Bijlage 2 Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Tekst van het document
SEPTEMBER 2019 Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
BERMBEHEERPLAN GEMEENTE BERKELLAND Buiting Advies BV
1
COLOFON Opdrachtgever Contactpersoon
Gemeente Berkelland W. Wormgoor
Status Projectnummer
Definitief 18057
Auteurs GIS Inventarisatie
Elmar Prins en Tim Asbreuk Tim Lemmerlijn, Tim Asbreuk Elmar Prins en Tim Asbreuk
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
2
INHOUD 1
INLEIDING
4
2
RANDVOORWAARDEN EN BEPERKINGEN
5
2.1 2.2
RANDVOORWAARDEN BEPERKINGEN
5 6
3
BASISPRINCIPES VAN ECOLOGISCH BERMBEHEER
8
4
TYPE-INDELING BERMEN BERKELLAND
13
4.1 4.2 4.2.1 4.2.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9 4.10 4.11
AGRARISCHE BERM EN GAZONBERM GRASBERM VOEDSELRIJKE GRASBERM VOEDSELARME GRASBERM KRUIDENRIJKE BERM SCHRALE BERM HEIDEBERM RUIGTEBERM VOEDSELRIJKE ZOOMBERM VOEDSELARME ZOOM STRUWEELBERM HOUTSINGELBERM BOSBERM
13 14 14 15 16 17 18 19 21 22 23 25 27
5
FAUNA IN BERMEN
28
6
INVENTARISATIE
33
6.1 6.2 6.3
INVENTARISATIE- EN BEOORDELINGSMETHODIEK BERMTYPEN IN DE HUIDIGE SITUATIE EN DE DOELSITUATIE OVERZICHT BERM- EN DOELTYPEN GEMEENTE BERKELLAND
33 34 41
7
BEHEER IN DE PRAKTIJK
42
7.1 7.1.1 7.1.2 7.1.3 7.2 7.3 7.4
BEHEERTYPEN MAAIBEHEER OPSLAG VAN BOMEN EN STRUIKEN VERWIJDEREN HAKHOUTBEHEER BEHEERVAKKEN VIEWER KOSTEN
42 43 46 46 47 48 48
8
IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE
49
BIJLAGEN BIJLAGE 1: VOORBEELD VAN DE VIEWER MET DAARIN HET BERMBEHEER IN BERKELLAND BIJLAGE 2: VOORBEELD VAN GEFASEERD MAAIBEHEER
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
3
1
INLEIDING
AANLEIDING Uit verschillende inventarisaties van bermen in de gemeente Berkelland (o.a. Buiting Advies, 2016 en 2017) blijkt dat het grootste deel van de gemeentelijke bermen van een (vrij) lage ecologische kwaliteit zijn. Naar aanleiding hiervan heeft gemeente Berkelland besloten met het bermbeheer in te zetten op het ontwikkelen van ecologisch waardevolle bermen met een hogere biodiversiteit. Hiervoor is een motie bij de Gemeenteraad ingediend en aangenomen. In het voorjaar van 2018 is hiertoe het ‘Plan van aanpak Ecologisch Bermbeheer gemeente Berkelland’ opgesteld (Buiting Advies, maart 2018). DOELSTELLING De hoofddoelstelling van ecologisch bermbeheer is het verhogen van de ecologische waarden in bermen en het landschap rondom deze bermen. Omdat deze doelstelling vrij breed en abstract is, is de hoofddoelstelling opgesplitst in subdoelstellingen op het niveau van berm(delen) en op landschapsschaal. Subdoelstellingen op bermniveau: • Het behouden en vergroten van het oppervlak van waardevolle vegetaties; • Het beschermen van bijzondere plantensoorten tot na het uitvallen van de zaden; • Het verhogen van het bloemaanbod voor bestuivers; • Het vergroten van het leefgebied en de overwinteringsmogelijkheden voor diersoorten in de berm.
Subdoelstellingen op landschapsschaal: • Het vergroten van het leefgebied van in Berkelland voorkomende zeldzame diersoorten; • Het verbinden van leefgebieden van dieren in en buiten Berkelland; • Het verbinden van resterende waardevolle vegetaties in en buiten Berkelland; • Het creëren van een grote variatie in biotopen en vegetaties op landschapsschaal. AANPAK Nadat het plan van aanpak werd goedgekeurd, is Buiting Advies in opdracht van de gemeente gestart met de uitvoering daarvan. Alle bermen die door gemeente Berkelland worden beheerd, zijn in de zomer van 2018 in het veld geïnventariseerd en beoordeeld op basis van een hiervoor op maat ontwikkelde bermtypenindeling. Behalve aan de huidige situatie is ook aandacht besteed aan de ecologische potenties. Hiertoe zijn tijdens de inventarisaties per berm een optimaal ecologisch bermdoeltype en een daarbij passend beheertype toegekend. Alle opgenomen gegevens zijn in een GIS-systeem verwerkt en vormen gezamenlijk het uitgangspunt voor dit bermbeheerplan. Op basis hiervan én op basis van de basisprincipes voor ecologisch bermbeheer is per berm een specifiek ecologisch beheer beschreven. Hierin is niet alleen rekening gehouden met flora, maar ook met diersoorten die in de berm of de direct omgeving daarvan leven. Bij het opstellen van het bermbeheerplan hebben niet alleen ecologische kwaliteiten een rol gespeeld.
