin zijn karakteristieke landschapstypen gedefinieerd, die samen met historische structuren en bebouwing de cultuurhistorische waarden van Berkelland vormen. Enkele gebieden worden hierbij als bijzonder hoog gewaardeerd beschouwd en symboliseren de diversiteit van het landschap en de dorpskernen. Voorbeelden hiervan zijn Ruurlo, Gelselaar, Geesteren, en meer. Berkelland herbergt gebieden van nationaal, provinciaal en regionaal belang vanwege hun aardkundige, landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten. Van escomplexen tot historische buitenplaatsen, deze gebieden vertellen het verhaal van eeuwenoude bewoning en menselijke activiteit. Bovendien kent Berkelland een rijke archeologische geschiedenis, die zorgvuldig wordt beschermd en bewaard.
Het erfgoed van Berkelland bestaat niet alleen uit gebouwen, maar ook uit landschappen, waterwegen, molens en monumenten. Met 121 rijksmonumenten en 207 gemeentelijke monumenten, naast beschermde dorpsgezichten en historische buitenplaatsen, wordt het erfgoed van Berkelland gekoesterd en beschermd voor toekomstige generaties.
blad 40 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
De huidige staat van het landschap, de cultuurhistorie en de archeologische waarde in de gemeente Berkelland wordt beoordeeld met een overwegend goed (4). Ruimtelijke kwaliteit en beleving De Welstandsnota van Berkelland, opgesteld in 2012, verdeelt het gebied in verschillende typen om de ruimtelijke kwaliteit te bewaken. Deze typen omvatten centrumgebieden, historische gebieden en linten, woongebieden, bedrijventerreinen en het buitengebied. Binnen deze indeling hanteert Berkelland vier welstandscategorieën: welstandsvrij, soepel, regulier en bijzonder. De centrumgebieden van de vier grote kernen - Borculo, Ruurlo, Eibergen en Neede - vormen de historische kern van de gemeente. Hier is de oorspronkelijke wegenstructuur nog grotendeels intact en is er een mengeling van wonen en commerciële functies zoals winkels en horeca. Deze gebieden streven naar verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en vallen onder het reguliere welstandsniveau. Historische gebieden en linten worden gekoesterd vanwege hun historische waarde en kwaliteit van de bebouwing. Hier streeft de gemeente naar behoud van de ruimtelijke kwaliteit met een regulier of bijzonder welstandsniveau, afhankelijk van de locatie. Woongebieden omvatten voornamelijk woningen, soms met aan huis gebonden beroepen, en zijn te vinden in zowel grote als kleine kernen.
In deze gebieden streeft de gemeente naar het behoud van de bestaande ruimtelijke kwaliteit met een soepel welstandsniveau. Bedrijventerreinen variëren sterk in opzet en schaal en herbergen een diversiteit aan activiteiten, van opslag en productie tot kantoren. Hier streeft de gemeente naar handhaving van de ruimtelijke kwaliteit met een soepel welstandsniveau. Het buitengebied, met zijn verschillende landschapstypen, wordt gezien als het visitekaartje van Berkelland. Hier streeft de gemeente naar behoud en verbetering van de ruimtelijke kwaliteit met een bijzonder welstandsniveau. Welstandsvrije gebieden zijn zorgvuldig geselecteerd op basis van cultuurhistorische waarden, ruimtelijke kwaliteit en verwachte dynamiek. Voorbeelden van dergelijke gebieden zijn de woongebieden van de kern Neede (met uitzondering van specifieke gebieden), Beltrum en het bedrijventerrein in Borculo, die zijn aangewezen als welstandsvrij als proefproject in 2012. De huidige staat van de ruimtelijke kwaliteit en beleving in de gemeente Berkelland wordt beoordeeld met een overwegend goed (4).
3.4.2
Beschrijving referentiesituatie Natuur, Landschap, cultuurhistorie en archeologie Ondanks de aanwezigheid van verschillende regelingen en voorschriften, zoals een vergunningstelsel, planregels in het bestemmingsplan, een bomenverordening, provinciale verordeningen en richtlijnen van de GNN en GO, zijn de natuur- en landschapswaarden, evenals de (cultuurhistorische) identiteit van Berkelland, de afgelopen twintig jaar gestaag achteruitgegaan. Een schatting wijst uit dat in deze periode minstens 100 tot 150 kilometer aan landschapselementen in Berkelland zijn aangetast of verwijderd, terwijl slechts elke vier jaar met behulp van de landschapsregeling 5 tot 8 kilometer wordt aangelegd met gemeentelijke en provinciale financiering. De gemeente Berkelland heeft de afgelopen vier jaar 181 afzonderlijke handhavingszaken behandeld met betrekking tot opgaande landschapselementen zoals houtwallen, houtsingels en steilranden. Ook is er de afgelopen twee jaar bijna 30 kilometer aan gemeentelijke bermen (met of zonder opgaande landschapselementen) hersteld, maar er blijft nog veel werk te verrichten om dit proces af te ronden. Wat betreft erfgoedzorg, zoals monumenten en archeologie, streeft de gemeente ernaar om samen met de eigenaren het behoud van beschermde terreinen en objecten te waarborgen.
Hoewel het onderhoud over het algemeen redelijk tot goed is, zijn er meer zorgen over de niet-beschermde cultuurhistorische kwaliteiten, zoals historische stedenbouw of landschapswaarden. Door gebrek aan toegepast beleid en instrumenten verdwijnen nog dagelijks onomkeerbare cultuurhistorische waarden, vaak door onbekendheid van hun waarde.
blad 41 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
Als het huidige beleid wordt voortgezet, is het waarschijnlijk dat de natuur en het landschap in Berkelland verder zullen achteruitgaan. Deze trend kan niet zonder verdere inspanning worden gekeerd, gezien de huidige situatie en het verleden. De biodiversiteit staat onder druk, zoals in andere delen van Nederland. Om een beeld te krijgen van de biodiversiteit in Berkelland, is een nulmeting uitgevoerd met behulp van de Natuurdatabank Flora en Fauna (NDFF), waarbij waarnemingen van de afgelopen 10 jaar zijn verzameld. Op basis hiervan is een gedetailleerde natuurwaardenkaart opgesteld, waaruit blijkt dat er in totaal 403 plant- en diersoorten zijn aangetroffen in Berkelland, waarvan er 207 wettelijk beschermd zijn en 163 op de Rode Lijsten van kwetsbare en bedreigde soorten staan. Met het biodiversiteitsplan als inspiratiebron wil de gemeente samen met inwoners, agrariërs en belangengroeperingen projecten opzetten om de biodiversiteit in de directe leefomgeving te vergroten. Gemeente Berkelland steekt zelf ook in op het bevorderen van de biodiversiteit, zowel in als buiten de bebouwde kom. Bij aanplant van nieuwe bomen wordt gestreefd naar meer variatie in soorten, met als doel bij te dragen aan de leefbaarheid, klimaatadaptatie, natuurwaarde en biodiversiteit.
Ook wordt er ingezet op ecologisch beheer van bermen en wordt er binnen de bebouwde kom rekening gehouden met het stimuleren van biodiversiteit bij nieuwe aanleg en beheer van groenvoorzieningen. Verder is het belangrijk om het kleinschalige blauwgroene raamwerk te herstellen van landschapselementen, zoals bermen, houtsingels en houtwallen, om de biodiversiteit te verbeteren en de basiskwaliteit van natuur en landschap te behouden en te verbeteren in het gehele agrarisch cultuurlandschap. Ondanks deze inspanningen blijft stikstof een knelpunt voor bepaalde ontwikkelingen, en is er nog geen specifiek beleid voor zeer kwetsbare gebieden. De gemeente streeft er echter naar om archeologische waarden voldoende te beschermen en de ruimtelijke kwaliteit te behouden en te verbeteren door uitvoering te geven aan groenbeleid en bomenbeleid. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als matig (2) beoordeeld. Ruimtelijke kwaliteit en beleving Het Welstandbeleid uit 2012 is nog niet uitgebreid geëvalueerd. Echter geldt voor de beoordeling voor ruimtelijke kwaliteit en beleving grotendeels dezelfde redeneerlijn als voor landschap en cultuurhistorie. Gekoppeld aan de mogelijke kwaliteitsverslechtering van het landschap boet ook de ruimtelijke kwaliteit en de belevingswaarde van de gemeente aan waarde in.
