Bijlage 3 Eindrapport onderzoek zwembaden en binnensportaccommodaties - Berkelland
Tekst van het document
bergen. Gesprekken vinden plaats over de verdeling van verantwoordelijkheden om-
functie ter overbrugging en zal het gebruik intensiever zijn. Met een bezetting van 57%
trent eigendom, beheer en exploitatie.
overdag biedt gymzaal Noord ruimte voor extra gebruik. Neede Ruurlo Sporthal Ruurlo:
Sport- en recreatiecentrum ’t Spilbroek: Sporthal ’t Spilbroek dateert uit 1976 en is technisch en economisch afgeschreven. Dit
Het besluit is genomen om ter vervanging van sporthal Rikkenhage een nieuwe sporthal
geldt niet voor het zwembad dat is gerealiseerd in 1996. De sporthal kent doordeweeks
te realiseren op locatie De Meene. Met de nieuwe sporthal wordt de capaciteit uitgebreid
overdag (bewegingsonderwijs) een prima bezetting en ’s avonds (sport) een redelijke
van 3 naar 4 zaaldelen.
bezetting. Binnen afzienbare tijd zal ook deze sporthal vervangen moeten worden.
Voor de realisatie van de nieuwe sporthal is door de gemeente € 8 miljoen gereser-
Optisport Berkelland treedt op als eigenaar, beheerder en exploitant van ’t Spilbroek
veerd. Door Synarchis is in beeld gebracht dat dit kosten substantieel hoger zijn als
(en van buitenbad ’t Vinkennest) en is tot 2032 risicodragend verantwoordelijk voor on-
gevolg van onder meer de ontwikkeling van de bouwprijzen en de locatiegebonden kos-
derhoud en instandhouding. Optisport wenst van de gemeente duidelijkheid over het
ten als gevolg van realisatie bij De Meene.
toekomstperspectief van ’t Spilbroek.
19
Sportzaal Oranjelaan en gymzaal Dumas:
Gymzaal De Benneker (Gelselaar):
Deze accommodaties dateren respectievelijk van 1974 en 1958 en zijn daarmee even-
Op onderdelen vergelijkbaar met de situatie in Beltrum (2.800 inwoners) en Rekken
eens technisch en economisch afgeschreven. Op basis van dit onderzoek moet de ge-
(1.300 inwoners) is ook in Gelselaar (300 inwoners) sprake van een ambitie om de
meente duidelijkheid krijgen wat het toekomstperspectief is van deze accommodaties.
gymzaal (bouwjaar 1988) te ontwikkelen tot een meer multifunctionele accommodatie. De gymzaal maakt onderdeel uit van een sportcomplex (voetbalvereniging EGVV). De
Overige kernen
gemeente is eigenaar. Beheer en exploitatie zijn uitbesteed aan EGVV.
Sporthal De Sonders (Beltrum):
Vanuit de Dorpendeal moeten scenario’s voor een multifunctionele accommodatie op
Sinds 2021 zijn de gemeente en sportcentrale VIOS in gesprek over de privatisering
haalbaarheid worden getoetst. Door de gemeente is becijferd dat de sloopkosten van
van sporthal De Sonders en de ontwikkeling van een multifunctionele accommodatie in
de gymzaal € 40.000 bedragen en dat nog een boekwaarde op de gymzaal rust van
Beltrum (‘beperking van het aantal daken’), waarin naast sport ook cultuur, ontmoeting
€ 70.000.
en grootschalige evenementen plaats moeten kunnen vinden. In het kader van een Dorpendeal voor Beltrum (‘inzet en investering van partijen voor het verhogen van de aantrekkelijkheid, vitaliteit en sociale verbondenheid van een dorp’) moet het plan van de sportcentrale verder worden onderzocht op haalbaarheid. Sporthal De Sonders, gerealiseerd in 1966, is aan vervanging toe. De zeer lage bezetting overdag (bewegingsonderwijs) en de beperkte bezetting ’s avonds wijzen uit dat sprake is van overcapaciteit. De verwachting is gerechtvaardigd dat in de toekomst volstaan kan worden met een sportzaal in plaats van een sporthal. Gymzaal Rekken: Vergelijkbaar met de situatie in Beltrum wordt ook in Rekken nagedacht over de manier waarop de aantrekkelijkheid, vitaliteit en sociale verbondenheid in het dorp behouden kan blijven en hoe multifunctioneel gebruik en clustering van accommodaties daar een rol in kunnen spelen. Naast het natuurbad fungeren in Rekken de twee kerken en buitensportcomplex ’t Asterloo met gymzaal (foto) als ontmoetingsplek. Gymzaal Rekken is gerealiseerd in 1987 en wordt overdag (bewegingsonderwijs) beperkt gebruikt, maar kent ’s avonds wel een redelijk bezetting. Idee van onder meer de dorpscoöperatie Rekken is om functies toe te voegen aan de gymzaal om zo de maatschappelijke activiteiten en waardes meer te concentreren.
20
4.
Toekomstperspectief
Komt tot een lange termijnplanning voor het benodigde aanbod en pakt op basis van deze planning een proactieve rol door vraag en aanbod bij elkaar te brengen. Het stre-
In dit hoofdstuk wordt richting gegeven aan de toekomst van de zwembaden in binnensport-
ven daarbij is om zo min mogelijk overcapaciteit / leegstand te hebben door een gerichte
accommodaties in Berkelland, zowel in aanbod als in de wijze van eigendom, beheer en
behoeftebepaling en -monitoring en door zoveel mogelijk flexibiliteit en multifunctionali-
exploitatie.
teit in de accommodaties.
In het eerste deel van dit hoofdstuk wordt aan de hand van kaders en scenario’s een voor-
Doelen met betrekking tot het aanbod van zwembaden en binnensportaccommodaties zijn:
stel voor een passend, toekomstbestendig aanbod van zwembaden en binnensportaccom-
1. Het binnen de financiële kaders voor de lange termijn in stand houden van een gevari-
modaties voor de komende jaren gepresenteerd.
eerd en kwalitatief toekomstbestendig aanbod van zwembaden en binnensportaccommodaties.
In het tweede deel wordt een voorstel gedaan voor een adequate publiek / private verant-
2. Daar waar sprake is van substantiële en structurele overcapaciteit worden maatregelen
woordelijkheidsverdeling op basis van een beschouwing en beoordeling van de meest voor-
genomen om aan deze onwenselijke situatie een einde te maken en het aanbod beter
komende beheervormen bij zwembaden en binnensportaccommodaties.
af te stemmen op de (ontwikkeling in de) vraag.
4.1
Passend en toekomstbestendig aanbod
4.1.1
Kaders
Zoals uit de inventarisatie (hoofdstuk 2) is op te maken beschikt de gemeente Berkelland over een uitgebreid aanbod van zwembaden en binnensportaccommodaties, verspreid over de verschillende dorpen. Er is sprake van een relatief oud accommodatiebestand en
Met inachtneming van de uitkomsten van de inventarisatie (hoofdstuk 2) en de trends en
er is op onderdelen sprake van overcapaciteit, zowel op het gebied van de zwembaden als van de binnensportaccommodaties.
ontwikkelingen (hoofdstuk 3) zijn in deze paragraaf uitgangspunten en doelen geformuleerd voor het aanbod van de zwembaden en binnensportaccommodaties.
Vanuit het streven naar kwaliteit en efficiëntie staat de gemeente in beginsel positief tegenover de ontwikkeling van ofwel geclusterde, multifunctionele dorpsaccommodaties, ofwel
De gemeente Berkelland:
nieuwe, dorpsgrensoverschrijdende accommodaties. Als uitgangspunt geldt dat nieuwe ac-
Ziet zwembaden en binnensportaccommodaties niet als doel maar als middel om de
commodaties moeten bijdragen aan het beperken van de overcapaciteit. Dit betekent dat
inhoudelijk doelstellingen te behalen, zoals opgenomen in het Coalitieakkoord, het be-
nieuwbouw altijd gepaard zal gaan met sluiting van bestaande accommodaties.
weeg- en sportakkoord en de sport- en beweegvisie. Deze accommodaties zijn van groot belang voor sport en bewegen, het elkaar ontmoeten, het laten ontstaan van so-
In geval van een bezetting van binnensportaccommodaties van 40 tot 65% moet onder-
ciale verbanden, de bevordering van deelname aan de samenleving en uiteindelijk in
zocht worden welke mogelijkheden er zijn om de bezettingsgraad op het niveau ‘goed’ te
algemene zin de leefbaarheid in de gemeente en in de verschillende dorpen van Ber-
krijgen (meer dan 65%). Als structureel sprake is van een bezettingsgraad van minder dan
kelland.