Ook vele andere factoren en randvoorwaarden zijn meegewogen in het bepalen van de optimale beheeraanpak. Zo is aandacht besteed aan zaken als de praktische uitvoerbaarheid, verkeersveiligheidsaspecten, cultuurtechnische aspecten en de kosten van de verschillende beheermaatregelen. TWEE DELEN Het beheerplan bestaat in grote lijnen uit twee onlosmakelijk verbonden onderdelen. Het eerste deel is deze rapportage en beschrijft en verbeeldt alle uitgangspunten, doelstellingen en basisprincipes ten aanzien van ecologisch bermbeheer. Het tweede deel bestaat uit de online viewer die op basis van deze rapportage en inventarisaties zijn ontwikkeld. In deze viewer is zichtbaar welke bermen wanneer en hoe moeten worden beheerd. In bijlage 1 is een schermafdruk van een beheerkaart uit de viewer opgenomen.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
4
2
RANDVOORWAARDEN EN BEPERKINGEN
Behalve een ecologische en landschappelijke functie, vervullen wegbermen vooral ook een verkeerstechnische functie. Om in de relatief smalle landschapsstroken alle functies tegelijkertijd goed tot hun recht te laten komen moeten soms concessies worden gedaan ten aanzien van een enkele functie. Het multifunctionele karakter van wegbermen brengt dan ook randvoorwaarden met zich mee waarbinnen het ecologisch bermbeheer moet worden vormgegeven. Daarnaast geldt dat zowel interne als externe factoren, zoals het gebruik van aanliggende percelen, beperkingen kunnen opleggen aan de ontwikkelingskansen van ecologisch waardevolle bermen. Binnen de context van dit beheerplan kunnen deze beperkingen niet worden weggenomen, waardoor ze van invloed zijn op de ecologische potenties van de bermvegetatie. Onderstaand worden de randvoorwaarden en beperkingen toegelicht.
2.1
RANDVOORWAARDEN
Ecologisch beheer van bermen mag in geen geval leiden tot een aantasting van de verkeersveiligheid. Het waarborgen van de verkeersveiligheid geldt dan ook als belangrijke randvoorwaarde voor het ecologisch bermbeheer. Deze en andere randvoorwaarden worden onderstaand toegelicht. OVERZICHTELIJKE VERKEERSSITUATIE De bermvegetatie moet zo worden beheerd dat voldoende overzicht behouden blijft op wegen en kruispunten. Om deze reden wordt de vegetatie in de eerste meter vanaf de kant van de weg korter gehouden. Dit betekent dat deze zone, ook wanneer dit leidt tot een ecologisch minder waardevolle vegetatie, ten minste twee keer per jaar wordt gemaaid. Hetzelfde geldt voor hoeken bij kruispunten zodat de verkeerssituatie voldoende overzichtelijk is en naderend verkeer tijdig kan worden gezien. ZICHTBAARHEID VERKEERSBORDEN EN VERKEERSTEKENS Verkeersborden en verkeerstekens als reflectorpaaltjes dienen voor de verkeersdeelnemers zichtbaar te blijven. Bij hogere borden op palen zal een kruidachtige vegetatie er zelden voor zorgen dat de borden niet zichtbaar meer zijn. Bij lage verkeerstekens, paaltjes of lage borden zal dat vaker het geval zijn. Deze dienen zichtbaar te blijven wat in veel gevallen zal vragen om een aangepast maaibeheer ter plaatse.
Veel borden bevinden zich in de eerste meter vanaf de kant van de weg die ook vanuit het oogpunt van overzicht al door het maaien kort wordt gehouden. BERMSTABILITEIT Auto’s moeten indien noodzakelijk uit kunnen wijken in de berm zonder dat dit extra gevaar op levert. De stabiliteit van de berm dient derhalve voldoende te zijn. De stabiliteit hangt onder andere af van het bodemtype, de vochthuishouding en de vegetatie. Het uitwijken van auto’s in bermen heeft een negatief effect op de bodem en de vegetatie door verdichting en insporing. Met name bij smalle wegen in het buitengebied/agrarisch gebied is medegebruik van de berm door auto’s geen uitzondering. Omdat een van de belangrijke functies van een berm het bieden van een uitwijkmogelijkheid is, moeten eventuele negatieve effecten daarvan binnen het ecologisch bermbeheer worden geaccepteerd. AFWATERING Om te voorkomen dat hemelwater op wegen blijft staan en zo onveilige situaties ontstaan, moeten wegen voldoende kunnen afwateren in de berm. Ophoping van organisch materiaal in de berm leidt geleidelijk tot het ophogen van de berm, waardoor de afwatering in toenemende mate kan worden beperkt. Om dit te voorkomen worden bermen in de regel eens in de zoveel jaren verlaagd door de bovenlaag af te schaven. Bij het schaven gaat de (eventueel) ecologisch waardevolle berm in veel gevallen grotendeels verloren.
Ook de ondergrondse flora en fauna worden hierbij aangetast. Denk bijvoorbeeld aan ondergronds levende insecten
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
5
en schimmels (mycorrhiza’s). Herstel van een ecologisch waardevolle vegetatie kost na het schaven vaak vele jaren. Omdat verkeersveiligheid een hogere prioriteit heeft, moet dit in eerste instantie worden geaccepteerd. Bij ecologisch bermbeheer wordt maaisel altijd afgevoerd waardoor ophoping van organisch materiaal niet of minder optreedt en de afwatering minder snel wordt bemoeilijkt. Dit leidt er dus op termijn ook toe dat minder vaak geschaafd hoeft te worden, wat zowel ecologisch als kostentechnisch voordelig is. KABELS EN LEIDINGEN Aanleg van en onderhoud aan kabels en leidingen kan grote gevolgen hebben voor de flora en fauna in bermen. Aanleg en beheer van de ondergrondse infrastructuur gaat immers in veel gevallen gepaard met graven in en roeren van de grond. Dit leidt tot een verstoring van de groeiplaats, wat vrijwel altijd ten koste gaat van de mogelijkheden om hier ecologisch waardevolle vegetaties te ontwikkelen. Omdat kabels en leidingen om praktische redenen in de regel in de wegberm gelegd worden en niet onder de verharding, moet hier bij het bepalen van de ecologische potenties rekening mee worden gehouden. Door kabels en leidingen in de toekomst dicht bij het wegdek te leggen en tijdens de graafwerkzaamheden geen zand in de overige bermdelen te leggen, kunnen deze effecten zo veel als mogelijk is worden beperkt.
