CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2b Transitieatlas Beroepsonderwijs in de Achterhoek rapport

Raadsvergadering 1 april 2025, gemeente BerkellandBij agendapunt: Actualisatie IHP17.910 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Transitieatlas beroepsonderwijs Achterhoek

Versie: d.d. 21 december 2017 In opdracht van Achterhoek VO, in samenwerking met het Platform OnderwijsArbeidsmarkt Achterhoek.

Public Result B.V. Postbus 11649 2502 AP Den Haag Tel: 070 – 3468816 e-mail: info@publicresult.nl www.publicresult.nl Opdrachtnummer: VORAA16 © Copyright Public Result 2017.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

INHOUD 1. INLEIDING

2

1.1. Interactief proces

2

1.2. Aanpak

3

1.1. Technische verantwoording

4

1.2. Leeswijzer

5

DEEL A: SPANNING OP DE ARBEIDSMARKT

6

2. SPANNING OP DE ARBEIDSMARKT

6

2.1. Verkenning arbeidsvraag  maar het aantal potentiele arbeidskrachten neemt af  en elke dag verlaten per saldo 21.000 mensen de regio voor werk  Conclusie

6 9 10 11

2.2. Aanbod: onderwijs  Een breed en gespreid onderwijsaanbod  waarmee leerlingen aan de Achterhoek worden gebonden  maar leerlingendaling zet dit aanbod onder druk  maar de regio zit niet stil  Conclusie

12 12 15 16 17 17

2.3. Conclusie onderwijs en arbeidsmarkt

18

DEEL B: INTERACTIEVE BIJEENKOMSTEN

19

3. INTERACTIEVE BIJEENKOMSTEN (BEROEPS)ONDERWIJS

19

DEEL C: MAXIMALE INZET OP INNOVATIE, ECONOMISCHE GROEI EN TALENT 24 4. MAXIMALE INZET OP INNOVATIE EN ECONOMISCHE GROEI

24

4.1. Wat kan het opleveren?

24

4.2. Innovatie is nodig

25

4.3. Grootste groei mogelijk in de sectoren…  HTSM  (Slimme) maakindustrie  Agrifood  Bouwnijverheid  Transport en logistiek  Life sciences & Health

27 27 28 29 32 33 35

Toerisme en recreatie

36

4.4. Wat betekent dit voor de vraag naar werknemers?

37

4.5. Conclusie

39

5. MAXIMALE INZET TALENT

40

Talent benutten +-

40

Talent benutten ++

42

Conclusie

43

DEEL D: OPGAVEN

44

6. OPGAVEN

44

6.1 Kwantitatieve opgave

44

6.2 Kwalitatieve opgave

45

6.3 Opgave: spreiding en kwaliteit beroepsonderwijs

47

6.4 Opgave: samenwerking onderwijs, ondernemers en overheid

48

6.5 Conclusies

49

1

1. INLEIDING De Achterhoek is een bruisende regio die volop inzet op economische vitaliteit en leefbaarheid. Met kracht wordt ingezet op groei en innovatie in sectoren als de smart industry, agrifood, health en logistiek. Met de Uitvoeringsagenda 2.0 hebben ondernemers, overheid en maatschappelijke organisaties uit de Achterhoek opgaven en daarbij behorende programma’s en projecten geïdentificeerd die de regio economisch minstens net zo goed als de trend in Nederland moeten laten ontwikkelen, waarbij de kwaliteit van leven wordt behouden of zelfs verbeterd. De focus ligt hierbij bij ‘smart werken’: een “programma dat beoogt door de toepassing en ontwikkeling van ‘Smart Industry’ de Achterhoekse economie fundamenteel te versterken”. De vraag die daarbij steeds meer een rol zal gaan spelen is: Hoe zorgen we ervoor dat we ook in de toekomst voldoende en goed gekwalificeerde arbeidskrachten kunnen leveren? En welke rol kan het beroepsonderwijs daarbij spelen? Gegeven de verwachte leerlingendaling heeft deze opgave des te meer urgentie. 1.1. Interactief proces Onderwijs, ondernemers en overheid in de Achterhoek hebben gezamenlijk het initiatief genomen om met de Transitieatlas beroepsonderwijs zicht te krijgen op de mismatch op de arbeidsmarkt en mogelijke oplossingen daarvoor.

Met de Transitieatlas is een aantal scenario’s ontwikkeld de mogelijke potentie in de economie en de veranderende vraag naar arbeid in 2025 en de mate waarin het beroepsonderwijs hierin kan voorzien. Aan de hand van een interactief proces met sleutelfiguren uit de regio zijn normen, waarden en criteria die relevant zijn voor deze vraagstukken opgehaald en verwerkt in diverse scenario’s. De transitieatlas is dus een scenariomodel en geen prognosemodel, aan de scenario’s kunnen dan ook geen rechten ontleend worden. Ook zijn de ontwikkelde scenario’s uitdrukkelijk geen blauwdruk. De onderzoekers hebben dan ook geen voorkeur voor een van de scenario’s. Bij het opstellen van de scenario’s is maximaal gebruik gemaakt van gegevens zoals aangeleverd door de schoolbesturen en gemeenten. Met de begeleidingscommissie zijn de scenario’s in een proefsessie gedeeld en op basis daarvan aangescherpt. Met een aantal sleutelfiguren uit het regionale bedrijfsleven is de kwantitatieve analyse gestaafd (zie bijlage 1 voor respondentenlijst). Bij deze sleutelfiguren is getoetst of het beeld van de mismatch op de arbeidsmarkt herkenbaar was en hun respons zorgde voor een kwalitatieve verdieping van de scenario’s.

Vervolgens is de voorkeur van de regio voor scenario’s opgehaald in twee interactieve sessies met 51 stemmende deelnemers, sleutelfiguren uit het onderwijs, de overheid en het bedrijfsleven, op 12 en 26 oktober 2017. De deelnemers hebben in een interactieve ronde gestemd over normen, waarden en criteria die zij van belang vinden (zie bijlage 2 voor stemresultaten). De deelnemers aan de interactieve bijeenkomst vormden geen volledig representatieve vertegenwoordiging van de regio, maar door de diversiteit van de aanwezigen geven de gevoerde discussie en de voorkeuren inkleuring aan wat er leeft in de regio. Op basis hiervan zijn die scenario’s gekozen die passen bij de ambities van de regio en weergegeven in deze rapportage.

2

1.2. Aanpak Om de mismatch op de arbeidsmarkt te onderzoeken hebben we een scherp beeld nodig van wat de potentiële vraag naar arbeid in 2025 zal zijn en of het verwachte aanbod van arbeid tegen die tijd toereikend zal zijn. In de Transitieatlas (beroeps)onderwijs komen vraag en aanbod van nieuwkomers op de regionale arbeidsmarkt bij elkaar. De vraag op de arbeidsmarkt bestaat uit een vervangingsvraag (werknemers die nodig zijn om uitstroom van werknemers (door pensionering, arbeidsongeschiktheid, beroepsmobiliteit of verandering van beroepsniveau) op te vangen) en een uitbreidingsvraag (werknemers die extra nodig zijn door groei van de werkgelegenheid). Het aanbod op de arbeidsmarkt bestaat uit de nieuwkomers die vanuit diverse opleidingen instromen op de regionale arbeidsmarkt en uit nieuwkomers die op andere manieren de regionale arbeidsmarkt opkomen (zij-instroom, nieuw in de regio komen (wonen en) werken). Vervolgens wordt in verschillende scenario’s onderzocht hoe groot (kwantitatief) en op welk vlak (kwalitatief) een mismatch is in 2025 tussen de vraag en het aanbod van de nieuwe instromers die na het voortgezet onderwijs in de regio na een vervolgopleiding instromen op de regionale arbeidsmarkt.

Wanneer deze mismatch in beeld is, kan onderzocht worden hoe deze kan worden opgelost: door de instroom vanuit opleidingen te vergroten en/of door de instroom van werknemers buiten de regio te vergroten (zie ook figuur hierboven). Uiteraard wordt de vraag naar arbeid gedreven door economsiche groei en innovatie. We starten onze analyse daarom met een inschatting van de economische potentie van de regio Achterhoek. Deze vertalen we door naar de vraag naar arbeid in 2025 die we vervolgens kunnen confronteren met het verwachte aanbod van arbeid waarvan het beroepsonderwijs deel uit maakt. Zowel voor de economische groei als voor het aanbod van arbeid in de Achterhoek hanteren we scenario’s om meer grip te krijgen op de dynamiek en de Achterhoek ook een handelingsperspectief aan te bieden. Daarmee staan voor het onderzoek de volgende vragen centraal:  Wat zijn de economische ambities en potenties van de regio en hoe vertaalt die zich in de ontwikkeling van het bruto regionaal product (BRP)? 1  Welke eisen stelt dit aan het vestigingsklimaat, bijvoorbeeld de vorming van ecosystemen (netwerken van met elkaar samenhangende bedrijvigheid), bereikbaarheid, woon- en leefklimaat, enz.?  Wat betekenen de ambities en potenties voor de arbeidsparticipatie en arbeidsproductiviteit?

