Bijlage 2 Plantoelichting Buitengebied Berkelland 2020
Tekst van het document
Bestemmingsplan - Toelichting -
Buitengebied Berkelland 2020 Gemeente Berkelland
BESTEMMINGSPLAN - Toelichting -
Buitengebied Berkelland 2020 Gemeente Berkelland
IDN-nummer:
NL.IMRO.1859.BPBGB2020-0100
Status:
vastgesteld
Datum:
10 mei 2022
Locatie Nijmegen St. Stevenskerkhof 2 6511 VZ Nijmegen
Locatie Vught Parklaan 21 5261 LR Vught
024 - 322 45 79 info@pouderoyentonnaer.nl www.pouderoyentonnaer.nl
Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding
5
1.1 1.2 1.3 1.4
Aanleiding Plangebied, doel en status Totstandkoming plan Opzet en inhoud plan
5 6 9 10
Hoofdstuk 2 Ruimtelijk beleidskader
11
2.1 2.2
11 11
Algemeen Samenvatting beleidskader
Hoofdstuk 3 Beschrijving en analyse plangebied
23
3.1 3.2 3.3
Gebiedskarakteristiek Beschrijving en analyse gebied Gebiedsgerichte aandachtspunten
23 23 39
Hoofdstuk 4 Hoofdlijnen bestemmingsplan
41
4.1 4.2 4.3
41 42 43
Doelen en uitgangspunten plan Plansystematiek Planthema's
Hoofdstuk 5 Natuur-, water- en milieuaspecten
101
5.1 5.2 5.3
101 104 107
Natuurparagraaf/natuurtoets Waterparagraaf/watertoets Milieuparagraaf/milieutoets
Hoofdstuk 6 Proces en procedure
123
Toelichting
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
3
4
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Hoofdstuk 1 1.1
Inleiding
Aanleiding
De aanleiding voor deze planherziening is zowel juridisch als inhoudelijk. Juridisch gezien gelden er binnen de gemeente Berkelland vier grote verschillende bestemmingsplannen voor het buitengebied van de voormalige gemeenten Borculo (1994), Eibergen (1996), Neede (1974-1979/1991) en Ruurlo (1996). Naast deze bestemmingsplannen geldt in het buitengebied van Berkelland nog een groot aantal (partiële) bestemmingsplanherzieningen, wijzigingsplannen en planologische toestemmingen (vrijstellingen/ontheffingen, afwijkingen, projectbesluiten). Deze zijn op basis van een ruimtelijke onderbouwing verleend voor individuele ontwikkelingen in het landelijk gebied. Het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2012“ moest zorgen voor een uniformering van de geldende bestemmingsplannen. Ook kwam dit plan tegemoet aan de toen nog geldende wettelijke verplichting om bestemmingsplannen om de 10 jaar te actualiseren. Daarbij was het opgesteld volgens de normen voor standaardisering en digitalisering van bestemmingsplannen (IMRO2012 en SVBP2012). Na een proces van een aantal jaren stelde de gemeenteraad van Berkelland op 26 juni 2013 dit bestemmingsplan vast. Nadat de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State het vastgestelde bestemmingsplan op 27 augustus 2014 geheel vernietigde, besloot de gemeente om opnieuw toe te werken naar een nieuw bestemmingsplan voor haar buitengebied.
Met het oog daarop stelde de gemeenteraad op 3 maart 2015 een “Plan van Aanpak bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2016” (Plan van Aanpak) vast. In dit Plan van aanpak, dat als Bijlage 15 aan deze plantoelichting is toegevoegd, maakte het gemeentebestuur enige keuzes die verband hielden met de uitspraak van de Afdeling. Ook formuleerde het een aantal vertrekpunten voor een nieuw te maken bestemmingsplan voor het buitengebied. Dit document werd aangevuld met een uitgangspuntennotitie die de gemeenteraad vaststelde op 12 januari 2016 (zie Bijlage 16). De uitgangspunten uit het Plan van Aanpak en de uitgangspuntennotitie werden verwerkt in het voorontwerpbestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2016”. Dit voorontwerpbestemmingsplan heeft ter inzage gelegen van 19 april tot en met 13 juni 2017. Sindsdien deed zich een aantal ontwikkelingen voor die aanleiding zijn geweest voor het opstellen van een nieuw voorontwerpbestemmingsplan. Zo is in 2017 een motie aangenomen over het gemeentelijk geurbeleid en werd in 2018 gewerkt aan de opstelling van het Plussenbeleid voor de niet-grondgebonden veehouderij. Verder is in 2019 toegewerkt naar een structuurvisie waarin de mogelijkheden voor woningsplitsing (d.w.z. het toelaten van een extra 'verblijfsobject met een woonfunctie') in het buitengebied werden vastgelegd.
Daarnaast zijn de bestaande woonsituaties in het buitengebied geïnventariseerd zodat deze in het nieuwe bestemmingsplan konden worden vastgelegd volgens de terminologie van de Wet Basisadministratie Adressen en Gebouwen (BAG) het aantal 'verblijfsobjecten met een woonfunctie' te benoemen. Dit alles heeft geleid tot het nu voorliggende bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020”. Inhoudelijk gezien zijn er daarmee nog altijd diverse feitelijke en beleidsmatige ontwikkelingen, die vragen om herziening van de geldende bestemmingsplannen. Hierbij valt te denken aan ontwikkelingen op het terrein van landbouw (bedrijfsbeëindiging, nevenfuncties, doorwerking milieuwetgeving, nieuwe provinciale regelgeving), recreatie (bedrijfsontwikkeling), wonen en natuur en landschap. De toelichting gaat daarom in op de harmonisatie en actualisatie van de bestaande plannen/regels, de ruimtelijke structuur, de infrastructuur (wegen en waterlopen), de doorvertaling van nieuw provinciaal en lokaal beleid (de provinciale omgevingsvisie Gaaf Gelderland, de Omgevingsverordening Gelderland (geconsolideerde versie d.d.
28 februari 2022, inclusief het op 15 december 2021 vastgestelde Actualisatieplan 8), de Structuurvisie Berkelland 2025 en haar partiële herzieningen, de regionale nota “Functies Zoeken Plaatsen Zoeken Functies” en de verfijning daarop voor wat betreft kleinschalige en ondergeschikte horeca), de omgevingsaspecten (natuur, water, milieu en ruimtelijke kwaliteit) en de haalbaarheid. Tegen deze achtergrond wil de gemeente
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
5
voor haar buitengebied een actueel bestemmingsplan opstellen dat binnen de wettelijke kaders en de geldende beleidskaders zo goed mogelijk inspeelt op de te verwachten ontwikkelingen.
1.2
Plangebied, doel en status
Berkelland is een grensgemeente in de Gelderse Achterhoek. Zij wordt in het zuiden begrensd door de gemeente Oost Gelre, in het westen door de gemeenten Bronckhorst en Lochem, in het noorden door de Overijsselse gemeenten Hof van Twente en Haaksbergen en in het oosten door Stadt Vreden (Duitsland). Het buitengebied van Berkelland kent een keur aan landschappelijke verschijningsvormen, waarin zowel de vroege als de recente historie van het zandlandschap doorklinkt. De vier oude gemeenten waaruit Berkelland in 2005 ontstond, delen samen één aangesloten landschap met beken, dekzandruggen, veldontginningen en bossen. Opvallend zijn enkele bovenregionale verkeersstromen en de bedrijvigheid die hierdoor wordt aangetrokken. Berkelland is een plattelandsgemeente met een cultuurlandschap waarin het agrarisch gebruik nog steeds een grote rol speelt.
Plangebied De gemeente Berkelland ontstond op 1 januari 2005 uit de voormalige gemeenten Borculo, Eibergen, Neede en Ruurlo. Sinds de grenscorrectie van 1 januari 2018 is zij 26.021 ha groot. De gemeente telde op 1 november 2020 43.748 inwoners. Het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020” omvat het buitengebied van de gemeente Berkelland (circa 24.000 ha) met uitzondering van enkele gebieden/percelen waarvoor in de afgelopen jaren digitale bestemmingsplannen zijn opgesteld. Deze voorzien meestal in locatiespecifieke regelingen, waarbij de uitvoering van sommige projecten nog niet volledig is afgerond. Het is daarom wenselijk om deze regelingen nog in stand te laten, terwijl zij zich daarnaast vanwege een op de concrete situatie afgestemde planologische regeling ook niet goed laten verwerken in een generiek bestemmingsplan voor het gehele buitengebied. Tot de bedoelde gebieden horen: het terrein van het Forensisch Psychiatrisch Centrum Oldenkotte in Rekken (bestemmingsplan “Buitengebied, FPC Oldenkotte 2010”); de terreinen van Rentray (bestemmingsplan “Panovenweg-Dr. Slotlaan”); Haarweg 10 (Ruurlo) e.o.. Voor dit gebied is het bestemmingsplan “Buitengebied, Landgoed Oldenhorst Ruurlo 2011” onherroepelijk in werking getreden, dat voorziet in een planologische regeling voor een nieuw landgoed; Kieftendijk 15 (Neede) e.o.
