CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2b Transitieatlas Beroepsonderwijs in de Achterhoek rapport

Raadsvergadering 1 april 2025, gemeente BerkellandBij agendapunt: Actualisatie IHP17.910 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

In dit fieldlab streeft men er naar om het wereldwijd innovatie-toonbeeld in maatwerk voor de metaalindustrie te worden. Zo willen ze bereiken dat kleine series 25% goedkoper en 5 keer zo snel op de markt kunnen komen. Er wordt een ultramoderne fabriek voor het snijden en buigen van metaal opgezet die gezamenlijk geëxploiteerd zal worden. Daarnaast kunnen de bedrijven hier hun kennis, ervaring en middelen met elkaar delen. De klanten kunnen via internet gedigitaliseerde producten bestellen, waarbij zij voor één product evenveel betalen als wanneer zij hetzelfde product in een oplage van 500 stuks hadden afgenomen. Ook in het ICER fablab in Ulft is sprake van open innovatie en worden moderne faciliteiten, zoals verscheidene 3D-printers, gedeeld met verschillende gebruikers. Op deze manier krijgen ook de kleinere bedrijven een kans om deze innovatieve (en dure) apparatuur te gebruiken.

27

Het Kennishuis Achterhoek zet zich ook in voor een verdere samenwerking en groei van de innovatieve capaciteit van de regio. Het Kennishuis fungeert hierbij als loket en ontmoetings- en verbindingsplaats voor (hoger) onderwijs en het bedrijfsleven, met als hoofddoel het versterken van het innovatienetwerk in de Achterhoek. Voor het HTSM cluster in de Achterhoek liggen de groeikansen vooral in het vinden van potentiële toepassingsdomeinen en klanten voor de nieuwe technologieën, energietechnologie en duurzaam en slim bouwen. Dit vraagt om kennisdeling en een goede onderlinge samenwerking tussen bedrijven. Deze samenwerking komt de innovatie binnen de sector ten goede. Hierbij biedt een samenwerking met Twente veel kansen, onder meer vanwege de beschikbaarheid van specifieke kennis en arbeidskrachten. Gelet op de trends liggen er ook kansen voor de toeleveranciers van halffabricaten. Veel bedrijven die actief zijn in High Tech Systems laten de niet-kernactiviteiten steeds vaker over aan andere bedrijven in de keten, waardoor er kansen ontstaan voor toeleveranciers 14. Als ambitie voor de regio gaan we uit van een maximale groeipotentie van 3% per jaar, vergelijkbaar met de ambitie van Holland High Tech. Wanneer de HTSM sector in de Achterhoek doorzet op het gebied van innovatie en samenwerking is dit haalbaar.

De maximale potentie van de sector komt daarmee neer op een toename van het BRP met circa € 295 miljoen in 202515. Het HTSM cluster kent vanwege zijn innovatieve karakter al jarenlang een structurele groei van de arbeidsproductiviteit van ongeveer 2,8%. Een verdere toename van de arbeidsproductiviteit in het HTSM cluster is structureel, waarbij we uitgaan van ongeveer 30% arbeidsproductiviteitsgroei de komende 10 jaar. 

(Slimme) maakindustrie

Het cluster (slimme) maakindustrie omvat alle industriële sectoren die niet tot het HTSM cluster (o.a. metaalindustrie), het agrifood cluster (voedingverwerkingsindustrie) of life sciences & health cluster (medisch-technologische industrie) behoren, met daarbij de sector informatie en communicatie. Net als het HTSM cluster is het (slimme) maakindustrie cluster al van oudsher aanwezig in de regio en zijn er veel familiebedrijven binnen dit cluster actief. In de Uitvoeringsagenda 2.0 wordt de maakindustrie als startpunt genomen voor de profilering van de Achterhoek als ‘smart regio’. Belangrijke bedrijven binnen het cluster zijn onder andere Kingspan Insulation, Svedex en Heesen Yacht Interiors. De maakindustrie is een belangrijk en sterk cluster binnen de Achterhoek, maar dit vertaalt zich nog niet altijd direct naar een hoge toegevoegde waarde. De integratie van ICT en geavanceerde technieken in de industriële productieketens maken het mogelijk om de productieprocessen efficiënter

14 Berenschot, 2015, High Tech Systems & Materials 15 Holland High Tech, 2015, High Tech Systemen en Materialen – Kennis en Innovatie Agenda 2016-

2019.

28

en effectiever in te richten. Vanwege de aanwezigheid van een grote maakindustrie, toenemende grondstoffenschaarste en het groeiende belang van duurzaam produceren speelt de (slimme) maakindustrie een belangrijke rol in de economie van de Achterhoek. Het cluster kan een kwalitatieve sprong maken wanneer het onderlinge verbindingen tussen sectoren weet te ontwikkelen en te versterken. Zo kan er kruisbestuiving plaatsvinden en intensief worden samengewerkt op het gebied van zorg, de biobased economy en het agrifood cluster. De ontwikkeling van bijvoorbeeld innovatieve zorgproducten biedt kansen vanwege de huidige vergrijzingsproblematiek. Daarnaast kunnen specifieke innovatieve concepten vermarkt worden en zo zorgen voor een economische impuls voor de (slimme) maakindustrie in de Achterhoek. Als ambitie voor de regio gaan we uit van een maximale groeipotentie van 3,5% per jaar, vergelijkbaar met de inschattingen van het ING Economische Bureau16. Zij gaan er vanuit dat de Nederlandse maakindustrie in twintig jaar tijd de toegevoegde waarde kan verdubbelen. Wanneer de Achterhoek de komende jaren met evenveel energie en kracht als op dit moment inzet op samenwerking en kruisbestuiving tussen de verschillende sectoren is het mogelijk om deze groei te bereiken.

Een toename van de arbeidsproductiviteit in het (slimme) maakindustrie cluster is structureel, waarbij we uitgaan van ongeveer 3% arbeidsproductiviteitsgroei per jaar. Wanneer er op een slimme manier wordt gewerkt en er sprake is van veel innovatie kan de arbeidsproductiviteit in het cluster sterk toenemen. 

Agrifood

De agrifood sector in de Achterhoek bestaat uit een aantal grote en innovatieve bedrijven in de foodsector (zoals Aviko in Steenderen, VION in Groenlo) met daarnaast een behoorlijk aantal kleinere agrarische bedrijven (voornamelijk melkvee en akkerbouw). De Achterhoek is hierbij gespecialiseerd in productie en verwerking van vleesproducten, aardappels en zuivel 17. Ook de handel rond de landbouw hoort binnen dit cluster, zoals de groothandel Kramp. Van oudsher is de regio sterk in de agrarische sector en de voedselverwerking. Een groot gedeelte van het areaal in de Achterhoek is dan ook in gebruik als landbouwgrond en ook de smart industry speelt in op de activiteiten in de agrifood sector. De primaire agrarische sector is in de Achterhoek goed voor ca. 6.400 arbeidsplaatsen. Deze 6.400 arbeidsplaatsen zijn gezamenlijk goed voor 3% van het BRP in de Achterhoek. Wanneer er gekeken wordt naar de gehele agrifood sector, dus inclusief de levensmiddelenindustrie, dan biedt de sector werk aan ca. 12.900 personen. Dit betekent dat ongeveer 12% van de werkgelegenheid in de regio zich bevindt in de agrarische sector en levensmiddelenindustrie.

