Bijlage 2 Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Tekst van het document
Ook in Berkelland zijn de afgelopen decennia veel van deze typische graslandvlinders verdwenen (bruine vuurvlinder en argusvlinder), teruggedrongen tot natuurgebieden (gentiaanblauwtje, bont dikkopje en heideblauwtje) of teruggedrongen tot wegbermen, slootkanten en natuurterreinen (o.a. icarusblauwtje, kleine vuurvlinder, zwart sprietdikkopje, groot dikkopje, hooibeestje, koevinkje en bruin zandoogje). Veel van de vroeger algemene graslandvlinders worden zeldzamer door de achteruitgang van geschikt leefgebied. Het gebrek aan variatie, de hoge rijkdom aan voedingsstoffen (met name stikstof) van de vegetatie, het veranderen van het microklimaat, een lager bloemaanbod en de vele maaironden waarin rupsen/eitjes worden gedood en/of afgevoerd in het agrarisch gebied worden vaak als oorzaak genoemd. Ook bestrijdingsmiddelen en ontwatering zullen plaatselijk een rol spelen in de achteruitgang.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
29
Ecologisch bermbeheer kan voor de nog aanwezige populaties (in de omgeving van) Berkelland van deze soorten en zeldzame nieuwkomers (grote weerschijnvinder, keizersmantel en koninginnenpage) extra leefgebied en verbindingen tussen populaties realiseren. Graslandvlinders Typische graslandvlinders in de gemeente Berkelland zijn het icarusblauwtje, bruin blauwtje, kleine vuurvlinder, zwart sprietdikkopje, groot dikkopje, hooibeestje (afbeelding 23), bruin zandoogje, koevinkje en in de toekomst mogelijk ook de koninginnenpage. Deze soorten hebben allen een eigen voorkeur voor bepaalde vegetaties en waard- en nectarplanten. Deze eisen worden direct door het beheer van de bermen beïnvloed. Door in het bermbeheer zoveel mogelijk variatie op lokaal niveau te creëren wordt met al deze soorten rekening gehouden. Mogelijk profiteren ook zeldzame dagvlinders als het bont dikkopje, heideblauwtje en het gentiaanblauwtje (zie hieronder) op termijn van het ecologisch bermbeheer, deze drie soorten stellen echter zeer hoge eisen aan hun leefgebied.
Afbeelding 23: dagvlinders als het zwartsprietdikkopje (linksboven) en het hooibeestje (rechtsonder), de kleine vuurvlinder (linksonder) en mogelijk ook de koninginnenpage (rechtsonder) gaan profiteren van de toename van kruiden en geschikte waardplanten door het ecologisch bermbeheer.
Kleine ijsvogelvlinder De kleine ijsvogelvlinder (afbeelding 1, rechtsonder) komt voor in vochtige bossen en bosranden met kamperfoelie (waardplant). Bramen in bossen en bosranden worden veel gebruikt als nectarplant door deze soort. De kleine ijsvogelvlinder is zeldzaam in ons land maar komt in Berkelland en aangrenzende gemeenten nog relatief veel voor. Bepaalde bermen in Berkelland (met kamperfoelie en of braam) en een specifiek beheer
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
30
dragen bij aan de verspreiding en de levensvatbaarheid van de nog resterende populaties van de kleine ijsvogelvlinder in Berkelland en de omgeving. Grote weerschijnvlinder De grote weerschijnvlinder (afbeelding 17) komt voor in vochtige bossen, bosranden en struwelen met boswilg en in minder mate grauwe wilg. De grote weerschijnvlinder is niet sterk afhankelijk van nectar maar drinkt vooral mineralen uit opdrogende waterplassen, mest en dode dieren. Het stimuleren dan wel niet verwijderen van opslag van boswilg en grauwe wilg in wegbermen kan leiden tot een toename van de grote weerschijnvlinder in de gemeente Berkelland. Keizersmantel De keizersmantel kwam vroeger voor op de zandgronden van ons land. De soort is uitgestorven maar lijkt nu bezig zich opnieuw in Nederland te vestigen. Al enkele jaren op rij is in de omgeving van Winterswijk succesvolle voortplanting aangetoond. De keizersmantel heeft een grote nectarbehoefte en legt de eitjes op bosviooltje en maartsviooltje in lichte bossen en bosranden. De soort profiteert van ecologisch bermbeheer door een toename van nectarplanten en in bossen door een toename van licht op de bodem rondom wegen. Groentje Het groentje leeft vooral in schrale gebieden nabij bosranden waarin één of meerdere waardplanten (onder andere sporkehout, brem, rode en blauw bosbes, dophei en struikhei) aanwezig zijn.