Voor dit gebied is het bestemmingsplan “Buitengebied, Kieftendijk 15 Neede 2011” onherroepelijk in werking getreden, dat voorziet in een specifieke regeling voor een inmiddels gestopt agrarisch bedrijf; Oude Nettelhorsterweg 1-3 (Borculo). Voor dit gebied is het bestemmingsplan “Buitengebied, Erve Giegink Borculo 2012” onherroepelijk in werking getreden, dat voorziet in een specifieke planologische regeling voor een nieuw landgoed; Laarbergweg 8/Schothorstweg 3 (Gelselaar). Voor deze percelen is het bestemmingsplan “Buitengebied, Laarbergweg 8 Gelselaar 2014” in werking getreden, dat voorziet in een specifieke planologische regeling voor de agrarische bedrijfslocatie Laarbergweg 8; Eigdeweg 5 (Neede/Noordijk). Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Buitengebied, Eigdeweg 5 Neede 2014” onherroepelijk in werking getreden, dat voorziet in een specifieke regeling met een bijzondere aanduiding voor de landschappelijke inpassing bij het te bouwen bedrijfsgebouw; Meenweg 4 (Beltrum). Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Buitengebied, Meenweg 4 Beltrum 2013” in werking getreden, dat voorziet in een specifieke regeling voor de recreatieve functie op dit perceel met de bijbehorende aanduidingen;
6
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Groenloseweg 2 (Haarlo). Voor dit perceel en enige nabijgelegen percelen is op 15 oktober 2015 het bestemmingsplan “Buitengebied, Crematorium Haarlo 2014” onherroepelijk in werking getreden. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke planologische regeling voor een crematorium en de daaraan gekoppelde compenserende maatregelen in de omgeving. G.L. van Everdingenstraat ong (Rietmolen). Voor deze gronden is op 20 september 2016 het bestemmingsplan 'Rietmolen, 't Halt 2 2013' vastgesteld. Het bestemmingsplan voorzien in een specifieke regeling voor de uitbreiding van een aannemersbedrijf alsmede de realisering van een nieuwe ontsluitingsweg; Schuppendijk 3-5 (Gelselaar). Voor deze percelen is het bestemmingsplan “Buitengebied, Schuppen Recreatie 2018” onherroepelijk in werking getreden, dat voorziet in een specifieke verblijfsrecreatieve bestemming; Haaksbergseweg 69 (Neede). Voor dit perceel hebben Provinciale Staten van Gelderland het inpassingsplan “Haaksbergseweg 69 te Neede” vastgesteld dat onherroepelijk in werking is getreden en voorziet in een woonbestemming; N315 in Neede en omstreken. Voor de kruising Haaksbergseweg – Rondweg in Neede hebben Provinciale Staten van Gelderland het inpassingsplan “Aanpassing Haaksbergseweg – Rondweg N315” vastgesteld.
Verder hebben Provinciale Staten voor het gedeelte van de Haaksbergseweg tussen de kom van Neede en de gemeentegrens het inpassingsplan “Inpassingsplan N315 Kom Neede – Aansluiting grens tracébesluit N18” vastgesteld. Beide inpassingsplannen richtten zich op het treffen van infrastructurele maatregelen aan de N315 en zijn vastgesteld nadat de gemeenteraad daarover is gehoord; Diepenheimseweg 29 (Neede). Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Diepenheimseweg 29 Neede 2019” onherroepelijk in werking getreden. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke regeling voor het daar gevestigde agrarische bedrijf; De Brille 1 (Borculo). Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Buitengebied, De Brille 1 Borculo 2018” onherroepelijk in werking getreden. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke bouwregeling voor het daar aanwezige oefen crossterrein; Branderveenweg 4 e.o. (Ruurlo). Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Buitengebied, Camping de Meibeek 2019” onherroepelijk in werking getreden. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke gebruiksregeling voor de uitbreiding van camping 'de Meibeek'; Berenschotweg 3b (Ruurlo). Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Buitengebied, Berenschotweg 3b Ruurlo 2018” onherroepelijk in werking getreden. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke regeling bij de toegekende woonbestemming; Molenweg 5 (Eibergen).
Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Buitengebied, Molenweg 5 Eibergen 2019” onherroepelijk in werking getreden. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke regeling bij de toegekende woonbestemming; Hambroekplassen e.o. (Borculo). Voor de Hambroekplassen en hun directe omgeving loopt een gebiedsontwikkeling waarvoor een aparte planologische procedure wordt gevoerd. Dit gebied maakt daarom geen deel uit van het plangebied van het voorliggende bestemmingsplan; Veldpapendijk 1-3a in Beltrum. Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Buitengebied, Veldpapendijk 1-3a, Beltrum 2017” in werking getreden. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke regeling voor de daar aanwezige houtzagerij; Beijershorstdijk 1 in Borculo. Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Buitengebied, Beijershorstdijk 1 Borculo 2021” in procedure gebracht. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke regeling voor een zorgboerderij met een minicamping; Ballastweg (Eibergen). Voor dit gebied ter hoogte van de ontsluiting op de N18 is het bestemmingsplan “Eibergen, Bedrijventerreinen 2011, herziening 2021-1 (Ballastweg)” in procedure gebracht.
Dit bestemmingsplan voorziet in het herstellen van de bedrijfsbestemming en sluit aan op het geldende bestemmingsplan voor de Eibergse bedrijventerreinen; Kaapdijk 3-3a in Ruurlo: Voor dit perceel is het bestemmingsplan “Buitengebied, Kaapdijk 3-3a Ruurlo 2021” in procedure gebracht. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke regeling voor een hoveniersbedrijf en de naastgelegen woning.
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
7
Grolseweg 19 in Beltrum: Voor dit perceel is het bestemmingsplan "Buitengebied, Grolseweg 19 Beltrum 2022" in procedure gebracht. Dit bestemmingsplan voorziet in een specifieke regeling voor het gebruik van de resterende agrarische bedrijfsgebouwen en de toegekende woonbestemming. Om te voorkomen dat het nieuwe bestemmingsplan voor het gehele buitengebied de vastgestelde planologische regeling voor deze locaties doorkruist, blijven zij buiten het plangebied van het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020". Vanwege hun beperkte omvang, komt dat overigens niet voor alle locaties even duidelijk naar voren op de afbeelding van de begrenzing van het plangebied in deze plantoelichting. Ook de dorpskernen Beltrum, Borculo, Eibergen, Geesteren, Gelselaar, Haarlo, Neede, Noordijk, Rekken, Rietmolen, Ruurlo en het bedrijventerrein bij Beltrum blijven buiten het plangebied (zie afbeelding begrenzing plangebied (kommen)). Voor deze gebieden zijn digitale bestemmingsplannen in werking getreden voor de woongebieden, de bedrijventerreinen en de centrumgebieden.
Doel Het doel van het nieuwe bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020” is het bieden van een ontwikkelingsgericht, actueel, eenduidig, toegankelijk en uitvoerbaar/handhaafbaar planologisch-juridisch beleidskader voor het buitengebied van de gemeente Berkelland. 'Plattelandsvernieuwing' en 'ruimtelijke kwaliteit' zijn hierbij de sleutelwoorden. Het kader is tweeledig. Enerzijds is het gericht op het beheer van bestaande kwaliteiten en functies, anderzijds biedt het binnen de benoemde randvoorwaarden ook mogelijkheden voor nieuwe ontwikkelingen, kwaliteiten en functies. Op deze manier wil het gemeentebestuur in dit bestemmingsplan binnen de wettelijke mogelijkheden ruimte bieden voor ontwikkelingen, maar daarbij ook grenzen stellen ter bescherming van de waardevolle kwaliteiten. De beleidsgedachte is gestoeld op het bereiken van evenwicht tussen flexibiliteit (gericht op ontwikkeling) en rechtszekerheid (gericht op duidelijkheid).