Om die reden wordt het criterium ‘ruimtelijke kwaliteit en beleving’ als matig (2) beoordeeld. Beoordeling Op basis van de beoordelingscriteria wordt het domein Ruimtelijke kwaliteit & Identiteit als volgt beoordeeld: Tabel 3.5 Beoordeling domein Ruimtelijke kwaliteit & identiteit
Beoordelingscriteria Natuur (o.a. natuurgebieden en biodiversiteit) Landschap, cultuurhistorie en archeologie
Beoordeling huidige situatie 4
Ruimtelijke kwaliteit en beleving
3.5
Klimaatadaptatie & energieopwekking
3.5.1
Beschrijving huidige situatie
Beoordeling referentiesituatie 2
4
2
4
2
Droogte Het veranderende klimaat kan leiden tot langere periodes van droogte, zoals duidelijk werd in de zomers van 2018, 2019 en 2020 en 2021. Hoewel sommige delen van Nederland compensatie kunnen vinden door wateraanvoer, is dit in de Achterhoek nauwelijks het geval. De gevolgen van deze droogte werden de afgelopen jaren sterk gevoeld in de gemeente Berkelland.
blad 42 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
Het effect van klimaatverandering op de droogte van watergangen en het wegvallen van stroming is nauwkeurig in kaart gebracht door het waterschap Rijn en IJssel, zowel voor een normale zomer als voor de zomer van 2018, zoals te zien is in de stresstesten van WintLicht+. In een normale zomer, vertonen kleine watergangen op grote schaal droogte, terwijl een aantal beken en watergangen nog steeds water bevatten en enige afvoer hebben. De zomer van 2018, was echter bijzonder droog en geeft een beeld van een mogelijk meer gangbare situatie na klimaatverandering. In deze situatie is er op zeer grote schaal sprake van droogval, met slechts enkele watergangen die nog stilstaand water bevatten. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als matig (2) beoordeeld. Hittestress Het veranderende klimaat resulteert in frequenter voorkomende hittegolven, zoals de hittegolf van 2019 met het hitterecord op 25 juli en de langstdurende hittegolf van 2020. Deze hitte vormt een gevaar voor kwetsbare groepen, zoals ouderen en zieken. Bij het gemeentehuis en de Lange Wal in Borculo is een test gedaan op het gebied van hittestress. Het temperatuurverschil van 5 tot 10 graden onder de hoge bomen en in de schaduw naast hoge gebouwen schetst een beeld van de verschillen in temperaturen.
Uit de stresstesten blijkt dat sommige locaties aangenamer zijn dan andere om te verblijven. Er is dus een uitdaging om structureel verkoeling te creëren. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als matig (2) beoordeeld. Wateroverlast Door het veranderende klimaat vinden er vaker extreme buien plaats, wat kan resulteren in ernstige wateroverlast, zowel in stedelijke gebieden als in landelijke gebieden. In vrijwel alle delen van de gemeente Berkelland wordt wateroverlast ervaren als gevolg van deze extreme buien. Op sommige locaties kan dit ook leiden tot schade, maar er zijn geen situaties waarbij de veiligheid in het gedrang komt. Vooral in bepaalde delen van het stedelijk gebied van de gemeente Berkelland is de wateroverlast relatief ernstiger. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als redelijk (3) beoordeeld. Waterveiligheid Er is geen overstromingsgevaar in de gemeente Berkelland. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als goed (5) beoordeeld. Duurzame energieopwekking Het huidige beleid voor de energietransitie in Berkelland is gebaseerd op regionale afspraken die zijn vastgelegd in het akkoord van Groenlo. Dat akkoord is in verschillende fases is uitgevoerd in 2009, 2013 en 2023, evenals de Regionale Uitvoeringsagenda Energie.
Deze regionale afspraken zijn vertaald naar een informatie- en stimuleringspakket voor zowel inwoners als organisaties, bekend als het Energie-uitvoeringsprogramma (2015, 2019 en 2023), en een ruimtelijk kader voor duurzame energieopwekking genaamd Ruimtelijke Ordening en Duurzame Energieopwekking (RODE) in 2016. In 2024 zal RODE worden aangevuld om lokale richtlijnen voor windenergie op te stellen. Daarnaast heeft de gemeente in 2021 besluiten genomen met betrekking tot de Achterhoekse Regionale Energiestrategie (RES), waarin het Achterhoekse voorstel voor de nationale opgave van 35 TWh met zonne- en windenergie op land is opgenomen. De afgelopen jaren is er een geleidelijke daling van het energieverbruik, voor zowel gas als elektriciteit, in woningen in Berkelland. Dit sluit aan bij de ervaringen van het Energieloket en het gebruik van financiële stimuleringsmaatregelen, waarbij inwoners stapsgewijs verbeteringen aan hun woningen aanbrengen. Daarentegen is het elektriciteitsverbruik in het bedrijfsleven toegenomen, mogelijk als gevolg van de toegenomen economische bedrijvigheid in de gemeente. Het gasverbruik vertoont sinds 2013 een dalende trend, waarbij een sprong in 2011 niet verklaard kan worden en mogelijk te wijten is aan een verandering in meetmethoden of dataverwerking.
blad 43 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
De productie van duurzame warmte maakte een grote sprong voorwaarts in 2014-2015, vermoedelijk als gevolg van de ingebruikname van een biomassaketel voor industriële processen. Deze stijging wordt echter nu belemmerd door de overbelasting van het middenspanningsnetwerk van de netbeheerder, wat een probleem is dat zich op meerdere plaatsen in Nederland voordoet. De Achterhoek biedt daarnaast veel potentieel voor duurzame energieopwekking, vooral in het buitengebied, waar veel plannen zijn voor kleinschalige zonnevelden. Het middenspanningsnet heeft echter onvoldoende capaciteit om deze kleinschalige zonneweides aan te sluiten, hoewel de netbeheerder hier al maatregelen voor heeft genomen. Er is nog wel ruimte beschikbaar op onderstations voor de aansluiting van grotere zonneweides en windparken. Tot op heden zijn er nog geen windparken gerealiseerd in Berkelland, maar bij de gemeente zijn wel 12 zonneparken aangevraagd tussen 2019 en 2023, waarvan er 11 zijn vergund en 7 operationeel zijn (2 in aanbouw). De verwachting is dat de laatste vergunde zonneparken pas in 2024/2025 zullen worden gebouwd en aangesloten. Bijna alle zonneparken zijn gepland op landbouwgrond, waarvoor een totaal maximum van 140 hectare geldt.
Daarnaast zijn er enkele locaties geïdentificeerd voor grootschalige windturbines, maar de voortgang van deze projecten is afhankelijk van de herijking van het beleid rond RODE, dat zich richt op het opstellen van beleidskaders voor windenergie. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als matig (2) beoordeeld.