1

In feite gaat het om de bruto toegevoegde waarde; de ramingen zijn op dit gegeven gebaseerd.

3

  

Welke behoefte is er daarmee aan arbeidskrachten en wie kan de arbeidsplaatsen invullen in de toekomst? Ontstaat er een mismatch op de arbeidsmarkt en hoe zou deze kunnen worden aangepakt? Hoe ontwikkelt zich het aanbod van het beroepsonderwijs en hoe kan een betere aansluiting op de vraag worden gerealiseerd?

In het figuur hierboven zijn de belangrijkste economische variabelen modelmatig weergegeven. 1.1. Technische verantwoording Het cijfermateriaal uit dit onderzoek komt voornamelijk van het CBS 2 en de Provincie Gelderland. De leerlingenprognoses komen van de scholen zelf, van DUO of Voion. Benchmarks van vestigingsbewegingen van studenten komen van studies van Zeeland en Friesland3. Cijfers over doorstroom van opleiding naar beroepssectoren zijn alleen op landelijk niveau (CBS) bekend. De kwantitatieve analyse is gestaafd met interviews met circa 20 sleutelfiguren uit het bedrijfsleven, onderwijs en overheid. Bij hen is getoetst of het beeld van de economische potentie en mismatch op de arbeidsmarkt herkenbaar was en hun respons zorgde voor een kwalitatieve verdieping van deze rapportage. Zie bijlage 1 voor de respondentenlijst. De uitkomsten van de Transitieatlas beroepsonderwijs zijn getoetst in een voorproefsessie met de begeleidingscommissie, een proefsessie met het POA Achterhoek en in twee interactieve sessies met samen 51 stemmende deelnemers, vertegenwoordigers van bedrijfsleven, onderwijs en overheid op 12 en 26 oktober 2017. Zie bijlage 2 voor de stemresultaten.

2 Indien niet anders vermeld zijn de gepresenteerde cijfers afkomstig van het CBS (Statline)

3 De enige (openbare) benchmarks op dit onderwerp

4

Veel kwantitatieve gegevens zijn standaard beschikbaar op het zogeheten ‘COROP’-niveau als laagste schaalniveau. De regio Achterhoek die wordt aangehouden in deze rapportage bestaat uit een deel van de COROP-regio Achterhoek. Voor de economische analyse zijn in overleg met de begeleidingscommissie de gemeenten Zutphen, Brummen en Lochem buiten beschouwing gelaten. Zaken als bijvoorbeeld het BRP zijn vanuit het COROP-schaalniveau aan de hand van de werkgelegenheidsgegevens per sector (die per gemeente beschikbaar zijn) teruggerekend naar de 8 gemeenten in de Achterhoek (Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doetinchem, Montferland, Oost Gelre, Oude IJsselstreek en Winterswijk). Daarbij is dus de arbeidsproductiviteit per sector van het COROP gebied toegepast op de regio. Daarnaast is er gebruik gemaakt van Rabobankrapporten om deze ramingen te ijken. Macro-economische cijfers per sector worden niet ieder jaar gepubliceerd en komen met enige vertraging tot stand. Vanwege de vergelijkbaarheid en de compleetheid is daarom gekozen voor het jaar 2015 als uitgangspunt voor de scenario’s in het model. Het is dus niet volledig cijfermatig bekend hoe de specifieke sectoren zich sinds 2015 hebben ontwikkeld, maar in het scenario is wel rekening gehouden met ontwikkelingen in de tussenliggende jaren. 1.2.

Leeswijzer De opbouw van het rapport is als volgt:  In deel A, hoofdstuk 2 ‘Spanning op de arbeidsmarkt’ worden de regionale economie en krachtige sectoren van de Achterhoek in beeld gebracht. Hiermee wordt de basis gelegd om de maximale economische potentie van de regio en de daarbij behorende arbeidsvraag van de toekomst te bepalen. In dit hoofdstuk wordt ook het beroepsonderwijs (voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs) weergegeven. Hiermee komt de toekomstige aanbodkant van de arbeidsmarkt in beeld.  In deel B, hoofdstuk 3 ‘Interactieve bijeenkomsten (beroeps)onderwijs’ wordt een impressie van de interactieve bijeenkomsten van 12 en 26 oktober weergegeven. Tijdens deze interactieve bijeenkomsten is dialoog gevoerd over de herkenbaarheid van het onderzoeksmateriaal en de ambities van de regio voor innovatie en economische groei en arbeidsmarkt en onderwijs.  In Deel C, hoofdstuk 4 ‘Maximale inzet op innovatie en economische groei’ beschrijven we het aanwezige economische beleidskader en verkennen we de groeikansen in een aantal voor de regio stuwende sectoren en kwantificeren we deze kansen. Het gaat enerzijds om de te verwachte groei van het BRP en anderzijds om de (noodzakelijke) toename van de arbeidsproductiviteit. Het sleutelwoord om deze groei te bereiken is innovatie.

 In Deel C, hoofdstuk 5 ‘Maximale inzet talent’ worden twee scenario’s gepresenteerd om de mismatch tussen vraag en aanbod op te lossen: een beleidsarm scenario en een beleidsrijk scenario. De keuze voor de scenario’s van innovatie en economische groei en arbeidsmarkt is gebaseerd op de ambities zoals naar voren kwamen in de interactieve sessies.  In Deel D, hoofdstuk 6 ‘Opgaven arbeidsmarkt’ wordt ingegaan op de kwalitatieve mismatch: in welke mate sluiten opleidingsrichtingen en –niveaus aan op de vraag van de toekomst? De opgaven voor onderwijs en arbeidsmarkt die hieruit volgen komen aan bod.

5

DEEL A: SPANNING OP DE ARBEIDSMARKT 2. SPANNING OP DE ARBEIDSMARKT In dit hoofdstuk worden de belangrijkste kenmerken van de Achterhoekse economie en van het beroepsonderwijs in de regio geschetst. Hiermee wordt de basis gelegd om de maximale economische potentie van de regio en de daarbij behorende arbeidsvraag van de toekomst te bepalen. In dit hoofdstuk wordt ook het beroepsonderwijs (voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs) weergegeven. Hiermee komt de toekomstige aanbodkant van de arbeidsmarkt in beeld. 2.1. Verkenning arbeidsvraag Achterhoek: een kansrijke regio met ambitie De Achterhoek is een landelijke regio met een sterk eigen profiel waarmee de regio zichzelf economisch, toeristisch maar ook voor het woon- en leefklimaat op de kaart zet. De acht Achterhoekse gemeenten herbergen een keur aan vooral kleinschalige en middelgrote bedrijven die vaak gerelateerd zijn aan de maakindustrie of de landbouw. De Achterhoek kent meerdere stuwende en innovatieve clusters die kansrijk voor de toekomst zijn: agrifood, High Cluster Achterhoek Tech Systems Bruto Regionaal Product Achterhoek 2015 and Materials Agrifood 9,4% (HTSM), HTSM 11,8% (slimme) (Slimme) 11,8% maakindustrie, maakindustrie bouwnijverheid, Bouwnijverheid 7,9% transport en logistiek en life Transport en 8,6% logistiek sciences & health.

Deze Life sciences & 0,7% Health clusters bieden kansen voor Agrifood HTSM Recreatie en 2,9% (slimme) maakindustrie Bouwnijverheid toerisme onderlinge Transport en logistiek Life sciences & Health crossovers. Verzorgende 46,9% Hierbij kan sectoren bijvoorbeeld gedacht worden aan het benutten van het ‘Internet Of Things’ in de agrifoodsector of het bouwen met biobased materialen. De sector recreatie en toerisme is vooral een belangrijke sector in het licht van de werkgelegenheid. In het rapport ‘De kracht van Oost-Nederland’ worden de sectoren agrifood, HTSM, logistiek, tuinbouw en water als krachtige clusters met doorgroeimogelijkheden genoemd en de sectoren chemie, energie

6

en life sciences & health als sectoren die veel kans hebben om zich te specialiseren in de regio. Voor die laatste sectoren worden vooral kansen op crossovers met andere sectoren gesignaleerd. Smart industry als concept voor de transformatie van de traditionele maakindustrie wordt herkend. Aandachtspunt hierbij is wel de verbinding met de ICT-sector, stellen de onderzoekers, omdat de regio daar niet in is gespecialiseerd.4 Het BRP in de regio bedroeg in 2015 circa €7,3 miljard. Het aandeel van deze stuwende clusters is 53%. Dit zijn de stuwende sectoren in de regio, oftewel: als deze sectoren goed presteren dan is de verwachting dat het ook goed gaat met verzorgende en afhankelijke sectoren als de zakelijke en financiële dienstverlening, zorg en detailhandel. Ook de overheid en het onderwijs behoren tot de verzorgende sectoren. De stuwende sectoren kunnen niet zonder de zogenaamde verzorgende sectoren. Dit zijn de economische activiteiten die de exporterende en innoverende sectoren ondersteunen en hun omzet dan ook vooral in de regio maken. Zo kan de accountant niet zonder de omzet van het metaalbewerkingsbedrijf, maar valt dit bedrijf niet om wanneer de accountant failliet gaat. Als het dus goed gaat met de stuwende sectoren, gaat het goed met de verzorgende sectoren in de economie. Dit is goed voor de werkgelegenheid.