Relatie met het vernietigde bestemmingsplan Op 26 juni 2013 stelde de gemeenteraad van Berkelland het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2012” vast. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vernietigde dit bestemmingsplan echter in haar uitspraak van 27 augustus 2014 (nr. 201308008/1/R2). In deze uitspraak verklaarde de Afdeling twee van de in totaal veertien beroepschriften over het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2012” gegrond. Daarbij kan worden opgemerkt dat de twaalf ongegrond of niet-ontvankelijk verklaarde beroepschriften zich richtten op diverse onderdelen van het bestemmingsplan. Dit had zowel betrekking op locatiespecifieke bestemmingen voor een concreet perceel, als op onderdelen van de generieke juridische regeling in het bestemmingsplan over bijvoorbeeld de bestemmingen “Bedrijf” en “Wonen”, over begripsbepalingen en over het aanduiden van nevenactiviteiten bij agrarische bedrijven via een zogenaamde 'specifieke aanduiding'. Op basis van de uitspraak over deze beroepschriften kan worden geconcludeerd dat de systematiek van het vernietigde bestemmingsplan en de daarbij gekozen bestemmingen de goedkeuring van de Afdeling kon wegdragen. Daar staat tegenover dat de Afdeling twee van de veertien beroepschriften gegrond verklaarde.
Daarbij had de gegrondverklaring van het beroepschrift over een recreatieobject aan de Bergweg in Neede vooral te maken met de werking van het overgangsrecht van het bestemmingsplan uit 1974, in combinatie met het gebruik van het perceel sinds de jaren '90 (zie in de uitspraak onder r.o. 15.4). De Afdelingsuitspraak brengt met zich mee dat bij het maken van het voorontwerpbestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2016” voor het betrokken perceel al is uitgegaan van de bestemming “Recreatie – Recreatiewoning” en niet van de bestemming “Recreatie – Dagrecreatie”. Deze lijn is voortgezet in het voorliggende bestemmingsplan.
8
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
De gegrondverklaring van het andere beroepschrift was echter veel ingrijpender. Niet alleen omdat dit beroep voor de Afdeling aanleiding was om het vastgestelde bestemmingsplan in zijn geheel te vernietigen, maar ook omdat dit verband hield met een belangrijk uitgangspunt in een bestemmingsplan voor een gemeentelijk buitengebied: de ontwikkelingsmogelijkheden voor agrarische bedrijven (m.n. veehouderijen). De uitspraak en de alsmaar voortschrijdende jurisprudentie over de relatie tussen milieueffectrapportages en bestemmingsplannen maakten het nodig om bij dit complexe thema na te denken over andere uitgangspunten. In het op 3 maart 2015 vastgestelde “Plan van Aanpak” is hiertoe een oplossingsrichting bepaald die vervolgens is uitgewerkt in de milieueffectrapportage en in de planologische regeling in het voorontwerpbestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2016”. Bij het maken van het voorontwerpbestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2016” kon veel basisinformatie vanuit het vorige bestemmingsplanproces nog altijd worden gebruikt. Zo kon een groot deel van het tekenwerk, een zeer arbeidsintensief onderdeel van het maken van een bestemmingsplan voor een gemeentelijk buitengebied, worden overgenomen vanuit het vernietigde bestemmingsplan.
Vanzelfsprekend is daarbij wel uitgegaan van de IMRO2012-systematiek, terwijl ook sindsdien gewijzigde beleidsinzichten en de zich ontwikkelende jurisprudentie een plek konden krijgen. Daarnaast werden ook aanpassingen ten opzichte van het vernietigde bestemmingsplan doorgevoerd aan de hand van de ervaringen die waren opgedaan in de periode waarin dat plan in werking was (18 september 2013 tot en met 27 augustus 2014). Vanzelfsprekend waren feitelijke veranderingen ten opzichte van de beschikbare inventarisatiegegevens ook bijgehouden en waar nodig verwerkt in het in 2017 ter inzage gelegde voorontwerpbestemmingsplan. Hiervoor is al benoemd waarom de gemeente in 2020 opnieuw een voorontwerpbestemmingsplan ter inzage heeft gelegd (zie paragraaf 1.1). Ook daarbij is opnieuw voortgebouwd op de eerder gevolgde systematiek. Dit alles heeft geleid tot het nu voorliggende bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020”.
Status Het nieuwe bestemmingsplan zelf heeft niet alleen een beleidsmatige status (toelichting), maar ook een juridische status (verbeelding en planregels). De toelichting en haar bijlagen hebben geen directe juridische status, maar vormen een onderbouwing van de keuzes, die gemaakt zijn bij de opstelling van het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020”. In de toelichting wordt ook de uitvoerbaarheid van het plan aangetoond. De regels en de verbeelding hebben wel een juridische status. Volgens de Wet ruimtelijke ordening is het bestemmingsplan het belangrijkste instrument voor ruimtelijke ordening binnen een gemeente. Dit plan bindt zowel de burgers als de gemeente en dient als toetsingskader voor omgevingsvergunningen en voor het gebruik van gronden en gebouwen.
1.3
Totstandkoming plan
Bij de totstandkoming van het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020” is voortgebouwd op het proces dat leidde tot het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2012” en op de terinzagelegging van het voorontwerpbestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2016”. Het in 2013 vastgestelde bestemmingsplan kwam tot stand via een gefaseerde, projectmatige aanpak, waarbij per fase het verzamelen en verwerken van informatie is afgewisseld met een terugkoppeling naar de projectorganisatie. De totstandkoming is begeleid door een breed samengestelde ambtelijke projectgroep, van waaruit terugkoppeling met de bestuurder plaatsvond. Naast diverse vakdisciplines vanuit de gemeente, namen aan de voorbereiding van de uitgangspuntennotitie voor het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2012” ook vertegenwoordigers van de Gebiedscommissie Berkelland deel. Voor de communicatie rondom het project heeft het college van burgemeester en wethouders een communicatieplan vastgesteld. Dit communicatieplan richtte zich op het betrekken van de bewoners en de gebruikers van het buitengebied bij de totstandkoming van het bestemmingsplan en op de terugkoppeling
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
9
van de voortgang van het proces naar het college en de gemeenteraad. Bij de formele procedure voorzag het verder in de toepassing van de gemeentelijke Inspraakverordening. Aanvullend hierop is voorafgaand aan de inspraakfase een uitgebreide inventarisatie verricht om op locatieniveau een zo goed mogelijk beeld te krijgen van de agrarische bedrijfsactiviteiten en toekomstplannen. Bij het maken van het nieuwe bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2016” werd niet opnieuw een algehele inventarisatie verricht, maar is in belangrijke mate voortgebouwd op de informatie die op deze manier al was verkregen. Hierbij zijn wel andere keuzes gemaakt wanneer recente ontwikkelingen, zoals bedrijfsuitbreidingen of bedrijfsbeëindigingen, of geactualiseerde gegevens daartoe aanleiding gaven. Tijdens de inspraakprocedure kregen alle betrokkenen (waaronder maatschappelijke instanties) ook weer ruimschoots de gelegenheid om te reageren op het voorontwerpbestemmingsplan en de daarin opgenomen gegevens. De uitkomsten van deze inspraakprocedure en van het bestuurlijk vooroverleg met instanties zijn op hun beurt weer meegenomen in het voorontwerpbestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020”. Ook daarbij zijn de onderliggende gegevens weer geactualiseerd op basis van de beschikbare informatie.
Voor het opstellen van dit bestemmingsplan is gebruik gemaakt van alle ruimtelijk relevante, beschikbare informatie over het plangebied. Een overzicht van de gebruikte informatie is opgenomen als Bijlage 2 bij deze plantoelichting.
1.4
Opzet en inhoud plan
Het bestemmingsplan bestaat uit een juridisch bindende verbeelding met bijbehorende planregels en een (beleidsmatige) toelichting, die geen juridisch bindend karakter heeft. In hoofdstuk 2 is het relevante beleid samengevat dat ten grondslag ligt aan dit plan. Hoofdstuk 3 geeft een beschrijving en een analyse van het plangebied op basis van de lagenbenadering. Hoofdstuk 4 omvat de hoofdlijnen van het plan (plansystematiek, ruimtelijk relevante planthema's) en gaat in op de vormgeving van de planregels. Hoofdstuk 5 beschrijft hoe in het nieuwe bestemmingsplan wordt omgegaan met de natuur-, water- en milieuaspecten en geeft de resultaten van het milieueffectrapport (het plan-MER) weer. Hoofdstuk 6 gaat in op het gevolgde proces en de procedure voor het tot stand komen van het bestemmingsplan en het daaraan verbonden plan-MER.