3.5.2
Beschrijving referentiesituatie Droogte Het effectief beheren van het jaarlijkse neerslagoverschot, oftewel actief voorraadbeheer, is van cruciaal belang voor de aanpak van droogte. Tijdens het winterhalfjaar, wanneer er over het algemeen een neerslagoverschot is, moet de watervoorraad in de bodem worden opgebouwd. Dit draagt bij aan hogere grondwaterstanden in het voorjaar, wat essentieel is voor het tegengaan van droogte. De partners in de Aanpak Droogte Achterhoek en Liemers hebben verschillende benaderingen van een maatregelenpakket laten analyseren, variërend van lichtere tot zwaardere maatregelen. Dit resulteerde in een bandbreedte van 30-50 cm verhoging van de grondwaterstand op 1 april, wat betekent dat er tijdens het winterhalfjaar een extra watervoorraad van 50 tot 75 mm kan worden gecreëerd. Er kunnen variaties op deze benaderingen worden onderzocht. De analyse biedt inzicht in de effecten van de maatregelen en geeft een indicatieve bandbreedte van de technische kosten en de gevolgen voor het huidige ruimtegebruik. Het lichtere maatregelenpakket vertegenwoordigt de ondergrens van het handelingsperspectief: wat moeten we minimaal doen om niet verder af te wijken van de balans. Het vasthouden van extra water blijkt gunstig voor de landbouw, met hogere productiviteit en minder droogteschade als resultaat.
Echter, afhankelijk van de ingezette maatregelen en het beoogde doelbereik, zal op 10% tot 30% van het landbouwareaal aanpassing van het agrarisch landgebruik aan nattere voorjaarscondities nodig zijn. Dit is met name relevant in laagtes en beekdalen in de Achterhoek en broekgebieden. Beekherstel, met maatregelen gericht op het profiel en de peildynamiek van beken, kan ook bijdragen aan het vasthouden en vertraagd afvoeren van water. Dit geldt voor beken op het Oost-Nederlands plateau en in het middengebied tot aan de IJssel, waaronder de Berkel, de Baakse Beek en de Veengoot. Beekherstel heeft niet alleen gevolgen voor het agrarisch landgebruik, maar biedt ook mogelijkheden voor versterking van de biodiversiteit langs de beken, verbetering van de waterkwaliteit en waterberging tijdens extreme regenval. Hoewel de haalbaarheid van dergelijke maatregelen op regionaal niveau is verkend, zijn er nog geen definitieve besluiten genomen over de uitvoering ervan. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als redelijk (3) beoordeeld. Hittestress De gemeente wil aan de hand van meerdere principes het probleem van hittestress verminderen. Zo wil de gemeente zich het bestaande watersysteem herinrichten, het bestaande beluchtingssysteem herzien en andere maatregelen overwegen om hittestress te verminderen. Daarnaast wil de gemeente het probleem lokaal en
blad 44 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
individueel oppakken door eigenaren te stimuleren om zonwering en isolatie van daken aan te leggen. Ook wil de gemeente meer schaduwrijke plekken creëren die openbaar toegankelijk en aantrekkelijk zijn voor het publiek. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als redelijk (3) beoordeeld. Wateroverlast De gemeente wil aan de hand van twee principes het probleem van wateroverlast verminderen. Zo is het noodzakelijk om bij elke ruimtelijke ingreep te kijken naar de kansen om water meer bergingsruimte te geven. Op deze manier krijgt de grond meer kans om het water vast te houden voor periodes waarin regenval minder gebruikelijk is. Daarnaast moeten bewoners en bedrijven gestimuleerd worden om hemelwater te laten infiltreren op het eigen perceel. Op deze manier wordt er op kleiner schaalniveau nagedacht over watermanagement en zal dit uiteindelijk op grotere schaal resulteren in een positieve ontwikkeling. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als redelijk (3) beoordeeld. Waterveiligheid Er is geen sprake van overstromingsgevaar in de gemeente Berkelland. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als goed (5) beoordeeld.
Duurzame energieopwekking Om duurzame energie op te wekken en de warmtetransitie te bevorderen, is de verbetering en uitbreiding van ondergrondse nutsvoorzieningen cruciaal vanwege netcongestie. De netbeheerder Liander draagt de verantwoordelijkheid hiervoor. Momenteel richt het gemeentelijke beleid zich voornamelijk op maximale inzet op zon-op-dak-opwekking. Liander reageert op de vraag naar teruglevercapaciteit door het middenspanningsnet uit te breiden, maar benadrukt dat dit niet overal zomaar kan vanuit maatschappelijke kostenoverwegingen. Het door de gemeenteraad vastgestelde doel om tegen 2030 energieneutraal te zijn in de gebouwde omgeving, vereist een opgave van 2800 TJ. Met het huidige beleid was daarvan in 2019 slechts 12% gerealiseerd. Er staat echter een vergelijkbare hoeveelheid aan nog te realiseren harde pijplijn van opwekinstallaties op de planning, voornamelijk gericht op zon op dak en zon op land. Zelfs als alle verwachtingen en pijplijnprojecten 100% positief uitvallen, blijft er nog steeds een restopgave van 1254 TJ (45%) over. Deze moet voornamelijk worden ingevuld door windenergie, aangezien er voor 2030 weinig andere technische opties haalbaar zijn. Het invullen van deze restopgave met windenergie betekent de plaatsing van 33 (3MW tiphoogte 135 meter) tot 15 (6,5 MW, tiphoogte 240 meter) windturbines.
Momenteel zijn er drie beleidsprocessen gaande die cruciaal zijn voor de toekomstige koers en het tempo van de energietransitie, met name voor grootschalige opwekking van energie: • • • •
de herijking van het RODE-beleid voor windenergie (verwachte besluitvorming voorjaar 2024); de uitvoering van het nieuwe Achterhoekse Akkoord van Groenlo 3.0 (2023); de herijking van RES 1.0 tot RES 2.0, samen met een herijking van het provinciale windbeleid (20242025); de vaststelling van nieuwe landelijke normen voor windturbines (uiterlijk 1 juli 2025).
Het is momenteel niet mogelijk om vooraf te voorspellen welke uitkomsten deze processen zullen hebben. Aan de hand van de informatie die hierboven is weergegeven wordt het criterium als redelijk (3) beoordeeld.
blad 45 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
Beoordeling Op basis van de beoordelingscriteria wordt het domein Ruimtelijke kwaliteit & Identiteit als volgt beoordeeld: 3 Tabel 3.6 Beoordeling domein Klimaatadaptatie & energieopwekking
Beoordelingscriteria Droogte
3.6
Beoordeling huidige situatie 2
Beoordeling referentiesituatie 2
Hittestress
2
2
Wateroverlast
3
3
Waterveiligheid
5
5
Duurzame energieopwekking
2
3
Samenvatting Samengevat kan onderstaand overzicht gegenereerd worden voor de algehele staat van de fysieke leefomgeving. Beoordelingscriteria Mogelijkheden voor ontwikkelen van het platteland Mogelijkheden voor ontwikkelen van bedrijventerreinen Mogelijkheden voor ontwikkelen van (centrum)functies en voorzieningen Recreatie
Beoordeling huidige situatie 2
Beoordeling referentiesituatie 1
4
3
4
3
4
3
Leefbaarheid
4
3
Onderwijsniveau
4
3
Mobiliteit/bereikbaarheid
4
4
Wonen
3
3
Geluid
4
4
Geur
4
4
Luchtkwaliteit
4
3
Externe veiligheid
4
4
Bodemkwaliteit
4
4
Waterkwaliteit
2
3
Elektromagnetische velden
4
3
Positieve gezondheid
2
2
Natuur (o.a. natuurgebieden en biodiversiteit) Landschap, cultuurhistorie en archeologie
4
2
4
2
Ruimtelijke kwaliteit en beleving
4
2
Droogte
2
2
Hittestress
2
2
Wateroverlast
3
3
Waterveiligheid
5
5
Duurzame energieopwekking
3
2
blad 46 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
4.