Daarnaast is het natuurlijk wel zo dat een aantal belangrijke autonome ontwikkelingen de verzorgende economie bepalen. Zo zal de vergrijzing in de komende jaren tot een groei in de zorgsector en dus ook de werkgelegenheid betekenen. Tegelijk zal bijvoorbeeld de leerlingendaling in het onderwijs de werkgelegenheid in het onderwijs onder druk zetten. In deze verzorgende sectoren in de Achterhoek zien we de volgende economische activiteiten: detailhandel (10,2%), financiële instellingen (3,5%), zakelijke dienstverlening (8,6%), overheid (4,9%), onderwijs (5,7%), zorg (10,9%) en overige dienstverlening (3,1%). De maakindustrie staat centraal in de Achterhoek: daar ligt het zwaartepunt van innovatie en profilering, maar ook veel kansen voor cross-overs. Gecombineerd met de sector informatie en communicatie vormt het een cluster van slimme maakindustrie: het slim en efficiënt produceren door middel van ICT en geavanceerde technieken. De HTSM is de metaalindustrie, die gekoppeld is aan onderzoek en dienstverlening op dat gebied: een cluster van voornamelijk hoog-innovatieve bedrijven gericht op micro- en nanotechnologie, sensortechnologie, mechatronica en robotisering en materiaalkunde.

Dat de Achterhoek een innovatieve regio is die slimme en innovatieve bedrijvigheid naar zich toe trekt, blijkt bijvoorbeeld uit de Erasmus concurrentie- en innovatiemonitor 2016: de regio Achterhoek, Twente en Drenthe scoort na Eindhoven het hoogst (3,9% boven het landelijke gemiddelde) op radicale innovatie5. Het ontwikkelen van compleet nieuwe producten is een kracht van

4 Regioplan, ESD2, IHS Making cities work, Ruimtelijk Economisch Atelier Tordoir, december 2016,

‘De kracht van Oost-Nederland’. 5 Rotterdam School of Management, Erasmus Concurrentie en innovatie monitor 2016.

7

deze regio. Cijfers uit 2010 over de octrooidichtheid bevestigen dit beeld: het Achterhoekse MKB scoort hierin hoog (0,45-0,55% van het MKB vroeg in 2010 een octrooi aan). 6 Als het gaat om de arbeidsproductiviteit (toegevoegde waarde per werknemer) blijft de Achterhoek achter bij Twente en het Nederlandse gemiddelde. Alleen in de sectoren vervoer en opslag en overheid realiseert de Achterhoek een hogere arbeidsproductiviteit dan Twente. De sector industrie is met name opvallend: de Achterhoekse arbeidsproductiviteit blijft in deze sector sterk achter bij het Nederlandse en Twentse gemiddelde. Blijkbaar vertaalt innovatie zich nog niet zo sterk in een hoge toegevoegde waarde. Wellicht is er sprake van een sterke innovatieve kopgroep in de regio en liggen er kansen voor meer traditioneel opererende bedrijven om daarbij aan te sluiten. Wanneer de toegevoegde waarde uit de regio wordt omgeslagen naar de bevolking blijkt ook dat de Achterhoek lager presteert dan Twente of Nederland gemiddeld. De afgelopen jaren is het BRP per hoofd van de bevolking in de Achterhoek wel sterker gestegen dan dit in Nederland of Twente het geval was. In 2015 lag het BRP per hoofd van de bevolking in de Achterhoek op € 27.445,-, tegenover € 31.223,- in Twente en € 39.936,- in Nederland gemiddeld. Blijkbaar verdient een substantieel deel van de bevolking zijn inkomen bij bedrijven buiten de regio.

Met de Uitvoeringsagenda 2.0 hebben ondernemers, overheid en maatschappelijke organisaties uit de Achterhoek opgaven en daarbij behorende programma’s en projecten geïdentificeerd die de regio economisch minstens net zo goed als de trend in Nederland moeten laten ontwikkelen, waarbij de kwaliteit van leven wordt behouden of zelfs verbeterd. De focus ligt hierbij bij ‘smart werken’: een “programma dat beoogt door de toepassing en ontwikkeling van ‘Smart Industry’ de Achterhoekse economie fundamenteel te versterken” (p.3 Uitvoeringsagenda 2.0, april 2016). Met smart industry wordt het gebruik van de nieuwste informatie- en technologie-ontwikkelingen bedoeld, om daarmee veel efficiënter, flexibeler, kwalitatief beter en op maat te produceren en te werken. Voor de Achterhoek geldt de maakindustrie als bron van innovatie en hoogwaardige en gespecialiseerde productie. Daarmee is deze sector een onderscheidende economische motor. De Uitvoeringsagenda noemt daarnaast als basis voor de beoogde economische ontwikkeling het verbinden van de smart industry met sectoren als zorg, agrofood, biobased economy, traditionele maakindustrie en bouw. Wonen en bereikbaarheid zijn subthema’s die als randvoorwaarden gelden voor de economische ontwikkeling.

Zonder een goed woonklimaat en goede bereikbaarheid van de regio kunnen bedrijven zich niet optimaal ontwikkelen en zullen er niet voldoende werknemers zijn om de extra bedrijvigheid te realiseren.

6 EIM, NL Octrooicentrum, Octrooien in Nederland; analyse van de innovatiekracht in regio’s, sectoren

en grootteklassen. April 2010

8

maar het aantal potentiele arbeidskrachten neemt af

De Achterhoek heeft in 2015 een potentiële beroepsbevolking van circa 196.000 (bevolking tussen 15 en 67). De arbeidsparticipatie ligt op 66,3% in de Achterhoek: ruim 66% van de bevolking tussen de 15 en 75 jaar heeft een betaalde baan (definitie CBS). Dit is iets hoger dan het Nederlandse gemiddelde; 65,8%.

Potentiële beroepsbevolking 2010-2030 230.000 220.000 210.000 200.000 190.000 180.000 170.000

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030

Bevolkingsprognoses7 geven aan dat de regio een daling van de potentiële 15-67,5 15-75 beroepsbevolking van 6% kan verwachten tot 2025 (-12.000) en van 12% tussen 2015 en 2030 (-24.000). Zowel ontgroening (aantal jongeren neemt af) als vergrijzing (aantal ouderen stijgt) resulteren in deze daling. Voor Nederland gemiddeld ligt dit op 0% tussen 2015 en 2025 en -3% tussen 2015 en 2030. In 2030 zal de potentiële beroepsbevolking ten opzichte van 2010 afgenomen zijn met 15%, 29.000 inwoners. In vergelijking met andere regio’s is dit een sterke daling. In andere regio’s, zoals Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (-4%), Goeree-Overflakkee (-9%) en heel Nederland (-3%) is deze afname aanzienlijk lager. De regio’s Noordoost Fryslân en Zuid-Limburg verwachten een nog sterkere daling, van respectievelijk 18% en 20% in die periode. De beroepsbevolking die volgens de prognoses in 2025 in de Achterhoek woont kan met een gelijkblijvende arbeidsproductiviteit het huidige BRP niet in stand houden. Bedrijven in de regio zullen naar alle waarschijnlijkheid niet aan voldoende of niet voldoende gekwalificeerde werknemers kunnen komen en zullen moeten inkrimpen of vertrekken. Door de vergrijzing zal namelijk sprake zijn van zowel een kwantitatieve (niet voldoende) als een kwalitatieve (niet voldoende gekwalificeerde) mismatch.

De Nederlandse bevolking wordt gemiddeld steeds hoger opgeleid en het is de vraag hoe het onderwijsniveau van de instromers op de arbeidsmarkt aansluit bij de vacatures die vrij komen door de vergrijzing. Dit zal het vertrek van kansrijke goed opgeleide jongeren uit de regio versterken en de aantrekkelijkheid voor nieuwe vestigers doen afnemen.