16 ING Economisch Bureau, 2014, Toeleveren aan de Duitse maakindustrie – Een wereld te winnen. 17 Adviescommissie Sterk Bestuur in Gelderland, 2015, Sterk Bestuur in de regio Achterhoek

29

De toekomst van de agrarische sector is, op onderdelen, onzeker. Nederland kent, als het op één na grootste exporterende land ter wereld, een sterke afhankelijkheid van buitenlandse markten met daarmee gepaarde risico’s als wisselende wereldprijzen en liberalisering. Een positieve ontwikkeling voor de agrarische sector is de groeiende wereldbevolking. Dit zorgt voor een toename in de vraag naar voeding en voedingsmiddelen. Dat vraagt om een verdere verhoging van de productiviteit, oftewel meer opbrengsten per ha in de akkerbouw. Nadelig is dat de Nederlandse boer niet op een gelijk speelveld speelt met zijn Europese concurrenten 18. Dit is onder andere het geval op het gebied van regelgeving en beschikbaarheid van ruimte. De strenge regelgeving heeft ervoor gezorgd dat boeren moesten investeren en daardoor nu relatief hoge vaste lasten hebben. Doordat het totaal aan landbouwareaal krimpt, stijgen de grondprijzen en daalt het rendement van de agrariërs. Deze beperkingen, veroorzaakt door strenge regelgeving en het gebrek aan ruimte, zorgen ervoor dat de druk om te innoveren voor de agrariërs hoog is. Alleen met innovatie en een hogere opbrengst per vierkante meter dan de concurrenten kunnen zij de slag winnen. Dit is mede een reden waarom Nederland een belangrijke rol inneemt in de mondiale agrowereld.

Voor de Achterhoek liggen er kansen in cross-overs tussen de agrifood sector en de smart industry. Beide sectoren zijn sterk vertegenwoordigd in de regio en cross-overs tussen de beide sectoren kunnen een innovatief klimaat voor bedrijven in de agrarische sector en voedingsmiddelindustrie creëren. Er zijn in de Achterhoek verschillende industriële bedrijven die machines voor de voedingsverwerkende industrie produceren (zoals Kaak Group in Terborg). Daarnaast kunnen ook de horeca, detailhandel en logistieke bedrijven profiteren van een sterke agrifood sector in de Achterhoek. De invloed van de smart industry op de agrarische sector is zichtbaar bij de aanleg van het ‘LoRatestnetwerk’. Dit is een langeafstandsnetwerk dat bedoeld is voor de communicatie van sensoren met het internet, het zogenaamde Internet of Things. Het netwerk in de Achterhoek bestrijkt ca. 1.000 km 2 en is het eerste agrarische LoRa-testnetwerk ter wereld. Doordat de signalen niet afhankelijk zijn van een mobiel netwerk of een stroomvoorziening kan elke uithoek door middel van het netwerk ontsloten worden. Het netwerk is beschikbaar voor onderwijsinstellingen en alle innovatieve bedrijven en organisaties in en rondom de agrarische sector.

Het doel van het netwerk is om in de agrarische sector, maar ook in andere sectoren zoals de zorg, transport en de maakindustrie, gemakkelijk snelle digitale innovaties te kunnen toepassen. De Achterhoek kan op deze manier een kennisvoorsprong krijgen en hiermee werkgelegenheid creëren. Risico’s specifiek voor de zuivelsector, zijn overproductie in de zuivel sinds het loslaten van het melkquotum en onduidelijkheid over de toekomst van de EU nitraatrichtlijn, waarbij voor Nederland momenteel nog een uitzonderingspositie geldt. Anderzijds wordt door de groeiende wereldbevolking en toenemende welvaart op middellange termijn een herstel van de (internationale) vraag naar melk

18 ING Economisch Bureau, 2016, Themavisie agrarische sector september 2016

30

en melkproducten verwacht. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Landbouw Economisch Instituut (LEI, onderdeel van Wageningen University) stellen dan ook dat op langere termijn de vooruitzichten voor de melkveehouderij en zuivelindustrie gunstig zijn 19. Vanwege de aanwezigheid van melkveehouderijen en zuivel verwerkende bedrijvigheid (FrieslandCampina in Borculo) kan de regio van deze trend profiteren. De combinatie van de aanwezigheid van traditionele agrarische bedrijven en de voedselverwerkende industrie biedt kansen voor het ontwikkelen van korte voedselketens in de regio. De consument hecht steeds meer waarde aan gezond en goed eten 20. Het toepassen van korte voedselketens zorgt ervoor dat de producten verser in de winkel of bij de consument komen en de impact op het milieu beperkt blijft. Daarnaast is de afstand tussen de producent en de consument in de loop der jaren gegroeid. Een toenemend aantal consumenten wil tegenwoordig weer weten waar hun voedsel vandaan komt en ziet dan ook de meerwaarde in korte voedselketens. Ook in de Achterhoek liggen kansen voor het verkorten en integreren van voedselketens, met als doel onderscheidende productie, verwerking en het stimuleren van regionaal ambachtelijk voedsel21.

In de Achterhoek houdt onder andere ‘De Smaakacademie’ zich bezig met het initiëren van korte ketens en het promoten van de voedselsector in de Achterhoek. De clustervorming in de agrifood sector in de Achterhoek staat op dit moment nog in de kinderschoenen. Er zijn veel kleine bedrijven die op hun eigen manier werkzaam zijn en hierbij weinig samenwerken met andere bedrijven in de regio. Wanneer er meer samengewerkt wordt is het mogelijk voor schakels in de keten om zich te specialiseren en op een kosten-efficiënte manier te produceren. Voor de agrarische bedrijven liggen er daarnaast kansen in een verbreding van de activiteiten. De agrariërs houden zich hierbij, naast hun werk in de agrifood sector, bezig met activiteiten in andere sectoren. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan zorg of toerisme. Daarnaast liggen er kansen voor cross-overs met het HTSM cluster (precisielandbouw, gebruik van drones), de bouwnijverheid (biobased materials) en de energiesector (hernieuwbare grondstoffen). Als ambitie voor de regio gaan we uit van een maximale groeipotentie van 2,3% per jaar, vergelijkbaar met de verwachtingen van het LEI22. Wanneer de agrifood sector in de Achterhoek doorzet op het gebied van innovatie, ketenintegratie en samenwerking is dit haalbaar. De maximale potentie van de sector komt daarmee neer op een toename van het BRP met circa € 171 miljoen in 2025 23.

19 PBL, 2015, Quick scan gevolgen afschaffing melkquotum. & LEI, 2015, What will happen after EU

milk quota system expires in 2015? An assessment of the Dutch dairy sector. 20 ING, 2015, Een gezonde toekomst – De kansen van de gezondheidstrend voor foodbedrijven. 21 WUR, 2013, Kracht van de Achterhoek – De waarde van voedselketens voor de regio. 22 LEI, 2011, In perspectief, Over de toekomst van de Nederlandse agrosector. 23 Rabobank cijfers en trends, 2016, Visie voedingsmiddelenindustrie Topsector Agri&Food, Innovatieagenda 2016-2019.

31

Een verdere toename van de arbeidsmarktproductiviteit in het agrifood cluster is structureel, waarbij we uitgaan van ongeveer 2,5% arbeidsproductiviteitsgroei per jaar. De sector heeft in de Achterhoek in de afgelopen jaren al een sterke groei doormaakt. Door middel van innovatie is er in deze sector echter nog steeds veel winst te behalen. 