40% dan kan dit leiden tot de keuze om accommodaties te sluiten en gebruikers elders (al
Draagt met het particulier initiatief (met name verenigingen en beheerders / exploitan-
dan niet buiten het dorp) te huisvesten. Bij dergelijke keuzes zullen niet alleen financiële,
ten) zorg voor een aanbod van accommodaties dat alle inwoners bereikt.
maar ook maatschappelijke aspecten een rol moeten spelen.
21
4.1.2
Financiën
Doelen met betrekking tot de financiën van de zwembaden en binnensportaccommodaties
3. Een doelmatig scenario, waarin een efficiënte afstemming van vraag en aanbod leidend is.
zijn: 1. De focus is niet alleen gericht op de kosten maar zeker ook op de maatschappelijke
4.2.1
Basisscenario: huidig aanbod in stand houden
waarde. Een laagdrempelig, aantrekkelijk aanbod van zwembaden en binnensportac-
In dit scenario wordt het huidige aanbod van zwembaden en binnensportaccommodaties
commodaties draagt bij een gezond sport- en beweegklimaat en aan een vitale samen-
in stand gehouden. Dit heeft de volgende consequenties:
leving. 2. De geldstromen die betrekking hebben op de zwembaden en binnensportaccommoda-
Er blijft sprake van overcapaciteit bij de zwembaden en binnensportaccommodaties. De veroudering van het accommodatiebestand neemt verder toe met als gevolg be-
ties zijn transparant (denk aan: kapitaallasten, onderhoud- en instandhoudingskosten
perkte mogelijkheden van verduurzaming en hogere onderhouds-/renovatiekosten.
en overige exploitatielasten).
Een kwaliteitsimpuls die samenhangt met nieuwe accommodaties blijft uit, wat uiteindelijk ten koste gaat van het sport- en beweegklimaat in Berkelland.
Net als iedere andere gemeente in Nederland verstrekt de gemeente Berkelland jaarlijks substantiële bijdragen aan de exploitatie, het onderhoud en de instandhouding van zwem-
In het volgende overzicht is een indicatie gegeven van de financiële consequenties van dit
baden en binnensportaccommodaties. Door deze financiële ondersteuning kunnen organi-
scenario.
saties en individuele burgers tegen betaalbare tarieven gebruik maken van deze accommodaties. Dit vertegenwoordigt een niet te onderschatten maatschappelijke waarde en draagt bij aan een gezond sport- en beweegklimaat en een vitale samenleving. Om een goede discussie te kunnen voeren over de maatschappelijke waarde in relatie tot de kostprijs van bestaande en nieuwe accommodaties is inzicht nodig in alle baten en lasten. Dit geldt zowel voor de door de gemeente beheerde accommodaties, als voor de accommodaties die door private partijen worden geëxploiteerd. Dit betreft ook de kosten die verband houden met het onderhoud en de instandhouding van accommodaties voor de
Huidig aanbod in stand houden Jaarlasten gemeentelijke accommodaties 2022 - sporthallen - gymzalen subtotaal: Subsidies / vergoedingen 2023 - stichting 't Timpke - Optisport Berkelland - stichting zwembad Ruurlo - stichting natuurbad Rekken subtotaal:
2023-2032 € € €
310.161 177.611 487.772
€ 441.398 € 471.904 € 231.854 € 17.618 € 1.162.774
lange termijn (planmatig onderhoud, met inbegrip van renovaties en vervangingsinvesteTotale jaarlijkse gemeentelijke bijdrage
ringen).
4.2
Scenario’s toekomst zwembaden en binnensportaccommodaties
Om richting te geven aan het toekomstig aanbod van zwembaden en binnensportaccommodaties kan gedacht worden in scenario’s. In deze paragraaf worden de volgende scenario’s beschouwd: 1. Een basisscenario, waarin het huidige aanbod in stand wordt gehouden.
€ 1.650.546
Toelichting: De bedragen in het overzicht zijn eerder weergegeven in paragraaf 2.1.3. Bij deze bedragen moeten de volgende aanvullingen / kanttekeningen worden geplaatst: In de jaarlasten van de door de gemeente beheerde en geëxploiteerde sporthallen en gymzalen zijn geen directe en indirecte personeelskosten meegenomen.
2. Een budgetneutraal scenario, waarin de huidige gemeentelijke bijdrage leidend is.
22
De in 2023 door de gemeente verstrekte subsidies / vergoedingen zijn waarschijnlijk
indicatie: iedere investering van € 1 miljoen leidt tot een kapitaallast van € 40.000 in jaar
niet toereikend voor sluitende begrotingen. Exploitanten houden rekening met de
1 op basis van lineaire afschrijving in gemiddeld 40 jaar tegen een rente van 1,5%.
volgende begrotingstekorten in 2023:
Sanering van het accommodatiebestand en gebrek aan ruimte om te investeren in
Stichting ’t Timpke: € 200.000.
nieuwe accommodaties leidt tot verschraling van het sport- en beweegklimaat in Ber-
Optisport Berkelland: € 215.000.
kelland en draagt niet bij aan de beleidsdoelen op het gebied van sport en bewegen.
Stichting zwembad Ruurlo: € 123.500. In de gemeentelijke bijdrage is rekening gehouden met onderhoudskosten die zijn
In dit scenario heeft de gemeente de meeste vrijheid bij het buiten gebruik stellen van de
opgenomen in meerjaren onderhoudsplannen voor de komende 10 jaar. Inzicht in
accommodaties waarvoor zij zelf verantwoordelijk is. In de vorige paragraaf is in beeld ge-
de kosten van instandhouding voor 10 tot 20 jaar met inbegrip van renovaties en
bracht dat de totale jaarlasten van de gemeentelijke accommodaties circa € 488.000 be-
verduurzaming ontbreekt.
dragen. In de volgende overzichten zijn de financiële gevolgen van buiten gebruikstelling
Met betrekking tot het sporthalvraagstuk in Ruurlo is recent door Synarchis in beeld
per accommodatie in beeld gebracht.
gebracht wat de kosten zijn van instandhouding van sporthal Rikkenhage voor een periode van 5 jaar. Deze kosten zijn geraamd op € 482.000 (inclusief BTW). De gemeente stelt subsidie beschikbaar voor het onderhoud van de gymzalen die onderdeel uitmaken van multifunctionele dorpsaccommodaties. Door NIBAG zijn meerjaren onderhoudsplannen 2017-2036 opgesteld voor de accommodaties in
Sporthallen / sportzaal Negatief exploitatiesaldo MJOP 2023-2032 (gemiddeld) Kapitaallasten totaal jaarlasten: Boekwaarde (eind 2023)
Pickerhal € 104.005 € 60.880 € 2.007 € 166.892 € 45.936
De Sonders € 21.095 € 30.424 € 6.203 € 57.722 € 151.067
Oranjelaan € 24.600 € 28.539 € € 53.139 € -
algemeen € 32.408 € € € 32.408 € -
Gymzalen Negatief exploitatiesaldo MJOP 2023-2032 (gemiddeld) Kapitaallasten totaal jaarlasten: Boekwaarde (eind 2023)
Dumasweg € 12.720 € 24.715 € € 37.435 € -
€ € € € €
Noord 9.103 13.896 1.678 24.677 287
De Rekstok € 20.527 € 31.263 € € 51.790 € -
€ € € € €
Geesteren (De Zunnekamp), Gelselaar (De Benneker), Haarlo (’t Stieltjen), Rietmolen en Noordijk (’t Haarhoes). De gemiddelde jaarlijkse onderhoudskosten bedragen in totaal ruim € 135.000. Niet bekend is welk deel van deze kosten betrekking heeft op de gymzalen.
4.2.2
Rekken 17.651 20.434 6.423 44.508 158.733
algemeen € 19.201 € € € 19.201 € -
Budgetneutraal scenario: huidige gemeentelijke bijdrage leidend
In dit scenario is uitgangspunt dat de gemeentelijke bijdrage aan de zwembaden en bin-
Toelichting:
nensportaccommodaties nagenoeg gelijk blijft. In de vorige paragraaf is berekend dat het
Logischerwijs zijn de grootste besparingen te realiseren door sluiting van de Pickerhal.
om een bijdrage gaat van minimaal € 1,7 miljoen met de daarbij behorende aanvullingen /
Een dergelijke ingreep heeft uiteraard ook de grootste maatschappelijke effecten.
kanttekeningen. Dit scenario heeft de volgende consequenties:
Als de gemeente bijvoorbeeld besluit om sportzaal Oranjelaan buiten gebruik te stellen
Met het oog op het oude accommodatiebestand en de daarmee verband houdende
dan levert dit een besparing op van ruim € 53.000 met als kanttekeningen:
stijging van de kosten moet gesneden worden in het accommodatiebestand om de hui-
De twee scholen (De Marke en Kardinaal Alfrinkschool) moeten worden onderge-
dige gemeentelijke bijdrage gelijk te houden.
bracht in één van de drie gymzalen in Neede of in de Pickerhal. Gegeven de bezet-
Gegeven de aanwezige overcapaciteit is hier ruimte voor. Er kan in dit scenario echter
ting van Oranjelaan overdag (ongeveer 50%) en de bezetting van de overige
niet of nauwelijks geïnvesteerd worden in nieuwe accommodaties, omdat deze inves-
accommodaties kan dit. Dit geldt ook voor het beperkte sportgebruik van sportzaal
teringen resulteren in nieuwe kapitaallasten (lees: een hogere gemeentelijke bijdrage).