10
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Hoofdstuk 2 2.1
Ruimtelijk beleidskader
Algemeen
In dit hoofdstuk is het ruimtelijk relevante beleid voor het plangebied samengevat in een tabel. Het betreft hier zowel integraal ruimtelijk beleid (Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte, de omgevingsvisie Gaaf Gelderland en Omgevingsverordening Gelderland (geconsolideerde versie)), als ruimtelijk relevant facet- en sectorbeleid dat afkomstig is van verschillende overheidslagen en -instanties. Daarbij is vaak te zien dat het rijksbeleid via het provinciaal beleid doorwerkt naar het gemeentelijke niveau. Inhoudelijk is van belang dat het ruimtelijk beleid is vastgelegd in het instrumentarium uit de Wet ruimtelijke ordening, waarbij zowel het Rijk als het provinciaal beleid inmiddels voorsorteren op de in voorbereiding zijnde Omgevingswet. Daartoe stelden Provinciale Staten op 19 december 2018 de omgevingsvisie Gaaf Gelderland vast, evenals een actualisatie van de op 24 september 2014 vastgestelde Omgevingsverordening Gelderland. Van de enige malen geactualiseerde Omgevingsverordening is een geconsolideerde versie beschikbaar (geconsolideerde versie 28 februari 2022, inclusief het op 15 december vastgestelde Actualisatieplan 8). De Omgevingsverordening wordt vertaald in dit nieuwe bestemmingsplan voor zover dat mogelijk is.
2.2
Samenvatting beleidskader
De relevante beleidsdocumenten worden in de onderstaande tabel benoemd. De tabel noemt per beleidsdocument kort het doel, de status en de ruimtelijke doorwerking. Per beleidsdocument is aangegeven welke aspecten/onderwerpen uit dat document ruimtelijk van belang zijn voor het plangebied. Daarna is aangegeven welke status de inhoud van het benoemde document heeft, wat met het betreffende aspect is gedaan, of er een bestemming of aanduiding voor is opgenomen en of er nog specifieke opmerkingen voor gelden. De term 'optioneel' geeft daarbij aan dat de gemeente voor het betreffende onderwerp een keuze kan maken om het wel of niet mee te nemen in het nieuwe bestemmingsplan voor haar buitengebied. Daarbij bevat Bijlage 3 bij deze plantoelichting de achtergrondinformatie over het relevante ruimtelijk beleidskader. Overige beleidsstukken zijn niet in de tabel opgenomen omdat zij geen directe ruimtelijke gevolgen hebben voor de inhoud van het bestemmingsplan. Het gaat hierbij om documenten zoals bijvoorbeeld de Marke-werkboeken en de notitie “Achterhoekse erven veranderen (Kadernota ruimtelijke kwaliteit)”. Dit soort documenten komt echter wel aan de orde in Bijlage 3 omdat zij vanuit een breder perspectief wel achtergrondinformatie bevatten die van belang is voor het maken van het bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020”.
Ruimtelijk beleidskader bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020” (bpBB2020) aspect/ onderwerp
status
bpBB2020
bestemming/ aanduiding
opmerking
Rijksniveau Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) met de bijbehorende Amvb Ruimte (Barro)
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
11
Robuust hoofdnet van wegen incl. de achterlandverbindingen (SVIR, Nationaal belang 5)
Verplicht Het tracé van de N18 Bestemming (onherroepel is voorzien van een ijk separate bestemming Tracébesluit N18) Verplicht Overgenomen Dubbelbestemmingen en gebiedsaanduidingen
Ruimte voor behoud en versterking van cultuurhistorische kwaliteiten (SVIR, Nationaal belang 10) Ruimte voor een nationaal Verplicht netwerk (Natuurnetwerk Nederland) voor het overleven en ontwikkelen van flora- en faunasoorten (SVIR, Nationaal belang 11), Ruimte voor militaire Verplicht terreinen en activiteiten (SVIR, Nationaal belang 12)
Algemeen: aanwezige gebiedskwaliteiten / -waarden
Verplicht
Natuurgebieden
Verplicht
Verbrede landbouw
Optioneel
Beleidsregel Rood-voor Rood buitengebied Berkelland 2022 (vastgesteld bij raadsbesluit van 8 maart 2022)
Optioneel
Nieuwe landgoederen
Optioneel
12
Overgenomen
Wederopbouwgebied Beltrum komt aan de orde in de plantoelichting.
Gebiedsaanduidingen volgens de huidige NNN-zonering (voorheen: EHS)
Overgenomen
Bestemmingen / functieaanduidingen en gebiedsaanduidingen Overgenomen / nader Gebiedsbegrensd. bestemmingen met (hierop afgestemde) detailbestemmingen en ontwikkelingsmogelijkheden. Overgenomen / nader Bos/Natuur begrensd in Omgevingsvisie / -verordening Gelderland Doorvertaald via Bestemmingsregionale en lokale omschrijving, uitwerkingen. wijzigings- en afwijkingsbevoegdheden. Niet doorvertaald in Plantoelichting Via buitenplanse bestemmingen procedures. Het bestemmingsplan biedt geen mogelijkheden voor toepassing van het Rood-voor-Rood-bele id. Buitenplans Maatwerk
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Nationale Landschappen
Verplicht
Overgenomen
Als gebiedsaanduiding verbeeld.
Verplicht
Plan-MER / Voortoets, Planregels over plantoelichting ammoniakemissie en -depositie op Natura 2000-gebieden
Verplicht
Archeologische beleidswaardenkaart, plan-MER / Voortoets
Wet natuurbescherming Natura 2000-gebieden en (leefgebied) beschermde soorten flora en fauna.
Erfgoedwet Cultuurhistorische en archeologische waarden.
Waarde – Archeologie, gebiedsaanduidingen / -bestemmingen.
De op 19 september 2017 vastgestelde beleidswaardenkaart wordt verwerkt in het bestemmingsplan.
-
Wederopbouwgebied Beltrum komt aan de orde in de plantoelichting.
Visie erfgoed en ruimte. Kiezen voor karakter (2011) Beschrijving Wederopbouwgebieden
Verplicht
Plantoelichting
Waterbeleid 21 e eeuw/Nationaal Beleidsakkoord Water WaterbergingsVerplicht gebieden (Omgevingsvisie/ver ordening Gelderland)
Doorvertaald via Dubbelvoormalige bestemming Streekplanuitwerking 'Waterberging', dit in combinatie met het Waterbeheerplan van het WRIJ.
Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) Algemeen waterbeleid
Verplicht
Waterwingebieden (Omgevingsverordening Gelderland)
Verplicht
Waterdoelen / watertoets. Plantoelichting Overgenomen.
-
Milieuzones
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
13
Nationaal milieubeleid (Wet geluidhinder; Wet milieubeheer; Wet geurhinder en veehouderij) Algemeen milieubeleid.
Verplicht
Plan-MER/Voortoets en milieuparagraaf. Plantoelichting Provinciaalen regionaal niveau
Omgevingsvisie Gaaf Gelderland / Omgevingsverordening Gelderland Zoekzones wonen en Optioneel werken
Buitenplans / niet doorvertaald
-
Wonen
Optioneel
-
Agrarische gebiedsbestemmingen en detailbestemmingen
Detailhandel
Optioneel
Doorvertaald via regionale en lokale uitwerkingen.
Recreatiewoningen (solitair)
Optioneel
Recreatieparken
Optioneel
Glastuinbouwgebieden
Verplicht
Water / algemeen waterbeleid
Verplicht
14
Eventueel via een apart project (buitenplans) Nieuw 'verblijfsobject met een woonfunctie' alleen mogelijk als tweede agrarische bedrijfswoning of i.g.v. woningsplitsing
Hoofdfunctie: bestaande detailhandel als zodanig bestemd. Nevenfunctie: bij agrarische bedrijven en bij ambachtelijke productie (max 50% bvo tot max 100 m²). Geïnventariseerd. Bestaand: als Permanente zodanig bestemd bewoning wordt niet (R-RW) toegelaten Nieuw: niet mogelijk. Geïnventariseerd. Bestaande rechten Permanente bestemd. bewoning wordt niet toegelaten Geïnventariseerd Bestaande rechten Concentraties niet bestemd (solitaire aanwezig, slechts glastuinbouw). één individuele locatie. WaterwinGebiedsaanVolgens gebieden en duidingen / Omgevingsveror-den beschermingsmilieuzones. ing. zones overgenomen. Bestaande wateren als zodanig bestemd
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Ecologische hoofdstructuur (Natuurnetwerk Nederland)
Verplicht
Landschap
Verplicht
Vestigingsbeleid bedrijven (Regionaal Programma Werklocaties Achterhoek 2019-2023) Regionale verplicht energiestrategie (RES) Achterhoek 1.0 (vastgesteld bij raadsbesluit van 23 november 2021)
Provinciale begrenzing overgenomen (Gelders Natuurnetwerk en Groene Ontwikkelingszone).