Bouwnijverheid

De bouwnijverheid is een belangrijk cluster voor de Achterhoek en maakt op dit moment weer goede tijden door na een moeizame periode tijdens de economische crisis. Door het herstel van de economie is de vraag naar nieuwe wooneenheden, zowel nieuwbouw als renovatie en revitalisatie, sterk toegenomen. De Achterhoek kent enkele grote bedrijven die actief zijn binnen het bouwnijverheidscluster, zoals Klein Poelhuis Winterswijk en Remondis Dusseldorp infra, sloop- en milieutechniek. Daarnaast zijn er nog veel kleinere bouwbedrijven actief binnen het cluster. Dit brengt diversiteit binnen het cluster, maar deze kleine bedrijven verhogen tevens de kwetsbaarheid van het cluster. Ondanks de aantrekkende economie en de groeiende vraag naar nieuwbouw, renovatie en revitalisatie van wooneenheden, is het totale bouwvolume in de Achterhoek beperkt. Richting het westen van het land is er juist steeds vaker sprake van een tekort aan bouwbedrijven of arbeidskrachten om de projecten uit te voeren. De grote bouwbedrijven in de Achterhoek vervullen dan ook een regionale rol, waarbij dagelijks bouwvakkers, projectleiders en uitvoerders afreizen naar plaatsen waar meer werk beschikbaar is. De groei van de sector is op dit moment dan ook voor een groot gedeelte afhankelijk van het beschikbare arbeidsaanbod.

Wanneer de bouwbedrijven meer personeel aan kunnen nemen zijn zij in staat om meer opdrachten uit te voeren, ook al moeten zij hier een bepaalde afstand voor afleggen. Een belangrijke ontwikkeling in het bouwnijverheidscluster is de ontwikkeling van modulebouw. Er is hierbij sprake van een verdergaande standaardisering van het bouwproces, waarbij er steeds vaker sprake zal zijn van prefabricage24. Deze ontwikkeling zorgt ook voor een verdere verspreiding van de productie: de productie van verschillende componenten kan verspreid plaatsvinden. Deze ontwikkeling heeft een verdere specialisatie van de bouwbedrijven tot gevolg. De verduurzaming van de maatschappij wordt ook in het bouwnijverheidscluster zichtbaar. De vraag naar duurzame woningen, kantoren en bedrijfsruimtes zal toenemen. Ook de huidige wet- en regelgeving, zoals de energieprestatienorm, zorgt voor een sterke verduurzaming binnen de bouw. De toepassing van duurzame technieken als vloerverwarming of zonnepanelen brengt ook verandering in de arbeidsvraag binnen het bouwnijverheidscluster. Zo neemt de vraag naar bouwpersoneel met

24 Bouwend Nederland, 2012, Kiezen voor de toekomst – De bouw in 2020.

32

kennis van installatietechniek bijvoorbeeld toe. Het is daarom van belang dat ook de opleidingsprogramma’s aan de wensen van de huidige tijd worden aangepast. Het bouwnijverheidscluster biedt kansen voor cross-overs met de metaalindustrie en de agrarische bedrijven. Vanwege de toenemende vraag naar duurzaam bouwen zal de behoefte aan biobased bouwen toenemen. Wanneer er sprake is van een goede samenwerking tussen de bedrijven in de verschillende sectoren kunnen de bouwbedrijven hun duurzame natuurlijke materialen van agrarische bedrijven uit de regio afnemen. Vanwege de regionale expertise en ervaring in de metaalindustrie (o.a. plaatbewerking) liggen hier ook kansen voor samenwerking met het bouwnijverheidscluster. Op dit moment is er echter nog weinig sprake van samenwerking tussen de vele bedrijven die actief zijn in het bouwnijverheidscluster. De meeste bedrijven werken ieder voor zich en hebben weinig onderlinge contacten. Ook de innovatie binnen het cluster is op dit moment nog beperkt. Wanneer er sterk gestuurd wordt op samenwerking tussen de verschillende clusters (o.a. biobased bouwen) en innovatie kan er veel bereikt worden. Hierbij is het ook van belang dat er voldoende en geschikt personeel opgeleid wordt in de regio.

Als ambitie voor de regio gaan we uit van een maximale groeipotentie van 2% per jaar, minder dan de landelijke prognose van het Economisch Instituut voor de Bouw (2,5% per jaar)25. Dit heeft te maken met de beperkte afzetmarkt in de regio en het feit dat het bouwnijverheidscluster in de Achterhoek op dit moment nog weinig innovatief is. De groei van de arbeidsproductiviteit in het bouwnijverheidscluster is structureel, maar beperkt. We gaan uit van 10% arbeidsproductiviteitsgroei tussen 2015 en 2025. Investeringen in innovaties en cross-overs kunnen de arbeidsproductiviteit in het cluster verder laten groeien. 

Transport en logistiek

De logistieke sector in de Achterhoek is vertegenwoordigd in een cluster rondom de A12 en groothandels die hun verzorgingsgebied in heel Nederland en daarbuiten hebben. Ketenregie krijgt voor dit cluster een steeds belangrijkere plek: van toeleverancier tot opslag, herpakken en doorvoer ligt steeds meer in handen van 1 partij. De regio kan hierbij profiteren van de gunstige ligging ten opzichte van het Duitse achterland. In het cluster zijn ongeveer 8.800 arbeidskrachten werkzaam. Belangrijke bedrijven in dit cluster zijn onder andere Holland Pharma, een groothandel in farmaceutische producten en HSF Logistics Winterswijk, een transportbedrijf voor geconditioneerd transport van voedingsmiddelen. Dathet cluster profiteert van de opkomst van e-commerce blijkt bijvoorbeeld uit het snelgroeiende kleertjes.com: een online shop voor kinderkleding, met het distributiecentrum in Doetinchem.

25 EIB, 2015, Investeren in Nederland

33

Het economisch herstel na de crisis zorgt voor een sterke groei in het vervoer en opslag cluster. De omzet binnen het cluster is in 2015 met 2% toegenomen en de verwachting is dat het cluster ook in 2016 en 2017 een omzetsgroei zal doormaken26. Door deze snelle groei vinden er binnen het cluster veel veranderingen plaats in een korte tijd. Dit vergt aanpassingsvermogen van de ondernemers om zo optimaal van deze stijgende trend te kunnen profiteren. Een belangrijke ontwikkeling voor het logistieke cluster in de Achterhoek is de realisatie van de nieuwe N18 tussen Varsseveld en Enschede. Op dit moment is deze belangrijke provinciale verkeersader erg druk en onveilig voor omwonenden. In de nieuwe situatie wordt de leefbaarheid en de veiligheid vergroot, maar daarnaast neemt ook de capaciteit van de weg toe waardoor de bereikbaarheid van de regio zal toenemen. Doordat ook de bedrijventerreinen beter bereikbaar worden is de verwachting dat de lokale en regionale economie hier ook profijt van heeft. De bedrijvigheid in het logistieke cluster staat voor enkele grote uitdagingen, zoals: schaalvergroting, de opkomst van e-commerce, maar ook (kwantitatieve én kwalitatieve) mismatch van personeel 27. Ondertussen ontpoppen grotere transporteurs zich als complete ketenregisseur voor hun klanten.

Kleinere transporteurs kunnen zich op hun beurt juist weer onderscheiden door het leveren van toegevoegde waarde. Deze extra diensten, de zogenaamde Value Added Logistics (VAL), variëren van het specialiseren in een bepaalde regio of product tot het aanbieden van geconditioneerde warehousing of verpakkingsmogelijkheden. De toename van de fijnmazige distributie stelt hogere eisen aan de organisatie van logistieke bedrijven. Er liggen veel kansen voor ondernemers die in staat zijn hun klant te ontzorgen door integratie in de logistieke keten. Hiervoor is samenwerking cruciaal. De opkomst van de e-commerce biedt zowel kansen als bedreigingen voor het logistieke cluster. Zo ontstaat er een grotere behoefte aan XXL-warehouses op strategische locaties en nemen de transportstromen in omvang toe. Daarentegen is er een trend gaande dat grote bedrijven (bijvoorbeeld Amazon.com en Coolblue) hun distributieactiviteiten ‘insourcen’: de logistieke activiteiten worden niet meer uitbesteed maar juist in eigen beheer uitgevoerd28. Deze bedrijven willen de regie in eigen handen houden en deze ontwikkeling kan gevolgen hebben voor de rol van de traditionele transportbedrijven. Het logistieke cluster kent een sterke prijserosie: sinds 2010 is de prijsontwikkeling met 4% achtergebleven bij de inflatie29.