Wilde lijsterbes wordt vaak als nectarplant gebruikt. Bermen met schrale vegetaties en houtsingels kunnen als leefgebied en verbindingszone dienen voor het schaarse groentje. Gentiaanblauwtje en heideblauwtje Deze soorten leven nog in enkele natte heideterreintjes in het noorden van Neede. Er zijn plannen om voor het gentiaanblauwtje verbindingszones aan te leggen. Gesprekken hebben plaatsgevonden om het ecologisch bermbeheer hierop aan te laten sluiten. Naast de waardplanten (klokjesgentiaan bij het gentiaanblauwtje en struikhei (soms dophei of vlinderbloemigen) bij het heideblauwtje) en nectarplanten zijn ook mieren van belang voor deze soorten. Voor het heideblauwtje gaat het om de wegmier en de akkermier en bij het gentiaanblauwtje om de bossteekmier en moerassteekmier. Deze mieren nemen de rupsen mee in de nesten, voorzien de rupsen van voer en een overwinteringsplek. In het jaar daarna sluipt de inmiddels verpopte rups uit het nest als vlinder. De vraag is in hoeverre de wegbermen een bijdrage kunnen leveren aan het voorkomen van deze zeldzame soorten. In eerste instantie moet waarschijnlijk worden gedacht aan nectar en als verbindingszone (met een kleine mogelijkheid tot succesvolle voortplanting). SPRINKHANEN Sprinkhanen zijn goede indicatoren voor structuurrijke vegetaties.
In Berkelland zijn de bruine sprinkhaan, krasser, ratelaar en wekkertje vrij algemene veldsprinkhanen. Ook de grote groene sabelsprinkhaan komt in vrijwel alle bermen voor. Het knopsprietje is een veldsprinkhaan die een voorkeur heeft voor droge zandige habitats. De moerassprinkhaan kan in vochtige bermen met bijvoorbeeld moerasstrooiselruigtes of vochtige graslandvegetaties voorkomen. Naast indicatoren voor vegetatiestructuur vormen sprinkhanen ook een belangrijke voedselbron voor diverse soorten vogels. Heidesabelsprinkaan De heidesabelsprinkhaan komt in enkele heidegebieden in Berkelland voor. De soort kan niet tot beperkt vliegen en is daarom afhankelijker van een aaneengesloten leefgebied dan de hierboven genoemde soorten. Door tussen de leefgebieden van de heidesabelsprinkhaan de bermen om te vormen naar heide of heischrale graslandvegetaties kan deze soort zich beter door de gemeente verspreiden.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
31
BIJEN EN ZWEEFVLIEGEN Voor bijen en zweefvliegen zijn bloemen in combinatie met een goede voortplantingslocatie nestelplek (bijen) of ei-afzetplek (zweefvliegen) van groot belang. Bermen zijn geschikt als leefgebied en foerageergebied voor bijen en zweefvliegen. Voor bepaalde soorten bijen kan de berm tevens een geschikte nestlocatie vormen. MIEREN Veel mieren maken hun nesten (deels) ondergronds die een enkele keer tot nestkoepels (afbeelding 24, links) of bulten boven het maaiveld uitsteken. Doordat mieren als kolonie efficiënt samenwerken kunnen zij een grote invloed uitoefenen op hun leefomgeving. Twee belangrijke wijzen waarin zij invloed uitoefenen binnen een berm zijn de verspreiding van zaden en het in toom houden van andere insecten(larven). Daarnaast vormen mieren een belangrijke voedselbron voor de groene specht en de zeldzame draaihals. De groene specht staat als broedvogel op de rode lijst en komt in Berkelland bovengemiddeld veel voor. Veel van mierennesten zijn vrijwel volledig verborgen in de vegetatie. Hiermee is praktisch gezien dan ook geen rekening te houden tijdens het maaibeheer. Een uitzondering hierop vormen bosmieren, die grote, goed zichtbare koepelnesten bouwen. Veel andere mieren bouwen hun nesten op verhoogde delen in het maaiveld waar weinig wordt gereden, bijvoorbeeld rondom boomvoeten.
Vaak fungeren bomen tevens als warmtebron (de zuidelijke stamdelen warmen snel op) en als jachtgebied voor de mieren. In dit beheerplan wordt derhalve geadviseerd koepelnesten te sparen en niet te maaien rondom boomvoeten.
Afbeelding 24: Mierenhopen (links) worden zoveel mogelijk gespaard. Wilde bijen zoals de goudpootzandbij (rechts) die hun eitjes op grassen afzetten, zullen profiteren wanner bij het maaien tenminste 25% van de bermvegetatie blijft staan.
OVERIGE SOORTEN In Nederland komen meer dan 27.000 diersoorten voor, waarvan het merendeel tot de insecten wordt gerekend. Het is onmogelijk om met al deze soorten rekening te houden in het beheerplan. Door rekening te houden met een goede ontwikkeling van de flora in de wegbermen en de bovenstaande groepen van diersoorten worden zowel veel kwalitatief goede leefgebieden als veel variatie tussen leefgebieden gevormd. Dit leidt naar alle waarschijnlijkheid ook tot een goede leefomgeving voor veel van de overige soorten die in Berkelland voorkomen.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
32
6
INVENTARISATIE
Als onderdeel van de planvorming zijn in 2018 alle bermen waarvan het beheer onder de verantwoordelijkheid valt van gemeente Berkelland geïnventariseerd. Daarbij is per berm bepaald welk bermtype in de huidige situatie aanwezig is, welk bermtype op deze locatie wenselijk is (doelsituatie) en welk beheer hiervoor het beste kan worden ingezet.