7 Provincie Gelderland, Gelderse variant o.b.v. Primos prognose 2016 ABF Research

9

en elke dag verlaten per saldo 21.000 mensen de regio voor werk

De Achterhoekse beroepsbevolking is niet alleen werkzaam in de Achterhoek zelf, maar kijkt ook over de grens van de regio.8 32% van de werkzame beroepsbevolking, 47.400 werknemers, heeft een baan bij een bedrijf dat gevestigd is buiten de regio. 6.000 mensen werken in Twente, ook 6.000 in Arnhem/Nijmegen en 2.800 in Zutphen. Uit deze regio’s en steden werken tegelijk 8.900 mensen in de Achterhoek. Aangevuld met 17.600 mensen die uit andere delen van Nederland komen en in de Achterhoek werken, komt de inkomende pendel neer op 26.500. In totaal kent de Achterhoek een negatief pendelsaldo van 20.9009 (zie ook afbeelding).

8 CBS, woon- en werkregio’s van banen van werknemers, gemeten in december 2015. NB: gegevens over de pendel in

deze alinea zijn dus een indicatie voor de pendelstromen van en naar de regio. Gegevens komen uit een separate meting van het CBS, met aparte definities, afbakening van leeftijden en momenten van metingen, die verschillen van andere metingen naar beroepsbevolking die het CBS doet en waarop de overige cijfers uit dit rapport zijn gebaseerd. Recentere cijfers over de pendel zijn niet beschikbaar. 9 Actuele pendelcijfers CBS 2015. Ten opzichte van het eerder gecommuniceerde netto pendelsaldo (concept rapportage) van 29.000 (2014) heeft dus een actualisatie plaatsgevonden, alsmede een herberekening, waarmee de correctie heeft plaatsgevonden op een onderschatting van de inkomende pendel. Wanneer we 2014 en 2015 vergelijken zien we een toename van de mobiliteit die zich manifesteert in zowel hogere inkomende als uitgaande pendel. Hier lijkt een toegenomen economische activiteit aan ten grondslag te liggen.

10

Conclusie

Om de Achterhoekse economie minstens zo goed te laten groeien als de Nederlandse economie, zoals de ambitie is in de Uitvoeringsagenda 2.0, ligt er een stevige opgave. Om én de teruggang in arbeidskrachten op te vangen én economische groei te realiseren is innovatie van groot belang. Immers door innovatie kan met relatief minder mensen meer omzet worden gerealiseerd; de arbeidsproductiviteit stijgt. Daarbij worden banen ook aantrekkelijker voor een relatief hoger opgeleide beroepsbevolking. Voor het bedrijfsleven is innovatie cruciaal om op de wereldmarkt te kunnen blijven concurreren. De vraag is alleen of stijging van de arbeidsproductiviteit alléén voldoende is, of dat er nog een extra behoefte aan FTE’s zal zijn. In de volgende paragraaf gaan we in op het aanbod van arbeid uit het onderwijs in de regio en de dynamiek van de leerlingdaling die dat onder druk zal zetten.

11

2.2. Aanbod: onderwijs Het aanbod op de arbeidsmarkt wordt deels bepaald door leerlingen die onderwijs volgen in de regio. Na het beroepsonderwijs in de regio stromen zij in op de arbeidsmarkt, in de Achterhoek of daarbuiten. Ook jongeren die voortgezet onderwijs volgen in de Achterhoek en daarna buiten de regio verder studeren, kunnen na hun opleiding instromen in de Achterhoekse arbeidsmarkt. In deze paragraaf wordt het onderwijsaanbod voor voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs beschreven. Hiermee komt de toekomstige aanbodkant van de arbeidsmarkt in beeld. 

Een breed en gespreid onderwijsaanbod 

  

Er zijn 15 scholen(gemeenschappen) voortgezet onderwijs in de Achterhoek, met samen 31 vestigingen en in totaal 19.460 leerlingen. o Aalten: 3 locaties, 1554 lln. o Berkelland: 8 locaties, 2.745 lln. o Bronckhorst: 2 locaties, 463 lln. o Doetinchem: 7 locaties, 7.611 lln. o Montferland: 2 locaties, 763 lln. o Oost Gelre: 2 locaties, 2.006 lln. o Oude IJsselstreek: 3 locaties, 2.381 lln. o Winterswijk: 4 locaties, 1.937 lln. Van de 19.460 leerlingen die naar school gaan in de regio, komen er 1.518 van buiten de regio (7,8%). De meesten komen uit de richting van Doesburg. Bijna 2.200 vo-leerlingen woonachting in de Achterhoek gaan buiten de regio naar school. Zij gaan vooral richting Zutphen, Lochem en Zevenaar. De regio verwacht een leerlingendaling van ca. 30% in de periode 2016-2025 (ca. 5.800 leerlingen).

12

Op dit moment telt de regio 15 scholen(gemeenschappen) voortgezet onderwijs met samen 31 vestigingen: VestiNaam

gingen Plaats

Lln

Christelijk College

4

1.768

Schaersvoorde

Aalten, Dinxperlo

Typen onderwijs

Denominatie

Vmbo-bb/kb, vmbo-t, havo, Protestantsvwo

Christelijk

Winterswijk AOC Oost

2

Borculo,

1.752

Vmbo-bb/kb, vmbo-t

2.059

Vmbo-bb/kb, vmbo-t, havo, Protestants-

Doetinchem Ulenhof College

3

Doetinchem, Vorden

Ludger College

3

Doetinchem

vwo 3.264

Christelijk

Vmbo-bb/kb, vmbo-t, havo, Protestantsvwo

Christelijk/ RoomsKatholiek

Marianum

2

Groenlo,

2.006

Lichtenvoorde Het Assink Lyceum 3

Eibergen,

Vmbo-bb/kb, vmbo-t, havo, Room-Katholiek vwo

1.323

Neede

Vmbo-bb/kb, vmbo-t, havo, Rooms-Katholiek vwo

Symbion

1

Didam

246

Praktijkonderwijs

Algemeen bijzonder

Almende College

3

Silvolde, Ulft

2.381

Vmbo-bb/kb, vmbo-t, havo, Rooms-Katholiek vwo

Liemers College

1

Didam

517

Vmbo-bb/kb, vmbo-t, havo, Protestantsvwo

Christelijk/RoomsKatholiek

Gerrit Komrij

3

College

Eibergen,

1.630

Winterswijk

Vmbo-bb/kb, vmbo-t, havo, Openbaar vwo

Rietveld Lyceum

1

Doetinchem

1.159

Vmbo-t, havo, vwo

Openbaar

Staring College

2

Borculo

557

Vmbo-bb/kb, vmbo-t, havo, Openbaar vwo

Prakticon

1

Doetinchem

379

Praktijkonderwijs

Openbaar

MaxX

1

Neede

208

Praktijkonderwijs

Openbaar

Pronova

1

Winterswijk

211

Praktijkonderwijs

Algemeen bijzonder

Op de volgende pagina is de huidige situatie weergegeven op een kaartbeeld:

13

In de regio wordt op 11 vestigingen van 9 onderwijsinstellingen vmbo-bb/bk onderwijs aangeboden in de bovenbouw. Een overzicht van de vestigingen en de stromingen die zij aanbieden is weergegeven in onderstaande kaart.

13

Het middelbaar beroepsonderwijs (MBO) in de regio kent 13 vestigingen van 2 onderwijsinstellingen. Het Graafschap College speelt een grote rol met 12 vestigingen verspreid over de regio. Daarnaast zijn er opleidingsbedrijven in de regio. Zie onderstaande kaart voor de diverse opleidingen die de vestigingen aanbieden.

Gegevens over leerlingen en hun opleidingen verzamelt DUO alleen op instellingsniveau. Uit de regio zijn wel onderstaande gegevens bekend.