Door de grote concurrentie binnen het cluster wordt de margestijging, veroorzaakt door innovaties, al binnen korte tijd teniet gedaan. De hogere marge wordt al snel weggegeven aan de klant, waardoor de lat binnen het cluster alleen maar hoger komt te liggen. Hierdoor bestaat het risico dat een ogenschijnlijk succesvolle innovatie de ondernemer onder de

26 ING Economisch Bureau, 2015, Vooruitzicht groothandel 27 Rabobank, 2016, Cijfers & Trends 2016/2017 – Beroepsgoederenvervoer over de weg 28 Panteia, 2016, Sectorstudie Transport en Logistiek 29 ING Economisch Bureau, 2015, Vooruitzicht groothandel

34

streep maar weinig extra oplevert. Ondernemers die niet mee doen aan deze optimalisatie komen vroeg of laat ook buitenspel te staan, waardoor het van belang blijft om te investeren in optimalisatieprocessen. In de Achterhoek zijn er kansen voor cross-overs met de smart industry. De vele bedrijven in de maakindustrie en smart industry maken het mogelijk om het logistieke cluster te optimaliseren, bijvoorbeeld door middel van automatisering en smart logistics. Zo bestaan er al orderpickrobots, zelfsturende vrachtwagens en drones voor pakketbezorging. Als ambitie voor de regio gaan we uit van een maximale groeipotentie van 1,7% per jaar, gebaseerd op de prognoses van de Rabobank en ING. Vanwege de hoge prijserosie is dit lager dan de omzetsgroei die in het cluster bereikt kan worden. De groei van de arbeidsproductiviteit in het logistieke cluster is structureel. We gaan hierbij uit van ongeveer 1,8% arbeidsproductiviteitsgroei per jaar. Investeringen in innovaties, automatisering en cross-overs kunnen de arbeidsproductiviteit in het cluster verder laten groeien. 

Life sciences & Health

Het Life sciences & Health cluster in de Achterhoek bestaat voor een groot gedeelte uit de uitvoerende zorg. Er is een grote afzetmarkt voor deze uitvoerende zorg in de Achterhoek vanwege de hoge mate van vergrijzing in de regio. De verwachting is dat de vraag naar ouderenzorg in de komende tijd nog sterk zal toenemen. Daarentegen is de onderzoekskant van het cluster vrij beperkt. Belangrijke spelers binnen het Life sciences & Health cluster in de Achterhoek zijn onder andere het Fieldlab Achterhoek, Sensire en het Slingeland Ziekenhuis. Vooral het Fieldlab Achterhoek heeft een bijzondere rol: zij steunen projecten die naast het verbeteren van de zorg ook de economie van de Achterhoek versterken. In het zorgcluster zijn steeds meer innovaties zichtbaar. E-health, robotica en domotica zijn ontwikkelingen die binnen het cluster groeiende aandacht krijgen. Deze innovaties maken het voor de patiënt steeds beter mogelijk om zelf de regio te houden en zijn of haar eigen gezondheid te monitoren30. E-health maakt het mogelijk om vanuit huis het eigen medisch dossier in te zien of zorg op afstand te ontvangen. Ook is het mogelijk om bijvoorbeeld hartritmestoornissen te diagnosticeren terwijl de patiënt thuis is. Door middel van twee elektroden die aangebracht kunnen worden kan de patiënt zelf een hartfilmpje opnemen dat vervolgens direct naar de behandelend arts verzonden kan worden.

Voor de ouderenzorg is de opkomst van domotica van groot belang. Dit zijn technische woningautomatiseringssystemen die vaak op afstand te bedienen zijn en met elkaar geïntegreerd zijn.

30 Nivel, 2013, Technologie in de zorg thuis – Nog een wereld te winnen!

35

Deze automatiseringen kunnen zowel op veiligheid (alarmsystemen), communicatie (beeldtelefonie) of comfort en gemak (automatisch openen en sluiten van gordijnen) gericht zijn. Deze systemen maken het mogelijk om bij ziekte of ouderdom langer zelfstandig thuis te blijven wonen en verminderen de zorgvraag. De robotica houdt zich bezig met de praktische toepassing van robots in de zorgsector. Er zijn verschillende soorten sociale zorgrobots ontwikkeld, waaronder robots gericht op dementerende ouderen, robots die helpen in het huishouden en robots die eenzaamheid tegen moeten gaan. Deze ontwikkelingen maken het mogelijk om ondanks de toenemende zorgvraag de juiste zorg aan te kunnen blijven bieden. Zo zijn er robots die mensen uit bed kunnen tillen en in hun rolstoel kunnen plaatsen, waardoor er veel zorgtijd bespaard kan worden. Vooral in de ouderenzorg en thuiszorg is er veel winst te behalen wanneer tijdrovende klussen door robots uitgevoerd kunnen worden. Wanneer de Achterhoek de onderzoekskant van het Life science & Health cluster wil stimuleren is het verstandig om regionaal de aansluiting te zoeken met het Radboud Ziekenhuis en de Technische Universiteit van Twente. Hier is al veel medische expertise aanwezig en juist de combinatie met de smart industry vanuit de Achterhoek kan tot nuttige innovaties leiden.

Zo zijn er cross-overs mogelijk voor het HTSM-cluster (bijvoorbeeld ontwikkeling van protheses) en voor de ICT-sector (E-health). Als ambitie voor de regio gaan we uit van een maximale groeipotentie van 2,3% per jaar. Deze hoge groei is onder andere het gevolg van de vergrijzingsgolf die de komende jaren op zal treden, waardoor de zorgvraag sterk zal toenemen. De groei van de arbeidsproductiviteit in het Life Science & Health cluster is structureel. We gaan hierbij uit van ongeveer 1,8% arbeidsproductiviteitsgroei per jaar. Ondanks de vele innovaties die het aantal zorguren kunnen verkleinen blijft veel van het werk grotendeels mensenwerk. De toenemende vraag naar hbo-geschoold zorgpersoneel zorgt wel voor een toename van de arbeidsproductiviteit in het cluster. 