6.1
INVENTARISATIE- EN BEOORDELINGSMETHODIEK
VOORBEREIDING Om een efficiënte inventarisatie in het veld te kunnen uit voeren zijn de bermen in de gemeente Berkelland in GIS verdeeld in wegdelen (hierna bermdelen genoemd). In essentie is daarbij elke berm tussen twee zijwegen als bermdeel is gedefinieerd. Na een zijweg start dus het volgende bermdeel. Vervolgens is aan twee kanten van de weg een bermdeel ingetekend. Van de indeling in bermdelen is een bermenkaart gemaakt die is ingeladen in een mobiele GIS-applicatie. Met deze applicatie was het mogelijk om in het veld informatie te koppelen aan de bermdelen op de kaart, waaronder gegevens over de huidige situatie, de doelsituatie, eventuele bijzondere soorten die tijdens de inventarisatie zijn waargenomen en -waar nodig- aanvullende opmerkingen. INVENTARISATIE IN HET VELD De totale lengte aan bermen betrof iets minder dan 1.500 kilometer. De berminventarisatie is grotendeels door twee ecologen vanuit een rijdende auto uitgevoerd. Hierbij was één van de ecologen bestuurder en hield de bermen in de gaten, de andere ecoloog inventariseerde tevens de bermen en noteerde de bevindingen in de mobiele applicatie. Bij bijzondere of onduidelijke situaties werd de berm lopend geïnventariseerd. In totaal is ongeveer 99% van de totale bermlengte geïnventariseerd. Enkele bermen konden niet, deels, of slecht worden geïnventariseerd.
De reden hiervoor was dat bermen in het geheel of gedeeltelijk niet meer bestonden, te verstoord waren of onbereikbaar waren vanwege werkzaamheden. Een en ander hing vooral samen met de aanleg van de N18 of de aanleg van kabels en leidingen in de berm. KEUZE DOELTYPE EN BEHEERTYPE Het onderscheid tussen de geformuleerde bermtypen wordt niet door scherpe, logische grenzen bepaald, maar door kenmerken die soms duidelijk en soms minder duidelijk aanwezig zijn. Dit maakt dat er geleidelijke overgangen en tussenvormen zijn die het soms moeilijk maken om te bepalen of een berm net tot het ene of tot het andere bermtype kan worden gerekend. Daarbij komt nog dat in een bermdeel (van zijweg tot zijweg) niet zelden meerdere bermtypen voorkomen. Zouden we de bermdelen op basis daarvan nog verder onderverdelen, dan zou een indeling op een erg kleine schaal ontstaan. Niet alleen zou de inventarisatie daarmee onevenredig tijdrovend en kostbaar zijn geworden, ook zou dit leiden tot een zeer complexe en onwerkbare situatie bij de planning en uitvoering van beheerwerkzaamheden die op basis van die indeling worden voorgeschreven. Om die reden is per bermdeel het type gekozen dat ecologisch het meest waardevol is of anders het meest dominant aanwezig is.
Door het beheerdoel en beheermethode daarop af te stemmen zullen ook minder waardevolle bermtypen in het betreffende bermdeel zich ecologisch verder ontwikkelen, zij het wellicht minder snel. Per bermdeel is naast de huidige situatie ook een doelsituatie beschreven. Daarbij is niet alleen gekeken naar de ecologische potentie van het bermdeel, maar is ook rekening gehouden met het ontwikkelen van voldoende variatie. Om die reden is soms voor een bermdeel links van de weg een ander doel geformuleerd dan voor de berm rechts van de weg, terwijl beide bermdelen in de huidige situatie tot hetzelfde bermtype Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
33
behoren. Zo wordt aan de ene kant soms snel verschraald naar schrale berm of heideberm terwijl aan de andere kant een kruidenrijk stadium met meer nectarplanten wordt nagestreefd.
6.2
BERMTYPEN IN DE HUIDIGE SITUATIE EN DE DOELSITUATIE
In onderstaande paragrafen is per bermtype aangegeven welke bermdelen tot dit type zijn gerekend én waar het bermtype in de doelsituatie gewenst is. AGRARISCHE BERM EN GAZONBERM Zowel de agrarische berm en de gazonberm komen verspreid door heel Berkelland voor (afbeelding 25). De gazonberm met name rondom vrijstaande boerderijen en woningen in het buitengebied. De agrarische berm komt voor langs agrarische graslanden en bouwlanden.
Afbeelding 25: ligging van bermdelen waarin agrarische activiteiten of gazon domineren. Deze vegetaties zijn nooit opgenomen als doeltype.
GRASBERM De voedselrijke grasberm is verreweg het algemeenste bermtype in de gemeente Berkelland (afbeelding 26). De voedselarme grasberm is een relatief schaars bermtype in de gemeente Berkelland (afbeelding 27). Beide varianten van dit bermtypen komen zowel onder bomen voor als op zonrijke locaties. Zowel de voedselrijke als de voedselarme variant van het bermtype grasberm is niet als doeltype geselecteerd vanwege het monotone karakter en de relatief lage ecologische waarde.