Gerealiseerd: Bos / Natuur, gebiedsaanduiding Nog niet gerealiseerd: gebiedsaanduiding en wijzigingsbevoegdheden Nationale Via aanwezige landschappen waarden: overgenomen en gebiedsbestem-minge beschreven in n en gebiedsaanduiplantoelichting. dingen Niet van toepassing voor het plangebied.
niet doorvertaald in Plantoelichting bestemmingen
Het bestemmingsplan biedt geen mogelijkheden voor het oprichten (clusters) van windmolens en/of zonneakkers
Natuurbeheerplan 2022 Algemeen Verplicht natuurbeleid (sluit aan op Omgevingsverordening Gelderland) Ecologische Verplicht verbindingszones en robuuste verbindingen (Natuurnetwerk Nederland)
Plan-MER / Voortoets en natuurparagraaf Plantoelichting.
-
Provinciale begrenzing overgenomen (Omgevingsvisie Gaaf Gelderland / Omgevingsverordening Gelderland)
Gerealiseerd: Bos / Natuur, gebiedsaanduidingen; Nog niet gerealiseerd: gebiedsaanduiding en wijzigingsbevoegdheden
Richtlijn Compensatie Natuur en Bos
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
15
Regeling voor bosen natuurcompensatie buiten de EHS
Verplicht
Overgenomen
Planregels/ aanlegvergunningstelsel
Functies zoeken plaatsen zoeken functies (Fzpzf) Hergebruik / functieverandering vrijkomende (agrarische) bebouwing.
Optioneel
Gedeeltelijk doorvertaald.
Bestemmingsomschrijving, wijzigings- en afwijkingsbevoegdheden.
Functieverandering naar 'wonen' wordt niet geregeld in het plan (zie plantoelichting)
Watervisie 2030 en Waterbeheerplan 2016-2021 (Waterschap Rijn en IJssel) Algemeen waterbeleid Concrete (water)doelen.
Verplicht
(Natte) ecologische verbindingszone.
Verplicht
Verplicht
Natte Verplicht natuurgebieden met beschermingszone.
Grondwaterbeschermingsgebieden
Verplicht
Waterdoelen / watertoets. Doorvertaald.
Bestemmingsomschrijving en omgevingsvergunningenstelsel. Gerealiseerd: Bos / Natuur; Nog niet gerealiseerd: wijzigingsbevoegdheden Bos / Natuur / Agrarisch met waarden en milieuzones.
Overgenomen / nader begrensd vanuit Omgevingsvisie / -verordening Gelderland. Overgenomen / nader begrensd vanuit Omgevingsvisie / -verordening Gelderland. WaterwinMilieuzones gebieden en beschermingszones overgenomen uit Omgevingsvisie / -verordening Gelderland.
Watervisie 2050 (Waterschap Vechtstromen) Beleid Waterschap Vechtstromen
Optioneel
Overgenomen
Bestemmingsomschrijvingen
Waterbeheerplan 2016-2021 (Waterschap Vechtstromen) Beleid Regge en Dinkel
16
Optioneel
Overgenomen
Bestemmingsomschrijvingen
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Vastgesteld op 14 april 2021
Gemeentelijk niveau Geldende bestemmingsplannen Bestaande rechten
Verplicht, mits benut Overgenomen / doorvertaald.
Regels
Structuurvisie Berkelland 2025 / Ruimtelijke Visie Buitengebied Berkelland Algemeen buitengebiedbeleid Welstandsbeleid
Optioneel
Overgenomen / doorvertaald.
Plantoelichting
Optioneel
-
Plantoelichting
Beleidsregel nieuwe Optioneel horeca in het buitengebied door functieverandering van gebouwen
Structuurvisie bovenplanse sloopbonusregeling buitengebied Berkelland 2017
Optioneel
Structuurvisie Plussenbeleid
Verplicht
Structuurvisie woningsplitsing buitengebied
Optioneel
Welstandsbeoordeling blijft verlopen via het welstandsbeleid. Beleid vastgesteld (collegebesluit 18 maart 2014 en raadsbesluit 13 mei 2014).
Alleen kleinschalige Begripsen ondergeschikte bepalingen, horeca toegelaten bestemmings(max. 100 m², feesten omschrijvingen, en partijen worden wijzigings- en niet toegestaan) afwijkingsbevoegdheden. Regeling voor m.n. bestemming Subsidieregeling bovenplanse 'Wonen' ondersteunt de verevening sloopopgave verwerken i.c.m. vergroting oppervlakte bijgebouwen Beperking Agrarische uitbreiding stallen gebiedsbestem-ming voor en niet-grondgebonden veehouderij Mogelijkheden voor Diverse woningsplitsing bestemmingen (extra vbo met een woonfunctie)
OntwikkelingsvisieLeo-Stichting e.o.
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
17
Rangschikken van de Optioneel functies in het gebied van de Leo-Stichting (onderwijs, jeugdzorg en wonen)
Doorvertaald op de verbeelding
Bestemmingen (maatschappelijk en wonen) en vastlegging bouwvlakken bij de maatschappelijke functies
Overgenomen / doorvertaald. Doorvertaald.
Plantoelichting
Notitie Beleef het in Berkelland Algemeen beleid Optioneel recreatie en toerisme Verblijfsrecreatie Verplicht
Recreatieve bestemmingen, bestemmingsomschrijvingen, wijzigings- en afwijkingsbevoegdheden.
Beleidsvisie Externe Veiligheid (geactualiseerd, 2016) Algemeen beleid externe veiligheid.
Optioneel.
Overgenomen / doorvertaald.
Plan-MER en milieuparagraaf; risicocontouren.
Als bijlage bij de toelichting opgenomen.
Cultuurhistorisch beleid gemeente Berkelland Archeologiebeleid gemeente Berkelland.
Verplicht
Doorvertaald.
Cultuurhistorische waardenkaart en beleidsregel cultuurhistorie en ruimtelijk beleid
Verplicht
doorvertaald in bestemmingen
Optioneel
-
Waarde – Archeologie, gebiedsaanduidinge n / -bestemmingen
De op 19 september 2017 vastgestelde beleidswaardenkaart wordt verwerkt in het bestemmingsplan. Plantoelichting De op 19 september (eerder opgestelde 2017 vastgestelde gebiedsbeschrijving cultuurhistorische is daarin ook als waardenkaart is een bijlage opgenomen) uitwerking van de gebiedsbeschrijving.
Welstandsbeleid Welstandsnota Berkelland
18
Plantoelichting
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Welstandsbeoordeling blijft verlopen via het welstandsbeleid.
Bomenbeleidsplan 2020-2029 Gemeente Berkelland Bomenbeleidsplan Optioneel 2020-2029 Gemeente Berkelland
-
Plantoelichting
Vastgesteld op 24 november 2020, aanpassing van de Bomenverordening volgt.