Vestigingen Naam

in de regio

Plaats

Sector

Graafschap College

12

Doetinchem,

Entree, Economie en

Groenlo,

Dienstverlening, Zorg, welzijn en

Winterswijk

Sport, Techniek en informatica, Groen

AOC Oost

1

Doetinchem

Groen

14

Ook in het middelbaar beroepsonderwijs, net als in het primair en voortgezet onderwijs, heeft de grootte van de opleiding invloed op de betaalbaarheid van het onderwijs. Een vuistregel die het veld aanhoudt is 18 deelnemers per beroepsopleiding per mbo-instelling als signaalwaarde voor kleine opleidingen. Met 18 deelnemers kan één docentensalaris worden betaald. Een instelling maakt natuurlijk ook andere kosten, maar omdat deze niet 1-op-1 aan een opleiding te koppelen zijn en grotere opleidingen hiervoor kunnen compenseren, is het voor de kleinste opleidingen relevant om in ieder geval het salaris van een docent te kunnen dekken. 10 De onderwijsinstellingen met vestigingen in de regio bieden in totaal circa 130 beroepsopleidingen aan (verdeeld over de verschillende typen (BBL/BOL) en niveaus (1,2,3 of 4). In 2016 hadden 38 opleidingen minder dan 18 deelnemers. Meer dan twee derde daarvan is een technische opleiding. 

waarmee leerlingen aan de Achterhoek worden gebonden

Van de 19.460 leerlingen die onderwijs volgen in de Achterhoek zijn er 1.518 afkomstig van buiten de regio, dat is circa 8,7%. Deze leerlingen zijn vooral afkomstig uit de gemeente Doesburg (317 leerlingen). Deze leerlingen uit Doesburg volgen met name onderwijs op het Rietveld Lyceum in Doetinchem. Andersom zijn er ook 2.176 kinderen en jongeren die in de Achterhoek wonen, maar

10 Kenniscentrum Beroepsonderwijs Arbeidsmarkt (2014) ‘De plicht tot verantwoordelijkheid; nadere

inkadering van de zorgplicht doelmatigheid’.

15

buiten de regio naar school gaan. Zij gaan vooral naar school in de gemeenten Zutphen, Lochem en Zevenaar (zie het kaartbeeld voor de belangrijkste netto leerlingenstromen). 11 Vergeleken met andere regio’s is deze pendel weinig. Dit kan wijzen op een sterke concurrentiepositie van het Achterhoekse voortgezet onderwijs: het onderwijs buiten de regio, bijvoorbeeld in Zutphen, heeft geen sterke aantrekkingskracht voor jongeren uit de regio. Dit gegeven is een kans voor de regio: het is wellicht mogelijk om de 2.167 leerlingen die nu nog wel onderwijs buiten de regio volgen voor de regio te behouden. 

maar leerlingendaling zet dit aanbod onder druk

Volgens prognoses12 zal het aantal leerlingen op de scholen voor voortgezet onderwijs in de Achterhoek tussen 2016 en 2025 met ca. 5.800 leerlingen afnemen tot 13.650 leerlingen in 2025 (een daling van 30%). De leerlingendaling zal zich naar verwachting wel anders ontwikkelen tussen de verschillende gemeenten. Zo zal de grootste leerlingendaling plaatsvinden in de gemeenten Berkelland (-39%) en Oost Gelre (-33%). In de gemeenten Winterswijk (-23%) en Aalten (-19%) is de leerlingendaling het kleinst. De leerlingendaling is zowel in de onderbouw als in de bovenbouw duidelijk zichtbaar. Een overzicht van de leerlingendaling per gemeente is weergegeven in onderstaande figuur.

11 DUO Onderwijsdata, schooljaar 2016-2017 12 Uitgegaan is van de leerlingenprognoses van DUO, PlanningVerband Groningen, Pronexus, Voion

en eigen prognoses van een school.

16

Voor een vergelijking met andere regio’s kan er gekeken worden naar de trend tussen 2016 en 2025. Het beeld van de daling in de Achterhoek naast die van andere Nederlandse regio’s laat zien dat de leerlingendaling in de Achterhoek een serieus probleem is: geen van de andere regio’s heeft te maken met zo’n grote afname van het aantal leerlingen tussen 2016 en 2025. Het is dus zaak om de leerlingen die de regio voorbrengt voor de regio te kunnen behouden om zo te kunnen blijven voldoen aan de groeiende regionale arbeidsvraag.

maar de regio zit niet stil

Om ook in de toekomst goed onderwijs te bieden zijn schoolbesturen en gemeenten aan de slag met plannen die van invloed zijn op het aanbod en de spreiding van het beroepsonderwijs in de regio. Zo brengt het Almende College de locaties Wesenthorst en Bluemers samen op één plek aan de noordkant van Oude IJsel om het voortgezet onderwijs in Gemeente Oude IJsselstreek te behouden en te versterken. Het Ludger College, Ulenhofcollege en Rietveld Lyceum worden actief betrokken bij de plannen van schoolbestuur Achterhoek VO om te komen tot twee scholen voor mavo, havo en vwo in Doetinchem om het behoud van onderwijs en keuzemogelijkheden in Doetinchem te behouden. Het IKC de Bosmark en een vestiging van middelbare scholengemeenschap Schaersvoorde in Dinxperlo gaan een samenwerking aan om de overgang van PO naar VO soepeler te laten verlopen en het voortgezet onderwijs in Dinxperlo te waarborgen. De partijen hebben dit schooljaar een intentieverklaring ondertekend. Het Staring College streeft ernaar om van twee locaties in Borculo naar één locatie te gaan. Hiermee zal onder andere de bereikbaarheid verbeteren wat past in de visie thuisnabij onderwijs van de school. 

Conclusie

Het aanbod van beroepsonderwijs in de regio is breed en verspreid over de gemeenten met 31 vestigingen voor het voortgezet onderwijs en 13 voor het middelbaar beroepsonderwijs. Dit aanbod staat echter onder druk door een verwachte leerlingendaling van 30% tussen 2016 en 2025 in het voortgezet onderwijs. De regio zet zich echter in om het onderwijsaanbod kwalitatief goed en divers te

17

houden en zoveel mogelijk leerlingen aan de regio te blijven binden. Daarmee kunnen wellicht de gevolgen van de leerlingendaling worden “gedempt”. 2.3. Conclusie onderwijs en arbeidsmarkt Vanwege de vergrijzing en de economische ambities van de Achterhoek zal de aanvullende arbeidsvraag tussen 2016 en 2025 toenemen. De potentiële beroepsbevolking in de regio bedraagt in 2016 ca. 223.000 personen. Als gevolg van de ontgroening en vergrijzing neemt de potentiële beroepsbevolking tussen 2016 en 2025 af met ongeveer 12.000 personen. Tegelijkertijd zal het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs in deze periode dalen met 5.800, tot circa 13.650 in 2025. Het is dus “alle zeilen bij voor de arbeidsmarkt” gegeven deze groeiende mismatch tussen vraag en aanbod. Daarbij is het van belang om het regionale onderwijs zo goed mogelijk te laten functioneren, om de leerlingen van nu zo goed mogelijk op te leiden, voor te bereiden op de arbeidsmarkt en zoveel mogelijk te binden aan de regio. Een goede aansluiting tussen onderwijs en bedrijfsleven en een breed onderwijsaanbod zijn hierbij belangrijk. Zoals al kort aangestipt kunnen nieuwe arbeidskrachten ook gevonden worden in het behouden van arbeidspendelaars, verhoging van de arbeidsparticipatie en het aantrekken van werknemers buiten de regio.

In welke mate al deze routes voldoende zijn om het gat tussen vraag en aanbod te vullen, hangt deels af van de ambities van belangrijke betrokkenen in de regio. Tijdens de interactieve bijeenkomsten van 12 en 26 oktober hebben ondernemers, overheid en onderwijspartijen de kans gekregen om zich hierover uit te spreken en mee te denken over het (beroeps)onderwijs en de arbeidsmarkt van de toekomst in de Achterhoek.

18

DEEL B: INTERACTIEVE BIJEENKOMSTEN Tijdens de interactieve bijeenkomsten van 12 en 26 oktober hebben ondernemers, overheid en onderwijspartijen de kans gekregen om zich uit te spreken over manieren waarop het gat tussen vraag en aanbod gevuld dienen te worden. 3. INTERACTIEVE BIJEENKOMSTEN (BEROEPS)ONDERWIJS Ondernemers, overheid en onderwijspartijen zijn op donderdagavond 12 oktober en donderdagavond 26 oktober op het Graafschap college in respectievelijk Doetinchem en Groenlo met elkaar in gesprek gegaan over het (beroeps)onderwijs en de arbeidsmarkt van de toekomst in de Achterhoek. Met de transitieatlas wordt de koppeling tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt in beeld gebracht, waardoor verder na kan worden gedacht en de dialoog gestart kan worden over de komende effecten die de leerlingendaling zal hebben op de arbeidsmarkt. Volgens René van Gils (Graafschap college) is een centrale vraag tijdens de sessie hoe de stuwende sectoren kunnen groeien zodat de regio als geheel kan gaan bloeien. Interactieve stemronde De aanwezigen op deze avonden krijgen de kans om hun mening te geven aan de hand van een stemronde met vragen over de toekomst van de regionale economie, de aansluiting tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt en de leerlingendaling.