Afbeelding 26: ligging van bermdelen waarin grassen van rijke bodemtypen domineren. Deze vegetaties zijn nooit opgenomen als doeltype.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
34
Afbeelding 27: ligging van bermdelen waarin grassen van arme domineren. Deze vegetaties zijn nooit opgenomen als doeltype.
KRUIDENRIJKE BERM In de gemeente Berkelland liggen diverse vormen van kruidenrijke bermen, die onderling (sterk) verschillen in soortensamenstelling. Op enkele delen zijn al kruidenrijke situaties aanwezig van een behoorlijke lengte (afbeelding 28, links). Ook elders zijn stukjes van bermen al kruidenrijk, maar worden daar nog vaak sterk gedomineerd door grassen waardoor deze als grasbermen zijn beoordeeld. Bij een optimaal ecologisch maaibeheer zal de hoeveelheid kruidenrijke berm sterk toenemen (afbeelding 28, rechts). Dit zal vooral plaatsvinden op locaties waar zich nu grasbermen zonder bomen bevinden.
Afbeelding 28: ligging van bermdelen waarin kruidenrijke bermen zijn aangetroffen (links) en in de toekomst bij goed beheer kunnen worden verwacht (rechts).
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
35
SCHRALE BERM Schrale bermen zijn erg schaars in Berkelland (afbeelding 29, links). Wel zijn op een aantal locaties relicten van schrale vegetaties aanwezig. Deze delen geven op die locaties de potentie weer om de berm te ontwikkelen richting een schrale berm. Bij optimaal beheer gaat het bermtype ‘schrale berm’ zich beter ontwikkelen en in aantal en oppervlakte toenemen (afbeelding 29, rechts). Daarnaast neemt ook het aandeel bermen waarin schrale vegetaties gaan domineren toe. Na een langere periode van verschraling (7+ jaar) zal dit type langzaam toenemen.
Afbeelding 29: ligging van bermdelen waarin schrale bermen zijn aangetroffen (links) en in de toekomst bij goed beheer kunnen worden verwacht (rechts).
HEIDEBERM Het type heideberm is niet aanwezig in Berkelland. Wel zijn plaatselijk in erg schrale bermen en taluds soorten aangetroffen die bij dit bermtype horen, zoals struikhei, gewone dophei, pilzegge en pijpenstrootje (afbeelding 30). Een echte heideberm wordt bij goed beheer op slechts één locatie verwacht (afbeelding 30). Wanneer in andere bermen gedurende een lange periode (7+ jaar) verschralingsbeheer wordt toegepast, neemt de kans toe dat in meer bermdelen heidebermen kunnen worden ontwikkeld. Deze periode valt echter buiten de scope van dit beheerplan en is niet weergegeven op de onderstaande afbeelding.
Afbeelding 30: heidebermen zijn niet aangetroffen. Rechts de locatie van enkele bermdeel waarin heide bermen bij goed beheer kan worden verwacht.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
36
RUIGTEBERM Ruigtebermen komen in Berkelland vooral voor (afbeelding 31, links) als gevolg van verkeerd beheer (brandnetelbermen) of verstoring door insporing, door het vergraven van de berm voor bermverharding en voor kabels en leidingen (pionierruigtes). In enkele sloten komen waardevolle natte strooiselruigtes voor, mogelijk kunnen deze zich op termijn verspreiden richting vochtige bermen. De verwachting is dat de ruigtebermen in lengte afnemen door de stabiliteit die door het bermbeheer ontstaat (afbeelding 31, rechts). Een eenmalige onvoorziene actie als het aanleggen van kabels in de berm kan (lokaal) voor een toename van dit type zorgen.
Afbeelding 31: ligging van bermdelen waar ruigtebermen zijn aangetroffen (links) en waar het type ruigteberm in de toekomst worden verwacht (rechts).
VOEDSELRIJKE ZOOMBERM De voedselrijke zoom komt op veel plaatsen in Berkelland voor (afbeelding 32, links). Met name onder bomen langs wegen en in de schaduw van bossen en houtsingels. Bij een optimaal ecologisch maaibeheer zal de hoeveelheid voedselrijke zoomberm sterk toenemen (afbeelding 32, rechts). Dit zal vooral plaatsvinden in bermdelen waar zich nu grasbermen onder bomen bevinden.
Afbeelding 32: ligging van bermdelen waar voedselrijke zoombermen zijn aangetroffen (links) en waar voedselrijke zoombermen in de toekomst worden verwacht (rechts).
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
37
VOEDSELARME ZOOMBERM De voedselarme zoombermen komen op enkele plaatsen in Berkelland voor (afbeelding 33, links). Het aantal bermdelen met dit bermtype zal bij optimaal beheer toenemen (afbeelding 33, rechts). Dit wordt met name verwacht op locaties onder bomen waar nu grasbermen of voedselrijke zoombermen liggen die al kenmerkende soorten van voedselarme zoombermen hebben.
Afbeelding 33: ligging van bermdelen waar voedselrijke zoombermen zijn aangetroffen (links) en waar bloemrijke voedselrijke zoombermen in de toekomst worden verwacht (rechts).