De opgaven en alternatieve beleidsopties voor Berkelland In de omgevingsvisie staat de samenhang tussen de verschillende onderdelen en aspecten van de fysieke leefomgeving centraal. Hiervoor zijn zes (voorlopige) integrale opgaven gedefinieerd en vastgelegd in de uitgangspuntennotitie 7 . Voor deze opgaven zijn opties onderscheiden waarvan de gevolgen in deze impactbeoordeling worden onderzocht. Deze opgaven en opties zijn hieronder toegelicht. In de hoofdstukken per opgave zijn ook de kaartbeelden die de beleidsinzet per optie beschrijven opgenomen. Werken met opties als hoeken van het speelveld Het integrale beleid voor de fysieke leefomgeving wordt in de omgevingsvisie uitgewerkt in uiteenlopende ambities - van natuur, duurzaamheid en leefomgeving tot economie. Doel van het milieueffectrapport is om het besluitvormingsproces daarbij te ondersteunen. Om de mogelijkheden te verkennen wordt gebruik gemaakt van beleidsopties. Beleidsopties geven per opgave de uiterste richtingen weer die de gemeente in kan gaan. Doel van deze “extremen” is het weergeven van de hoeken van het speelveld. Op basis van die hoeken van het speelveld kan de gemeenteraad een keuze maken voor de te kiezen richting. Deze kan (maar hoeft niet) een hybride beleidsoptie zijn. Met andere woorden kunnen beleidsopties gecombineerd worden.
Op basis van de individuele beleidsopties kan de gemeente een integraal voorkeursalternatief uitwerken.
4.1
Opgave 1: Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven Opgave 1 richt zich op deze landschapskwaliteit en met name op het vraagstuk hoe deze kan worden behouden en tegelijkertijd ruimte voor nieuwe initiatieven kan worden geboden. Door concurrerende ruimteclaims in het buitengebied bestaat het risico dat de natuur- en landschapskwaliteit onder druk komt te staan en afneemt. Het behoud en waar het kan versterken van deze kwaliteit is daarom een belangrijke opgave voor de toekomst. Hiertoe zijn twee opties onderscheiden:
4.1.1
Optie 1: Versterken van natuur en landschap Essentie van de beleidsoptie In gebieden zoals de groene ontwikkelingszones, de beekdalen, drinkwaterwingebieden en de landschappen en ensembles met een hoge cultuurhistorische waarden, is ruimte voor ontwikkelingen mits deze bijdragen aan natuur en landschap. Er worden wel randvoorwaarden gesteld aan de ontwikkelingen; deze moeten de aanwezige natuurlijke en cultuurhistorische waarden versterken. Dit biedt met name kansen voor ontwikkelingen op het gebied van klimaatadaptatie, biodiversiteitsherstel en extensieve recreatie. De kwetsbare natuurgebieden blijven beschermd. Dit zijn de nationale landschappen, het Gelders natuurnetwerk de beschermde stads/dorpsgezichten Gelselaar en Mallum, de historische buitenplaats Ruurlo (landschap) en de beschermingsgebieden voor natte landnatuur (natuur).
7
Gemeente Berkelland: Uitgangspuntennotitie: Op weg naar de omgevingsvisie! (Oktober, 2020)
blad 47 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
Figuur 4.1 Behoud van natuur- en landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven, optie 1: versterken van natuur en landschap.
Effecten Landschappen zijn in de loop van eeuwen door mensen gevormd. Iedere generatie bracht veranderingen aan, brak zaken af en verwaarloosde andere, maar maakte ook gebruik van bestaande structuren en voegde nieuwe zaken aan het landschap toe. Lange tijd werd daarbij uitgegaan van een statisch beeld van de historische ontwikkeling: landschappen waren in de middeleeuwen door mensen ingericht en veranderden daarna geleidelijk, tot de periode rond 1900. Nadien gingen de veranderingen steeds sneller, wat de historische landschappen bedreigde. In deze visie dient landschapsbescherming vooral om zoveel mogelijk van de ‘traditionele’ landschappen te behouden. Populair instrument hierbij is scheiding: binnen de “waardevolle” landschappen (vaak uitgedrukt in natuurlijke kwaliteit) worden stringente belemmeringen opgelegd, daarbuiten is het landschap en de natuurlijke kwaliteit vogelvrij. Beleidsoptie 1 gaat, binnen wettelijke kaders (zoals Europese richtlijnen voor bescherming van Natura 2000gebieden), meer op zoek naar verweving van landschappelijke kwaliteiten, natuurlijke kwaliteiten, nieuwe uitdagingen als klimaatverandering en de vraag naar ruimte voor woningen en bedrijvigheid. Het credo “behoud door ontwikkeling” is leidend in dit perspectief.
Dat is een gunstig uitgangspunt en doet meer recht aan de landschappelijke kwaliteit én biedt ruimte om nieuwe ontwikkelingen op waarde te schatten (niet iedere ontwikkeling is een aantasting van het landschap). Een groot voordeel hiervan is dat urgente belangen als klimaatadaptatie (waaronder voornamelijk wateroverlast) een plek kunnen krijgen. Het uitgangspunt dat ruimtelijke ontwikkelingen moeten bijdragen aan landschap en cultuurhistorische ensembles vraagt wel duidelijk om sturing van de gemeente. Randvoorwaardelijk hiervoor is dat de gemeente een duidelijk beeld naar buiten heeft van wat de landschappelijke kwaliteiten van de gemeente zijn (en dat vastlegt in bijvoorbeeld een cultuurhistorische waardenkaart of landschapsbiografie), en dat de gemeente aan het stuur blijft voor het type ontwikkelingen dat ze toestaat. In het omgevingsplan dient uitgewerkt te worden aan welke eisen een ontwikkeling moet voldoen om aan te sluiten bij de betreffende natuur- en landschapswaarden. De natuurwaardenkaart en landschapsanalyse gaan dieper in op de waarden van de gebieden en kunnen dienen als basis voor het afwegen van initiatieven. Een logistiek bedrijventerrein heeft vrijwel nooit een positieve bijdrage aan het landschap. Woningbouw kan dat wel, bijvoorbeeld doordat het landschap geïntegreerd kan worden met nieuwe wijken, als middel om de wijken een eigen gezicht te geven.
Doel daarbij kan zijn om nieuwe bewoners van een nieuwe leefomgeving te voorzien van
blad 48 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
een omgeving, van verhalen, die de wijk anders dan andere maakt. Dat draagt bij aan een gevoel van gemeenschappelijkheid en binding met de woonomgeving door bewoners een verhaal te geven dat ze over zichzelf willen vertellen. Daarbij kunnen ook doelstellingen als klimaatadaptatie nadrukkelijk een plek krijgen. Verweving kan wel negatief uitpakken doordat nieuwe activiteiten in het buitengebied (milieuplanologisch) belemmerend kunnen werken voor bestaande activiteiten (of andersom). Hierbij kan gedacht worden aan de belemmerende werking van geurcontour. Woningbouw, verbreding op VAB-locaties of recreatieve ontwikkelingen in het buitengebied kunnen gehinderd worden door bestaande agrarische activiteiten. Om die ontwikkelingen mogelijk te maken dient dan de agrarische activiteit teruggeschroefd te worden. Dat kan ongunstig uitpakken voor het economisch perspectief. Andersom kan er ook voor gekozen worden het beschermingsniveau tegen vormen van milieuhinder te verlagen (bijvoorbeeld minder strenge geurnormen). Dat veroorzaakt grotere negatieve impact en past niet binnen de beleidsoptie (dus ligt minder voor de hand). Beoordeling Het uitgangspunt van verweving kan een hele goede manier zijn om meerdere onderdelen van het beoordelingskader positieve effecten te realiseren.
Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen kunnen bijdragen aan biodiversiteit, klimaatadaptatie, ruimtelijke kwaliteit en recreatie. Daar horen dan wel duidelijke randvoorwaarden bij, maar het uitgangspunt is om vanuit integraliteit de leefomgeving door te ontwikkelen. Op de volgende manier komt die score tot uiting: Vitaal platteland & economie: Verweving van belangen in het buitengebied biedt mogelijkheden voor de kwaliteit van het platteland. Milieuplanologisch kunnen uitbreidingen ook belemmerend werken voor bestaande agrarische bedrijven (bijvoorbeeld door geurcontouren). Ook schaalvergroting zonder nadere randvoorwaarden is geen optie meer voor agrariërs, gezien de negatieve bijdrage die dat levert aan het landschap. Het biedt wel kansen voor nieuwe functies en nieuwe dragers in het buitengebied. Aan die nieuwe kansen kunnen positieve effecten voor de andere onderdelen van het beoordelingskader gekoppeld zijn (landschap bijvoorbeeld). Per saldo wordt een neutrale beoordeling gegeven. Sociaal domein & leefbaarheid: In de beleidsoptie is ruimte voor het bouwen van woningen in het buitengebied of voorzieningen voorzien. Dit levert een licht positieve bijdrage aan de leefbaarheid. Gezondheid & veiligheid: Geen wezenlijke relaties, waardoor neutraal.
Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: Er wordt een positieve beoordeling gegeven omdat met deze optie natuur-, biodiversiteits- en landschapswaarden versterkt kunnen worden. Enerzijds doordat de kernen grootschalige inbreiding bespaard blijft en er minder ruimte is voor (agrarische) bedrijvigheid in het landelijk gebied, anderzijds omdat nieuwe ontwikkelingen met kwaliteit ontwikkeld worden. Ook het beperken van de ontwikkeling van agrarische bedrijven in het landelijke gebied draagt hieraan bij. Klimaatadaptatie & energieopwekking: Vooral op de klimaatadaptiviteit van het grondgebied van de gemeente heeft dit perspectief gunstige effecten. Nieuwe gebieden worden expliciet bij de hand genomen om de klimaatadaptiviteit te verbeteren. Dit levert een positieve beoordeling op.
Samenhang en onzekerheden Het uitgangspunt van verweving kan, zoals hierboven geconcludeerd, positieve resultaten opleveren voor verschillende onderdelen van het beoordelingskader. Het uitgangspunt vraagt nog wel een vervolguitwerking, waarbij de gemeente duidelijk een rol heeft: • Wat voor initiatieven willen we wel en niet? • Wat is de landschappelijke karakteristiek en hoe verhoudt die karakteristiek zich tot nieuwe ontwikkelingen? • Hoe ga je een kwaliteitsverbetering als gemeente afdwingen (gezien de hardheid van het criterium). Dit vraagt om een goede opzet van welstands- of ruimtelijke kwaliteitsbeleid (waaronder ook begrepen biodiversiteit en ecologie). Dat beleid moet dan wel duidelijk gericht zijn op het begeleiden van de
blad 49 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
transformatie van onbebouwd gebied en niet gericht zijn op aanvullende bescherming van het bestaande. Dat zou alsnog belemmerend kunnen werken voor initiatieven in bestaand bebouwd gebied. De rol van VAB-locaties voor deze optie is nog niet verder uitgewerkt, maar juist hier zouden ontwikkelingen plaats kunnen vinden. Deze optie heeft een belangrijke relatie met opgave 3 (transitie van het buitengebied) vanwege de invloed op ontwikkelmogelijkheden met name in het buitengebied.
4.1.2
Optie 2: Behoud natuur en landschap Essentie van de beleidsoptie Het volledig ruimtelijk raamwerk voor natuur, drinkwaterwinning, landschap en cultuurhistorie wordt behouden. De ontwikkelingen vinden daardoor alleen buiten de waardevolle gebieden plaats. In daarvoor aangewezen gebieden (inclusief de kernen) zijn wel nieuwe ontwikkelingen mogelijk. Het gebied buiten GNN en GO is zeer waardevol echter het agrarisch cultuurlandschap is hier sterk uitgekleed en vervaagd. Het heeft veel potentie om weer een mooi landschap te worden met een grote blauw-groene dooradering. Hierbij dient tenminste de bestaande natuur- en landschapswaarde behouden te blijven of versterkt te worden. In de Groene ontwikkelingszones wordt bij ontwikkelingen minimaal versterking van de kernkwaliteiten natuur en landschap vereist.
Figuur 4.2. Behoud van natuur- en landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven, optie 2: behoud natuur en landschap.
Effecten Waar optie 1 sterk uitging van het integraal oppakken van meerdere opgaven (en onderdelen van het beoordelingskader), is optie 2 sterker gericht op scheiding van functies en daarmee scheiding van waarden. Dat is voor de bestaande kwaliteiten van vooral natuurgebieden een gunstig uitgangspunt. De moeite die gestoken wordt in het vergroten van de natuurkwaliteit in deze gebieden pakt maximaal positief uit. Buiten die natuurgebieden dreigt een (verdere) verslechtering van natuurkwaliteit en landschappelijke kwaliteiten. Het
blad 50 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
uitgangspunt van behoud is sectoraal en eenzijdig gericht op de bestaande kwaliteiten. Dit biedt nauwelijks een handelingsperspectief voor ontwikkeling van nieuwe kwaliteiten. Autonoom zien we ook dat de bestaande kwaliteiten (ondanks een reeds bestaande focus op bescherming van bestaande waarden) achteruit gaan. Borging van de basiskwaliteit van het landschap is daarom zeer belangrijk: alle natuur, bos en landschapselementen als bermen, houtwallen, houtsingels en bomenrijen, waterlopen (alle blauw-groene dooradering) als de ruggengraat van je natuur en landschap dient zeer goed beschermd te worden. Als meest voorname bedreiging voor deze strategie is dat de ruimte beperkt is voor de grote hoeveelheid opgaven. De ruimtedruk in Berkelland is groot, waardoor niet alle opgaven optimaal gediend kunnen worden en keuzes noodzakelijk zijn. Concreet betekent dit dat keuzes over welke opgave een plek krijgt in de gemeente maatgevend is voor welke onderdelen van het beoordelingskader positief scoren. Deze positieve score is dan nagenoeg altijd gekoppeld aan negatieve effecten op andere onderdelen van het beoordelingskader. Bijvoorbeeld: inzet op natuurontwikkeling leidt tot beperktere mogelijkheden voor economische ontwikkeling van bedrijvigheid (en andersom).
Met andere woorden: door een sectorale blik op het landschap en scheiding van functies en waarden kunnen sommige doelen heel goed gediend worden (in het voorbeeld natuurontwikkeling), maar veel waarden niet (recreatieve doelen, landschap en cultuurhistorie, economische ontwikkeling). Over het algemeen geldt voor deze scheidingsaanpak dat het economisch belang prevaleert over andere belangen, doordat bepaalde zones “vrijgegeven” lijken te worden voor ruimtelijke ontwikkelingen. Het uiteindelijke effect is bij dergelijke ontwikkelingen dat de situatie formeel niet verslechtert (“behoud van bestaande kwaliteiten”), al is een hele concrete beschrijving van de kwaliteiten daarvoor essentieel. Van een (gewenste) ontwikkeling is dan geenszins sprake, behalve binnen de gebieden die sectoraal bestemd zijn als natuurgebied. Wat zachtere belangen als landschap sneeuwen dan in de praktijk vrijwel altijd onder. Dat komt omdat beleidsoptie 2 uitgaat van een verliezersstrategie van schadebeperking en niet uitgaat van landschap als een thema van zelfbewuste actoren die een rol opeisen in de vormgeving van de toekomst. Voor de leefbaarheid en gezondheid van Berkellanders is deze beleidsoptie minder relevant. In zekere zin is het een bestendiging van de huidige autonome ontwikkeling.