Oranjelaan (gymnastiek, judo en volleybal).
Op de huidige verouderde accommodaties rusten nauwelijks nog kapitaallasten. Ter 23
Bestaand Accommodatie Zaaldelen Inwoners Inwoners / zaaldeel
In het negatief exploitatiesaldo is een verhuuropbrengst opgenomen van ruim € 4.000. Als het gebruik verplaatst kan worden naar een andere accommodatie dan neemt de besparing nog met dit bedrag toe. Voordeel is dat op deze accommodatie geen boekwaarde meer rust. Geen rekening is gehouden met sloopkosten en mogelijke opbrengsten van herontwikkeling van deze locatie.
4.2.3
Doelmatig scenario: efficiënte afstemming van vraag en aanbod leidend
In dit scenario is leidend welk aanbod van zwembaden en binnensportaccommodaties de komende jaren nodig is op basis van efficiënt gebruik. Aan dit scenario kleven niet de nadelen van de eerder beschreven scenario’s. Met dit scenario wordt aangesloten worden bij de kaders, zoals beschreven in paragraaf 4.1.1. Door overcapaciteit weg te nemen ontstaat ruimte om te investeren in kwaliteit en een impuls te geven aan een gezond sport- en beweegklimaat in Berkelland.
Borculo - 't Timpke - Noord - Staring College Herenlaan - Staring College Beukenlaan - Schoollaan - Octopus - Isidorusweg Eibergen - Pickerhal - De Rekstok - 't Simmelink
sporthal gymzaal gymzaal gymzaal 2 gymzalen gymzaal gymzaal
sporthal gymzaal gymzaal
Neede - 't Spilbroek - Oranjelaan - Dumasweg - De Diekmaat - De Leeuwerik
sporthal sportzaal gymzaal gymzaal gymzaal
3 1 1 1 2 1 1 10
7.800
780
6 1 1 8
11.200
1.400
3 2 1 1 1 8
9.300
1.163
3 1 4
7.800
1.950
In de volgende paragraaf worden voorstellen gepresenteerd voor dit scenario.
Ruurlo - Rikkenhage - Schoolstraat
4.3
Voorstellen efficiënte afstemming vraag en aanbod
Geesteren - Dorpshuis De Zunnekamp
gymzaal
1
1.300
1.300
4.3.1
Binnensportaccommodaties
Gelselaar - De Benneker
gymzaal
1
600
600
horende zaaldelen en inwonersaantallen per dorpskern.
Haarlo - Dorpshuis 't Stieltjen
gymzaal
1
700
700
Toelichting:
Beltrum - De Sonders
sporthal
3
2.800
933
Rekken - Rekken
gymzaal
1
1.300
1.300
Rietmolen - Dorpshuis Rietmolen
gymzaal
1
1.000
1.000
Noordijk - Dorpshuis 't Haarhoes
gymzaal
1
200
200
39
44.000
1.128
In het volgende overzicht is het huidige accommodatiebestand weergegeven met de bijbe-
Momenteel kunnen de inwoners van Berkelland gebruik maken van 39 zaaldelen, verspreid over de verschillende dorpskernen. Dit betekent dat gemiddeld voor iedere 1.128 inwoners een zaaldeel (het equivalent van een gymzaal) beschikbaar is. Borculo spant de kroon met tien zaaldelen. Dit wordt vooral veroorzaakt door de concentratie van onderwijsinstellingen in het buurtschap Leo-stichting. De verhouding zaaldeel per aantal inwoners wordt beïnvloed door de kleine dorpskernen die beschikken over een gymzaal, meestal als onderdeel van een multifunctionele
sporthal gymzaal
Totaal:
accommodatie.
24
Op basis van een efficiëntere verhouding tussen vraag en aanbod is in het volgende over-
In het voorstel zijn in groen de realisatie van vervangende nieuwe accommodaties weerge-
zicht een voorstel gedaan voor een substantiële beperking van het aantal zaaldelen.
geven en in rood de accommodaties die gesloten kunnen worden. In totaal wordt het aantal zaaldelen met acht teruggebracht (equivalent van twee sporthallen en een sportzaal). Voor
Voorstel Accommodatie Zaaldelen Inwoners Inwoners / zaaldeel Borculo - 't Timpke - Noord - Staring College Herenlaan - Staring College Beukenlaan - Schoollaan - Octopus - Isidorusweg Eibergen - Pickerhal - De Rekstok - 't Simmelink
gen die reeds in gang zijn gezet. sporthal gymzaal gymzaal gymzaal 2 gymzalen gymzaal gymzaal
sporthal gymzaal gymzaal
Neede - 't Spilbroek - Oranjelaan - Dumasweg - De Diekmaat - De Leeuwerik
een deel wordt geanticipeerd op onderzoeken die al eerder zijn uitgevoerd en ontwikkelin-
sporthal sportzaal gymzaal gymzaal gymzaal
5 1 1 1 2 1 1 9 3 1 1 4 3 2 1 1 1 7
In het vervolg van deze paragraaf wordt het voorstel per dorpskern toegelicht. Voor de grotere dorpskernen Eibergen en Ruurlo ontstaat een vergelijkbare verhouding van het aantal inwoners per zaaldeel. Door het grotere aantal gymzalen in Neede en met name 7.800
867
Borculo is in deze dorpskernen sprake van minder inwoners per zaaldeel. Borculo:
11.200
2.800
Het voorstel sluit aan bij de bevindingen uit het onderzoek van M3V (oktober 2022). Met de investering in een uitbreiding van sporthal ‘t Timpke van drie naar vijf zaaldelen en de sluiting na ingebruikname van de gymzalen Noord en Staring College Herenlaan en Beukenlaan wordt voldaan aan de behoefte aan bewegingsonderwijs. Met vijf zaaldelen
9.300
1.329
krijgt de sporthal lucht om de huidige hoge bezettingsgraad wat te verlagen en de sport beter te faciliteren.
Ruurlo - Rikkenhage - Schoolstraat
sporthal gymzaal
3 1 3
7.800
2.600
baan is de urgentie van de uitbreiding van sporthal ’t Timpke hoog. De begrote investering bedraagt € 4 tot € 5 miljoen.
Met de nieuwbouw van het Staring College en de ontwikkeling van Campus De Wild-
Geesteren - Dorpshuis De Zunnekamp
gymzaal
1
1.300
1.300
Gelselaar - De Benneker
gymzaal
1
600
600
Haarlo - Dorpshuis 't Stieltjen
gymzaal
1
700
700
Beltrum - De Sonders
sportzaal
2
2.800
1.400
Rekken - Rekken
gymzaal
1
1.300
1.300
Uit het laatste overzicht in bijlage 1 blijkt dat de twee gymzalen Schoollaan en gymzaal Octopus goed gebruikt worden. Gymzaal Isidorusweg wordt overdag redelijk bezet. Eibergen: Het voorstel sluit aan bij de resultaten van het onderzoek dat in 2022 door Synarchis is uitgevoerd. Bij de vervanging van de Pickerhal kan volstaan worden met een enkele in plaats van een dubbele sportzaal en kan gymzaal De Rekstok buiten gebruik worden gesteld.
Rietmolen - Dorpshuis Rietmolen
gymzaal
1
1.000
1.000
Met de investering in een vervangende nieuwe sporthal is een bedrag gemoeid van ruim € 8 miljoen (inclusief BTW) en een jaarlast van € 557.500 met als belangrijkste
Noordijk - Dorpshuis 't Haarhoes
gymzaal Totaal:
1
200
200
31
44.000
1.419
element de kapitaallasten van € 411.000. Ter vergelijking: de huidige jaarlasten van de Pickerhal bedragen nog geen € 170.000, waarvan € 2.000 kapitaallasten.