STRUWEELBERM Struweelbermen komen in Berkelland op enkele locaties voor (afbeelding 34, links). Dit bermtype is in principe overal te ontwikkelen, mits het mogelijk is het beheer te extensiveren. Dit bermtype is erg belangrijk voor boomkikkers en andere fauna. Derhalve is ervoor gekozen meer bermdelen tot dit type te ontwikkelen, vooral in en tussen leefgebieden van boomkikkers (afbeelding 34, rechts, zie ook afbeelding 36).
Afbeelding 34: ligging van bermdelen waar struweelbermen zijn aangetroffen (links) en waar ze bij het juiste beheer in de toekomst worden verwacht (rechts).
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
38
HOUTSINGELBERM Houtsingels komen op enkele locaties verspreid door Berkelland voor (afbeelding 35, links). Dit bermtype is in principe overal te ontwikkelen, mits de bermen voldoende breedte hebben en het vanuit andere randvoorwaarden mogelijk is. Er is enkel voor een houtsingelberm als doeltype gekozen als deze: reeds als bermtype aanwezig was of een verbinding tussen twee houtsingels kan vormen. Daarnaast is ook het belang van dit bermtype voor boomkikkers (zie kader) en andere fauna in het achterhoofd gehouden bij de beoordeling.
Afbeelding 35: ligging van bermdelen waar houtsingels in de bermen zijn aangetroffen (links) en waar bij het juiste beheer en eventueel aanplant in de toekomst worden verwacht (rechts).
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
39
KADER 1: BERMEN EN BOOMKIKKERS Boomkikkers leven in zonnige bosranden en braamstruwelen. Zowel houtsingel- als struweelbermen kunnen daarmee erg belangrijk zijn voor boomkikkers. Bermen met deze typen kunnen voor deze soort zowel een verbindingszone als landhabitat vormen. Derhalve is een netwerk ontwikkeld waarin struweel- en houtsingelbermen boomkikkerpopulaties met elkaar verbinden. Hieronder is weergegeven welke houtsingelen struweelbermen (rood) in of tussen de leefgebieden de aanwezige boomkikkers (groen) liggen.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
40
BOSBERM Bosbermen komen verspreid door heel Berkelland voor, maar met een duidelijke concentratie in de bosrijkere delen. Aangenomen wordt dat deze bossen blijven bestaan derhalve wordt geen toe- of afname verwacht van de aanwezige bosbermen (afbeelding 36). Aangezien in deze bermen niet tot nauwelijks beheer plaatsvindt wordt ook geen verbetering van de bosbermen verwacht als gevolg van dit bermbeheerplan.
Afbeelding 36: ligging van bermdelen waar bosranden direct aan het wegdek grenzen en derhalve vrijwel geen zoomvegetatie hebben zijn aangetroffen (links) en waar deze in de toekomst worden verwacht (rechts).
6.3
OVERZICHT BERM- EN DOELTYPEN GEMEENTE BERKELLAND
In tabel 3 zijn de lengtes van de bermtypen (huidige lengte) en doeltypen (toekomstige lengte bij optimaal beheer) zoals opgenomen in het veld weergegeven. Opgeteld komen de lengtes niet geheel overeen, dit wordt veroorzaakt door afrondingsfouten en het feit dat niet altijd een bermtype of doeltype kon worden vastgesteld doordat deze onbereikbaar waren of een berm in werkelijkheid niet bestond, maar bijvoorbeeld was verhard. TABEL 3: DE AANGTROFFEN LENGTES PER BERMTYPE EN DE LENGTE VAN DE BEOOGDE DOELTYPEN IN KILOMETERS. BERMTYPE HUIDIGE LENGTE (KM) TOEKOMSTIGE LENGTE VERSCHIL IN KM (KM) Agrarische berm en gazonberm 48 0 -48 Grasberm 925 0 -925 Kruidenrijke berm 34 583 549 Schrale berm 3 10 7 Heideberm 0 0,4 0,4 Ruigteberm 39 8 -31 Voedselrijke zoomberm 151 394 243 Voedselarme zoomberm 41 189 148 Struweelberm 11 62 51 Houtsingelberm 75 86 11 Bosberm 76 76 0
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
41
7
BEHEER IN DE PRAKTIJK
Tijdens de inventarisatie is gekeken naar de huidige situatie (bermtype) en de ecologische potenties. De potenties zijn zo gekozen dat een berm(deel) optimaal bijdraagt aan één of meerdere van de volgende facetten: het verhogen van de biodiversiteit op het niveau van de individuele berm, het realiseren van ecologische verbindingen tussen gebieden en/of het vergroten van de variatie op landschapsniveau. Door het bepalen van het doeltype is aangegeven naar welk bermtype middels het beheer dient te worden gestreefd. Het behalen van het juiste doeltype wordt bepaald door het gevoerde beheer. Om het beheer overzichtelijk in te delen zijn beheertypen opgesteld. Deze worden in de eerste paragraaf van dit hoofdstuk besproken. Daarna wordt een indeling in beheervakken en afdelingen gepresenteerd die kan worden gebruikt voor het uitvoeren van het beheer in de gemeente. Deze is opgenomen in de Viewer. Dit hoofdstuk sluit af met een korte paragraaf over de te verwachten kosten.