Wel worden er kansen gemist om de situatie buiten de beschermde gebieden ook vanuit leefbaarheid en gezondheid door te ontwikkelen. Voor de leefbaarheid heeft deze beleidsoptie geen wezenlijke relatie. Beoordeling Beleidsoptie 2 is in essentie de manier waarop het huidige stelsel van ruimtelijke ordening geregeld is. De volgende effecten gelden voor beleidsoptie 2: Vitaal platteland & economie: Scheiding van functies leidt in principe tot ontwikkelruimte voor agrarische bedrijven buiten de beschermde natuur. Daarbij geldt echter alsnog dat natuurwaarden niet mogen verslechteren (bijvoorbeeld door stikstofdepositie en “reguliere bescherming” op basis van de Wet natuurbescherming, bijvoorbeeld onderdeel soortbescherming), dus in de praktijk zullen de ontwikkelmogelijkheden nihil blijven. Dat geldt ook voor uitbreidingsruimte bij bedrijventerreinen, die veelal tegen waardevolle gebieden aan liggen. Ook is er weinig ruimte voor nieuwe dragers in het buitengebied. Dit is negatief beoordeeld. Sociaal domein & leefbaarheid: Geen wezenlijke relaties, waardoor neutraal. Gezondheid & veiligheid: Geen wezenlijke relaties, waardoor neutraal. Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: De voorgenomen inzet zet in op behoud van de kwaliteit van bestaande natuurgebieden. Dit is gunstig voor het natuurbelang van deze gebieden. Daarbuiten is de situatie gevoelig voor verslechtering.
Behoud is niet per sé een gunstig scenario. Klimaatadaptatie & energieopwekking: Buiten de natuurgebieden is een enorme meerwaarde te realiseren voor klimaatadaptatie, door de ontstane ruimte voor nieuwe ontwikkelingen te koppelen aan klimaatadaptatiedoelen. Die kansen worden gemist bij een eenzijdige focus op de bestaande natuurgebieden.
blad 51 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
Samenhang en onzekerheden De beoordeling van optie 2 is zeer onzeker. De uiteindelijke uitwerking hangt sterk af van de keuzes die de gemeente maakt. Welke functies gaan prevaleren? Ruimtelijke ontwikkeling, natuurontwikkeling, recreatie? De uiteindelijke keuze (per geval) vraagt om maatwerk: overal zal een individuele afweging gemaakt moeten worden en gezocht moeten worden naar manieren om de belangen zo goed mogelijk af te wegen. Door strikte ordening toe te passen en grenzen te trekken rond waarden, worden de aanwezige waarden buiten deze gebieden en de samenhang daarvan miskend. Risico daarbij is dat juridisch niet stringent geborgde belangen (zoals het landschap) het onderspit delven ten opzichte van andere belangen. Deze optie heeft uiteraard ook een belangrijke relatie met opgave 3. Met de overige opties zijn er ook raakvlakken, maar het kenmerkende van deze optie is dat uit wordt gegaan van een sectorale benadering van belangen, waarbij functiecombinaties en het gebruik in de praktijk beperkt worden door het ordenend kader.
4.1.3
Optimalisaties en aanbevelingen Voor het landschap geldt dat de gemeente kan kiezen (op welke plekken willen we natuur, biodiversiteits- en landschapswaarden?) of creëren (kunnen we slimme combinaties maken waarbij meerdere belangen gediend zijn?). Bij beleidsoptie 2 moet de gemeente scherpe keuzes maken in wat ze wil: waar geef je het primaat aan? Dat kan uiteenlopen van het bieden van ontwikkelruimte (ten koste van landschap en natuur) tot het actief ontwikkelen van landschappelijke waarden (ten koste van ontwikkelruimte). Een gunstiger perspectief is optie 1, waarbij zoveel mogelijk slimme combinaties tussen de verschillende waarden opgezocht worden. Optie 1 gaat dus meer uit van het creëren van nieuwe ruimte (voor een brede doelstelling, binnen geldende wet- en regelgeving, ook voor agrariërs belemmerende rijksregelgeving). Optie 1 is echter niet vanzelfsprekend. Het systeem van ruimtelijke ordening is in sterke mate op beleidsoptie 2 ingericht, ondanks pogingen (bijvoorbeeld door de Omgevingswet) om tot meer integratie van het Omgevingsbeleid te komen. Ook de provincie Gelderland functioneert in sterke mate op die manier, bijvoorbeeld door de eenzijdige focus op het GNN (waaronder Natura 2000). Dus ook optie 1 vraagt nog om een nadere uitwerking.
Een goede basis kan gevonden worden in de natuurwaardenkaart en landschapsanalyse die recent door de gemeente Berkelland zijn opgesteld. Een optimalisatie binnen deze opgave kan zijn om kleine ontwikkelingen, tot een bepaalde omvang, toe te staan, onder voorwaarde dat deze een integraal onderdeel van de omgeving worden. Zo zijn ook kleine rode ontwikkelingen mogelijk, zonder dat deze direct een (aantoonbare) bijdrage aan natuur en landschap moeten genereren. Het behoud van de aanwezige waarden is dan de ondergrens. Hiermee ontstaat enige flexibiliteit, zonder dat overal ontwikkelingen mogelijk zijn. Te denken valt aan ontwikkelingen zoals transformatie van een VAB-locatie, aanleg van een wandelpad of de plaatsing van zonnepanelen op een van de weg gekeerd dak. In de tussentijd is het wél een goede strategie om in elk geval in sommige gebieden het primaat te geven aan natuur of landschap. Daar vraagt wet- en regelgeving bovendien om, dus een wezenlijke keuze is dat niet (bijvoorbeeld bescherming als GNN). Daarnaast vormt het "onbeschermde landschap" een essentieel gebied voor landelijke, provinciale als gemeentelijke beleidsdoelen van klimaatadaptieve inrichting, anti-verdroging, biodiversiteitsherstel, landschapsherstel. De omgang hiermee heeft dus duidelijk om een integrale aanpak waarin ruimte is voor nieuwe ontwikkelingen nodig.
blad 52 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
4.2
Opgave 2: Versterken van de (regionale) bereikbaarheid Opgave 2 is gericht op bereikbaarheid, hoe wordt de gemeente bereikbaar gehouden en hoe kan ook de (regionale) bereikbaarheid versterkt worden? De bereikbaarheid naar en van de regio is hierbij specifiek van belang. Er zijn twee opties onderscheiden voor het versterken van de (regionale) bereikbaarheid:
4.2.1
Optie 1: Nadruk op het wegverkeer Essentie van de beleidsoptie Optie 1 richt zich op het optimaliseren van het wegverkeer.Het gaat hierbij voornamelijk om de N18 en de provinciale wegen maar ook de wegverbindingen met de regio. Als ontwikkelingen kan gedacht worden aan het opwaarderen van de bestaande wegen en de gebieden hierlangs. Een voorbeeld van een ontwikkeling is de opwaardering van N18 naar A18 inclusief aanliggende zones en knopen (o.a. RBT Laarberg). Regionaal gezien kan mogelijk ingespeeld worden op de verbreding van de A1 en het doortrekken van de A15. Deze optie betekent dat er geen aanvullende aandacht wordt besteed aan het OV en langzaam verkeer.
Figuur 4.3. Versterken van de (regionale) bereikbaarheid, optie 1: nadruk op wegverkeer.