25
Het meerjaren onderhoudsplan 2023-2032 voor de Pickerhal wijst uit dat het gemiddeld
Rikkenhage en gymzaal Schoolstraat is besloten een nieuwe sporthal te realiseren met
budget voor onderhoud en instandhouding € 60.000 per jaar bedraagt. Op basis daar-
vier zaaldelen (één zaaldeel specifiek ingericht voor de gymnastiekvereniging).
van is vervanging van de Pickerhal minder urgent. Winterseizoen - november 2022 (seizoen 2022-2023) maandag-vrijdag zaterdag zondag 08:30-15:30 15:30-18:00 18:00-23:00 08:30-18:00 18:00-23:00 08:30-18:00 18:00-23:00 Rikkenhage 57% 64% 77% 74% 60% 63% 40% Schoolstraat 44% 60% 70% 47% 0% 0% 0% gemiddeld: 51% 62% 74% 61% 30% 32% 20%
Ruurlo
Neede: Sporthal ’t Spilbroek (1976), sportzaal Oranjelaan (1974) en gymzaal Dumas (1958) zijn technisch en economisch afgeschreven. Uit het volgende overzicht blijkt dat de bezetting overdag (bewegingsonderwijs) redelijk tot goed is, maar dat er overcapaciteit is voor de sport.
De realisatie van een sporthal met vier zaaldelen is voor de sport wenselijk, maar voor het bewegingsonderwijs niet noodzakelijk. Met het handhaven van vier zaaldelen in
Winterseizoen - november 2022 (seizoen 2022-2023) Neede maandag-vrijdag zaterdag zondag 08:30-15:30 15:30-18:00 18:00-23:00 08:30-18:00 18:00-23:00 08:30-18:00 18:00-23:00 't Spilbroek 77% 15% 48% 33% 0% 0% 0% Oranjelaan 51% 20% 36% 0% 0% 16% 0% Dumasweg 47% 0% 32% 21% 0% 0% 0% gemiddeld: 59% 12% 39% 18% 0% 5% 0%
Ruurlo wordt ook niet voldaan aan het doel om de overcapaciteit in Berkelland tegen te gaan. Voor de realisatie van de sporthal met vier zaaldelen op locatie De Meene is door de gemeente € 8 miljoen gereserveerd. Op basis van aanvullend onderzoek door Synarchis wordt de totale investering inmiddels op bijna € 17 miljoen geschat. Beoogd wordt het Programma van Eisen voor de nieuwe sporthal zodanig aan te passen dat realisatie
Het voorstel is om de capaciteit in Neede met één of mogelijk zelfs twee zaaldelen te beperken, mede afhankelijk van het gebruik en het toekomstperspectief van de gymzalen De Diekmaat en De Leeuwerik. Uitgangspunt is dat een sporthal voor Neede behouden blijft. Dit leidt tot de volgende scenario’s:
mogelijk is voor een budget van € 12,5 miljoen. Vanuit de hierboven weergegeven bezetting is het voorstel te heroverwegen of volstaan kan worden met een sporthal van drie zaaldelen. Dit kan betekenen dat een deel van het sportgebruik verplaatst moet worden naar andere accommodaties in Berkelland.
Korte termijn (0-5 jaar): sluiting van gymzaal Dumasweg en herhuisvesten van de gebruikers in de overige accommodaties in Neede. Middellange termijn (10 jaar): realisatie van een nieuwe sporthal (drie zaaldelen) ter vervanging van sporthal ’t Spilbroek (drie zaaldelen) en realisatie van een nieuwe gymzaal of sportzaal ter vervanging van sportzaal Oranjelaan. Alternatief is een nieuwe sporthal met vier zaaldelen, eventueel aangevuld met een nieuwe gymzaal. De realisatie van een nieuwe sporthal sluit daarmee aan op het aflopen van het contract met Optisport Berkelland (zie ook paragraaf 4.3.2). Ruurlo: Uit het volgende overzicht blijkt dat de bezetting van de accommodaties in Ruurlo overdag redelijk is en ’s avonds en in het weekend goed. Ter vervanging van sporthal
Beltrum: De toekomst van sporthal De Sonders (1966) kan niet los worden gezien van de ontwikkeling van een multifunctionele accommodatie in Beltrum, waar de gemeente en sportcentrale VIOS het gesprek over voeren. Op basis van het gebruik en de bezetting van De Sonders moet uitgangspunt van dit gesprek zijn dat de sporthal te zijner tijd wordt vervangen door een sportzaal. Nieuwbouw heeft als voordeel dat een integraal lange termijn perspectief voor de multifunctionele accommodaties wordt gecreëerd. Overige dorpskernen: De overige dorpskernen beschikken alle over een gymzaal, in de meeste gevallen als geïntegreerd onderdeel van een multifunctionele dorpsaccommodatie. Zoals in paragraaf 2.1.2 weergegeven is de bezetting van deze gymzalen meestal beperkt. Dit doet
26
echter niets af aan de noodzaak om ook in deze dorpen huisvesting te bieden aan het
De post (dotatie voor planmatig) onderhoud is berekend op 1% van de investeringskos-
bewegingsonderwijs, maar ook niet aan de maatschappelijke waarde van deze gymza-
ten (kengetal).
len. De dorpsaccommodaties met hun gymzalen zijn een plek waar mensen samen
Het derde element van de jaarlasten heeft betrekking op de exploitatie (saldo van baten
sporten en bewegen en elkaar ontmoeten. Ze dragen bij aan de leefbaarheid in de ver-
en lasten). In algemene zin is daar geen indicatie van te geven.
schillende dorpen van Berkelland. De instandhouding van de gymzalen moet vanuit dit perspectief gezien worden in relatie
4.3.2
tot een passend maatschappelijk voorzieningenniveau per dorpskern en de rol die mul-
Overcapaciteit (inefficiëntie in de afstemming van vraag en aanbod) is niet alleen aanwezig
tifunctionele accommodaties (combinaties van onderwijs, sport, welzijn en cultuur)
bij de binnensportaccommodaties, maar ook bij de zwembaden. In paragraaf 2.2.2 is vast-
daarin spelen.
gesteld dat de binnenbaden in Berkelland (’t Timpke en ’t Spilbroek) goed bezocht worden,
Zwembaden
maar dat met name in ’t Timpke meer capaciteit aanwezig is dan nodig. Voor de buitenbaMet het verouderde accommodatiebestand staat de gemeente Berkelland de komende ja-
den (De Meene en ’t Vinkennest) geldt dat ze niet alleen goed bezocht worden, maar ook
ren voor vervangingsinvesteringen. De investeringen zijn afhankelijk van de specifieke in-
een hoge bezettingsgraad kennen.
richtingswensen en de locatie gebonden aspecten. In het volgende overzicht zijn indicaties gegeven van de investeringskosten en jaarlasten die in de basis verband houden met de
Het in 1992 vernieuwde en uitgebreide zwembad ’t Timpke is aan renovatie toe. Hiervoor
verschillende typen standaard binnensportaccommodaties.
is door de stichting een plan opgesteld. Zwembad ’t Spilbroek dateert van 1996 en maakt
Binnensportaccommodaties Gymzaal van 12 x 21 x 5,5 meter (VNG) Gymzaal van 14 x 22 x 5,5 meter (KVLO) Sportzaal van 26 x 28 x 7 meter (2 zaaldelen) Sporthal van 24 x 44 x 7 meter (3 zaaldelen)
bvo in m2 462 592 1.294 1.684
investeringskosten indicatie jaarlasten (excl. BTW) excl. BTW incl. BTW kapitaallasten onderhoud € 1.600.000 € 2.000.000 € 64.000 € 16.000 € 2.000.000 € 2.500.000 € 80.000 € 20.000 € 4.500.000 € 5.500.000 € 180.000 € 45.000 € 5.800.000 € 7.000.000 € 232.000 € 58.000
onderdeel uit van het gelijknamige sport- en recreatiecentrum. Optisport treedt op als eigenaar, beheerder en exploitant (ook van ’t Vinkennest). Het contract met Optisport loopt tot 2032. Met het oog op de leeftijd van de binnenbaden en het aflopende contract met Optisport is
Toelichting:
2032 een ijkpunt voor een nieuwe, passende en centraal gelegen zwemvoorziening in Ber-
Bij de afmetingen van de vier typen basis binnensportaccommodaties is aangesloten
kelland. Op basis van het verzorgingsgebied zijn in het volgende overzicht twee configura-
bij de landelijk gangbare maatvoering, waar wel onderscheid is gemaakt tussen VNG
ties uitgewerkt voor zo’n accommodatie.