Toerisme en recreatie

De Achterhoek is een populaire toeristische bestemming onder de Nederlandse toeristen. Het toerisme en recreatie cluster in de regio is echter vrij klein en kent een lage arbeidsproductiviteit. Ondanks deze beperkte omvang wordt het cluster als een belangrijk onderdeel van het regionale profiel van de Achterhoek gezien. Bekende bedrijven binnen het toeristisch cluster zijn onder andere Marveld Recreatie en Sourcy Center. Het toerisme in Nederland zit in de lift: in het jaar 2016 is het aantal internationale toeristen dat Nederland bezocht met 5% gestegen ten opzichte van een jaar eerder. Voor de Achterhoek is vooral het binnenlands toerisme van belang. Bijna de helft van de vakanties van Nederlanders heeft een

36

binnenlandse bestemming (ca. 17 miljoen vakanties)31. Bij de binnenlandse vakanties is Gelderland de favoriete bestemming, zowel bij korte als lange vakanties. Ruim 2,9 miljoen vakanties werden in de provincie doorgebracht (17% van alle binnenlandse vakanties). Als vakantieaccommodatie zijn vooral de campings en vakantieparken in de provincie populair. De provincie Gelderland zit in een goede positie om verder te kunnen profiteren van de binnenlandse toerist die meer te besteden heeft vanwege de economische groei32. Het binnenlands toerisme in zijn algemeenheid kan profiteren van het toenemende aantal ouderen die zowel voldoende tijd als geld hebben om langer en/of vaker op vakantie te gaan. Daarnaast kan het toeristisch cluster in de Achterhoek inzetten op een combinatie met zorg of landbouw. De vergrijzing in Nederland vergroot de vraag naar zorgtoerisme en het landelijke karakter van de Achterhoek kan benadrukt worden in de vorm van agritoerisme. Als ambitie voor de regio gaan we uit van een maximale groeipotentie van 1,8% per jaar. Deze groei is onder andere het gevolg van het toenemende aantal binnenlandse vakanties en de eveneens groeiende koopkracht, waardoor de bestedingen op vakanties zullen toenemen. De Achterhoek heeft een goede positie om van deze trends te profiteren. De groei van de arbeidsproductiviteit in het toerisme en recreatie cluster is structureel.

We gaan hierbij uit van ongeveer 1,5% arbeidsproductiviteitsgroei per jaar. Het is een cluster waarbij het lastig is om baanbrekende innovaties door te voeren, bovendien is het een arbeidsintensief cluster waarbij veel arbeidskrachten benodigd zullen blijven. 4.4. Wat betekent dit voor de vraag naar werknemers? De maximale potentiële groei in de stuwende clusters enerzijds en de noodzakelijke toename van de arbeidsproductiviteit anderzijds leidt er toe dat het aantal nieuwe banen in de Achterhoek tot aan 2025 zal stijgen met in totaal zo’n 2.660. In deze ontwikkelingen zijn zowel stijgende als dalende clusters waarneembaar. In de bouwnijverheid, (slimme) maakindustrie en het HTSM cluster zal het aantal banen het sterkst toenemen. In de bouwnijverheid wordt deze toename vooral veroorzaakt door een geringe arbeidsproductiviteitstoename. Voor de (slimme) maakindustrie en het HTSM cluster geldt dat de toename van het aantal benodigde arbeidskrachten juist veroorzaakt wordt door een hoge jaarlijkse groei. Het aantal benodigde arbeidskrachten in het Life Science & Health cluster zal beperkt toenemen en ook in het toerisme en recreatie cluster zijn meer arbeidskrachten benodigd om de economische ambities waar te kunnen maken. Clusters waarin het aantal benodigde arbeidskrachten juist afneemt zijn de logistiek en het agrifood cluster. Hier gaat het om kleine dalingen van het

31 CBS, 2016, Trendrapport toerisme, recreatie en vrije tijd 2016 32 ING Economisch Bureau, 2016, Toerisme in de regio

37

benodigde personeel en dit wordt veroorzaakt door een stijgende arbeidsproductiviteit. Wanneer de maximale ambitie bereikt zou moeten worden zonder dat de arbeidsproductiviteit stijgt zouden er bijna 20.600 FTE ingevuld moeten worden. De Achterhoek krijgt naast de uitbreidingsvraag van ca. 1.990 FTE in de periode tot en met 2025 te maken met een behoorlijke vervangingsvraag. Circa 24.755 personen zullen in deze periode uitstromen uit het arbeidsproces. In totaal moeten dus de uitbreidingsvraag (+1.990 fte, is circa 2.660 banen) en de vervangingsvraag (+24.755) opgevangen worden en zullen er voor het jaar 2025 ca. 27.415 personen de arbeidsmarkt in de Achterhoek moeten betreden om aan deze arbeidsvraag te kunnen voldoen. Met het bereiken van de maximale potentie van de regio worden niet alleen banen behouden voor de regio, maar zullen de banen die er dan zijn ook aantrekkelijker zijn. Door innovatie, waar dan vol op wordt ingezet, wordt er hoogwaardiger werk geleverd, dat kan rekenen op hogere lonen. Om deze maximale potentie te kunnen bereiken is het wel van groot belang dat er voldoende gekwalificeerde arbeidskrachten beschikbaar zijn.

Sector

Aantal FTE 2015

Arbeidsprod. per fte 2015

Arbeidsprod. per fte 2025

Benodigd FTE 2025

Agrifood

12.888

€ 53.000

€ 69.000

- 495

HTSM

11.552

€ 74.000

€ 96.000

460

(Slimme) maakindustrie

10.075

€ 85.400

€ 111.000

390

Bouwnijverheid

8.442

€ 67.700

€ 75.000

770

Transport en logistiek

8.822

€ 71.200

€ 85.000

- 150

Life sciences & Health

766

€ 69.500

€ 83.000

30

Recreatie en toerisme

5.235

€ 40.700

€ 47.000

180

Verzorgende sectoren

45.851

€ 74.000

€ 82.000

800

Totaal

103.361

€ 70.190

€ 82.800

Totaal uitbreidingsvraag (fte) Totaal uitbreidingsvraag (banen) Vervangingsvraag (banen) Totale vraag

1.990 2.660 24.755 27.415

38

4.5. Conclusie Is innovatie het antwoord om de geambieerde economische groei te realiseren? Dat kan bevestigd worden: de uitbreidingsvraag naar arbeid is relatief beperkt als de economische groei hand in hand gaat met een stijging in arbeidsproductiviteit. Tegelijk is het niet genoeg om de uitstroom van het arbeidspotentieel te compenseren. Er blijft dus een mismatch bestaan. De regio heeft aangegeven deze mismatch op te willen lossen door maximaal in te zetten op het arbeidspotentieel in de regio: jongeren zo goed mogelijk opleiden voor de regionale arbeidsmarkt en zoveel mogelijk van de beroepsbevolking in de regio aan het werk te houden. Dit wordt in het volgende hoofdstuk uitgewerkt.

39

5. MAXIMALE INZET TALENT Naast de maximale inzet op innovatie is het nodig om maximaal in te zetten op talent, om economische groei te kunnen realiseren. Het tekort op de arbeidsmarkt dat er nog is, zoals in het vorige hoofdstuk geconcludeerd, wordt opgeheven met talent van binnen en buiten de regio. De regio heeft de voorkeur voor het behouden van talent van binnen de regio. In welke mate dit mogelijk is, wordt in dit hoofdstuk verkend. Uit de schets van de regionale economie, de economische potentie van de Achterhoek en de verwachte trendmatige groei kon worden berekend dat tot 2025 ca. 27.415 nieuwe werknemers nodig zijn. De werknemers van de toekomst komen van het beroepsonderwijs uit de regio of van het hoger onderwijs buiten de regio en hebben een binding met de regio. Daarnaast moeten er arbeidskrachten die nu in de regio wonen maar buiten de regio werken, mensen van buiten de regio en zelfs arbeidskrachten uit geheel de EU (of nog breder) aangetrokken worden. Ook zij-instromers en statushouders kunnen de nieuwe vacatures in de regio vervullen. In twee scenario’s wordt geschetst hoe de vraag naar 27.415 werknemers tot 2025 kan worden ingevuld. De scenario’s verschillen in de mate waarin de regio in staat zal zijn om talent te behouden voor de regionale arbeidsmarkt. 