Plantoelichting
Vastgesteld op 26 oktober 2021
Biodiversiteitsplan Gemeente Berkelland Biodiversiteitsplan Optioneel Gemeente Berkelland Milieubeleid Berkelland Energieneutraal (beleidsuitspraak)
Optioneel
Beleidsnotitie Optioneel Ruimtelijke Ordening en Duurzame energieopwekking in Berkelland (RODE) (incl. Herijking RODE beleid 2022) Allicht, een Optioneel actieplan licht
Buitenplans (te Plantoelichting Regels over formuleren beleid windturbines, wordt na vaststelling biogasinstallaties en vertaald in een grondgebonden gemeentebreed zonnepanelen op / bestemmingsnabij bebouwde plan) erven Onderdelen zijn m.n. agrarische Regels over verwerkt (kleine gebiedsbestemminge windturbines, windturbines, n biogasinstallaties en zonnepanelen) grondgebonden zonnepanelen op/nabij bebouwde erven Plantoelichting
Verkeersbeleid module Wegcategorisering van het Gemeentelijk Verkeer- en Vervoerplan
Optioneel
Basis voor akoestisch onderzoek
Plantoelichting
Akoestisch onderzoek is verwerkt in plantoelichting
Plan van Aanpak bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2016” (PvA)
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
19
- OntwikkelOptioneel ruimte agrarische bedrijven ("ammoniakdilemma") - Nieuwvestigings- en omschakelingsmogelijhkheden voor agrarische bedrijven - Uitbreidingsmogelijkheden niet-agrarische bedrijven - Groene bestemmingen - Bestemming 'Wonen' - Archeologie - Reconstructiewetzones - Grondwaterbescherming - Nieuwe onderwerpen
Verwerking beleidskeuzes in nieuw te maken bestemmingsplan
Planregels, verbeelding (dubbelbestemmingen / aanduidingen), plantoelichting
Uitgangspuntennotitie bestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2016” (aanvullingop PvA)
20
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Onderwerpen Optioneel - Verruimen mogelijkheden detailhandel (maatwerk) - Toelaten woningsplitsing - Bovenplanse sloop-bonusregeling
Verwerking beleidskeuzes in nieuw te maken bestemmingsplan
Planregels, verbeelding (dubbelbestemminge n/aanduidingen), plantoelichting
- Solitaire (vergunde) schuren - Bescherming van minder dan 10 m brede landschapselemente n - Inhoudsmaat voor woningen - Regeling opslag van hooibalen - Gebruiksregels (planregels) zo kort mogelijk houden Aanvulling Optioneel Uitgangspuntennotiti e bp BB2016 Beleid plaatsing Optioneel antennemasten
Subsidieregeling Optioneel landschapselemente n 2019-2023
Diverse bestemmingen Bestemming 'B-NV'
-
-
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Geen regeling opgenomen voor het plaatsen van nieuwe masten subsidieregeling
21
22
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Hoofdstuk 3 plangebied 3.1
Beschrijving en analyse
Gebiedskarakteristiek
De gemeente Berkelland ligt in het noorden van de Achterhoek, op niet al te grote afstand van de stedelijke gebieden Hengelo-Enschede, Apeldoorn-Deventer-Zutphen en de Stadsregio Arnhem-Nijmegen (het voormalige KAN-gebied). Vanuit Duitsland stroomt de Berkel de gemeente binnen. Waar voorheen vele beken uiteen waaierden in een moerasgebied, stromen ze nu gekanaliseerd richting de rivier de IJssel. In het moerasgebied lagen grote en kleine 'eilanden'. Deze gebieden zijn in de 19e en 20e eeuw ontgonnen en recht verkaveld. In het westen van de gemeente liggen bossen met landgoederen. Aan de noordzijde overstijgt de Needse Berg met zijn 34 m boven NAP alle andere hoogtes in de gemeente. Net als de grondmorenebulten waarop Gelselaar en Geesteren liggen, is dit een zichtbaar overblijfsel uit de Ijstijd. Verder heeft het gebied veel dekzandruggen, met name rond Beltrum en langs de Berkel en de Bolksbeek. Midden in deze landschappen liggen de grotere kernen Eibergen, Neede, Borculo en Ruurlo.
3.2
Beschrijving en analyse gebied
De beschrijving van het plangebied is opgezet volgens de lagenbenadering, waarbij de voor dit bestemmingsplan relevante aspecten aan de orde komen. De lagenbenadering omvat de volgende drie lagen: 1. 2. 3.
de landschappelijke onderlegger (paragraaf 3.2.1); de droge en natte infrastructuur en technische infrastructuur (paragraaf 3.2.2); het grondgebruik/de functies (paragraaf 3.2.3).
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
23
3.2.1 De landschappelijkeonderlegger Deze laag beschrijft welke abiotische en biotische aspecten ruimtelijk van belang zijn. Het begrip 'abiotische aspecten' doelt daarbij op niet-levende elementen in het gebied zoals geologie, bodem, cultuurhistorie en landschap. Daarnaast hebben biotische aspecten betrekking op levende organismen, zoals de flora en fauna in het plangebied.
Ondergrond Voor een korte beschrijving van de ondergrond in het plangebied wordt hierna kort ingegaan op de geologie, de bodem, het grondwater en de aardkundige waarden in het plangebied.
Geologie De oudste afzettingen worden gerekend tot het Tertiair (55 tot 2,5 miljoen jaar oud). In deze periode lag de kustlijn over Oost-Nederland en zijn hier sedimentatiepaketten van klei en fijn zand ontstaan. Het gaat om Oligocene klei (omgeving Rekken). Op de meeste plaatsen ligt deze klei niet direct aan de oppervlakte, maar onder een laag dekzand. Het grootste deel van de gemeente kreeg zijn vorm in het Pleistoceen, het tijdperk van de Ijstijden. Dit tijdperk duurde van zo'n 2,5 miljoen jaar tot 10.000 jaar geleden. Toch komen ook aardlagen aan de oppervlakte die veel ouder zijn. Die liggen op het zogenaamde Oost-Nederlands Plateau. Dat plateau ligt grofweg oostelijk van de lijn Delden-Neede-Groenlo-Lichtenvoorde-Aalten. In de Saale-ijstijd stuwde de gletsjer stuwwallen op. De Needse Berg is daarvan een voorbeeld.
Bodem In de gemeente komen overwegend veldpodzolgronden en beek- en gooreerdgronden voor. In het Ruurlose en Lintveldse Broek komen associaties van beekeerdgronden met rivierklei voor. Ook langs de Berkel en de Bolsbeek komt op vrij grote schaal beekklei voor. Op de essen en enken zijn dikke zwarte enkeerdgronden te vinden, die zijn ontstaan door eeuwenlange ophoging met heideplaggen en materiaal uit de potstallen. Vaak zijn dit al vanouds hoger gelegen (dekzand)ruggen, die nog eens extra opgehoogd zijn en zo de karakteristieke esvorm kregen. Ze zijn rond alle kernen zichtbaar. Een groot complex bevindt zich op de Needse Berg en rond Ruurlo. Tussen Beltrum en Groenlo ligt een stelsel van kleine essen op de dekzandruggen. Op de potstalcultuur wordt hierna nader ingegaan in de paragraaf Cultuurhistorie.
Aardkundige waarden Op het onderstaande kaartfragment uit de cultuurhistorische waardenkaart is te zien dat veel van de hiervoor genoemde gebieden zijn gewaardeerd voor hun aardkundige kwaliteit. In de gemeente Berkelland liggen gebieden met kwaliteiten van nationaal, provinciaal en regionaal niveau. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om de escomplexen bij Geesteren en Gelselaar, de flanken van de Needse Berg, het gebied langs de Berkel tussen Rekken en Eibergen, de Mallumse es en de Hupselse es. De contouren van deze gebieden zijn ook terug te zien op de gemeentelijke archeologische beleidswaardenkaart.
24
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Kaartfragment cultuurhistorische waardenkaart
Grondwater De gemeente Berkelland kent een kleinschalig patroon van wegzijgend grondwater en kwel. De topografie speelt daarbij een belangrijke rol. Zo infiltreert het neerslagwater in hoge gebieden, op de plateauranden en –vlakten en op de dekzandruggen in het bekken. De dalen en laagtes zijn verzamelplaatsen van water. Vooral het plateau kent tamelijk lokale kwel, waarbij het neerslagwater een korte afstand aflegt van de hellingen naar de plaats waar het weer bovenkomt. Dit komt door de ondiepe moeilijk doorlatende lagen van keileem en Pleistocene klei op het plateau. De kwelgebieden zijn erosiedalen (bijvoorbeeld het dal van de Hupselse Beek en het vroegere dal van de gletsjerrivier bij Rekken-Zwillbrock). Onder aan de plateaurand zijn er enkele terreinen met veel kwel. Het gaat hierbij om een klein gebied bij het Noordijkerveld (Elsmansgoot), de zuidrand van Neede, De Kiefte ten zuiden van Eibergen en tussen Neede en Rietmolen (omgeving Kieftendijk).