en KVLO richtlijnen voor een gymzaal. Het betreft basisaccommodaties waarbij geen rekening is gehouden met specifieke aanpassingen als gevolg van gebruikerswensen. Bij de investeringskosten gelden de volgende uitgangspunten: Er is geen rekening gehouden met grondkosten en locatie gebonden investeringen Er is wel rekening gehouden met terreinrinrichting, een post onvoorzien van 10% en prijsstijgingen tot oplevering van 5% per jaar tot oplevering in de eerste helft van
Configuratie nieuw zwembad Variant 1 - 6-baans wedstrijdbad van 25 x 16 meter - doelgroepen-/instructiebad van 16 x 10 meter Variant 2 - 6-baans wedstrijdbad van 25 x 16 meter - doelgroepen-/instructie-/recreatiebad van 250 m 2 - peuter-/kleuterbad van 50 m 2
bvo in m 2 3.132
investeringskosten indicatie jaarlasten (excl. BTW) excl. BTW incl. BTW kapitaallasten onderhoud € 18.000.000 € 21.800.000 € 720.000 € 180.000
3.785
€
21.500.000 €
26.000.000 €
860.000 €
215.000
2026. Prijspeil is 2023. De kapitaallasten zijn berekend voor jaar 1 op basis van lineaire afschrijving in gemid-
Variant 1 is te kenschetsen als een functioneel bad waarmee alle zwembadbezoekers goed
deld 40 jaar en tegen een rente van 1,5%.
bediend worden, maar dat niet is ingericht op recreatieve bezoekers. In variant 2 is wel rekening gehouden met faciliteiten voor recreatief zwemmen door een gecombineerd 27
doelgroepen-/instructie-/recreatiebad en een peuter-/kleuterbad (foto). De beperkt recreatieve functie van variant 2 kan nog geoptimaliseerd worden met een buitenbad (ter vervan-
Als toegewerkt wordt naar een nieuw, gecombineerd zwembad rond 2032/2033, dan bete-
ging van één van de huidige buitenbaden). Een mogelijk uitwerking van variant 2 (zonder
kent dit dat onderhoud en instandhouding van de huidige binnenbaden in dat perspectief
buitenbad) is verbeeld in de volgende plattegrond (referentie: zwembad Aquarena in Em-
moet worden gezien. Dit geldt ook voor investeringen in verduurzaming en in verbetering
men), waarbij overigens het 6-baans wedstrijdbad is aangeduid als doelgroepenbad en het
van de functionaliteit, zoals een beweegbare bodem in ’t Timpke.
doelgroepen-/instructie-/recreatiebad als recreatiebad.
4.4
Verdeling publieke en private verantwoordelijkheden
In veel gemeenten, en zeker in heringedeelde gemeenten, is op het gebied van de verdeling van verantwoordelijkheden met betrekking tot eigendom, beheer en exploitatie van maatschappelijke accommodaties sprake van een grote, historisch gegroeide, diversiteit. De gemeente Berkelland is hierop geen uitzondering. De gemeente is verantwoordelijk voor eigendom, beheer en exploitatie van diverse binnensportaccommodaties. Andere binnensportaccommodaties en zwembaden zijn uitbesteed aan stichtingen en aan een commerciële exploitant (Optisport). Iedere gemeente is vrij in de wijze waarop zij de verantwoordelijkheden op het gebied van eigendom, beheer en exploitatie regelt. Op basis van landelijke inzichten en in algemene zin gelden de volgende uitgangspunten: Eigendom, beheer en exploitatie van zwembaden en binnensportaccommodaties (verder: de beheervorm) zijn geen doel op zich maar instrumenten om maatschappelijke waarde te realiseren. Afhankelijk van de beheervorm heeft de gemeente meer of minder zeggenschap over de maatschappelijke functie van accommodaties (denk bijvoorbeeld aan openstelling, tarieven en kwaliteit van onderhoud en instandhouding) en sturing op Toelichting:
maatschappelijke waarde en effecten (bijvoorbeeld meer activiteiten, stimuleren van
Op basis van de richtlijn 200-250 bezoekers per m2 wateroppervlak voor een efficiënte
sport en bewegen, specifiek activiteitenaanbod voor kwetsbare doelgroepen en creëren
afstemming van vraag en aanbod kunnen in variant 1 (560 m2) en variant 2 (650 m2)
van samenwerking in dorpen).
respectievelijk 112.000-140.000 en 130.000-162.000 bezoekers verwelkomd worden.
Een passende beheervorm is stabiel en op continuïteit gericht en maakt het mogelijk
Momenteel worden de binnenbaden in totaal door zo’n 160.000 bezoekers bezocht,
dat accommodaties efficiënt wordt beheerd en geëxploiteerd tegen aanvaardbare (niet
waarvan iets meer dan de helft door recreatieve bezoekers in ’t Spilbroek.
per se de laagst mogelijke) gemeentelijke kosten / bijdragen.
De kapitaallasten zijn berekend voor jaar 1 op basis van lineaire afschrijving in gemiddeld 40 jaar tegen een rente van 1,5%. De post (dotatie voor planmatig) onderhoud is berekend op 1% van de investeringskosten (kengetal).
De beheervorm faciliteert en stimuleert innovatie en klantgerichtheid om goed in te kunnen spelen op veranderende omstandigheden. Ongeacht de beheervorm maakt de gemeente structureel werk van monitoring / evaluatie van overeengekomen en geleverde prestaties op basis van een adequaat planning 28
& control systeem. Er is sprake van transparante geldstromen met betrekking tot de
Gemeentelijk beheer
kosten en baten van de zwembaden en binnensportaccommodaties.
Beschouwing: Dit is de vorm waarin de gemeente Berkelland sporthallen Pickerhal en De Sonders,
In de volgende paragrafen worden de meest voorkomende beheervormen beschouwd en
sportzaal Oranjelaan en gymzalen Dumasweg, Noord, De Rekstok en Rekken heeft
beoordeeld op basis van een afwegingskader. Afhankelijk van de voorkeursvariant kunnen
georganiseerd. Betrokken beheerders zijn in dienst van de gemeente. Verantwoorde-
de consequenties in beeld worden gebracht.
lijkheden en verantwoording verlopen op basis van ambtelijke en politieke lijnen. De betreffende portefeuillehouder is bestuurlijk verantwoordelijk.
4.4.1
Beschouwing beheervormen
Dit type beheervorm geeft gemeenten maximale sturingsmogelijkheden. Maatschappe-
In deze paragraaf worden de volgende drie beheervormen nader beschouwd:
lijke ontwikkelingen, al dan niet vertaald in nieuwe (politieke) prioriteiten, kunnen mak-
1. Gemeentelijk beheer.
kelijk vertaald worden in aanpassingen van het accommodatie-, producten- en
2. Beheer door een gemeentelijk Sportbedrijf.
dienstenaanbod. Eventueel ook naar aanleiding van bezuinigingstaakstellingen.
3. Uitbesteding aan een (commerciële) marktpartij.
Met de ontwikkeling van afdelingen Vastgoed is het beheer van gemeentelijk vastgoed in gemeenten geprofessionaliseerd / verzakelijkt. Op basis van financiële transparantie
De stichtingsvorm wordt niet meegenomen in deze beschouwing. Er zijn in Nederland nog
worden accommodaties kostprijs dekkend verhuurd en wordt vanuit de afdeling Sport
veel stichtingen actief, belast met eigendom, beheer en exploitatie van zwembaden en bin-
een subsidie / vergoeding verstrekt om gebruik mogelijk te maken.
nensportaccommodaties. Stichting ’t Timpke en stichting zwembad Ruurlo zijn de lokale
Ondanks de maximale sturingsmogelijkheden heeft dit type beheervorm de afgelopen
voorbeelden. Om de volgende redenen neemt het aantal stichtingen af en worden er niet
decennia aan populariteit ingeboet. Steeds minder gemeenten beschouwen beheer en
of nauwelijks nog nieuwe stichtingen opgericht:
exploitatie van gemeentelijk vastgoed als een kerntaak. De uitvoering met de daarbij
De complexiteit van complexe, geclusterde en multifunctionele accommodaties wordt
behorende verantwoordelijkheden en risico’s wordt in steeds meer gemeenten op af-
minder aan ‘vrijwillige’ bestuurders overgelaten. Vooral voor kleinere stichtingen blijkt
stand geplaatst of uitbesteed.
het lastig om de vervanging van bestuursleden goed te regelen, hetgeen negatieve ge-
De meeste gemeenten beschouwen het eigendom van grond en opstallen wel als kern-
volgen heeft voor de kwaliteit en continuïteit van de bedrijfsvoering op langere termijn.
taak. Vanuit het eigendom kan de gemeente haar regierol op een natuurlijke wijze vorm
Met ingang van 2019 is het gelegenheid geven tot sportbeoefening onder een BTW-
geven. Het particulier initiatief beschouwt in de regel eigendom van maatschappelijk
vrijstelling gebracht. BTW-vrijstelling is alleen van toepassing als de ondernemer (lees:
vastgoed niet als kerntaak, tenzij hiermee commerciële belangen zijn gemoeid.
beheerder / exploitant) geen winst beoogd. BTW-vrijstelling heeft negatieve financiële consequenties voor investeringen, beheer en exploitatie van zwembaden en bin-
In deze vorm is de ruimte voor gemeentelijke sturing het grootst, maar ligt ook de volledige
nensportaccommodaties, omdat de BTW niet verrekend kan worden. Ter compensatie
verantwoordelijkheid voor beheer en exploitatie en de daarbij behorende risico’s in handen
zijn tot 2024 regelingen opengesteld (SPUK en Bosa)4. Anders dan Sportbedrijven en
van de gemeente. Hoewel schaalvoordelen (alles in één hand) zijn te behalen door alle
commerciële exploitanten zijn stichtingen niet winstbeogend. Dat maakt stichtingen na
zwembaden en binnensportaccommodaties onder gemeentelijk beheer te plaatsen, geldt
het beëindigen van de compensatieregelingen fiscaal kwetsbaar / onaantrekkelijk.
in de regel dat gemeentelijke organisaties minder zijn ingericht op een efficiënte, vraaggerichte bedrijfsvoering.