Potentie Achterhoek Eén van de 25 eerste vragen die aan de 20 aanwezigen 15 wordt gesteld gaat om de 10 mogelijkheden 5 voor economische 0 Agrifood HTSM Maakindustrie Bouwnijverheid Life sciences & Ik zou 1 euro Anders groei die zij Health evenredig verdelen over zien in de de vijf sectoren regio. Een Bedrijfsleven Voortgezet onderwijs Middelbaar Beroepsonderwijs groot deel van Gemeente (ambtelijk) Gemeente (bestuurlijk) UWV de aanwezigen Anders bij beide bijeenkomsten ziet HTSM (High Tech Systems and Materials) als de sector met het beste potentiële rendement (45%). Daarnaast vindt een ander deel van de aanwezigen de maakindustrie veelbelovend (24%). De

19

sectoren agrifood, bouw, vervoer en opslag en life sciences & health worden ook herkend als stuwende sectoren voor de regio, maar de aanwezigen verwachten daar minder rendement van. Iemand licht de keuze voor de maakindustrie toe: een sector als de agrifood heeft de maakindustrie hard nodig: zonder de maakindustrie die de sector faciliteert, kan de agrifood niet groeien. Een ander stelt dat er tegenwoordig meer en meer lokaal wordt geproduceerd, waardoor er voor de maakindustrie in de regio veel mogelijk is. Een trend die iemand anders constateert is die van steeds sneller, beter en goedkoper produceren. De Achterhoek moet wel fors inzetten op de smart industry, omdat het anders de boot mist vergeleken met andere regio’s of landen. Een aantal aanwezigen geeft aan een kansrijk cluster te zien in groothandel, vervoer en opslag. De Achterhoek is al sterk in de koppeling tussen vervoer en groothandel, heeft daarin de afgelopen jaren een grote groei meegemaakt. In de koppeling met e-commerce zit bovendien veel potentieel. Als er binnen dat cluster meer en breder wordt samengewerkt kan het nog sterker worden. Van de Achterhoekse economie verwachten de aanwezigen veel: die kan minstens net zo hard als de rest van Nederland groeien (78%). Van deze groep schat meer dan de helft in dat de economische groei wel twee keer zo groot als het Nederlands gemiddelde kan zijn.

20% denkt dat het tot de helft minder zal zijn dan het gemiddelde. De aanwezigen die zeer positief zijn over de potentie van de regio zien de sterke uitgangspositie van de regio: goede infrastructuur, hoog arbeidsethos en een toename van lokale productie. Dat is een pullfactor voor bedrijven. Iemand anders plaatst daar wel een kanttekening bij: “Het innovatieve karakter van de regio wordt te weinig vermarkt. De Achterhoek is nog te bescheiden. Als we onszelf beter weten te verkopen als innovatieve regio is twee keer zo hard groeien als de Nederlandse economie wel mogelijk.” Een van de aanwezigen merkt op dat de Achterhoek anders moet gaan denken en lef moet hebben. Nieuwe ideeën moeten een destructief karakter hebben: je moet jezelf als bedrijf soms kapot maken om uiteindelijk innovatief te zijn. Iemand die inschat dat de Achterhoek aan het Nederlandse gemiddelde kan groeien merkt op dat de Achterhoek nu nog onder het gemiddelde groeit. De ontwikkeling van de economie op het Nederlands gemiddelde krijgen is dus al een verbetering ten opzichte van de huidige situatie. Meerdere aanwezigen die hebben gestemd voor een groei die onder het Nederlandse gemiddelde ligt, zien een risico in het feit dat steeds meer jongeren de regio verlaten.

Een ander merkt op dat de smart industry strategie nog te weinig effect heeft op de economie en dat hij daarom de groeimogelijkheden voor de regio wat minder positief inziet. Hoe de economische groei dan gestimuleerd zou kunnen worden, daar zijn de meningen over verdeeld. De twee belangrijkste antwoorden die genoemd zijn, zijn het (door-)ontwikkelen van Smart Industry (20%) en het verbeteren van het onderwijs- en omscholingsaanbod (20%). Daarnaast is er verbetering mogelijk in de samenwerking tussen overheid, ondernemers en onderwijs (18%). Een van de deelnemers ziet daarin een link met het wegtrekken uit de regio: “Als leerlingen beter kennis maken met wat de Achterhoek te bieden heeft, verlaten zij minder snel de regio en kan de economie meer groeien. Een goede samenwerking is daarbij van belang.” Een ander voegt toe dat het vooral belangrijk is hoe je hbo’ers in de regio houdt. 18% ziet in verdere innovaties op het gebied van duurzaamheid de grootste kansen om de economie te versterken. Ook vond het merendeel (57%) een

20

intensievere samenwerking met omliggende regio’s zoals Twente en Duitsland noodzakelijk voor de economische groei van de Achterhoek. Deze regio’s doen het iets beter dan de Achterhoek, daar zou de regio dus meer van kunnen profiteren. Arbeidsmarkt: instroom, ontwikkelingen sectoren Wanneer de aanwezigen worden gevraagd welke banen (qua opleidingsniveau) de grootste tekorten moeten verwachten, geven de aanwezigen voor bijna de helft (48%) aan dat er vooral tekort zal ontstaan van technisch personeel, op alle niveaus. Een van de aanwezigen noemt dat er in de Achterhoek 1,5 keer zoveel mensen in de techniek werken als in Nederland en de grootste sector in de regio is. Daarvoor zullen dus mensen van buiten moeten komen. Een deel van de aanwezigen (28%) schat in dat vooral banen op mbo-3 en 4 niveau tekorten zullen krijgen. Door technologisch ontwikkelingen zullen banen technisch gecompliceerder worden en er extra behoefte komen aan werknemers op niveau 3 en 4. Tegelijk, geven een aantal aanwezigen aan, kiezen bedrijven vaak voor overgekwalificeerde sollicitanten in functies op niveau 1 en 2, omdat er zoveel mbo-3 en 4 leerlingen zijn. Daardoor komen mbo’ers op niveau 1 en 2 moeilijker aan het werk, zo geven zij aan. De grootste tekorten verwachten de aanwezigen vooral in de sectoren industrie en zorg, de grootste overschotten verwacht men in de sector zakelijke dienstverlening.

Er ontstaat discussie over de invloed van robotisering op de arbeidsvraag. Het Graafschap College meent dat er op alle niveaus personeelstekorten zullen ontstaan, omdat robotisering tegelijk banen creëert en bespaart. Dat dit in elke sector anders ligt, geven een paar andere aanwezigen aan. Sommige aanwezigen verwachten dat in de landbouw een overschot aan arbeidskrachten ontstaat door robotisering, een ander meent dat door de vergrijzing problemen zullen ontstaan met de opvolging van het boerenbedrijf. Iemand noemt dat in de bredere sector groen en infra wellicht geen overschotten ontstaan, zoals hij in de landbouw wel verwacht.

“Door vergrijzing van het personeelsbestand ontstaan er tekorten in de zorg.”

18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 Zij-instromers

Bedrijfsleven

Bijscholing van lager geschoold personeel

De De Flexibele schil van Wegtrekken van arbeidsparticipatie arbeidsproductiviteit zzp'ers werknemers de in de regio verhogen zodat regio uit beperken verhogen minder werknemers nodig zijn

Voortgezet onderwijs

Middelbaar Beroepsonderwijs

Gemeente (ambtelijk)

Werknemers van buiten de regio aantrekken

Gemeente (bestuurlijk)

Anders

UWV

Anders

Als er wordt gevraagd hoe de verwachte tekorten op de arbeidsmarkt opgevangen kunnen worden, ziet de grootste groep aanwezigen (36%) het beperken van de uitgaande pendel (werknemers die

21

binnen de regio wonen maar buiten de regio werken) als belangrijkste element. De regio wil graag meer inzicht in het profiel van de ‘pendelaars’, zo wordt breed gedeeld in de bijeenkomsten: wat is het opleidingsniveau, wat zijn de arbeidsvoorwaarden en de soort banen van deze pendelaars, in het licht van push- en pull-factoren voor werknemers. Als daar meer over bekend is, kan de regio er aan werken om deze mensen binnen de regio te houden. Verschillende aanwezigen merken wel op dat het binden van inwoners aan de regio niet een doel op zich moet zijn: vooral jongvolwassenen moeten een baan vinden die goed bij hen past. Als dit buiten de regio is, dan is dat niet erg. Ook ziet een deel een belangrijke oplossingsrichting in het verhogen van de arbeidsproductiviteit (toegevoegde waarde per werknemer) (19%). Een ondernemer noemt dat er nog veel te conventioneel wordt gedacht. Door automatisering kan de arbeidsproductiviteit enorm stijgen, maar automatisering gaat ook veel verder: het is een totale digitale transformatie die kansen biedt voor andere manieren van werken. Die ontwikkeling gaat veel sneller dan we denken. Hij geeft een praktijkvoorbeeld: als technische groothandel moet hij niet meer van business to business denken, maar van business to consumer. Een voorbeeld uit de bouw is dat als je niet bezig bent met modulebouw, alle kansen volledig mist.