2.2
BEPERKINGEN
Naast bovengenoemde randvoorwaarden moet met het ecologisch bermbeheer rekening worden gehouden met een aantal beperkingen, onder andere veroorzaakt door het grondgebruik van aanliggende percelen en landschappelijke elementen. IN AGRARISCH GEBRUIK NEMEN VAN BERMEN Op meerdere locaties in Berkelland zijn gemeentelijke bermen door agrariërs bij de landbouwpercelen aangetrokken. Deze bermen zijn nu als zodanig meestal niet meer herkenbaar en worden als boerengrasland of akker gebruikt. De ecologische waarde is hier te verwaarlozen en bovendien kunnen deze bermen (hoe smal ook) niet meer fungeren als onderdeel van het ecologisch netwerk. In feite vormen deze locaties naast het feit dat ze nauwelijks intrinsieke ecologische waarde vertegenwoordigen tevens een ecologische barrière. MAAIEN VAN BERMEN DOOR PARTICULIEREN Het maaien van de bermen met een gazonmaaier door bewoners van het landelijk gebied tot soms tientallen of honderden meters rondom het huis zorgt plaatselijk voor gazonachtige bermen. De ecologische waarde is meestal zeer laag. Ook vormen de gazonbermen een directe barrière voor een aantal soorten die in de bermen voorkomen. Een ecologisch bermbeheer op betreffende locaties kan alleen effect hebben als het maaien door particulieren niet meer plaatsvindt. BEHEER VAN WATERGANGEN EN ONTVANGSTPLICHT SCHOONSEL Op meerdere locaties grenzen bermen aan watergangen.
Op deze locaties liggen vaak ecologische kansen, doordat de combinatie van berm en watergang veelal breder is dan bij alleen bermen. Tevens kan door de aanwezigheid van een (permanent) watervoerende watergang een gevarieerde plantengroei kan worden ontwikkeld. Bij watergangen beheerd door het waterschap heeft de gemeente heeft een zogenaamde ontvangstplicht. Dit houdt in dat organische materiaal dat bij het opschonen van de sloten vrijkomt, op de bermen van de gemeente mag worden achtergelaten (afbeelding 1). Waar dat gebeurt heeft verschralingsbeheer geen enkele zin. Het organische materiaal, al dan niet met slib, zorgt vrijwel direct voor verrijking van de bodem. Met verschralingsbeheer kunnen nutriënten onvoldoende worden afgevoerd om dit te compenseren. Bij het bepalen van de ecologische potenties en het optimale beheer moeten zowel de beperkingen (slootmaaisel) als de kansen (combinatie nat en droog) worden meegewogen.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
6
Afbeelding 1: Waar slootschoonsel wordt achtergelaten, vindt verrijking plaats, wat de effecten van verschralingsbeheer tenietdoet. Ook bermen die in landbouwkundig gebruik zijn genomen, worden mogelijk bemest, te vaak gemaaid en zijn te eentonig om een goede ecologische waarde te vertegenwoordigen.
BEMESTING VAN DE BERMEN Waar bermen direct grenzen aan boerengraslanden of akkers kunnen de bermen verrijkt worden met meststoffen door het inwaaien of inspoelen van meststoffen. Bij onzorgvuldig handelen kunnen meststoffen of eventuele bestrijdingsmiddelen ook direct in de berm terecht komen. De in veel bermen nagestreefde verschraling zal door de toevoeging van nutriënten negatief beïnvloed worden. Bestrijdingsmiddelen hebben uiteraard een negatief effect op de biodiversiteit van de berm. Op locaties waar de bermen (en de weg) hoger liggen dan de aanliggende graslanden en/of waar berm en grasland worden gescheiden door een watergang, zijn deze effecten vermoedelijk beperkter. EXOTEN Zoals reeds beschreven vormen exoten een serieuze bedreiging voor de ecologische waarden, maar ook voor de (lokale) economie doordat deze bijvoorbeeld schade en/of gezondheidsrisico’s veroorzaken. Hierbij valt te denken aan Japanse duizendknoop die dwars door het asfalt groeit, reuzenberenklauw (gezondheid) en springbalsemien (concurrentie met inheemse soorten).
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
7
3
BASISPRINCIPES VAN ECOLOGISCH BERMBEHEER
Bij ecologisch bermbeheer is het van groot belang dat de later in dit rapport voorgeschreven beheermethodiek jaarlijks consequent wordt uitgevoerd. Behalve de voorgeschreven beheermethodiek is het tevens belangrijk dat een aantal basisprincipes wordt gevolgd. Gebeurt dit niet of onvoldoende, dan is er een reëel risico dat de gewenste ecologische ontwikkelingen niet optreden of dat -door jarenlang gericht beheerbehaalde resultaten teniet worden gedaan. Onderstaand zijn de basisprincipes van het ecologisch bermbeheer uiteengezet. ZORG VOOR CONTINUÏTEIT IN BEHEER Het maaitijdstip is essentieel voor het uitvoeren van goed ecologisch bermbeheer. Belangrijk is dat de desbetreffende berm elk jaar in dezelfde periode (+/- 10 dagen) wordt gemaaid. Op plaatsen waar het beheer telkens op een ander tijdstip in het jaar wordt uitgevoerd kan zich moeilijk een stabiele kruidenrijke vegetatie ontwikkelen. De jaarlijkse cyclus van groei tot zaadzetting wordt dan telkens op een ander moment onderbroken, waardoor de vegetatie en soortsamenstelling geen kans hebben zich aan te passen aan een vast regime. Alleen soorten die variatie in maaidatum goed verdragen, handhaven zich dan. Dit zijn vooral grassen en andere algemene planten. Gebrek aan continuïteit gaat ten koste van kenmerkende soorten van stabiele milieus.
Door telkens op hetzelfde tijdstip hetzelfde (gunstige) beheer uit te voeren, kan zich in een berm een stabiele waardevolle vegetatie ontwikkelen, waarin veelal ruimte is voor meer zeldzame soorten. Ook zorgt continuïteit ervoor dat vlinders (rupsen en poppen die in bepaalde perioden in de vegetatie leven) en andere insecten in de bermen beter overleven. MAAI OP DE JUISTE HOOGTE Ook is het belangrijk de maaihoogte aan te passen op het maaitijdstip. De eerste maaironde (eind mei - juni) wordt de maaibalk hoger afgesteld (10 cm boven maaiveld). Dit om te zorgen dat rozetten van planten worden behouden. Bij de maaibeurt in september/oktober wordt de vegetatie kort afgemaaid. Dit stimuleert verdere verschraling, verlaagt de concurrentiekracht van grassoorten en zorgt voor meer licht op de bodem waardoor kruiden in het voorjaar de kans krijgen te kiemen. VOORKOM BODEMVERDICHTING EN -BESCHADIGING Wanneer tijdens maai- of andere werkzaamheden de bodem wordt verdicht of beschadigd, veranderen de bodemeigenschappen. Bodemverdichting treedt op wanneer te zwaar materieel wordt gebruikt of onder te natte omstandigheden wordt gewerkt. Verdichting leidt tot verandering van de vegetatie waarbij zogenaamde tredplanten toenemen en kenmerkende kruiden van stabiele bermen afnemen.