7.1
BEHEERTYPEN
De beheertypen zijn zo gekozen dat het omvormen van de bermen van de huidige situatie (bermtype) naar de toekomstige situatie (doeltype) binnen 5-7 jaar gehaald moet zijn. Vaak is dit middels een aangepast maaibeheer (zie als voorbeeld (afbeelding 37) Het doeltype is bepaald op basis van de ecologische potenties van het huidige bermtype. Het beheertype geeft aan met welk beheer dit doel kan worden behaald. Bij het vaststellen van de beheertypen is in grote mate rekening gehouden met het belang van bermen voor de diersoorten die gebruik maken van de berm. Dit uit zich bij de beheertypen in een relatief groot percentage van de vegetatie dat per maaibeurt wordt gespaard. Naast het volgen van het beheertype dienen tevens de basisprincipes zoals opgenomen in hoofdstuk 3 te worden gevolgd.
Afbeelding 37: om een voedselrijke grasberm (bermtype) om te vormen naar een kruidenrijke berm (doeltype) is een beheer nodig dat zorgt voor: verschraling, voldoende licht op de bodem voor de rozetten van kruiden en dient rekening te worden gehouden met de fauna in de berm. Deze drie zaken komen samen in het gekozen beheertype.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
42
7.1.1
MAAIBEHEER
BEHEERTYPE A: HOOILANDBEHEER (2X MAAIEN EN AFVOEREN, FASERING 75%) De gehele berm (zowel de eerste meter als het overige deel) wordt 2x per jaar gemaaid. De eerste maaibeurt vindt plaats in juni en de tweede in de nazomer of de herfst. De eerste meter (rood) wordt daarbij geheel gemaaid. Van de rest (groen) van de berm wordt 75% van de oppervlakte gemaaid en blijft 25% het hele jaar over staan. Maaisel blijft circa 3 dagen op locatie liggen, waarna het wordt verzameld en afgevoerd (afbeelding 38).
Afbeelding 38: schematische weergave van beheertype a: hooilandbeheer (2x maaien en afvoeren, fasering 75%).
Voordelen ▪ Door twee keer te maaien en af te voeren wordt meer biomassa afgevoerd dan wanneer alleen één keer in het najaar wordt gemaaid en afgevoerd. Dit leidt tot een snellere verschraling van de bodem; ▪ Tijdens de eerste maaibeurt komt meer licht op de bodem ten gunste van kleine planten en rozetplanten die zich in de zomer ontwikkelen; ▪ Doordat 25% van de vegetatie het gehele jaar blijft staan hebben insecten nog leefgebied in de berm en kunnen gewenste soorten uitbloeien en zich vermeerderen. Ook kunnen insecten hierin overwinteren; ▪ Doordat bij het hooilandbeheer het maaisel enkele dagen (± 3 dagen) blijft liggen kunnen zaden rijpen en uitvallen en kan fauna uit het maaisel ontsnappen. Nadelen ▪ Door de eerste maaironde wordt het leefgebied van meerdere insectensoorten insecten tijdelijk met 75% verkleind; ▪ Gewenste planten kunnen, indien deze niet worden gespaard, worden afgemaaid tijdens de bloei. Indien geen herbloei plaatsvindt kunnen deze soorten op den duur verdwijnen; ▪ Het maaisel moet enkele dagen na het maaien (± 3 dagen) opgehaald worden (anders spoelen de voedingsstoffen weer terug in de bodem); ▪ Hooilandbeheer vraagt in principe om droog weer.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
43
BEHEERTYPE B: HOOILANDBEHEER (1X MAAIEN EN AFVOEREN, FASERING 75%) De eerste meter van de berm (rood) wordt 2x per jaar gehooid. De eerste maaibeurt vindt plaats in juni en de tweede in de nazomer of de herfst. De tweede meter (wordt alleen bij de twee maaibeurt gehooid, waarbij 75% van de oppervlakte wordt gemaaid en 25% het hele jaar over blijft staan (afbeelding 39).
Afbeelding 39: schematische weergave van beheertype b: hooilandbeheer (1x maaien en afvoeren, fasering 75%).
Voordelen ▪ Gedurende de zomer blijft 100% van het leefgebied over voor insecten en andere fauna in de bermen; ▪ Doordat 25% van de vegetatie het gehele jaar blijft staan, hebben insecten nog leefgebied in de berm en kunnen gewenste soorten uitbloeien en zich vermeerderen. Ook kunnen insecten hierin overwinteren. Nadelen ▪ Door een enkele maaironde wordt minder biomassa afgevoerd, hetgeen leidt tot een langzamere verschraling van de bodem dan bij twee keer per jaar maaien en afvoeren; ▪ In het najaar bevat de vegetatie minder voedingsstoffen waardoor het maaien en afvoeren leidt tot nog minder snelle verschraling; ▪ Het maaisel moet enkele dagen na maaien (± 3 dagen) opgehaald worden (anders spoelen de voedingsstoffen weer terug in de bodem); ▪ Hooilandbeheer vraagt in principe om droog weer.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
44
BEHEERTYPE C: HOOILANDBEHEER (1X MAAIEN EN AFVOEREN, FASERING 50%) De eerste meter van de berm wordt 2x per jaar gehooid. De eerste maaibeurt vindt plaats in juni en de tweede in de nazomer of de herfst. De tweede meter wordt alleen bij de twee maaibeurt gehooid, waarbij 50% van de oppervlakte wordt gemaaid en 50% het hele jaar over blijft staan (afbeelding 40).