Effecten Bij deze beleidsoptie is het van belang te realiseren dat hier alleen gewerkt wordt aan het wegennetwerk. Hierdoor zullen alle effecten met name van invloed zijn op personen die gebruik maken van een auto. Daarnaast is het relevant dat het realiseren van meer wegoppervlak eigenlijk altijd gevolgd wordt door een toename van
blad 53 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
het wegverkeer. Deels zijn dit autonome ontwikkelingen, deels komt dit door de weguitbreidingen. 8 Het effect van een uitbreiding op verkeersdrukte is meestal binnen een paar jaar teniet gedaan door deze toename. Er is in de praktijk vaak sprake van een zichzelf in stand houdende cyclus waarbij een nadruk op het wegverkeer leidt tot meer behoefte aan asfalt, wat vervolgens weer leidt tot meer wegverkeer. De gevolgen van deze beleidsoptie zijn daarom waarschijnlijk zowel een toename van het wegverkeer, als een toename van “asfalt” in de vorm van wegverbredingen, uitbreiding van kruisingen en wellicht nieuwe verbindingen. Het verkorten van de reistijd naar de grote centra in de regio maakt Berkelland een aantrekkelijkere vestigingsplaats voor gezinnen en kan bijdragen aan betere beschikbaarheid van voorzieningen. Aangezien er weinig filedruk is en alle kernen al goed ontsloten zijn, is de verwachting dat de reistijdwinst door infrastructurele maatregelen beperkt zal zijn. In combinatie met thuiswerken kan een iets kortere reistijd alsnog net de doorslaggevende factor zijn om vanuit de regio naar Berkelland te verhuizen. Voor bedrijventerreinen langs de N18 kan de voorgenomen opwaardering van deze weg tot reistijdwinst leiden en daarmee tot een beter vestigingsklimaat.
Vervoer van goederen wordt goedkoper als de reistijd korter is en het aantrekken van personeel is makkelijker als de locatie beter te bereiken is. Flankerend aan deze opwaardering is het verbeteren van aanrijroutes een mogelijkheid. RBT Laarberg en Bedrijvenpark Eibergen liggen direct aan de N18 en de bedrijventerreinen bij Borculo, Ruurlo en Neede zijn goed aangesloten op het provinciale wegennet, waardoor hier slechts minimale winst te behalen is. Er zijn geen noodzakelijke infrastructurele maatregelen aan te wijzen. Wel kan op locatieniveau aan de bereikbaarheid gewerkt worden, bijvoorbeeld bij gebiedsontwikkeling of herontwikkeling. Toename van parkeergelegenheid en de ruimte die in de kernen voor de auto wordt gereserveerd kan de centra en voorzieningen beter bereikbaar maken. Een eenzijdige focus op wegverkeer heeft echter het risico dat de bereikbaarheid voor bepaalde groepen, zoals minder validen, jongeren en ouderen, achter blijft. In Berkelland staat het basisniveau voor het openbaar vervoer onder druk. Extra nadruk op het wegverkeer kan er daardoor toe leiden dat er onvoldoende vraag naar OV is om dit basisniveau in stand te houden. In de kernen kan de nadruk op de auto en ruimte voor de auto belemmerend zijn voor de levendigheid en sociale cohesie, doordat mensen zich niet langer te voet en op de fiets verplaatsen en er minder sprake is van ontmoeting.
Ontwikkeling van het wegennetwerk zoals in deze optie voorzien is zal leiden tot een toename van het wegverkeer. Dit extra wegverkeer zorgt voor druk op de leefomgeving door een toename emissie van (onder andere) geluid, licht, fijnstof, roet en stikstofdioxide. Deze effecten hebben op hun beurt allemaal weer invloed op de gezondheid van omwonenden. De mate waarin deze effecten optreden hangt vooral af van hoeveel het wegverkeer toeneemt, op welke plekken en hoeveel mensen er in de invloedssfeer van deze trajecten wonen. Ook de verkeersveiligheid wordt door een toename van verkeer negatief beïnvloed. Dit effect kan met goed wegontwerp gemitigeerd worden. Een toename van wegverkeer heeft daarnaast negatieve effecten op de natuur, zowel direct (door toename van verstoring) als indirect door toename van stikstofdepositie op relatief voedselarme grond. Stikstofminnende soorten kunnen hierdoor het ecosysteem verstoren. Een lokaal aandachtspunt is de doorgaande weg door Ruurlo (N312), die mede als aanrijroute voor lokale bedrijvigheid van belang is. Aan de noordzijde van Ruurlo bevindt zich onder andere logistieke bedrijvigheid die veel verkeer aan trekt. Een alternatieve route naar het zuiden en oosten kan verkeers- en milieuhinder in de kern beperken.
Wegverbredingen en aanpassingen aan kruisingen kunnen grote gevolgen hebben voor het landschap, wanneer sprake is van historische structuurlijnen. Dit is in het bijzonder het geval wanneer een weg wordt geflankeerd door (oude) bomenrijen (Figuur 4.4), die voor de verbreding moeten worden gekapt. In Berkelland is dit een
8
Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2018). Van B naar Anders, investeren in mobiliteit voor de toekomst.
blad 54 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
significant risico, omdat juist dit type wegen veel voor komt en de bomenrijen in veel gevallen karakteristiek zijn voor het landschap.
Figuur 4.4. Voorbeeld van een weg met flankerende bomenrijen (Beltrumseweg)
Bij de aanleg van nieuwe wegen speelt ook doorsnijding van het landschap en horizonvervuiling en het ontstaan van een nieuwe verstoringszone vanwege verschillende vormen van hinder op bewoners, natuur en recreanten. Voor de recreatiesector is een nadruk op het wegverkeer zowel waardevol, door een betere bereikbaarheid, als riskant vanwege de toename van verstoring. Daardoor kan de kwaliteit van Berkelland als recreatiegebied worden beïnvloed. Inzet op het wegverkeer heeft geen significante directe effecten op de verschillende duurzaamheidsthema’s. Een toename van verharding kan hittestress veroorzaken en in theorie leiden tot wateroverlast. Dit kan gemitigeerd worden door water als ruimtelijk kwaliteitscriterium te hanteren voor nieuwe ontwikkelingen. Op het gebied van energieverbruik is elektrisch rijden een relevante ontwikkeling, die in zekere zin kan worden ondersteund met deze beleidsoptie, bijvoorbeeld door het realiseren van laadinfrastructuur. De keuze voor de nadruk op het wegverkeer is daarvoor niet zeer bepalend, hoewel dit een grotere nadruk op laadfaciliteiten voor auto’s, dan voor bijvoorbeeld elektrische fietsen impliceert. Hoe dan ook is door deze beleidsoptie op zichzelf geen grote impact te verwachten. Beoordeling De effecten van beleidsoptie 1 hangen deels af van de precieze uitwerking van de wegontwikkelingen.
De beoordelingen hieronder worden gegeven uitgaande van een groei van het wegverkeer en toename van asfalt in algemene zin. -
-
-
Vitaal platteland & economie: Inzetten op het ontwikkelen van het wegverkeer zorgt ervoor dat de bereikbaarheid van Berkelland iets verbetert. Voor de recreatiesector is de verbeterde bereikbaarheid een voordeel, maar neemt deze ook risico’s met zich mee. Voor bedrijven en bedrijventerreinen is verbeterde bereikbaarheid goed voor het vestigingsklimaat, al is de reistijdwinst naar verwachting zeer beperkt. Er wordt daarom een licht positieve beoordeling gegeven. Sociaal domein & leefbaarheid: De mobiliteit van personen met een auto verbetert iets, ook kan Berkelland iets aantrekkelijker worden om te wonen. De winst is naar verwachting zeer beperkt. Daarentegen kan het basisniveau van het openbaar vervoer verder onder druk komen te staan. Als dit verloren gaat, is dat een voor de bereikbaarheid een zeer negatief effect. Ook kan een toename van ruimte voor de auto negatieve effecten hebben op de sociale cohesie. Er wordt daarom een negatieve beoordeling gegeven Gezondheid & veiligheid: Toename van het wegverkeer zorgt voor een slechtere luchtkwaliteit, leidt tot meer geluid- en lichthinder en kan verkeersonveilige situaties tot gevolg hebben. Er wordt daarom een zeer negatieve beoordeling gegeven.
blad 55 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
-
-
Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: De emissies van extra wegverkeer hebben negatieve effecten op de natuur. Aanleg of verbreding van wegen kan daarnaast natuurgebieden en landschappen doorsnijden en zorgen voor zicht- en geluidvervuiling. Er is ook een grote kans op het verlies van landschappelijke kwaliteit, bijvoorbeeld door het moeten kappen van bomenrijen. Dit leidt tot een negatieve beoordeling. Klimaatadaptatie & energieopwekking: De beleidsoptie heeft geen significante directe effecten, dus wordt een neutrale beoordeling gegeven. Dit domein is wel relevant voor de verdere uitwerking van het mobiliteitsbeleid.