Ook leidt verdichting in enkele gevallen tot stagnatie van regenwaterinfiltratie, wat ook gevolgen heeft voor de uitwijkmogelijkheid in bermen en de verkeersveiligheid in het algemeen. Waar nodig moeten daarom bodemdrukverlagende maatregelen worden getroffen, zoals gebruik van licht materieel en luchtbanden met lage spanning. Waar ook dit onvoldoende oplossing biedt, bijvoorbeeld tijdens een natte periode, dient het maaien te worden uitgesteld. Bodembeschadiging kan tijdens het maaien onder andere optreden wanneer de maaihoogte te laag is afgesteld. Ook langs slootkanten wordt de bodem vaak beschadigd. Bij beschadiging worden bodem en vegetatie sterk verstoord. In het algemeen profiteren enkele ruigtesoorten hiervan, ten koste van de gewenste kruidenrijke vegetatie. Bodemverdichting en -beschadiging hebben veelal een langdurig effect en zijn moeilijk ongedaan te maken. Een verdichte bodem wordt niet meer zomaar weer luchtig. Het openfrezen van de bodem betekent immers
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
8
bodembeschadiging en is dus geen adequate oplossing. Kortom, het is van groot belang dat bodemverdichting en beschadiging niet optreden, in het bijzonder in kwetsbare stabiele bermen. GEBRUIK GEPAST MATERIEEL EN ZORG VOOR EEN JUISTE AFSTELLING Bij het beheer is het belangrijk dat het juiste materieel wordt gebruikt en dat dit goed wordt onderhouden en afgesteld. Bij het maaien van de vegetatie dienen planten zo goed mogelijk afgesneden te worden. Een maaibalk/vingerbalk is daarvoor het meest geschikt. Ook een cyclomaaier of trommelmaaier is een geschikte machine. Een klepelmaaier slaat de vegetatie stuk en doodt vrijwel alle insecten in de berm. Wanneer de maairesten niet goed worden afgevoerd wordt de berm verrijkt en kan tevens de vegetatie onder het maaisel verstikken. Ook laat een klepelmaaier minder mooie ‘wonden’ achter wat nadelig is voor de kwaliteit van de aanwezige kruidachtige planten. STREEF NAAR VARIATIE BINNEN EN TUSSEN BERMEN Waar we enerzijds streven naar continuïteit van het beheer op dezelfde locatie, streven we ook naar variatie in de ruimte (afbeelding 2). Denk hierbij aan ruigere bermen of bermen met struiken. Hierdoor krijgen verschillende soorten en vegetaties de kans zich te ontwikkelen. Hiervan profiteren ook insecten. Veel insecten zijn afhankelijk van meerdere plantensoorten die in verschillende vegetaties voor kunnen komen.
Zo kan de waardplant van een dagvlinder in schrale vegetaties staan terwijl nectar met name in ruigtes wordt gezocht. In dit beheerplan worden om deze reden verschillende beheertypen toegewezen aan bermen in elkaars nabijheid.
Afbeelding 2: voorbeelden van mogelijke variatie tussen bermen. Elke vorm van variatie heeft zijn eigen waarde en voor veel diersoorten zijn zowel struiken als kruidenrijke bermen van belang. Door de variatie tussen bermen is de totale waarde groter dan de som der delen.
STREEF NAAR VERSCHRALING Op de Nederlandse zandgronden worden op schrale tot matig voedselrijke gronden de meeste soorten en de meest bedreigde vegetaties aangetroffen, inclusief de daarbij behorende diersoorten. Door het ontginnen van heide en het bemesten van voorheen schrale graslanden zijn deze soortenrijke habitats snel achteruitgegaan. In de natuurgebieden, enkele overhoekjes en wegbermen zijn nog relicten van deze soortenrijke systemen aanwezig. Hoewel deze relicten niet worden bemest, worden ze door stikstofdepositie en het inwaaien en inspoelen van meststoffen langzaam voedselrijker en neemt de soortenrijkdom hier af.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
9
Om deze verrijking met meststoffen een halt toe te roepen is het belangrijk dat planten, die de voedingsstoffen hebben opgenomen, na het maaien worden afgevoerd. Om zoveel mogelijk voedingsstoffen af te voeren is het goed om veel te maaien. Derhalve wordt bij voedselrijke bermen vaak geadviseerd tweemaal per jaar te maaien. Bij schralere situaties volstaat het een maal per jaar te maaien en bij echt schrale bermen is maaien eens per twee tot drie jaar voldoende. ZORG VOOR FASERING IN RUIMTE EN TIJD Voor veel dier- en plantensoorten is het beter minder vaak te maaien. Hierdoor blijft leefgebied en voedsel aanwezig voor verschillende dieren en krijgen planten de kans om te bloeien en zaden te laten rijpen. Om enerzijds te verschralen en verruiging te voorkomen en anderzijds voldoende geschikt leefgebied te behouden en planten de kans te geven zaad te zetten wordt elk jaar een deel van de bermen niet gemaaid. De hoeveelheid verschilt per bermtype en het beoogde doeltype. Ook vragen specifieke plant- en diersoorten om specifiek beheer. In bijlage 2 wordt weergegeven hoe fasering werkt, waarbij jaarlijks 25% van de vegetatie blijft staan. MAAI NIET RONDOM BOOMVOETEN EN OVERIGE OBJECTEN Gedurende de veldinventarisatie bleek dat waar niet rondom de boomvoeten wordt gemaaid, bijzondere situaties ontstaan (afbeelding 3).
Zo groeiden rondom de boomvoeten klimplanten als wilde kamperfoelie en hop of struiken als brem en grauwe wilg. Ook mierenhopen/mierennesten bevinden zich vaak bij snel opwarmende boomvoeten. Omdat het maaien rondom boomvoeten extra geld en energie kost en het ecologisch gezien nadelen heeft wordt maaien rondom boomvoeten niet meer uitgevoerd, tenzij bijvoorbeeld de verkeersveiligheid in het geding is.