Afbeelding 40: schematische weergave van beheertype c: hooilandbeheer (1x maaien en afvoeren, fasering 50%).
Voordelen • Gedurende de zomer blijft 100% van het leefgebied over voor insecten en andere fauna in de bermen; • Gedurende de winter is 50% van de vegetatie als overwinteringsgebied voor insecten en andere fauna in de bermen aanwezig; • Minder maaien biedt betere kansen voor ontwikkeling en behoud van zoomplanten, heide en andere maaigevoelige plantensoorten/vegetaties. Nadelen • Door een enkele maaironde waarin slechts 50% van het oppervlak wordt gemaaid, wordt minder biomassa afgevoerd, hetgeen leidt tot een langzamere verschraling dan hooilandbeheer van één keer per jaar 75% maaien en afvoeren; • In het najaar bevat de vegetatie minder voedingsstoffen waardoor het maaien en afvoeren leidt tot nog minder snelle verschraling; • De kans op verrijking (door stikstofdepositie) en verruiging neemt toe.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
45
BEHEERTYPE D: HOOILANDBEHEER (1X MAAIEN EN AFVOEREN, FASERING 33%) De eerste meter van de berm wordt 2x per jaar gehooid. De eerste maaibeurt vindt plaats in juni en de tweede in de nazomer of de herfst. De tweede meter wordt alleen bij de twee maaibeurt gehooid, waarbij 33% van de oppervlakte wordt gemaaid en 66% het hele jaar over blijft staan (afbeelding 41).
Afbeelding 41: schematische weergave van beheertype d: hooilandbeheer (1x maaien en afvoeren, fasering 33%).
Voordelen • Gedurende de zomer blijft 100% van het leefgebied over voor insecten en andere fauna in de bermen; • Gedurende de winter is 66% van de vegetatie als overwinteringsgebied voor insecten en andere fauna in de bermen aanwezig; • Minder maaien biedt betere kansen voor ontwikkeling en behoud van zoomplanten, heide en andere maaigevoelige plantensoorten/vegetaties. Nadelen • Door een enkele maaironde waarin slechts 33% van het oppervlak wordt gemaaid, wordt minder biomassa afgevoerd, hetgeen leidt tot een langzamere verschraling dan hooilandbeheer van één keer per jaar 75% maaien en afvoeren; • In het najaar bevat de vegetatie minder voedingsstoffen waardoor het maaien en afvoeren leidt tot nog minder snelle verschraling; • De kans op verrijking (door stikstofdepositie) en verruiging neemt toe.
7.1.2
OPSLAG VAN BOMEN EN STRUIKEN VERWIJDEREN
Het doel van dit beheertype is het behouden van een halfopen ruige of heidevegetatie. Door te grote bomen en struiken periodiek (eens in de 3-7 jaar) te verwijderen ontstaat een berm met kruidenrijke vegetatie, ruigte, struweel en kleine boompjes.
7.1.3
HAKHOUTBEHEER
Hakhoutbeheer houdt in dat bomen en struiken op zo’n manier worden afgezet dat deze stobben naderhand weer uitlopen. Bij hakhoutbeheer is fasering van groot belang, alleen op die manier blijft een element door de jaren heen van waarde. Omdat veel soorten enkel bloeien op ouder hout is het voor specialistische insecten die van slechts een boom- of struiksoort gebruik maken belangrijk dat het beheer per soort gefaseerd plaatsvindt. Door jaarlijks niet meer dan 15% van de struiken af te zetten en ervoor te zorgen dat van elke soort wat individuen worden gespaard blijft voldoende broed- en schuilgelegenheid voor in struiken levende soorten en specialistische insecten.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
46
7.2
BEHEERVAKKEN
Om het beheer in de toekomst beter te kunnen uitvoeren en eventueel deels te kunnen uitbesteden is de gemeente opgedeeld in zes ongeveer gelijke delen, ofwel beheervakken (afbeelding 42). Ieder beheervak is vervolgens opgedeeld in 5 afdelingen (afbeelding 43 “beheervak Oost”). Ieder jaar worden deze afdelingen in dezelfde volgorde gemaaid. Dit draagt tevens bij aan de continuïteit in het beheer (zie hoofdstuk 3). Tot welk beheervak en afdeling een berm behoort is opgenomen in de Viewer (zie paragraaf 7.3). Hier zijn de kaarten tot op bermdeelniveau raad te plegen.
Afbeelding 42: ligging van zes beheervakken die het eenvoudiger het maaibeheer door meerdere partijen te laten uitvoeren en het overzicht te bewaren. Ieder beheervak is opgedeeld in vijf afdelingen om de fasering en continuïteit beter te borgen. Als voorbeeld is hieronder beheervak “Oost” weergegeven (afbeelding 39).