Cultuurhistorie De gemeente heeft in 2012 een cultuurhistorische gebiedsbeschrijving opgesteld (vastgesteld 11 december 2012) die als Bijlage 11 is toegevoegd aan de plantoelichting. Onder de titel “Berkelland beschreven” bevat zij een cultuurhistorische gebiedsinventarisatie van het hele gemeentelijke grondgebied en identificeert zij (potentieel) waardevolle ensembles. In aansluiting op deze cultuurhistorische gebiedsbeschrijving stelde de gemeenteraad op 19 september 2017 de 'Cultuurhistorische waardenkaart Berkelland 2017' vast met een toelichtend rapport '…waarheen de zandweg tusschen de velden ons leidt…' (RAAP-rapport 3102). Dit rapport is als Bijlage 12 toegevoegd aan de plantoelichting. De bijbehorende beleidsregel 'Cultuurhistorie in het ruimtelijk beleid' gaf aan op welke manier deze cultuurhistorische kaart zou worden verwerkt in het toekomstige bestemmingsplan voor het
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
25
gemeentelijk buitengebied. In het voorliggende bestemmingsplan is dat niet alleen gedaan door het stellen van eisen aan cultuurhistorisch waardevolle akkers, maar ook door landschappelijke randvoorwaarden te stellen aan de toepassing van binnenplanse afwijkings- en wijzigingsbevoegdheden en het verlenen van aanlegvergunningen. De “Cultuurhistorische waardenkaart Berkeland 2017” wordt op die manier ingezet als beleidsmatig toetsingskader voor aanvragen om omgevingsvergunning en verzoeken tot wijziging van het bestemmingsplan. Afhankelijk van de aard en omvang van eventuele aanvragen en/of verzoeken kan daarbij ook extra aandacht of nader onderzoek nodig zijn wanneer het gaat om een locatie die is gelegen binnen één van de 13 cultuurhistorische ensembles zoals die zijn beschreven en begrensd in de cultuurhistorische waardenkaart en het bijbehorende RAAP-rapport.
Landschap De eerste bewoning dateert uit het Neolithicum (circa 2.000 voor Chr.). Ook zijn urnenvelden uit de Late Bronstijd en de IJzertijd gevonden. De hogere zandruggen in het natte gebied hebben een hoge verwachtingswaarde voor archeologische vondsten, omdat dit plekken zijn die het eerst in gebruik zijn genomen voor bewoning. Vaak liggen de oude nederzettingen in of onder het esdek. In de vierde eeuw na Chr. woonden in deze streek de Chamaven. Tijdens de grote volksverhuizing werd hun plaats deels ingenomen door de Saksen. Toen de bevolking toenam, moest de landbouwproductie groeien. De bouwlanden werden bemest met mest van schapen en met plaggen. Aanvankelijk waren de akkers geconcentreerd op vruchtbare plaatsen, zoals op het plateau en de stuwwal (Mallemse Es, Needse Berg, Gelselaarse Es en Geesterse Es). Later zwermden de boeren meer uit over het gebied. Door de vergroting van het areaal akkers, moest ook het heideareaal zich uitbreiden, om voldoende mest te kunnen krijgen. Zo verdween steeds meer aaneengesloten bos. Omdat op veel plaatsen het landschap van nature echter niet zeer geschikt was voor landbouw, bijvoorbeeld in de beekdalen en moerassige laagten, bleef er vrij veel bos over.
Landschap en ruimte/landschapsbeeld In Berkelland ligt een reeks historische dorpen en buurtschappen, ieder met een eigen identiteit, historie en landschappelijke karakteristiek van dorp en omliggend buitengebied. Bij een aantal van die dorpen zijn hierin nog de oude dorpsmarken te herkennen. In die marken was er een functionele samenhang tussen het dorp, de akkers op de essen, de weides in beekdalvlaktes en heidevelden. In het zuiden ligt nog een speciaal landschapsensemble dat wordt gevormd door een grote moderne ontginning van het grote moerassige broekgebied in het lage midden van de Achterhoek.
Figuur: Berkel, dorpsmarken en beken; bron: Structuurvisie Berkelland 2025
Het landschap van de gemeente Berkelland kent de volgende drie zones: in het oosten het glooiende landschap op het plateau;
26
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
in het westen het zogenaamde 'plat'; en daartussen een gebied met grote en kleine eilanden 'in het nat'. Het meest oostelijke deel van Berkelland ligt op het Oost-Nederlandse plateau. Het meest westelijke stukje van de gemeente ligt op de gronden op het plat tussen Hengelo (Gelderland) en de Lochemse Berg. Tussen het plateau en het plat ligt een gebied dat veel nattigheid heeft gekend (water dat vanuit Duitsland het plateau afstroomde). Deze drie zones zijn verder onder te verdelen in zogenaamde landschapsensembles. In de Ruimtelijke Visie Buitengebied (RVB), inmiddels opgevolgd door de Structuurvisie Berkelland 2025, en de marke-werkboeken zijn deze landschapsensembles geschetst. Daarmee is het landschap van de gemeente ingedeeld in 11 dorpsmarken en een boermarke als eigentijdse landschapsensembles. De Berkel loopt als een blauwe ader van oost naar west door het buitengebied en raakt ook direct de kernen Eibergen en Borculo. De Berkel is de verbindende schakel tussen de verschillende gebieden, maar tevens een belangrijk landschapselement. Het woord ensemble wordt gebruikt om te benadrukken dat het om delen van het landschap gaat, die niet altijd eenvormig zijn, maar die in deze tijd wel als samenhangende delen worden ervaren. Hieronder staan de onderscheiden ensembles weergegeven.
Op het plateau: 1. Rekken aan de Berkel: de entree van de Berkel tussen ruggen en veldontginningen. 2. Eibergen en het dynamische veld: de zone van de N18. 3. Buurtschap Mallem: de noordelijke uitwaaiering van het Oost-Nederlandse Plateau. Eilanden in het nat: 4. Rietmolen en omgeving 5. Nederzettingen rond de Needse Berg: nederzettingen en randkampen. 6. Geesteren en Gelselaar op de essen: 'middelgrote eilanden'. 7. De strategische stad Borculo: stad op eilandjes in het nat. 8. Haarlo en Overbiel en omgeving: het groene hart van Berkelland. 9. Beltrum en omgeving: het eilandenrijk. 10. De jonge veld- en broekontginningen: veld- en broekgebieden tussen Beltrum en Ruurlo. Op het plat: 11. Het moderne dorp Ruurlo en omgeving: dorp tussen landgoederen en kampen.
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
27
Figuur: zones in het buitengebied
Hierna wordt per ensemble een korte omschrijving gegeven. Samen vormen deze landschapseenheden het landschap van de gemeente. Ad 1: Rekken De eerste twee kilometers kronkelt de rivier de Berkel door een besloten landschap. Aan weerszijden van de Berkel liggen grote dekzandruggen, die eeuwen geleden als bewoningsplek werden gekozen. Zo ontstonden kampontginningen. Verder zijn de veldontginningen relevant voor het landschap. Ad 2: Eibergen Dit ensemble kent oude en jonge ontginningen, essen, beken, beekdalen, grindgroeves, bossen, een nieuw gegraven waterloop, glooiend reliëf en een plateaurand. Aan de westzijde wordt deze zone inmiddels doorsneden door het nieuwe N18-tracé.
Ad 3: Mallem De Mallemse es is één van de grootste escomplexen van het gebied en is nog steeds een groot open akkergebied. Ten oosten van Mallem ligt het oude en grote bosgebied Hoones bos. Verder ligt in het gebied nog een oude meander van de Berkel. Ad 4: Rietmolen en omgeving Rietmolen ligt aan de Buurserbeek tussen kampontginningen. Stroomafwaarts liggen langs de beek grote waardevolle natuurterreinen. Verder is bij Rietmolen de parabooldekzandrug vermeldenswaardig (de grootste van Nederland). Op de historische kaart van 1900 is de vorm duidelijk te zien. Ad 5: Needse Berg
28
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
De Needse Berg is een hoge stuwwal, omgeven door een krans van gordeldekzandwelvingen en –ruggen. Dit landschap is een ensemble van de Needse Berg, met een bos op de top, omgeven door een krans van kampontginningen (randkampen). Aan de noordkant daarvan liggen het Needse Achterveld en het Noordijkerveld, terwijl aan de zuidkant het Berkel- en Bolksbeekdal liggen. In dit gebied lag duizend jaar geleden waarschijnlijk een overstromingsvlakte, met afwisselend broekbos en weides. Ad 6: Geesteren en Gelselaar Geesteren is een oud esdorp dat tussen twee grote essen ligt. Aan de westkant liggen randkampen. Aan de oostkant ligt een oude kleinschalige veldontginning. Verder heeft het gebied veel zandpaden en kerkepaden en een natuurgebiedje ('t Goor). Gelselaar is een oud esdorp. De hoge esgronden liggen als een hoefijzer rond het dorp. De steilrand is nog duidelijk zichtbaar. Het geheel van dorp en es ligt als een eilandje tussen het beekdal van de Elsmansgoot/Koningsbeek en het natte gebied waar de Bolksbeek vroeger vaak het land blank zette. Achter de Koningsbeek gaat het landschap over in de veldontginning van het Noordijkerveld. Het Gelselaarse broek is een jonge ontginning. Verspreid in het gebied liggen verder dekzandkopjes. Ad 7: Borculo Aan de westkant van Borculo liggen relatief veel steilranden die nog intact zijn.