Samenhang en onzekerheden De schaal van de ontwikkelingen aan het wegennet is van groot belang voor de daaruit voortkomende effecten. De mate van het effect zal toenemen met een toename van de schaal van ontwikkelingen: met meer verbredingen komen er meer verkeersbewegingen en dus meer emissies. Een deel van de impact zal dan ook bepaald worden door planvorming op provinciaal niveau. Gezien de samenhang op het gebied van bereikbaarheid heeft deze opgave veel raakvlakken met opgave 4 (versterken van het vestigingsklimaat). En omdat bereikbaarheid ook een rol kan spelen bij verhuizen is er samenhang met opgave 5 (leefbaarheid in de kernen).
4.2.2
Optie 2: Nadruk op het OV en langzaam verkeer Optie 2 gaat uit van het maximaal inzetten op OV en langzaam verkeer. Daarnaast wordt ook ingezet op thuiswerken en digitaal werken. Basis vormen de trein- en busstations met bijbehorende routes en de fietsroutes. Potentiële nieuwe of verbeterde snelle aantrekkelijke fietsroutes vormen het uitgangspunt voor deze optie. Zo kunnen snelle aantrekkelijke fietsroutes aangelegd worden als alternatief voor de auto en om OV voorzieningen beter bereikbaar te maken. Zo kan een snelle aantrekkelijke fietsverbinding tussen Borculo en het station Lochem een mogelijkheid zijn. Voor het OV geldt dat het behouden van het huidige niveau een uitdaging is en er daarom geen hoger niveau wordt geambieerd vanuit het oogpunt van haalbaarheid. In deze optie wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan verkeersveiligheid. Het bestaande glasvezelnetwerk is een belangrijke basis voor het thuis of digitaal werken
blad 56 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
Figuur 4.5. Versterken van de (regionale) bereikbaarheid, optie 2: nadruk op het OV en langzaamverkeer.
Effecten Niet alle onderdelen van het beoordelingskader zijn relevant voor deze beleidsoptie. Klimaatadaptatie & energieopwekking wordt niet in significante mate beïnvloed door dit beleid. De andere domeinen zijn verder wel allemaal in meer of mindere mate relevant. Bij deze beleidsoptie is het van belang dat er geen (substantiële) ontwikkelingen aan de autowegen of uitbreidingen van het OV-netwerk gerealiseerd worden. In deze optie wordt vooral ingezet op het toegankelijker maken van het OV, bijvoorbeeld door goede (overstap)faciliteiten, een betere aansluiting tussen het OV en fietspaden of andere initiatieven die het gebruik van het OV aantrekkelijker maken. Ook langzaam verkeer wordt gestimuleerd door bijvoorbeeld extra en snellere fietsverbindingen. Extra fietsverbindingen kunnen in combinatie met het steeds populairder worden van de elektrische fiets een goede stimulans zijn om vaker de fiets in plaats van de auto te gebruiken. Verder kan er worden ingezet op meer wandelroutes door de gemeente, waarbij ook de recreatieve functie van belang is. Bij de ruimtelijke inpassing van nieuwe ontwikkelingen kan de nadruk op langzaam verkeer zich uiten in aandacht voor loop- en fietsbereikbaarheid, zodat dagelijkse ritten niet met de auto worden gedaan. Daarnaast kunnen de centra autoluw worden ingericht waardoor er meer ruimte is voor langzaam verkeer.
Kruispunten kunnen zo worden ingericht dat wandelaars en fietsers prioriteit krijgen boven het gemotoriseerde wegverkeer. Door de inzet op OV en langzaam verkeer wordt een mobiliteitstransitie verwacht, al is de mate waarin deze optreedt niet vooraf in te schatten. Gezien het huidige mobiliteitsprofiel, gericht op de auto, en de lage
blad 57 van 119
datum 15 maart 2024 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport
dichtheden in de gemeente, is het niet te verwachten dat de primaire positie van de auto serieus verandert. Wel kan een substantieel deel van de ritten worden gesubstitueerd door de fiets en het OV. De mobiliteitstransitie leidt tot (relatief) minder auto’s. Deze afname zorgt voor minder stikstofdioxide en fijnstof uitstoot, wat goed is voor zowel de kwaliteit van de leefomgeving als de volksgezondheid. Autoluwe centra vergroten de leefbaarheid van de kernen ook doordat de (milieu)overlast van auto’s afneemt. Ook de verkeersveiligheid wordt verbeterd door afname van het autoverkeer. Door fietsgebruik te stimuleren gaan mensen meer bewegen wat positieve gezondheidseffecten heeft. Verbreding van bestaande fietspaden en het uitbreiden van het fietspadennetwerk kan de bereikbaarheid binnen de gemeente flink verbeteren. Vooral wanneer bedrijventerreinen en kernen die nu niet goed ontsloten zijn door het fiets- of OV-netwerk worden aangesloten. Met een elektrische fiets kunnen dan ook grotere afstanden gemakkelijk met de fiets worden afgelegd. Bijvoorbeeld voor woon-werk verkeer tussen de kernen, maar ook voor dagelijkse boodschappen of vervoer naar andere voorzieningen. Met het toegankelijker maken van het OV en het uitbreiden van het fietsnetwerk wordt de mobiliteit van inwoners van Berkelland die geen toegang tot een auto hebben verbeterd.
Het aanleggen van extra fietspaden maakt het gebied aantrekkelijker voor recreanten maar tegelijkertijd kunnen de fietspaden ook een verstoring van het landschap vormen. Wel hebben fietspaden gewoonlijk een kleinere ruimtelijke impact dan de verbreding of aanleg van autowegen (bij optie 1) heeft. Het beperken van de ruimte die beschikbaar is voor auto’s en faciliteren van langzaam verkeer kan daarnaast ruimtewinst opleveren in de kernen. Deze extra ruimte kan ingezet worden voor het realiseren van meer water en groen. Dit zorgt voor een prettigere leefomgeving maar kan tegelijkertijd ook een dubbelfunctie krijgen voor het realiseren van klimaat adaptieve maatregelen. Hierbij kan gedacht worden aan mogelijkheden om extra water op te vangen, tegengaan van het hitte-eiland effect et cetera. Beoordeling De effecten van beleidsoptie 2 hangen af van de precieze maatregelen die de gemeente neemt om het OV toegankelijker te maken en langzaam verkeer te stimuleren en de impact daarvan. Uitgaande van een mobiliteitstransitie is de volgende beoordeling van beleidsoptie 2 van toepassing: Vitaal platteland & economie: Verbetering van de multimodale bereikbaarheid is zowel voor de mogelijkheden in het buitengebied positief, als waardevol voor op bedrijventerreinen. Dit leidt tot een positieve beoordeling.