Iemand merkt op dat daar ook een bedreiging in zit: hoe bereiken de innovaties die in het hbo en wo zijn bedacht de mbo’er? De mbo’er komt bij de klant, maar heeft niet de kennis van de ontwikkelingen in de toekomst. Daar gaapt een gat, dat gevuld moet worden. Het ROC noemt dat er wel projecten door mbo en hbo samen worden gedaan en dat de opleidingen ‘smart industry’ en ‘smart building’ zijn gestart. Een programma bij 247Steel is geschreven door mbo’ers en hbo’ers. De aanwezigen vinden dat positieve voorbeelden, maar zien daarmee de problematiek nog niet opgelost. Ook is er nog veel arbeidspotentieel te halen uit zij-instromers, zo geven veel aanwezigen aan. Werklozen die geschoold zijn voor sectoren waar een overschot aan arbeidsaanbod is, zoals de zakelijke dienstverlening, komen in hun sector niet aan het werk. Om hen weer in te laten stromen zouden ze moeten worden omgeschoold. Hier ligt een opgave voor ROC’s. De aanwezigen brengen in de discussie naar voren dat er gezocht moet worden naar een manier om de tekorten weg te werken die het minst kost. Dan ligt het aan het werk helpen van zij-instromers en het omscholen van werklozen het meest voor de hand. Een van de aanwezigen noemt dat er nu 13.000 mensen in de regio op de bank zitten. Daar kan een groot deel van aan het werk. Bijscholing moet je dan niet uit de weg gaan, dan is er veel mogelijk.

De ervaring van het ROC is dat werknemers op alle onderwijsniveaus om te scholen zijn, van de ict tot de financiële sector tot iemand uit de marketing. Een vertegenwoordiger van het UWV noemt dat er een mismatch is tussen vacatures en mensen. Of er moet worden omgeschoold, of vacatures moeten worden aangepast. Tegelijk kunnen zij-instromers een moeilijke groep zijn, zo geeft iemand aan: “Het loont soms nauwelijks de moeite om vanuit een uitkering aan het werk te gaan. De motivatie om je om te laten scholen is dan misschien laag.” Dat een tekort aan gekwalificeerd personeel in groei belemmert, ervaart een van de ondernemers nu al: “Mijn bedrijf moet afremmen in de groei, omdat ik niet genoeg hbo- en wo-krachten vind.” Iemand anders ziet hierin het risico dat je met dit tekort de goede bedrijven de regio uit jaagt.

22

Onderwijs Een goede aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt is volgens “Het betrekken van het grootste deel van de aanwezigen van cruciaal belang voor de bedrijven bij onderwijs moet toekomst van het vmbo en mbo in de regio (67%). Deze is nu matig ook in de zorg, retail en (45%) tot goed (45%) volgens de aanwezigen. Een aantal horeca gebeuren.” deelnemers geeft aan dat voor techniekopleidingen de aansluiting met de arbeidsmarkt prima is: leerlingen worden goed opgeleid en kunnen snel worden ingezet. Voor andere opleidingen laat die aansluiting nog wel te wensen over. Een ander merkt op dat er veel studenten in een richting afstuderen die niet aansluit bij de sectoren waar de meeste vacatures in zijn. Bovendien hebben veel mbo’ers achteraf spijt van hun opleidingskeuze, vooral als ze geen baan vinden op hun niveau. Vanwege deze mismatch is het belangrijk een goed beeld van de opleiding en het werk wat daarmee kan worden gedaan te schetsen. Sommige sectoren hebben een bepaald imago dat niet strookt met de realiteit. Zo noemt iemand dat het imago van de bouwsector niet positief is, terwijl ze een enorm innovatieve sector zijn. Anderen uit de zaal herkennen dit.

67% van alle aanwezigen ziet een verbetering in de aansluiting tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt vooral tot stand komen als bedrijven meer betrokken worden bij de vormgeving van de opleidingsrichtingen en vakken die gegeven worden. Daarmee kan het beeld van een beroep ook beter worden neergezet. Dat betekent wel dat het onderwijs ook beter moet luisteren naar het bedrijfsleven, zo klinkt de oproep van een aantal: “Er moet meer gecommuniceerd worden tussen de twee groepen.” Vanuit de zaal klinkt ook dat de leerlingen een meer specifieke vaardigheid moet worden aangeleerd, om beter om te gaan met een meer gespecialiseerde arbeidsmarkt. Om jongeren na hun opleiding aan de regio te binden is het volgens de aanwezigen vooral van belang dat er meer hbo-functies bij bedrijven komen (40%) en dat het woon- en voorzieningenaanbod wordt uitgebreid en verbeterd (40%). Terecht merkt iemand op dat alle afgestudeerden van het mbo niet aan de vervangingsvraag kunnen voldoen. Ook als zij allemaal in de regio blijven, moet er naar alternatieven worden gekeken om aan de vraag te voldoen. Het gat wordt echter nog groter als het onderwijs (voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs) er niet in kan slagen om goede kwaliteit te blijven leveren. Door verwachte leerlingendaling staat de diversiteit van het onderwijs wel onder druk.

Een van de onderwijsvertegenwoordigers geeft aan dat er nu prima onderwijs wordt geboden en dat de onderwijspartijen zich hard maken om de opleidingen aan te laten sluiten bij de arbeidsmarkt van de toekomst. Een andere vertegenwoordiger uit het onderwijs merkt op dat daarvoor een structuurverandering nodig is: een krimpend leerlingenaantal opleiden voor de toekomstige arbeidsmarkt vraagt om een nieuwe manier van opleiden. In beide bijeenkomsten kwamen de aanwezigen tot het besef dat het tijd voor actie is voor de drie o’s samen. Voor de aanwezigen uit onderwijs, bedrijfsleven en overheid werd duidelijk dat een ambitie voor flinke economische groei van de regionale economie, samen met een dalende potentiële beroepsbevolking en een forse uitgaande arbeidspendel vragen om een gezamenlijke, maximale inzet op innovatie en een maximale inzet op talent voor de regio. Hoe dit eruit kan zien wordt in de volgende hoofdstukken beschreven, eerst voor innovatie en economische groei (hoofdstuk 4) en dan voor talent (hoofdstuk 5).

23

DEEL C: MAXIMALE INZET OP INNOVATIE, ECONOMISCHE GROEI EN TALENT Tijdens de interactieve sessies heeft het merendeel zich uitgesproken voor het maximaal inzetten op innovatie, economische groei en behoud van talent voor de regio. Ook werd het ecomische profiel en de dynamiek op de arbeidsmarkt (h)erkend door deelnemers. 4. MAXIMALE INZET OP INNOVATIE EN ECONOMISCHE GROEI De ambitie die de regio heeft om economisch te blijven groeien, en zelfs meer dan Nederland gemiddeld, blijkt uit alle stemresultaten van de bijeenkomsten, de dialoog die tijdens de bijeenkomsten is gevoerd, en komt overeen met de ambitie uit de Uitvoeringsagenda 2.0. Flinke economische groei in de Achterhoek kan niet zonder innovatie. Innovatie laat de arbeidsproductiviteit stijgen en kan tot gevolg hebben dat de economie groeit, maar het aantal arbeidskrachten stabiel blijft of zelfs kan krimpen. Dat biedt kansen voor een regio met een krimpende beroepsbevolking. In dit hoofdstuk komt achtereenvolgens aan bod welke kansen er voor de stuwende clusters uit de regio liggen, welke groei er mogelijk is wanneer de regio maximaal innoveert en wat dit betekent voor de vraag naar werknemers. 4.1. Wat kan het opleveren? Mits de economie zich gunstig blijft ontwikkelen en de regio haar kansen pakt, is een aanzienlijke groei van het BRP mogelijk.

Dit is een duidelijke conclusie uit de interactieve bijeenkomsten en de stemresultaten daarvan. Sectorverwachtingen van financiële instellingen als ING en de Rabobank en ramingen in het kader van het Topsectorenbeleid onderschrijven de mogelijkheid hiertoe. Op basis daarvan is de maximale potentie van de regio in te schatten op een groei in toegevoegde waarde van maximaal € 1.490 mln. tot en met 2025.