Talent benutten +-33

Uitgangspunten scenario Talent benutten +

Arbeidsparticipatie omhoog naar landelijk gemiddelde

Instroom uit onderwijs (MBO, HBO en WO) volgens bewegingen die ook in andere perifere regio’s te zien zijn

Instroom van buiten de regio op basis van bewegingen andere regio’s

33 Gebaseerd op benchmarks uit Zeeland (CBS onderwijsstatistiek, ZB|Planbureau) en Friesland (D. Wagenaar,

2014 ‘Should I stay or should I go?’). Landelijke uitgangspunten voor instroom naar sectoren vanuit het onderwijs zijn te vinden in bijlage 3.

40

Instroom Instroom ZijTalent Instroom Instroom overig overig Totaal instroom behouden pendel mondiaal NL EU Hoog opgeleid

200

2.055

1539

1539

1026

1026

Middelbaar opgeleid

377

11.291

523

1308

654

131 14285

Laag opgeleid

155

3.121

123

1728

617

Totaal

732

16.467

2.185

4.575

2.297

0

7384

5745

1157 27.415

Bovenstaande tabel brengt de mogelijkheden voor het invullen van de arbeidsvraag volgens scenario ‘Talent benutten +-’ in beeld. Een gedeelte voor de opgave voor de Achterhoek kan ingevuld worden wanneer de arbeidsparticipatie zal toenemen. De arbeidsparticipatie in de regio is relatief laag, waardoor het mogelijk is om te groeien tot het Nederlands gemiddelde (van 66,3% naar 70,1%). Wanneer de regio er in slaagt om de arbeidsparticipatie tot het niveau van het Nederlands gemiddelde te laten stijgen komen er ongeveer 730 extra werknemers beschikbaar. De Achterhoek kent daarnaast een grote uitgaande pendelstroom: veel inwoners werken buiten de regio. Er valt veel te winnen wanneer de regio deze arbeidskrachten voor de regio kan behouden. Naast de zij-instroom en de pendel is het behouden van talent een methode waarmee de regio het arbeidsaanbod kan vergroten. Het gaat hierbij om nieuwkomers op de arbeidsmarkt die instromen nadat zij een vervolgopleiding in de regio hebben afgerond. Wanneer de regio een groot gedeelte van deze instromers op de arbeidsmarkt weet te binden kunnen naar schatting nog zo’n 16.460 banen worden ingevuld. Het gaat hierbij vooral om middelbaar opgeleiden, maar ook om een kleiner aantal laag- en hoogopgeleiden.

Dat betekent wel dat het talent aan de regio gebonden moet worden door middel van een aantrekkende werkgelegenheid en een aantrekkelijk woon- en leefklimaat. Zeker voor de hoger opgeleiden is de opgave vaak om niet alleen een baan voor de betreffende werknemer maar ook voor zijn of haar eventuele partner te vinden. In de tabel wordt er zelfs van uitgegaan dat in bescheiden mate arbeidskrachten met een middelbare en hogere opleiding naar de regio verhuizen doordat de potentiële kans op werk wordt vergroot (door benutten maximale economische potentie en uitstroom door vergrijzing). Dit vraagt dan wel om bekendheid en promotie van de werkgelegenheid in de regio. Het aantrekken van lager opgeleid personeel uit de rest van Nederland is minder kansrijk, omdat de verhuis- en pendelbereidheid onder deze groep relatief laag is. Het overige deel van de arbeidskrachten zal van buitenaf moeten worden aangetrokken. Voor het

41

aantrekken van mensen van buiten Nederland wordt voor de hoger opgeleiden (en in bescheiden mate middelbaar opgeleid) deels uitgegaan van een mondiale arbeidsmarkt. Dat wil zeggen dat de arbeidsmarkt voor dit personeel in principe de gehele wereld is en bedrijven zich ook inzetten om bepaalde specifieke talenten hun kant op te halen. Voor middelbaar opgeleiden is dat slechts beperkt het geval. Verder kan de EU een belangrijke regio zijn om werknemers op alle niveaus te rekruteren. 

Talent benutten ++

Bij het scenario ‘Talent benutten ++’ wordt de nadruk gelegd op het behouden van talent uit de eigen regio. De arbeidsparticipatie gaat verder omhoog en de instroom vanuit het onderwijs zal toenemen. Uitgangspunten scenario Talent benutten ++ 

Arbeidsparticipatie omhoog naar 73%

Instroom uit onderwijs (MBO, HBO en WO) omhoog

Instroom uit pendel omhoog

Zijinstroom

Talent Instroom Instroom behouden pendel overig NL

Instroom overig EU

Instroom mondiaal

Totaal

230

7.384

Hoog opgeleid

2.474

3.761

460

230

230

Middelbaar opgeleid

2.913

11.372

0

0

0

Laag opgeleid

1.976

3.146

156

312

156

Totaal

7.363

18.279

615

541

386

0 14.285 0

5.745

230 27.415

Bovenstaande tabel brengt de mogelijkheden voor het invullen van de arbeidsvraag volgens scenario ‘Talent benutten ++’ in beeld. Het grootste verschil in vergelijking met het scenario ‘Talent benutten +-‘ is het percentage arbeidskrachten dat wordt verkregen vanuit het benutten van het eigen talent (zij-instroom, talent behouden en instroom pendel). In scenario ‘Talent benutten +-‘ is 71% van de arbeidskrachten afkomstig uit de eigen regio, in scenario ‘Talent benutten ++’ is dat 96%. Doordat de instroom vanuit de eigen regio groter is hoeven er minder arbeidskrachten vanuit de rest van Nederland, Europa of zelfs de rest van de wereld aangetrokken te worden. Het is aannemelijk dat het behouden van talent uit de eigen regio goedkoper is dan het aantrekken van talent vanuit andere regio’s of zelfs vanuit het buitenland. Wel zal hiervoor de arbeidsparticipatie flink moeten stijgen (van 66,3% naar 73%) en moet

42

de regionale werkgelegenheid aantrekkelijk en bekend zijn voor de jongeren die in de Achterhoek onderwijs hebben gevolgd. Uit het scenario ‘Talent behouden ++’ blijkt dat de mismatch tussen wat het onderwijs kan laten instromen en wat de vraag is van de arbeidsmarkt, circa 11.000 arbeidskrachten, voor een deel kan worden opgevuld doordat vanuit het onderwijs meer voor de regionale arbeidsmarkt behouden kan worden (18.279-16.467=1.812). De hogere zij-instroom (7.363) verkleint de mismatch tussen vraag en aanbod verder aanzienlijk. 

Conclusie

Tijdens de interactieve sessie hebben ondernemers, overheid en onderwijspartijen de kans gekregen om hun mening en oplossingsrichtingen met elkaar te delen. Het aantrekken van werknemers van buiten de regio (36%), het verhogen van de arbeidsproductiviteit (19%) en het vergroten van de zijinstroom (participatie en bijscholing) (17%) worden als belangrijke oplossingen gezien voor het tegengaan van de mismatch op de arbeidsmarkt. Uit deze stemresultaten blijkt een voorkeur voor het scenario ‘Talent behouden ++’ waarin het aanwezige talent in de regio maximaal wordt benut. Een duidelijke voorkeur is uitgesproken om op zoek te gaan naar oplossingen dicht bij huis en de mogelijkheden van de eigen bevolking maximaal te benutten. Een goede aansluiting tussen het onderwijs in de regio en de arbeidsmarkt is daarin van groot belang. De beste manier om dit te doen, volgens de aanwezigen, is om bedrijven meer betrokken te laten zijn bij de vormgeving van de opleidingsrichtingen/vakken (67%). Wanneer de doorstroom van leerlingen uit de regio naar de regionale arbeidsmarkt sterk verbetert, kunnen deze jongeren circa 70% van de vraag naar toekomstige nieuwe arbeidskrachten vervullen. Om deze jongeren in de regio te houden, is het volgens de aanwezigen vooral van belang om voor hbo’ers opleidingskansen en werkgelegenheid op hbo-niveau te vergroten.