4
Bij het opstellen van dit rapport is nog geen duidelijkheid over de toekomst van deze regelingen. De verwachting is wel dat sprake blijft van enige vorm van compensatie.
29
Beheer door een gemeentelijk Sportbedrijf
(samenwerkingsovereenkomst met basisafspraken) tot intensieve samenwerking (een
Beschouwing:
gezamenlijk Sportbedrijf).
In gemeenten waar niet gekozen wordt voor aanbesteding (lees: marktwerking) van beheer en exploitatie van zwembaden en binnensportaccommodaties, maar wel be-
Er is bij deze beheervorm sprake van een juridische en organisatorische scheiding van
hoefte is aan een scherpe, juridisch vormgegeven scheiding van beleid en uitvoering,
beleid en uitvoering, waarbij de gemeentelijke organisatie ontlast / ontzorgd wordt met be-
is verzelfstandiging in de vorm van een Sportbedrijf een logisch alternatief.
trekking tot beheer, onderhoud en exploitatie van de accommodaties. Maar als aandeel-
Om draagvlak te creëren voor een kwalitatief hoogwaardige bedrijfsvoering en het or-
houder en contractpartij behoudt de gemeente de mogelijkheid van vooral bestuurlijke
ganisatorisch goed op kunnen tuigen van een Sportbedrijf is voldoende volume nood-
sturing. Van belang is dat de portefeuillehouder en de gemeenteraad binnen de strategi-
zakelijk. Zo zijn de afgelopen jaren diverse gemeenten er toe overgegaan alle
sche kaders en doelen van de dienstverleningsovereenkomst de ruimte geven aan het
sportaccommodaties met verwante activiteiten op het gebied van sportstimulering en
Sportbedrijf.
verenigingsondersteuning in een Sportbedrijf onder te brengen. Maar dit kan ook door in breder verband accommodaties in een overheidsbedrijf onder te brengen, zoals
Uitbesteding aan een (commerciële) marktpartij
dorpshuizen.
Beschouwing:
Als rechtsvorm wordt meestal voor een BV gekozen. De gemeente treedt in de regel op
Met de terugtrekkende beweging die de overheid heeft gemaakt op het gebied van be-
als enig aandeelhouder en benoemt de Raad van Commissarissen. Voor een transpa-
heer en exploitatie van zwembaden en binnensportaccommodaties is er vanaf de jaren
rante en zakelijke verhouding tussen gemeente en Sportbedrijf is het niet gewenst dat
’90 van de vorige eeuw de opkomst van commerciële exploitanten van met name zwem-
de gemeente direct is vertegenwoordigd in de Raad van Commissarissen. De relatie
baden, multifunctionele sportcentra en sporthallen. Het kunnen overlaten van alle taken
tussen de gemeente en het Sportbedrijf krijgt vorm door middel van een meerjarige
en verantwoordelijkheden op het gebied van beheer en exploitatie met inbegrip van de
dienstverlenings- en huurovereenkomst als de accommodaties eigendom zijn van de
daarmee verbonden risico’s is voor veel gemeenten aanleiding om te kiezen voor uit-
gemeente.
besteding in combinatie met marktwerking.
De dienstverleningsovereenkomst, het toezien op de naleving ervan en het benoemen
Een beperkt aantal commerciële partijen is in de loop van de jaren uitgegroeid tot lan-
van de Raad van Commissarissen zijn de belangrijke sturingsmiddelen voor gemeenten
delijk opererende exploitatiemaatschappij (met name Optisport en Sportfondsen),
met een Sportbedrijf. Binnen de kaders van de dienstverleningsovereenkomst wordt het
waarin, op basis van gestandaardiseerde en in de praktijk beproefde concepten en mo-
Sportbedrijf geacht zelfstandig te kunnen handelen. Positieve financiële resultaten kun-
dellen, beheer en de exploitatie van de hiervoor genoemde accommodaties wordt vorm-
nen in overleg met de aandeelhouder worden aangewend ten behoeve van maatschap-
gegeven. In de regel is beperkt sprake van lokaal maatschappelijk ondernemerschap.
pelijke doelen of kunnen als dividend worden uitgekeerd aan de aandeelhouder / de
De winst wordt voor een groot deel gehaald uit gecentraliseerde, op landelijk niveau
gemeente. Over eventuele tekorten moeten met diezelfde aandeelhouder aanvullende
bereikte schaalvoordelen.
afspraken worden gemaakt.
Een commerciële exploitant wordt geselecteerd op basis van een aanbestedingsproce-
Een groeiend aantal gemeenten onderzoekt regionaal de mogelijkheden om samen te
dure. Met de economisch (prijs en kwaliteit) meest voordelige partij wordt een huur- en
werken in het beheer en de exploitatie van sportaccommodaties. Zo onderzoeken de
exploitatieovereenkomst gesloten. In de regel zijn de exploitatierisico’s voor rekening
gemeenten Dinkelland, Losser, Tubbergen en Oldenzaal de samenwerkingsmogelijk-
van de exploitant, die daarvoor een zogenoemde risicofee in rekening brengt. De ex-
heden op het gebied van beheer en exploitatie van de zwembaden en de binnensport-
ploitatie is gericht op het maken van winst binnen de door de gemeente vastgestelde
accommodatie,
kaders. Winst van de lokale BV wordt als dividend uitgekeerd aan de aandeelhouders
waarbij
de
modellen
uiteenlopen
van
lichte
samenwerking
30
van de landelijke exploitatiemaatschappij. Omdat op winst gestuurd wordt moet contractueel goed worden vastgelegd welke eisen de gemeente aan de exploitant stelt met
6. Wat zijn de financiële consequenties van de verschillende beheervormen voor de gemeente?
betrekking tot de maatschappelijke functie van de zwembaden en binnensportaccommodaties. Overeenkomsten worden veelal gesloten voor periodes van 10 jaar.
Invloed
Als in de praktijk sprake is van een gezonde exploitatie, dan is een commerciële exploi-
Onder invloed wordt verstaan het stellen van voorwaarden door de gemeente aan de func-
tant prima in staat op klantgerichte wijze de maatschappelijke waarde van accommo-
tie en ingebruikgeving van de zwembaden en binnensportaccommodaties en de daaraan
daties te optimaliseren. Het is immers in zijn (commerciële) belang om zoveel mogelijk
gekoppelde vergoeding. Onder invloed wordt ook verstaan de ruimte die gebruikers hebben
tevreden bezoekers / gebruikers te verwelkomen. Als echter geen sprake is van een
om vanuit hun ambities, mogelijkheden en belangen afspraken te maken over gebruik, be-
sluitende exploitatie, dan gaat een commerciële exploitant op zoek naar kostenbespa-
heer en exploitatie van de accommodaties, zonder dat dit ten koste gaat van het algemene
ring wat ten koste kan gaan van de klanttevredenheid. Overigens verschilt dit niet we-
maatschappelijk belang.
zenlijk van andere beheervormen op het moment dat sprake is van een noodzakelijke
Vanuit gemeentelijk beheer is er alle ruimte voor invloed. Als aandeelhouder van een Sport-
besparingen.
bedrijf is invloed vanuit gemeenteperspectief makkelijker dan bij uitbesteding aan een commerciële partij. Daar staat tegenover dat politieke ‘wispelturigheid’ bij gemeentelijk beheer
Uitbesteding aan een commerciële marktpartij ontzorgt de gemeente, biedt diverse garan-
en in mindere mate bij een gemeentelijk Sportbedrijf op de loer ligt. Het gesprek over hoe
ties, maar beperkt ook de mogelijkheden van gemeentelijke sturing. Verder bestaat altijd
om te gaan met vraagstukken als Covid-19 en de sterk gestegen energieprijzen gaat met
het risico van spanning tussen de maatschappelijke functie van zwembaden en bin-
commerciële partijen primair langs zakelijke lijnen. Bij gemeentelijk beheer en bij een Sport-
nensportaccommodaties en commerciële belangen. Door middel van een aanbesteding
bedrijf is meer sprake van het zoeken naar evenwicht tussen maatschappelijke en econo-
wordt concurrentie georganiseerd, wat (afhankelijk van de gunningscriteria) leidt tot een
mische belangen.
scherpe prijs voor de gemeente. Lokaal gerealiseerde winsten met gemeentelijk vastgoed worden als dividend uitgekeerd aan de aandeelhouders van de betreffende commerciële
Kwaliteit van de bedrijfsvoering
marktpartij en daarmee onttrokken aan het maatschappelijk kapitaal.