Afbeelding 3: niet meer maaien rondom boomvoeten creëert ecologisch interessante omstandigheden.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
10
VERWIJDER EXOTEN (Invasieve) exoten (zoals Japanse duizendknoop en reuzenberenklauw) kunnen een bedreiging vormen voor inheemse vegetatie, planten en dieren. Deze soorten dienen te worden bestreden. Voor sommige soorten is dit wettelijk verplicht. Belangrijk is dat bestrijding van deze soorten op zorgvuldige wijze plaatsvindt. Van veel soorten zoals de Japanse duizendknoop kunnen kleine stengeldelen uitgroeien tot nieuwe populaties. Wanneer de planten gemaaid of geklepeld worden en maaisel niet zorgvuldig wordt verzameld of machines niet goed worden schoongemaakt, kunnen delen van deze planten eenvoudig worden verspreid naar andere groeiplaatsen. Dit leidt tot uitbreiding van de soort in plaats van bestrijding. Locaties met exoten vragen derhalve ook om een specifieke aanpak die mogelijk per locatie om een andere methode vraagt. Beheer van exoten vraagt per soort en locatie om maatwerk en is daarom niet opgenomen in dit beheerplan. HOUD REKENING MET (BIJZONDERE) FLORA EN FAUNA Op een aantal locaties komen bijzondere planten of dieren voor. Het beheer is er mede op gericht de populaties van deze soorten zich te laten ontwikkelen en te voorkomen dat deze planten of dieren worden benadeeld. Sommige planten, zoals blauwe knoop, vormen pas heel laat in het jaar rijp zaad. Deze planten moeten niet (allemaal) afgemaaid worden voordat deze rijp zaad hebben gezet.
Voor wettelijk beschermde soorten geldt dit in het bijzonder, maar de aanwezigheid daarvan in de bermen in Berkelland is niet bekend. Wel zijn planten en vegetaties aanwezig die worden gebruikt door wettelijk beschermde diersoorten, in dat geval kunnen deze planten wel beschermd zijn (in tabel 1 zijn soorten met aangepast beheer weergegeven). TABEL 1: KENMERKENDE SOORTEN IN BERMEN VAN GEMEENTE BERKELLAND DIE VRAGEN OM AANGEPAST BEHEER SOORT BEHEER Gewone salomonszegel Maaien na eind september Gewone vogelmelk Na eind juli maaien Blauwe knoop Eind september-begin oktober maaien Gagel Niet maaien Koningsvaren Niet maaien Hengel Na eind juli maaien Solitaire struiken: wilgen, lijsterbes, sporkehout Niet maaien/wegzagen (vuilboom), brem of gaspeldoorn
Tijdens de uitvoering van maaiwerkzaamheden moet zoveel mogelijk worden voorkomen dat dieren worden gedood of verwond. Dit is ook bepaald in het artikel over zorgplicht van de Wet natuurbescherming. Deze wet omvat daarnaast ook striktere bepalingen ten aanzien van wettelijk beschermde diersoorten. Ter voorkoming dat dieren worden gedood of verwond, dient onder meer rekening gehouden te worden met het maaitijdstip en de werkwijze. Zo is het van belang dat in één richting wordt gewerkt, waarbij dieren de mogelijkheid hebben te ontsnappen. Het best kan gewerkt worden conform een goedgekeurde gedragscode. Specifieke plekken die tijdens werkzaamheden moeten worden ontzien, zijn bijvoorbeeld mierenhopen, zandige plekken die van belang zijn voor wilde bijen en braamstruwelen op locaties waar boomkikkers voorkomen.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
11
Afbeelding 4: Blauwe knoop (links) bloeit laat in het jaar en dient derhalve pas vanaf eind september-begin oktober te worden gemaaid. Braamstruwelen (rechts) op locaties met boomkikkers worden niet gemaaid op zonnige of half bewolkte dagen in de periode april-oktober.
PRAKTISCHE UITVOERBAARHEID Het is van groot belang dat het bermbeheerplan praktisch goed uitvoerbaar is. Meerdere factoren spelen daarbij een rol. Ten eerste is het van belang dat het beheer met de beschikbare middelen (materieel en mankracht) in de aangegeven periode uitgevoerd kan worden. Daarnaast moet het beheer ook uitvoerbaar zijn voor de uitvoerder/machinist, zonder dat het ‘postzegelwerk’ wordt. Er is derhalve een beperkt aantal beheertypen opgenomen en de aaneengesloten te maaien delen hebben een werkbare lengte, waarbinnen fasering essentieel is.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
12
4
TYPE-INDELING BERMEN BERKELLAND
Om de bermen eenvoudig te kunnen indelen en hieraan een beheer te koppelen zijn verschillende bermtypen bedacht. Bewust is gekozen om niet te veel typen te onderscheiden. Voor de type-indeling hebben wij bewust gekozen voor één zelfde indeling van bermen die zowel de huidige situatie het ‘bermtype’ als de toekomstige situatie het ‘doeltype’ kunnen omschrijven. In tabel 2 zijn de bermtypen weergegeven die in dit beheerplan worden behandeld. Daarbij is per type aangegeven of deze tijdens de inventarisatie is aangetroffen en of deze als een wenselijk bermtype (doeltype) wordt beschouwd. TABEL 2: DE AANGETROFFEN BERMTYPEN EN GEWENSTE BERMTYPEN (DOELTYPEN) BERMTYPE AANGETROFFEN ONDERSCHEIDEN ALS DOELTYPE Agrarische berm en gazonberm ja nee Grasberm ja nee Kruidenrijke berm ja ja Schrale berm ja ja Heideberm ja ja Ruigteberm ja ja Voedselrijke zoomberm ja ja Voedselarme zoomberm ja ja Struweelberm ja ja Houtsingelberm ja ja Bosberm ja ja
In onderstaande paragrafen worden de bermtypen toegelicht. Per type wordt een algemene beschrijving gegeven, wordt ingegaan op de ecologische waarde ervan en worden ontwikkelkansen benoemd.