In het volgende hoofdstuk wordt verder ingegaan op de opgaven voor de regio.

43

DEEL D: OPGAVEN 6. OPGAVEN De ambitie voor sterke economische groei en keuze voor het maximaal inzetten op talent uit de regio leiden tot een kwantitatieve opgave (hoeveel werknemers zijn er nodig en waar komen die vandaan?), een kwalitatieve opgave (in welke sectoren en op welke niveaus ontstaat een tekort?), een opgave voor de spreiding en kwaliteit van onderwijs en een opgave voor de samenwerking tussen onderwijs, overheid en ondernemers. Deze opgaven komen achtereenvolgens aan bod. 6.1 Kwantitatieve opgave Uit het scenario ‘Talent behouden ++’ zijn de volgende kwantitatieve opgaven te onderscheiden:     

Ruim 7.000 zij-instromers laten instromen op de regionale arbeidsmarkt; Ruim 18.000 leerlingen uit de Achterhoek aan het werk helpen op de regionale arbeidsmarkt; Ruim 600 mensen behouden voor de arbeidspendel buiten de regio; Ruim 500 werknemers van elders in Nederland aantrekken; Ruim 600 werknemers uit de EU of daarbuiten aantrekken.

44

6.2 Kwalitatieve opgave

Mismatch per sector 8000 7000 5.783 6000 4.977 5000 3.236 4000 2.664 986 3000 1.787 2000 1.274 747 1000 348 383 199 117 0

vraag totaal 

 

6.782 5.860 3.984 3.628 1.005 613

754 566

aanbod totaal

Ondanks een grote instroom vanuit het regionale onderwijs ontstaan de grootste tekorten in de sectoren industrie, handel, zorg en bouw34. Deze resultaten zijn herkenbaar voor de regio. Ondernemers die zijn geïnterviewd signaleren duidelijk een tekort in deze sectoren. Deze sectoren moeten werknemers uit de zij-instroom, uitgaande pendel of van buiten de regio aantrekken. Een prettig woon- en leefklimaat en marketing van de regio is dan van belang. Een zorgondernemer geeft aan er moet worden geïnvesteerd in arbeidsbesparende technologieën om extreme tekorten in de zorg te voorkomen. Ook betere voorlichting rond de beroepskeuze kan volgens deze ondernemer helpen om het gat tussen vraag en aanbod te dichten. Een ander geeft aan dat er voor zij-instromers in de zorg veel kansen liggen: levenservaring is bijvoorbeeld waardevol in de zorgverlening. In de zakelijke dienstverlening en de horeca zullen overschotten ontstaan. Voor werknemers in deze sectoren is om- of bijscholing relevant. Technisch opgeleiden komen veelal terecht in voor de regio belangrijke sectoren, zoals de industrie, handel, bouw of de overige dienstverlening (zie ook bijlage 3). Uit de interviews en

34 Op basis van landelijke cijfers (CBS) over de sectoren waar leerlingen met een bepaalde studierichting terecht komen (bijlage 3)

45

discussie tijdens de interactieve bijeenkomsten komt naar voren dat automatisering wel invloed heeft op het type vraag, maar het zal de vraag niet af laten nemen. De tekorten die in deze sectoren lijken te ontstaan vragen om extra inzet om technische talenten op te leiden en aan te trekken.

Mismatch per opleidingsniveau Landbouw en visserij Industrie en delfstoffenwinning

totaal

Laag

Middelbaar

hoog

-30 3.190

60 600

-100 1.290

0 1.300

Nutsbedrijven

80

-10

10

80

Bouwnijverheid

1.920

610

970

340

Handel en reparatie Vervoer, opslag en communicatie

2.550 290

990 110

1.010 140

550 30

Openbaar bestuur en overheid

390

0

110

280

Onderwijs

190

30

100

60

Gezondheids- en welzijnszorg

2.800

390

750

1.660

Zakelijke, financiële en overige dienstverlening (inclusief horeca) Totaal

-2.230 9.130

-180 2.600

-1.380 2.910

-670 3.620

Onder lager opgeleiden ontstaan er arbeidsoverschotten in de zakelijke dienstverlening in de Achterhoek. De grootste tekorten ontstaan in de handel en reparatie, de industrie en de bouw. Omscholing van arbeidskrachten uit de dienstverlening en scholen van bijvoorbeeld zij-instromers voor de handel, industrie en bouw ligt voor de hand. Een ondernemer uit de bouw noemt dat het imago van de bouw, zeker voor de functies voor lager opgeleiden, onterecht niet positief is. Hij voelt zich samen met het onderwijs verantwoordelijk om dat imago te verbeteren, zodat er ook meer jongeren kiezen voor de bouw. Voor middelbaar opgeleiden ontstaan er overschotten in de zakelijke dienstverlening en de horeca. De grootste tekorten ontstaan er in de industrie, de handel en de zorg. Zoals uit het vorige hoofdstuk blijkt kan het tekort aan middelbaar opgeleiden in theorie opgevuld worden door zijinstromers. Omscholing zal dan aan de orde zijn. Voor hoger opgeleiden geldt ook een overschot in de zakelijke dienstverlening. De grootste tekorten lijken voor hoger opgeleiden te ontstaan in de zorg en de industrie. De geïnterviewde ondernemers noemen dat ze nu al een gebrek aan hoger opgeleide krachten ervaren voor technische functies.

In de zorg is een groeiende vraag naar hoger opgeleiden, omdat werknemers zelfsturend moeten zijn en veel zelfstandiger moeten kunnen werken dan voorheen, geeft een vertegenwoordiger uit de zorg aan. Arbeidskrachten zullen, in meerdere mate dan dit geldt voor lager en middelbaar opgeleiden, van buiten de regio aangetrokken dienen te worden. Dit vraagt om een goed woon- en leefklimaat, met voldoende voorzieningen en een geschikte woonvoorraad. Wellicht is de regio dan aantrekkelijk te maken voor hoger opgeleiden die hun jeugd in de regio hebben doorgebracht en buiten de regio hebben gestudeerd. Ook potentiële

46

werknemers die niet bekend zijn met de regio kunnen hiermee aangetrokken worden, als de regio zichzelf ook goed weet te promoten. Een ondernemer geeft aan dat de Achterhoek zich moet neerzetten als plek met uitdagingen, onderscheidend in innovaties, broedplaatsen. Dat kan jongeren aantrekken. 6.3 Opgave: spreiding en kwaliteit beroepsonderwijs Om zoveel mogelijk leerlingen voor de regio te behouden, is een goed en gespreid beroepsonderwijs van groot belang. Om dit aan te kunnen blijven bieden, ondanks de leerlingendaling, zal er tussen scholen afgestemd en samengewerkt moeten worden. Zo kan aanbod op elkaar afgestemd worden en hoeven er ondanks de dalende leerlingaantallen geen cruciale richtingen volledig te verdwijnen uit de regio. Ook samenwerking met het bedrijfsleven is van belang: hieruit kan een duidelijke arbeidsvraag naar voren komen en kan het onderwijs beter worden afgestemd op de toekomstige vraag vanuit het bedrijfsleven. Om de ambities van het arbeidsmarktscenario te kunnen behalen is deze aansluiting cruciaal. Daarnaast biedt deze samenwerking kansen voor stageplekken en voor kennismaking met de aanwezige regionale bedrijvigheid. Hiermee worden de mogelijkheden om de jongeren ook na de opleiding voor de regio te behouden vergroot.