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
47
Afbeelding 43: beheervak oost met daarin de vijf verschillende afdelingen. Deze afdelingen worden elk jaar in dezelfde volgorde gemaaid en helpen bij de planning, het waarborgen van de continuïteit en het uitvoeren van de maaiwerkzaamheden.
7.3
VIEWER
Alle hierboven getoonde informatie kan worden weergegeven in een viewer (zie ook bijlage 1). Hierin zijn alle bermen zichtbaar op een pc, smartphone of tablet en kan elk bermdeel worden aangeklikt waarna de benodigde informatie zichtbaar wordt. Zoals de maaidata, maaivolgorde, de basisprincipes en een kaart met locaties en afbeeldingen van bijzondere soorten en vegetaties in het desbetreffende maaivak.
7.4
KOSTEN
Bij het opstellen van het ecologisch bermbeheerplan zijn ook de kosten van het veranderende beheer begroot. Hiervoor zijn meerdere scenario’s berekend (zie tabel 4). Voor meer informatie over de kosten en de scenario’s wordt verwezen naar het document ‘Kostenraming ecologisch bermbeheer’ dat los met dit beheerplan is meegeleverd. In dit document staan tevens de noodzakelijke nuances en de financiële effecten van bepaalde keuzen. TABEL 4, SAMENVATTING BEHEERKOSTEN PER SCENARIO SCENARIO Scenario 1 Optimaal beheer Scenario 2 Hooilandbeheer gedeeltelijk 2x per jaar maaien Scenario 3 Hooilandbeheer maximaal 1x jaar maaien Scenario 4 Gecombineerd hooilandbeheer en klepelbeheer met afvoer Scenario 5 Gecombineerd hooilandbeheer en klepelbeheer zonder afvoer Scenario 6 75% optimaal beheer en 25% klepelbeheer
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
BEHEERKOSTEN PER JAAR € 494.912 € 468.489 € 442.164 € 408.532 € 285.132 € 395.259
48
8
IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE
CURSUS AANNEMER/ONDERHOUDSMEDEWERKER Voor de juiste uitvoering van het ecologisch bermbeheer is het belangrijk dat dit bij de organisaties en de mensen die het bermbeheer gaan uitvoeren het belang van ecologisch bermbeheer inzien en een basiskennis op het gebied van ecologisch beheer, bijzondere plantensoorten en ecologie opdoen. Om dit te bewerkstelligen adviseren wij een cursus te organiseren omtrent ecologisch bermbeheer. De inhoud van de cursus wordt met de gemeente Berkelland bepaald. AANSTURING IN HET EERSTE JAAR Geadviseerd wordt om in het eerste jaar na invoering een ecoloog te laten meekijken in het veld zodat eventueel direct kan worden bijgestuurd. Na het eerste jaar wordt het beheer kort geëvalueerd en teruggekoppeld zodat eventuele onvolkomenheden die in het eerste jaar worden ontdekt het daaropvolgende jaar kunnen worden hersteld/aangevuld. CONTROLE EN EVALUATIEMOMENTEN Het bermbeheer wordt drie keer geëvalueerd één keer na het eerste jaar (zie hierboven). Na drie jaar (2023 vindt een tussentijdse evaluatieplaats waarin wordt gekeken of het beheer goed uitvoerbaar is. Na vijf jaar (2025) wordt geadviseerd het beheer grondig tegen het licht te houden en in het veld te kijken of de vegetaties zich in de gewenste richting ontwikkelen.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
49
BIJLAGEN
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
50
BIJLAGE 1: VOORBEELD VAN DE VIEWER MET DAARIN HET BERMBEHEER IN BERKELLAND In het voorbeeld hieronder zijn de bermen gesplitst die twee keer per jaar worden gemaaid (rood) en de bermen die enkel in het najaar worden gemaaid (groen). Naast deze selectie zijn ook andere selecties mogelijk in de viewer zoals het weergeven van berm-, doel- en beheertypen, de te maaien bermen in week xx en de beheervakken en afdelingen.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
51
BIJLAGE 2: VOORBEELD VAN GEFASEERD MAAIBEHEER WAARBIJ ELK JAAR 25% BLIJFT STAAN Ieder jaar worden de rood gearceerde delen gemaaid en blijven de gele delen de winter overstaan. Een jaar later wordt een ander deel gemaaid en blijft een ander deel overstaan, totdat na vier jaar alle delen een keer hebben overgestaan en weer bij jaar 1 wordt begonnen. Benadrukt wordt dat op in deze bijlage slechts een voorbeeld wordt gegeven. In bepaalde bermen wordt geadviseerd jaarlijks bijvoorbeeld 50% te laten staan of bijvoorbeeld in het even jaar de linker en in het oneven jaar de rechter berm te maaien. Ook dit zijn vormen van fasering.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
52
JAAR 3
25% blijft overstaan
75% wordt gemaaid
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
53
JAAR 4
25% blijft overstaan
75% wordt gemaaid
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
54