4.1
AGRARISCHE BERM EN GAZONBERM
BESCHRIJVING Agrarische bermen (afbeelding 5) zijn bermen die door boeren bij agrarische percelen zijn aangetrokken en als boerenland worden beheerd. De vegetatie bestaat (vrijwel) alleen uit (ingezaaide) algemene grassen van voedselrijke bodem. Er zijn ook agrarische bermen die als akker in gebruik zijn, bijvoorbeeld met maïs. Gazonbermen zijn bermen die door aanwonenden kort worden gemaaid en als gazon worden onderhouden (afbeelding 5). De soortensamenstelling varieert van vrijwel alleen grassen tot een soortenrijkere variant met redelijk veel rozetplanten (veelal composieten) en klavers.
Afbeelding 5: agrarische berm (links) en gazonberm (rechts).
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
13
ECOLOGISCHE WAARDE De bermtypen agrarische berm en gazonberm hebben een zeer lage ecologische waarde. In vrijwel alle gevallen is de soortenrijkdom zeer laag en bestaat deze (vrijwel) alleen uit (cultuur)grassen. Er is geen sprake van een vegetatiestructuur. Waar in gazonbermen al andere soorten aanwezig zijn komen die planten door het kort houden van de vegetatie niet of nauwelijks tot bloei en in nog mindere mate tot zaadzetting. ONTWIKKELINGSKANSEN Deze bermen kunnen middels een extensiever maaibeheer en verschraling (maaien en afvoeren) weer worden omgevormd naar kruidenrijke bermen. Mogelijk is een langere verschralingsperiode noodzakelijk, afhankelijk van de eventuele bemesting die heeft plaatsgevonden. In gazon en agrarische bermen waar het maaisel afgevoerd wordt zonder extra te bemesten, is de berm mogelijk al schraal. In deze bermen worden sneller ecologische resultaten verwacht. Ook kunnen deze bermen eventueel worden omgevormd naar struweel-, ruigte- of houtsingelbermen.
4.2
GRASBERM
Het bermtype grasberm betreft alle bermen waar grassen sterk dominant zijn. Naast grassen komen in enige mate andere algemene plantensoorten (kruiden) voor als grote brandnetel, ridderzuring en akkerdistel. Er is onderscheid gemaakt in de voedselrijke grasberm en de voedselarme grasberm.
4.2.1
VOEDSELRIJKE GRASBERM
BESCHRIJVING Voedselrijke grasbermen bestaan voor het merendeel uit grassen (zie afbeelding 6). Dit zijn bermen met glanshaver, witbol, kropaar en grote vossenstaart. Ook bermen met een dominantie van roodzwenkgras, rietgras, riet en andere algemene grassen zijn tot de voedselrijke grasbermen gerekend. ECOLOGISCHE WAARDE De ecologische waarde en de soortenrijkdom is laag en bestaat uit zeer algemene soorten. De vegetatiestructuur is veelal matig ontwikkeld. ONTWIKKELINGSKANSEN Voedselrijke grasbermen op zonnige locaties kunnen zich met het juiste beheer ontwikkelen tot kruidenrijke bermen. Op schaduwrijke locaties langs bosranden of onder bomen kunnen voedselrijke en soms voedselarme zomen ontwikkeld worden. Ook kunnen deze bermen eventueel worden omgevormd naar struweel-, ruigte- of houtsingelbermen.
Afbeelding 6: Voedselrijke grasbermen bestaan grotendeels uit grassen zoals glanshaver (links), witbol (rechts). Vaak zijn in de bermen tevens ruigtesoorten als brandnetel en akkerdistel aanwezig.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
14
4.2.2
VOEDSELARME GRASBERM
BESCHRIJVING Voedselarme grasbermen (afbeelding 7) zijn schrale bermen waarin grassen en/of zeggen domineren en weinig andere soorten voorkomen. Kenmerkende dominerende grassen voor de voedselarme grasbermen zijn vooral gewoon struisgras en in mindere mate schapengras. Plaatselijk komt op vochthoudende bodem ook pijpenstrootje voor. ECOLOGISCHE WAARDE De ecologische waarde van deze bermen is in het algemeen laag door de dominantie van grassen en het lage aantal plantensoorten. De ecologische waarde van bermen die wat opener zijn kan beduidend hoger zijn. Veelal zijn dit bermen met pollen schapengras met haarmossen en terrestrische korstmossen als Cladonia’s. Deze bermen kunnen van waarde zijn als nestelplaats voor insecten als graafwespen en graafbijen. ONTWIKKELINGSKANSEN Voedselarme grasbermen kunnen zich op termijn ontwikkelen tot een kruidenrijkere schrale berm of heideberm. Langs bosranden kunnen zich voedselarme zoomvegetaties ontwikkelen met soorten als havikskruiden. In bermen met een zeer dichte graszode (struisgrassen) valt te overwegen waar dat mogelijk is andere maatrelen te nemen als plaggen, met eventueel het inbrengen van zaden (bijvoorbeeld van heideterreinen uit de omgeving).
Afbeelding 7: Voedselarme grasbermen worden gekenmerkt door grassoorten van schrale zandgronden, soms in combinatie met open zand, enkele havikskruiden en korstmosvegetaties.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
15
4.3
KRUIDENRIJKE BERM
BESCHRIJVING Kruidenrijke bermen worden gekenmerkt door een relatief hoog aandeel van kruidachtige planten. De kruidenrijke bermen in optima forma zijn vergelijkbaar met de oude hooilanden en kennen een enorme diversiteit (afbeelding 8). Er is een aanzienlijke variatie in types afhankelijk van onder andere voedselrijkdom en vochtleverend vermogen van de bodem. Kruidenrijke bermen vallen ten opzichte van de meeste andere typen op door hun grote hoeveelheid bloemen. ECOLOGISCHE WAARDE De ecologische waarde van de kruidenrijke berm is vrij hoog tot hoog. Er komen veel plantensoorten in voor en de bermen hebben een aanzienlijke waarde voor met name insecten, waaronder vlinders en bijen. Tussen de kruidenrijke bermen zit relatief veel variatie die wordt bepaald door lokale omstandigheden. Het is niet persé zo dat in de kruidenrijke bermen zeldzame soorten voorkomen. In relatief schralere en/of natte varianten zijn in het algemeen vaker zeldzamere soorten aanwezig. KENSOORTEN/DOELSOORTEN Voor de kruidenrijke berm zijn doelsoorten gekozen. Deze soorten geven aan dat de berm goed is ontwikkeld, in het beheer wordt dan ook aangeraden deze soorten de kans te geven zich te verspreiden door (tenminste een deel van) de planten te laten overgaan zaadzetting en voortplantingslocaties van dieren te sparen. Dit wordt bereikt door het niet maaien van de desbetreffende delen.