De geprognotiseerde leerlingendaling in het beroepsonderwijs kan consequenties hebben voor de vitaliteit en duurzaamheid van het huidige onderwijsaanbod. Zo kunnen de financiën van scholen onder druk komen te staan, omdat de vergoeding die schoolbesturen van het ministerie van OCW ontvangen in grote mate afhankelijk is van het aantal leerlingen. Klaslokalen kunnen leeg komen te staan. Het kan moeilijker worden de kwaliteit van onderwijs te waarborgen. Ultimo kan het zijn dat een school, afdeling of sector wordt gesloten. Als dit het geval is, komt de diversiteit van het onderwijsaanbod in de regio onder druk te staan. Om toch een breed aanbod te bieden willen de aanwezigen meer samenwerking tussen onderwijs onderling en met bedrijfsleven. Als dat niet wordt gedaan, zou het kunnen dat er door concurrentiemotieven of door gebrekkige informatie suboptimale keuzes worden genomen die uiteindelijk voor geen van de belanghebbenden positief uitpakken. Bovendien wordt dan de mismatch op de arbeidsmarkt juist versterkt, omdat het dan bijvoorbeeld niet mogelijk is om de opleidingen aan te bieden die benodigd zijn voor de regionale arbeidsmarkt. De huidige situatie van het voortgezet onderwijs laat een beeld zien van een gespreid aanbod met een groot aantal vestigingen. Sommige locaties en afdelingen zijn van geringe omvang.

Om meer inzicht te krijgen in gemiddelde grootten van afdelingen in 2025 is in onderstaande tabel weergegeven wat de gemiddelde grootte per niveau in het voortgezet onderwijs zal zijn in 2025. Deze zijn afgezet tegen een benchmark die herkenbaar is in andere regio’s. Te zien is dat vooral de mavo en het vwo kleine afdelingen zullen krijgen.

47

2025 Niveau

Locaties

Leerlingen bovenbouw

Gemiddeld aantal lln per locatie (bovenbouw)

Benchmark bovenbouw

Aantal locaties onder benchmark

Vmbobb/kb

10

1907

191

160

6

Mavo

16

1791

112

200

16

Havo

7

1692

242

224

3

Vwo

7

1332

190

336

7

De vraag die deze bevindingen oproept is: hoe kan men met de nieuwe leerlingenaantallen de kwaliteit en diversiteit van het onderwijs waarborgen? 6.4 Opgave: samenwerking onderwijs, ondernemers en overheid De aanwezigen op de interactieve bijeenkomst noemden verbinden en samenwerken als twee sleutelwoorden voor de toekomst van het beroepsonderwijs en een goede aansluiting met de arbeidsmarkt. Om leerlingen uit de regio op te leiden voor beroepen die toekomst hebben op de regionale arbeidsmarkt, om hen goede vaardigheden te leren, hen te behouden voor de regionale arbeidsmarkt en de goede kwaliteit van onderwijs voort te zetten in de regio, zijn tijdens de bijeenkomst een paar aanbevelingen gedaan en vervolgvragen gesteld: 

Meer inhoudelijke afstemming tussen bedrijfsleven en onderwijs: hoe krijgt innovatie uit het bedrijfsleven een plek in het onderwijs? Is er bekend of leerlingen de juiste vaardigheden leren voor een toekomstige baan? Aanwezigen bij de bijeenkomsten doen de oproep aan het onderwijs om beter af te stemmen bedrijven bij het vormgeven van opleidingen. Voor technische opleidingen is de aansluiting volgens de aanwezigen al best goed, voor andere opleidingen is verbetering nodig. Andersom is het belangrijk dat bedrijven nog meer opleidings- en stageplekken mogelijk maken en meer samen met het onderwijs opleiding maar ook om- her en bijscholing gaan vormgeven.

Meer begeleiding bij studie- en profielkeuze: wordt er gekozen met goede informatie over beroepen, (regionaal) bedrijfsleven, carrièremogelijkheden? Veel jongeren hebben spijt van hun studiekeuze, zo noemden de aanwezigen bij de sessies. Sommige beroepen hebben een slecht imago, of jongeren kiezen juist voor opleidingen waar de baankansen heel laag zijn. Bedrijfsbezoeken en stages kunnen helpen om betere keuzes te maken

De Achterhoek profileren als aantrekkelijke regio om te wonen én te werken. Bekendheid met de arbeidsmarkt en mogelijkheden om zich te vestigen voor jonge werknemers in de Achterhoek

48

wordt daarbij erg belangrijk gevonden. Maar ook meer pendelaars verleiden om niet alleen in de Achterhoek te wonen maar er ook te werken. Maar ook daar waar nodig talenten van buiten de Achterhoek aantrekken om er te werken. Enerzijds vraagt dit de realisatie van aantrekkelijke woonmilieus voor bijvoorbeeld starters en hoogopgeleiden. Maar ook een actieve markteling van de regio: vergelijk “je zal er maar wonen” campagne van Zuid Limburg is aan orde zo is betoogd.. 

Maximale inzet van zij-instromers: om- en bijscholing is van groot belang volgens velen. Voor het middelbaar beroepsonderwijs ligt hier een belangrijke opgave. Die zal daarin nauw samen moeten werken met het bedrijfsleven. De aanwezigen bij de sessies schatten in dat een deel sterk gemotiveerd is. Het onderwijs heeft de ervaring dat alle niveaus om te scholen zijn en zet hier graag met het bedrijfsleven de schouders onder.

Samenwerking in het onderwijs om kwalitatief goed beroepsonderwijs bereikbaar te houden: om met een dalend leerlingenaantal van 5.800 leerlingen tot 2025 toch goed onderwijs te bieden is het nodig dat onderwijspartijen elkaar vinden en afstemming zoeken over het aanbod en mogelijkheden om zaken uit te wisselen. Aanwezigen tijdens de sessies hebben aangegeven dit als mogelijkheid te zien om het aanbod in stand te houden en goed onderwijs te kunnen blijven bieden.

Samenwerking met het Rijk om opgaven te realiseren die de draagkracht van de regio te boven gaan en waar regionaal maatwerk van belang is. Het Rijk heeft € 950 miljoen beschikbaar voor regionale deals op het gebied van regionale economie, werkgelegenheid en leefbaarheid. Ministeries van BZK en LNV zullen een afwegingskader opstellen met criteria voor de invulling hiervan. Criteria bestaan onder andere uit de aansluiting van nationale opgaven en regionale doelen, cofinanciering en publiek-private samenwerking.

6.5 Conclusies In de twee bijeenkomsten is uitgebreid stilgestaan bij de opgaven en uitdagingen die er liggen voor het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs. De verwachte situatie op de arbeidsmarkt, een tekort aan arbeidskrachten en een kwalitatieve mismatch, maakt dat er extra urgentie is om als onderwijspartijen afstemming te zoeken over nieuwe onderwijsconcepten, programmering (wie biedt welke niveaus/richtingen aan), uitruil (van bijvoorbeeld docenten, faciliteiten) en samenwerking (bijvoorbeeld met excursies, stages, inkoop). De inzichten in de opgaven voor de regio, voor onderwijs, overheid en bedrijfsleven, bieden handvatten om in gezamenlijkheid te werken aan toekomstbestendig onderwijs en een krachtige economie. Door naar innovatieve oplossingen te zoeken hoeft de regio geen volger te zijn van ontwikkelingen als leerlingendaling en dalende beroepsbevolking, maar kan het leidend zijn in kwalitatief onderwijs en een sterke economie.

49

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=f91ab35d-27fd-4aaf-9f0b-6e37b6107f48