24

Samengevat is deze als volgt over de sectoren verdeeld: BRP (x € 1.000.000)

Sector

2015

groei

Arbeidsproductiviteit

2025

2015

groei

2025 € 69.000

Agrifood

€

683

25%

€

854

€ 53.000

30%

HTSM

€

855

35%

€ 1.150

€ 76.600

30%

€ 96.000

(Slimme)

€

860

35%

€ 1.161

€ 82.400

30%

€ 111.000

Bouwnijverheid

€

572

20%

€

686

€ 67.700

10%

€ 75.000

Transport en logistiek

€

628

18%

€

742

€ 71.100

20%

€ 85.000

Life sciences & health

€

53

25%

€

67

€ 69.500

20%

€ 83.000

Recreatie & toerisme

€

213

20%

€

256

€ 40.700

16%

€ 47.000

Overige sectoren

€ 3.408

13%

€ 3.848

€ 74.300

11%

€ 82.000

Totaal

€ 7.274

20%

€ 8.764

maakindustrie

Deze ambitie houdt in dat voor enkele sectoren waarin de regio sterk is (zoals de HTSM sector, agrifood en slimme maakindustrie) een flinke groei moet worden gerealiseerd die boven het te verwachten landelijke gemiddelde ligt. Het is niet eenvoudig een dergelijke ambitie waar te maken. Om harder te groeien dan de trend is een samengesteld pakket aan maatregelen en de inzet van alle betrokken partijen nodig. Dit betekent o.a. focus op de genoemde stuwende sectoren, grootschalige investeringen door het (slechts beperkt in de regio aanwezige) grootbedrijf, aansluiting van het MKB op de ontwikkelingen in het grootbedrijf en de juiste mensen om het werk te doen: investeren in de aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt en talentontwikkeling. In dit hoofdstuk gaan we in op de randvoorwaarden om deze groei te realiseren en op de verschillende sectoren die bijdragen aan deze groeidoelstelling. 4.2. Innovatie is nodig De bevolkingssamenstelling in de Achterhoek zal de komende jaren gaan veranderen. Er treedt vergrijzing op die naar verwachting in onvoldoende mate zal worden gecompenseerd door voldoende toetreders/schoolverlaters. De potentiële beroepsbevolking zal in omvang afnemen. Dat betekent echter niet dat de regio de demografische ontwikkelingen over zich heen zal laten komen en op zijn beloop laat.

De uitdaging is juist om niet in een negatieve spiraal terecht te komen waardoor deze trend zichzelf juist alleen maar versterkt13. De Achterhoek heeft zichzelf ten doel gesteld om de economische vitaliteit (het verdienend vermogen) en de daarbij horende leefbaarheid in de regio te behouden, ondanks een afname van het aantal inwoners.

13 Provincies Fryslân, Gelderland, Groningen, Limburg & Zeeland, 2016, Nederland in balans.

25

Economische groei kan zowel worden gerealiseerd door meer werknemers die, bij een gelijkblijvende arbeidsproductiviteit, meer produceren. Of door hetzelfde aantal (of zelfs minder) werknemers die, bij een hogere arbeidsproductiviteit, meer produceren. Gegeven de demografische trends lijkt het op dit moment niet realistisch te veronderstellen dat economische groei in de regio voort kan vloeien uit het aantrekken van meer mensen. Het sleutelwoord voor economische groei is daarom innovatie, die hand in hand gaat met een stijging van de arbeidsproductiviteit: de ontwikkeling van een ecosysteem (vernieuwende producten en productieprocessen, meer doen met minder mensen en slim omgaan met de arbeidskrachten die er nu en in de toekomst zijn). Een dergelijke ontwikkeling gaat niet vanzelf. Voor de noodzakelijke product- en procesinnovaties is ieders inzet nodig, zowel van ondernemers, overheden als onderwijsinstellingen. Bij productinnovaties gaat het om nieuwe of sterk verbeterde producten of diensten die in de markt worden gezet en voor extra groei kunnen zorgen. Procesinnovatie betreft het beter en slimmer inrichten van werkprocessen (door ICT toepassingen, robotisering, een efficiëntere organisatiestructuur etc.), waardoor de productiviteit per werknemer stijgt.

In theorie zijn door de stijging van de arbeidsproductiviteit minder werknemers nodig om dezelfde toegevoegde waarde te realiseren. Bedrijven zijn echter van nature gericht op groei en een bedrijf dat kan groeien door het vermarkten van nieuwe producten of meer winst maakt door betere processen, zal willen uitbreiden om nog meer omzet te kunnen draaien en in potentie nog meer winst. Daar zijn weer extra mensen voor nodig. Daarom is het potentiescenario een samenspel tussen de maximaal te behalen arbeidsproductiviteit binnen een sector en de maximale groei van de bijdrage aan het BRP die in een sector te realiseren is. Groei van de arbeidsproductiviteit vraagt ook iets van de werknemers van een bedrijf of instelling. Om innovaties optimaal te benutten is het zaak dat werknemers op de hoogte zijn van ontwikkelingen en dit ook toe kunnen passen, daardoor is sprake van een accelererend effect. Hier is een rol weggelegd voor onderwijsinstellingen. In de eerste plaats gaat het om het klaarstomen van jongeren voor de arbeidsmarkt door ze voor te bereiden op een dynamische werkomgeving. In de tweede plaats gaat het om bijscholing gedurende de loopbaan in samenwerking tussen onderwijsinstellingen, werkgevers en werknemers.

Een leven lang leren kan er voor zorgen dat telkens de juiste mensen op de juiste plaats zitten of terechtkomen en daarmee wordt de basis gelegd om maximale economische groei in de regio na te streven. Een project in Zuid-Limburg, de Limburgse Versnellingstafels, is concreet gericht op het versterken van het innovatief vermogen in het MKB en het creëren van een open innovatie systeem. Tijdens een Versnellingstafel pitcht een MKB’er een idee, waar andere ondernemers vervolgens op kunnen inhaken om het idee (samen) te versterken of verder te brengen. Tot nu toe zijn er van 78 concrete business proposities 57 nader uitgewerkt. Dat heeft vooralsnog 35 nieuwe concepten, 35 nieuwe producten en 11 nieuwe ondernemingen opgeleverd.

26

4.3. Grootste groei mogelijk in de sectoren… HTSM, (slimme) maakindustrie, agrifood, bouwnijverheid, transport en logistiek en life sciences & health als stuwende clusters. In deze paragraaf geven we een korte samenvatting per cluster en een onderbouwing van de groeikansen. Het gaat hierbij steeds om de combinatie van maximale groei in toegevoegde waarde (aandeel van de sector in het BRP) en maximale groei in arbeidsproductiviteit, waarmee uiteindelijk ook een beeld wordt gegeven van het aantal mensen dat de Achterhoek (minimaal) nodig heeft om het werk te doen. Kansen en ambities binnen deze sectoren zijn gedefinieerd op basis van kwantitatieve analyses en benchmarks en een interviewronde met ondernemers. Vanwege het belang van het cluster voor het profiel van de Achterhoek wordt naast de stuwende clusters ook het recreatie en toerisme cluster van de regio behandeld. Zoals eerder al is gesteld gaat het om een scenario gebaseerd op beredeneerde inschattingen en niet om een prognose die zonder meer uitkomt. 

HTSM

Het HTSM cluster in de Achterhoek is voortgekomen uit een lange traditie in de metaalindustrie. Het ijzer dat in de regio aan het grondoppervlak komt wordt sinds oudsher door de boeren omgesmolten en vervolgens gegoten. Het cluster is in de loop der jaren uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de Achterhoekse economie, kent veel familiebedrijven en heeft een groot aandeel in de totale werkgelegenheid in de regio (12% van totaal aantal banen). Er is een hoge mate van innovatie aanwezig in het HTSM cluster, waaruit initiatieven ontstaan als de Smart bending factory, het Centrum voor Innovatief Vakmanschap Oost-Nederland (CIVON), het ICER fablab en het 3Dprintnetwerk Achterhoek. Het HTSM cluster in Oost-Nederland is vooral gericht op micro- en nanotechnologie, sensortechnologie, mechatronica en robotisering en materiaalkunde. Vanwege het gebruik en de kennis op het gebied van specifieke bewerkingstechnieken is de regio sterk in het produceren van halffabricaten. Belangrijke bedrijven in het Achterhoekse HTSM cluster zijn onder andere Hosokawa Micron, Nedap, 247Tailorsteel en Kaak Group. Er is sprake van een HTSM cluster in de Achterhoek waarbij de grote bedrijven elkaar goed weten te vinden en ook over de grens met Duitsland wordt door de samenwerking gezocht. Deze samenwerking komt ook terug in projecten als de Smart bending factory.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=f91ab35d-27fd-4aaf-9f0b-6e37b6107f48