Gewone margriet Knoopkruid Peen Vertakte leeuwentand Zwartsprietdikkopje Hooibeestje
KENSOORTEN EN DOELSOORTEN VAN KRUIDENRIJKE BERMEN Rode klaver Pinksterbloem Rietorchis Gewoon biggenkruid Veldzuring Scherpe boterbloem Gewone rolklaver Moerasrolklaver Vogelwikke Smalle weegbree Kleine vuurvlinder Groot dikkopje Icarusblauwtje Bruin blauwtje Koevinkje Koninginnepage Diverse veldsprinkhanen Diverse wilde bijen
ONTWIKKELINGSKANSEN Kruidenrijke bermen zijn van zichzelf al erg waardevol. Bij het verder verschralen van de berm kan zich in veel gevallen een nog waardevollere kruidenrijke berm ontwikkelen, waarin zich nieuwe (zeldzame) soorten vestigen. Door jarenlang ecologisch beheer worden enkele kruidenrijke bermen zo schraal dat zich hier een schrale berm of heideberm zal ontwikkelen.
Afbeelding 8: Voorbeelden van kruidenrijke bermen met margriet en veldzuring. Deze bermen kunnen door een doorverschraling ontwikkelen tot nog soortenrijkere bermen met wellicht minder algemene soorten.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
16
4.4
SCHRALE BERM
BESCHRIJVING De schrale berm (zie afbeelding 9), is de schralere en zeldzamere variant van het bermtype kruidenrijke berm. De biomassa-aanwas is beduidend lager en de berm is opener van structuur. Schrale bermen komen voor op locaties met een schrale bodem. In deze bermen groeien minder concurrentiekrachtige kleinere soorten die in rijkere bermen geen kans hebben. Voorbeelden hiervan zijn schapengras, muizenoor, klein vogelpootje en grasklokje. In de schraalste varianten komt ook plaatselijk struikhei voor. Op meerdere locaties in de gemeente Berkelland komen we op kleine schaal vegetaties tegen die kenmerken hebben van een schrale berm en van voedselarme zomen. ECOLOGISCHE WAARDE De soortenrijkdom van vaatplanten is veelal niet heel hoog, maar de soorten zijn doorgaans zeldzamer dan in de kruidenrijke bermen. Sommige soorten, zoals zandblauwtje en grasklokje, zijn van groot belang voor wilde bijen. Doordat de vegetatie vaak vrij open is en sprake is van een open zandbodem, is deze berm ook erg waardevol voor sprinkhanen en als nestelplaats voor wilde bijen. Daar waar schrale vegetaties overgaan in voedselarme zomen of heide ontstaan interessante gradiënten. KENSOORTEN/DOELSOORTEN Voor de schrale zijn doelsoorten gekozen.
Deze soorten geven aan dat de berm goed is ontwikkeld, in het beheer wordt dan ook aangeraden deze soorten de kans te geven zich te verspreiden door (tenminste een deel van) de planten te laten overgaan zaadzetting en voortplantingslocaties van dieren te sparen. Dit wordt bereikt door het niet maaien van de desbetreffende delen.
Schapenzuring Kleine leeuwentand Hooibeestje
KENSOORTEN EN DOELSOORTEN VAN SCHRALE BERMEN Muizenoor Grasklokje Blauwe knoop Kleine vuurvlinder Levendbarende hagedis Diverse veldsprinkhanen
Zandblauwtje Bruine vuurvlinder Diverse wilde bijen
ONTWIKKELINGSKANSEN Schrale bermen zijn in de meeste gevallen het hoogst haalbare stadium in de ecologische ontwikkeling. In enkele gevallen is het mogelijk deze bermen nog verder te verschralen en kunnen schrale bermen op termijn soortenrijker (lees: completer) worden, zeker als deze zich in de directe omgeving van andere schrale vegetaties (bijvoorbeeld natuurgebieden) bevinden waar nog populaties van ontbrekende soorten voorkomen.
Afbeelding 9: Schrale bloemrijke vegetaties met zandblauwtje (referentie foto niet uit Berkelland), biggenkruid en grasklokje.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
17
4.5
HEIDEBERM
BESCHRIJVING Onder het type heidebermen vallen bermen waarin heideplanten domineren (zie afbeelding 10). In de meeste gevallen (op droge bodem) betreft dit struikhei. Op relatief vochtige plaatsen kan ook gewone dophei groeien. Heidebermen komen voor op locaties met een zeer schrale bodem. Naast heide zijn soorten als pilzegge en stekelbrem kenmerkend. Als grassoorten treden soorten als bochtige smele en in vochtigere omstandigheden pijpestrootje op. Indien deze grassen gaan domineren neemt de ecologische waarde af. Onder iets minder arme omstandigheden en met bufferende eigenschappen van de bodem kunnen zeer bijzondere heischrale graslanden ontstaan. Deze zijn momenteel echter (vrijwel) geheel tot natuurgebieden beperkt. ECOLOGISCHE WAARDE Het aantal soorten vaatplanten is in heidebermen vrij klein. De soorten die voorkomen zijn echter zeer bijzonder en daarmee is de ecologische waarde doorgaans hoog. Zeker als er variatie in structuur en openheid van de vegetatie zit. Op open plekken met meer structuurrijke situaties met (korst)mossen en andere planten kan de ecologische waarde zeer hoog zijn. Door de aanwezigheid van open zand op zonnige locaties is er ruimte voor belangrijke nestplekken voor grondnestelende wilde bijen KENSOORTEN/DOELSOORTEN Voor de heideberm zijn doelsoorten gekozen.
Deze soorten geven aan dat de berm goed is ontwikkeld, in het beheer wordt dan ook aangeraden deze soorten de kans te geven zich te verspreiden door (tenminste een deel van) de planten te laten overgaan zaadzetting en voortplantingslocaties van dieren te sparen. Dit wordt bereikt door het niet maaien van de desbetreffende delen.