In het kader van de beoordeling van beheervormen worden de volgende drie aspecten onderscheiden als het gaat om de kwaliteit van de bedrijfsvoering:
4.4.2
Voorkeursvariant
Voor een zoveel mogelijk geobjectiveerde beoordeling op basis van landelijke inzichten worden de beheervormen in deze paragraaf getoetst aan de hand van de volgende zes aspecten: 1. Welke invloed heeft de gemeente en hebben gebruikers op de inzet van zwembaden en binnensportaccommodaties in het kader van het maatschappelijk belang? 2. Wat is de kwaliteit van de bedrijfsvoering van de organisatie die verantwoordelijk is voor beheer en exploitatie van de zwembaden en binnensportaccommodaties? 3. Wat zijn de personele consequenties van de verschillende beheervormen? 4. Wat is het juridisch kader (rechtmatigheid)?
Stabiliteit en continuïteit. Maatschappelijk ondernemerschap. Efficiënte bedrijfsvoering. Gegeven de waarde van de zwembaden en binnensportaccommodaties moet sprake zijn van een toekomstbestendige wijze van beheren en exploiteren, gericht op stabiliteit en continuïteit. Vanuit gemeentelijk beheer is de gemeente volledig verantwoordelijk. Als aandeelhouder heeft de gemeente grip en belang bij stabiliteit en continuïteit van een Sportbedrijf. Bij uitbreiding van een Sportbedrijf neemt het draagvlak voor investering in de organisatie toe. Landelijk opererende commerciële exploitanten zijn door hun omvang minder
5. In welk tijdsbestek kunnen de beheervormen worden gerealiseerd? 31
afhankelijk van individuen, omdat door het moederbedrijf of vanuit regionale vestigingen
De rechten van werknemers bij overgang van onderneming zijn vastgelegd in het Burgerlijk
ondersteuning geboden wordt.
Wetboek. Vanuit het ‘mens volgt werk’ principe behoudt het betrokken personeel dezelfde of vergelijkbare arbeidsvoorwaarden en hebben zij recht op een gelijk, gelijkwaardige of
In een concurrerende (vrijetijds-)markt is het zaak om door lokaal maatschappelijk onder-
gelijksoortige functie. Als personeel overgaat van de gemeente naar een Sportbedrijf of
nemerschap het product- en dienstenaanbod (voortdurend) af te stemmen op ontwikkelin-
naar een commerciële exploitant dan wordt daarvoor desgewenst een sociaal plan opge-
gen in wensen en behoeften van de (potentiële) bezoekers en gebruikers van de
steld.
zwembaden en binnensportaccommodaties. De bureaucratie binnen een gemeente en politieke besluitvorming beperken de mogelijkheid om snel en flexibel in te spelen op ontwik-
Juridisch kader
kelingen en veranderende wensen en behoeften. Vanuit hun maatschappelijke opdracht en
De gemeente kan beheer en exploitatie van zwembaden en binnensportaccommodaties
hun flexibele organisatie zijn Sportbedrijven in de regel goed in staat klantwaarden centraal
door een Sportbedrijf laten uitvoeren zonder een aanbestedingsprocedure te volgen. Deze
te stellen. Bij commerciële partijen geldt dat ondernemerschap primair gericht is op econo-
activiteiten worden dan inbesteed. Bij een inbesteding geeft de gemeente een opdracht aan
misch rendement en niet zozeer op het creëren van maatschappelijke waarde met het be-
een overheidsgedomineerde onderneming. Omdat de aandelen van het Sportbedrijf in han-
schikbare budget.
den zijn van de gemeente is sprake van een overheidsgedomineerde onderneming. De aanbestedingsplicht geldt dan niet.
Een efficiënte bedrijfsvoering is noodzakelijk om met de beschikbare publieke middelen zo veel mogelijk maatschappelijke waarde te creëren. Expertise op het gebied van bijvoor-
Als de gemeente kiest voor marktwerking en beheer en exploitatie bij een commerciële
beeld personeelszaken, onderhoud en techniek, marketing en administratie en het kunnen
marktpartij wenst onder te brengen, dan dient daarvoor een aanbestedingsprocedure door-
profiteren van schaalvoordelen draagt hiertoe bij. Ook hier geldt dat de gekende commer-
lopen te worden, conform de aanbestedingsregels en met inachtneming van het inkoopbe-
ciële exploitanten daar landelijk beproefde procedures voor hanteren, met beperkt ruimte
leid. Met de winnende inschrijver wordt een huur- en exploitatieovereenkomst gesloten.
voor lokaal maatwerk. Bij gemeentelijk beheer of Sportbedrijven berust dit meer op maatwerk of kan (zonder gedwongen winkelnering) specifieke ondersteuning worden ingekocht.
Tijdsbestek
Ook dit kan resulteren in een efficiënte bedrijfsvoering.
Als de gemeente er voor kiest om beheer en exploitatie van de zwembaden en binnensportaccommodaties zelf te gaan verzorgen dan betekent dit op enig moment een ontmanteling
Personele consequenties
van stichtingen ’t Timpke en zwembad Ruurlo en (op termijn) van Optisport Berkelland en
Afhankelijk van de beheervorm zijn er gevolgen voor de positie van de betrokken mede-
een overname door de gemeente van alle taken, verantwoordelijkheden en risico’s.
werkers. Dit houdt zowel verband met arbeidsrechtelijke zaken (cao’s en hiërarchische verhoudingen) als met cultuurverschillen, goed werkgeverschap en ontwikkelmogelijkheden.
De basis van een Sportbedrijf Berkelland ligt in de binnensportaccommodaties waarvoor
Commerciële exploitanten werken in de regel met de cao Zwembaden of de cao Recreatie.
de gemeente nu de verantwoordelijkheid draagt. Het accommodatiebestand van stichtin-
Voor Sportbedrijven is de cao Verzelfstandigde Maatschappelijke Organisaties (Vermo)
gen ’t Timpke en / of zwembad Ruurlo is nodig om voldoende volume te creëren. In samen-
ontwikkeld. Deze cao sluit aan op de arbeidsvoorwaarden en pensioenregeling van de cao
spraak met deze stichtingen kan een tijdpad worden afgesproken voor de oprichting van
gemeenten.
een Sportbedrijf. Voor de ontwikkeling van een Sportbedrijf, van voorbereidend onderzoek en besluitvorming tot aan de oprichting en inrichting, is een tijdsbestek gewenst van circa 2 jaar.
32
Als de gemeente opteert voor uitbesteding aan een marktpartij, dan moet een aanbesteding
- staat voor een beperkt negatieve ontwikkeling ten opzichte van de bestaande situatie.
worden voorbereid en uitgevoerd. Het ligt dan voor de hand om deze aanbesteding te kop-
- - staat voor een sterk negatieve ontwikkeling ten opzichte van de bestaande situatie.
pelen aan het aflopen van de overeenkomst met Optisport in 2032. Voor de volledigheid is als vierde variant onderscheiden een combinatie van de verschilFinanciële consequenties
lende beheervormen (huidige situatie).