In het gebied ligt de Lebbinkbeek, met de historische plek Lebbenbrugge en een bosje met een vijver, genaamd de Waterster (van oorsprong behorend bij Havezate de Hoeve). Ad. 8: Het groene hart van Berkelland rond Haarlo In dit gebied liggen veel kleine dekzandruggen met eenmansessen. Rond Haarlo en Overbiel worden deze afgewisseld door enkele grote bosschages. Ad 9: Het eilandenrijk van Beltrum In het gebied rond Beltrum liggen kronkelige wegen en dekzandkopjes met essen. Ad 10: Jonge veld- en broekgebieden tussen Beltrum en Ruurlo Veel beken stromen door en vanuit dit gebied. De Baakse Beek is de belangrijkste. Ad 11: Ruurlo tussen landgoederen en kampen Hier liggen landgoedbossen en grote oude bouwlanden.
Archeologie De gemeenteraad van Berkelland heeft op 19 september 2017 een nieuwe archeologische beleidswaardenkaart vastgesteld. Deze beleidswaardenkaart is gebaseerd op een rapportage van Archeologisch Adviesbureau RAAP (RAAP-rapport 2878) met als titel “Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden- en verwachtingskaart”. Het rapport geeft een actualisatie van het al eerder beschreven gemeentelijk beleid op archeologisch gebied uit RAAP-rapport 1701 (2009) en RAAP-rapport 2501 (2012). De in 2017 opnieuw vastgestelde archeologische rapportage is als Bijlage 9 opgenomen in deze plantoelichting.
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
29
Figuur: Aardkundige kaart bron: RAAP-rapport 2878
De voorgaande afbeelding is een uitsnede uit de aardkundige kaart met reliëfvormen en ontstaanswijzen die een onderlegger vormde voor de geactualiseerde gemeentelijke archeologische beleidskaart. Voor het buitengebied van Berkelland zijn de vele zones met een hoge of middelhoge historisch geografische waardering kenmerkend. De aanwezigheid van deze waarden is te verklaren door de oude ontginning en bewoning van het gebied. Hierdoor kent het gebied ook monumentale en/of beeldbepalende bebouwing. In de gemeentelijke archeologische beleidskaart is dit zichtbaar via Archeologisch Waardevolle Gebieden (AWG, 4 categorieën) en Archeologische Waardevolle Verwachtingsgebieden (AWV, 5 categorieën). Dit is te zien in de onderstaande figuur, een uitsnede van blad 2 van de archeologische beleidskaart (kaartbijlage 3 bij RAAP-rapport 2878). Deze gebiedsindeling is gehanteerd bij het toekennen van de archeologische dubbelbestemming, zie hiervoor ook paragraaf 4.3.4 van de plantoelichting.
30
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
Figuur: uitsnede Archeologische beleidskaart bron: RAAP-rapport 2878
Monumenten De gemeente Berkelland kent 121 rijksmonumenten en 212 gemeentelijke monumenten. Deze worden beschermd via de Erfgoedwet en de Erfgoedverordening van de gemeente Berkelland (vastgesteld op 26 januari 2010). Vermeldenswaardig zijn de omgeving van de Mallumsche Molen (Eibergen) en Kasteel Huize Ruurlo waarvan de omgeving is aangewezen als beschermd stads- en dorpsgezicht of beschermde historische buitenplaats (zie paragraaf 3.2.4). Daarnaast is de kern Gelselaar en haar directe omgeving op 13 september 2013 aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Voor de delen van het aangewezen beschermd dorpsgezicht die zich uitstrekken over het buitengebied, voorziet dit bestemmingsplan in een planologische regeling. De bescherming van archeologische monumenten is anders geregeld dan die van gebouwde monumenten. Daarbij bevinden zich binnen de gemeente 4 archeologische rijksmonumenten. Dit betreft (een deel van) de Circumvallatielinie Groenlo en een aantal grafheuvels in de omgeving van Eibergen. Voor deze archeologische rijksmonumenten is een aparte dubbelbestemming opgenomen.
Biotische aspecten: natuur en ecologie/landschapsecologie De natuur in Berkelland staat op veel plaatsen in relatie tot het water. Niet toevallig liggen de bijzondere natuurterreinen in kwelgebieden: het Noordijkerveld, Needse Achterveld, Teeselinkven en Beekvliet. Een uitzondering is de boswachterij Ruurlo, maar de natuurwaarden zijn hier dan ook minder bijzonder dan in de genoemde natte gebieden. De ecologische hoofdstructuur (EHS) is een samenhangend netwerk van bestaande en nog te ontwikkelen belangrijke natuurgebieden in Nederland. De EHS, inmiddels Natuurnetwerk Nederland (NNN) genoemd, is in de afgelopen jaren herijkt en vormt de basis voor het Nederlandse natuurbeleid. Daarbij geven de provincies, die sinds 2014 verantwoordelijk zijn voor het NNN, bij de inzet van middelen voor inrichting en beheer prioriteit aan de internationale verplichtingen op het gebied van Natura 2000-gebieden, soortenbescherming
bestemmingsplan Buitengebied Berkelland 2020
31
en de toepassing van de Europese Kaderrichtlijn Water. Binnen de NNN, waartoe ook de Natura 2000-gebieden behoren, geldt voor nieuwe ontwikkelingen een saldobenadering en een compensatie-regeling. De Gelderse EHS wordt gevormd door het Gelders Natuurnetwerk (GNN). Het GNN omvat een samenhangend netwerk van bestaande en de te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang in Gelderland. Daarbij behoren de Natura 2000-gebieden als internationaal beschermde natuurgebieden ook tot het GNN. Zij bestaat uit alle terreinen met een natuurbestemming binnen de voormalige EHS en kent ook zoekgebieden voor nieuwe natuur (7.300 ha) waarvan het grootste deel (5.300 ha) in 2025 moet zijn gerealiseerd. Ook de reeds gerealiseerde delen van verbindingszones maken deel uit van de GNN. Ter versterking van de ecologische samenhang tussen aangrenzende natuurgebieden binnen de GNN is een Groene Ontwikkelingszone aangewezen voor de aanleg van zogeheten ecologische verbindingszones. De GO bestaat uit alle gebieden met een andere bestemming dan natuur binnen de voormalige Gelderse EHS. De GO heeft een dubbele doelstelling door zich te richten op economische ontwikkeling in combinatie met (substantiële) versterking van de kernkwaliteiten natuur en landschap.
Het gaat daarbij vaak om nieuw te realiseren natuur in lijn- of vlakvormige structuren of elementen, die ertoe dienen om bestaande natuurgebieden met elkaar te verbinden en zodoende migratiemogelijkheden te scheppen voor flora, fauna, insecten etc. In het plangebied zijn de GNN en GO voor een belangrijk deel gekoppeld aan water. Zo beslaat de GO onder meer gebieden langs de Baakse Beek, de Slinge, de Hupselse Beek-Leerinkbeek, de Berkel, de Middelhuisgoot, de Horstgoot, de Koffiegoot en de Buurserbeek. Daarnaast kent het plangebied droge ecologische verbindingszones (EVZ) langs de spoorlijn Winterswijk-Ruurlo, de verbinding vanaf de Groenlose Slinge via Eibergen naar Duitsland en een verbinding van de Buurserbeek via het Noordijkerveld naar Zwiep en Ampsen (zie kaartbijlagen bij de Omgevingsverordening Gelderland). Toch is ook deze laatste EVZ voor een groot deel ook gekoppeld aan natte terreinen zoals de Horstgoot en een stukje Berkel. De Horstgoot heeft een belangrijke functie bij de instandhouding en verspreiding van de boomkikker. De gemeente Berkelland kent weinig terreinen met voedselarmoede, zoals schrale heide met vennen en schraalland. Het is wel belangrijk dat er een verbinding gemaakt wordt tussen de bestaande terreinen.