De financiële consequenties van de verschillende beheervarianten zijn vooraf lastig in te schatten. Als de gemeente op basis van bestuurlijke afwegingen en risicomanagement zelf
Beheervormen
Gemeente
Sportbedrijf
Marktpartij
Combinatie
verantwoordelijk wordt voor de zwembaden en binnensportaccommodaties of deze verant-
Invloed
++
+
--
0
Kwaliteit bedrijfsvoering Stabiliteit en continuïteit Maatschappelijk ondernemerschap Efficiënte bedrijfsvoering
+ -
+ ++ +
0 ++
0 -
Personele consequenties
--
+
0
0
woordelijkheid in handen legt van een Sportbedrijf, dan zal moeten blijken of binnen de gestelde begroting / budgetten en kwaliteitseisen zorg gedragen kan worden voor het beheer en de exploitatie ervan. Bij uitbesteding aan een marktpartij zijn de financiële consequenties afhankelijk van het resultaat van de aanbesteding. De praktijk leert dan
Juridisch kader
0
0
0
0
marktwerking meestal leidt tot gunstige financiële consequenties ten opzichte van de an-
Tijdsbestek
-
-
--
0
dere beheervormen, maar dat ook meer gespannen verhouding ontstaan tussen economi-
Financiële consequenties
-
0
+
-
sche en maatschappelijke belangen. Toelichting per beheervorm: Afhankelijk van de beheervorm neemt de gemeente meer of minder afstand van de finan-
Gemeentelijk beheer: de gemeente gaat zelf alle zwembaden en binnensportaccom-
ciële risico’s die verbonden zijn aan beheer en exploitatie van de zwembaden en bin-
modaties beheren en exploiteren. Vanuit de gemeentelijke organisatie kan volop in-
nensportaccommodaties.
de
vloed worden uitgeoefend. Met uitzondering van stabiliteit en continuïteit scoort deze
aandeelhouder. Sportbedrijven kunnen een weerstandsvermogen opbouwen (lees: een
variant niet goed op de kwaliteit van de bedrijfsvoering. Verder is het voor de gemeente
buffer voor financiële tegenvallers), maar brengen geen - zoals gebruikelijk bij commerciële
een operatie met grote impact om tientallen medewerkers van de verschillende exploi-
exploitanten - privaat eigen vermogen in waarmee tot op zekere hoogte tegenvallers kun-
tanten in dienst te nemen. Het vergt de nodige tijd om de gemeentelijke organisatie in
nen worden opgevangen. Als de tekorten te hoog oplopen zal een exploitant, Sportbedrijf
te richten op het beheren en exploiteren van vooral de zwembaden. Gelet op de nega-
of commerciële exploitant, zich altijd bij de gemeente melden voor een extra bijdrage.
tieve waardering van het (maatschappelijk) ondernemerschap en een minder efficiënte
Bij een
Sportbedrijf ligt
het risico
uiteindelijk
bij
bedrijfsvoering moet rekening worden gehouden met negatieve financiële consequenToetsingskader
ties.
Op basis van landelijke inzichten zijn de beheervormen in het volgende overzicht gewaar-
Sportbedrijf: buiten de tijd die het vergt om een Sportbedrijf op te richten zijn aan deze
deerd aan de hand van de zes hiervoor behandelde aspecten met onderscheid tussen de
beheervorm geen nadelen verbonden. Als aandeelhouder en opdrachtgever kan de ge-
volgende waarderingen:
meente invloed uitoefenen op de door het Sportbedrijf te realiseren doelen. Aandachts-
0 staat voor neutraal, er is ten opzichte van de bestaande situatie geen sprake van een
punt is dat het accounthouderschap door de gemeente goed wordt ingevuld om invulling
noemenswaardig positieve of negatieve ontwikkeling.
te blijven geven aan het monitoren / evalueren van de prestaties. Door schaalvergroting
+ staat voor een beperkt positieve ontwikkeling ten opzichte van de bestaande situatie.
kan het Sportbedrijf de kwaliteit van haar bedrijfsvoering verder optimaliseren. Op basis
++ staat voor een sterk positieve ontwikkeling ten opzichte van de bestaande situatie.
33
van inverdieneffecten door schaalvergroting zijn op termijn positieve financiële conse-
Conclusie / voorstel voorkeursvariant: op basis van de door Synarchis uitgevoerde be-
quenties te verwachten.
schouwing en beoordeling van de verschillende beheervormen is de vorming van een
Marktpartij: beheer en exploitatie van de zwembaden en binnensportaccommodaties
Sportbedrijf de eerste voorkeursvariant. Als financiële motieven een grotere rol spelen dan
wordt door middel van een aanbestedingsprocedure in de markt aangeboden. Gemeen-
komt uitbesteding aan een commerciële marktpartij als alternatief in beeld. In samenspraak
telijke invloed en invloed van gebruikers kan onder druk komen te staan van commer-
met de diverse belanghebbenden moeten de mogelijkheden en voordelen van een Sport-
ciële belangen. Commerciële belangen gaan niet goed samen met maatschappelijk
bedrijf verder onderzocht worden (2024/2025).
ondernemerschap. Positief is dat dit soort partijen door landelijke schaalvoordelen tot een efficiënte bedrijfsvoering in staat is en dat zij tot op zekere hoogte bereid zijn financiële risico’s te dragen (binnen een overeen te komen weerstandsvermogen). Voor het betrokken personeel dat overgaat naar een commerciële exploitant ontstaan enerzijds ontwikkelkansen door de schaal van landelijk opererende organisaties, maar zal ook aanpassing aan een nieuwe bedrijfscultuur gevraagd worden en kunnen commerciële afwegingen uiteindelijk ten koste gaan van werkgelegenheid (niet vervangen van vertrekkend of uittredend personeel). Met het oog op de lopende overeenkomst met Optisport Berkelland (tot 2032) ligt het voor de hand dat moment af te wachten voor het in de markt zetten van deze concessie. De praktijk leert dat aanbestedingen meestal leiden tot scherpe financiële inschrijvingen, waarvan de gemeente profiteert in de vorm van een vaste lagere vergoeding voor beheer en exploitatie van de zwembaden en binnensportaccommodaties gedurende de contractperiode. Combinatie van beheervormen: hier is momenteel sprake van met een verdeling van de verantwoordelijkheden tussen de gemeente, stichtingen en Optisport. Het voordeel om met één partij snel te kunnen schakelen als de omstandigheden daarom vragen (met als voorbeelden Covid-19 en de energiecrisis) ontbreekt in deze variant.
Daar staat tegenover dat de combinatie van beheervormen de mogelijkheid biedt om per accommodatie (of per dorp) vast te stellen wat de beste oplossing is, mede afhankelijk van particuliere initiatieven en interesse van marktpartijen. Nadelen van versnippering van beheer en exploitatie zijn vooral gelegen in het niet verder kunnen versterken van de bedrijfsvoering door schaalververgroting. Andere nadelen van deze variant hebben betrekking op de onzekerheid bij betrokken medewerkers en gebruikers, de tijd en de juridische rompslomp die het vergt om beheer en exploitatie per accommodatie te regelen en uiteindelijk de kosten die hiermee gepaard gaan.
34
5.
Samenvattende conclusies
niveau te houden. Fitness en sportief gebruik van de openbare ruimte zijn in dit opzicht belangrijke concurrenten. In het toekomstperspectief van veel zwembaden staat de re-
In dit afsluitende hoofdstuk worden puntsgewijs de belangrijkste conclusies samengevat
creatieve functie onder druk. De concurrentie van andere vormen van vrijetijdsbeste-
van het onderzoek zwembaden en binnensportaccommodaties:
ding en de noodzaak om periodiek te (blijven) investeren in aantrekkelijke recreatieve
De gemeente Berkelland beschikt over 18 gymzalen, 1 sportzaal, 5 sporthallen, 2 bin-
voorzieningen zijn hier debet aan.
nenbaden en 3 buitenbaden, verspreid over de verschillende dorpskernen.
De afstemming van de vraag naar en het aanbod van zwembaden en binnensportac-
De sporthallen en de sportzaal zijn gemiddeld 44 jaar oud, de gymzalen zijn gemiddeld
commodaties is een dynamisch proces. Het is aan te bevelen periodiek (denk aan ie-
38 jaar oud. Voor diverse accommodaties zijn de afgelopen jaren vervangende nieuw-
dere drie jaar) het gebruik / de bezetting van de accommodaties te monitoren en de
bouwplannen ontwikkeld.
trends en ontwikkelingen te actualiseren.
Gemiddeld worden de sporthallen overdag (bewegingsonderwijs) en op doordeweekse
De afgelopen jaren zijn diverse onderzoeken uitgevoerd en ontwikkelingen in gang ge-
avonden (sport) redelijk bezet met een bezettingspercentage van circa 50%. Ook de
zet, waaronder de uitbreiding van sporthal ’t Timpke en de vervanging van sporthal Rik-
(vijf) gymzalen die door de gemeente worden beheerd kennen overdag een redelijke
kenhage. Voor een passend en toekomstbestendig aanbod zijn kaders (uitgangspunten
bezetting. Dit geldt niet voor de gymzalen die onderdeel uitmaken van multifunctionele
en doelen) gesteld en is inzicht gegeven in de (on)mogelijkheden van scenario’s (basis,
dorpsaccommodaties in kleinere kernen, waarvan de bezetting als beperkt moeten wor-
budgetneutraal en doelmatig). Economisch en maatschappelijk het meest realistische
den beoordeeld. Dit neemt niet weg dat deze voorzieningen in hun kern een belangrijke
is een doelmatig scenario, waarin een efficiënte afstemming van vraag en aanbod lei-