Struikhei Gaspeldoorn Stekelbrem Diverse veldsprinkhanen
KENSOORTEN EN DOELSOORTEN VAN HEIDEBERMEN Gewone dophei Gagel Pilzegge Heideblauwtje Kruipbrem Levendbarende hagedis Diverse wilde bijen
Klokjesgentiaan Gentiaanblauwtje Hazelworm
ONTWIKKELINGSKANSEN Volledig ontwikkelde heidebermen zijn in Berkelland niet aangetroffen, wel zijn bermen met heiderelicten gevonden. Deze kunnen doorontwikkeld worden tot heidebermen. Overwogen kan worden om in open delen ook heidezaad in te brengen. Extra bijzonder zijn locaties die kenmerken vertonen van heischrale vegetaties of in deze richting kunnen worden ontwikkeld.
Afbeelding 10: Heidebermen zijn de schraalste bermtypen en bestaan voor een groot deel uit struikheide, gewone dophei en andere plantensoorten uit het heidelandschap. De referentiefoto (links) is niet in Berkelland genomen.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
18
4.6
RUIGTEBERM
BESCHRIJVING Ruigtebermen zijn bermen waar ruigten domineren (afbeelding 11). Dit zijn vegetaties met hoog opschietende, overblijvende, concurrentiekrachtige, kruidachtige plantensoorten met een hoge biomassaproductie. Ruigten komen derhalve voor op voedselrijke gronden. Ruigtebermen komen voor op locaties met voedselrijke droge of vochtige gronden, vaak met veel organische stof in de bodem. Tussen ruigtebermen zit relatief veel variatie die wordt bepaald door de groeiplaatsomstandigheden. Zo kunnen op stikstofrijke plaatsen soms uitgebreide monotone grote brandnetelvegetaties voorkomen. Op vochtige tot natte plaatsen, onder andere langs slootkanten, kan natte strooiselruigte tot ontwikkeling komen, die vaak zeer bloemrijk is. Ook komen ruigten voor op bermen die in het verleden zijn verstoord door ophoping van maaisel, bagger of graafwerkzaamheden. ECOLOGISCHE WAARDE In de gemeente Berkelland zijn de meeste ruigten van lage ecologische waarde en zijn het gevolg van verstoring. Als na werkzaamheden maaisel of slootschoonsel blijft liggen, wordt de strooisellaag dikker en hopen voedingsstoffen zich op. Hierdoor ontstaan ruigten met soorten als grote brandnetel, gewone berenklauw en kropaar. De soortenrijkdom is over het laag en de plantensoorten zelf zeer algemeen. Goed ontwikkelde natte strooiselruigten kunnen daarentegen betrekkelijk soortenrijk aan vaatplanten zijn.
Droge ruigten met bijvoorbeeld veel boerenwormkruid bieden veel nectar en zijn mede hierdoor van groot belang voor vele insectensoorten (zie afbeelding 12). Grote brandnetellocaties zijn van belang voor verschillende algemene dagvlindersoorten. Daarmee zijn deze bermen ecologisch waardevol, zeker in combinatie met andere vegetatietypen zoals vochtige bossen, kruidenrijk grasland en schraalgrasland. In schrale bermtypen (zowel heidebermen of schrale bermen) worden soms tientallen vlinders en andere insecten aangetroffen op kleine plekjes natte strooiselruigte. KENSOORTEN/DOELSOORTEN Voor de ruigteberm zijn doelsoorten gekozen. Deze soorten geven aan dat de berm goed is ontwikkeld, in het beheer wordt dan ook aangeraden deze soorten de kans te geven zich te verspreiden door (tenminste een deel van) de planten te laten overgaan zaadzetting en voortplantingslocaties van dieren te sparen. Dit wordt bereikt door het niet maaien van de desbetreffende delen.
Boerenwormkruid Koninginnenkruid Gewone slobkousbij
KENSOORTEN EN DOELSOORTEN VAN RUIGTEBERMEN Echte valeriaan Grote kattenstaart Moerasspirea Harig wilgenroosje
Grote wederik Kattenstaartdikpoot
ONTWIKKELINGSKANSEN Voedselrijke ruigten zijn lastig om te vormen naar kruidenrijke graslanden of soortenrijkere ruigten door de aanwezigheid van de veel voedingsstoffen in de bodem. Op zonnige locaties is die mogelijkheid het grootst. Door twee keer per jaar te maaien en afvoeren is dit op den duur wellicht mogelijk. Waardevolle bloemrijke ruigtebermen kunnen worden behouden worden door een extensief maaibeheer.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
19
Afbeelding 11: Ruigtebermen kunnen ontstaat op locaties met verstoorde en/of voedselrijke bodems.
Afbeelding 12: Met name bloemrijke ruigtes kunnen een grote waarde vertegenwoordigen voor onder andere vlinders.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
20
4.7
VOEDSELRIJKE ZOOMBERM
BESCHRIJVING Voedselrijke zoombermen bestaan uit vegetaties met plantensoorten die van nature langs bosranden of onder bomen groeien (afbeelding 13). Er zijn vele verschillende vormen van voedselrijke zomen. In voedselrijke zoombermen komen soorten voor zoals fluitenkruid, gewone berenklauw en grassen als kropaar. Onder minder rijke en ruige omstandigheden komen zomen voor met plantensoorten als look-zonder-look, geel nagelkruid, robertskruid, dagkoekoeksbloem, akkerkool, fluitenkruid en dolle kervel. Zoombermen zijn maaibaar (bestaan uit kruiden- en grassen) indien, buiten de eerste meter die veiligheidshalve wordt gemaaid, geen maaibare vegetatie is maar een houtige vegetatie wordt deze als houtsingelberm of bosberm beoordeeld. ECOLOGISCHE WAARDE De ecologische waarde van voedselrijke zomen verschilt en kan variëren van vrij laag tot hoog. Bermen van dit type maken deel uit van de natuurlijke overgang van houtige vegetaties naar grasland en zijn van belang voor veel insecten en zoogdieren. Schermbloemigen worden gebruikt door veel insectensoorten. De kruisbloemige look-zonder-look (afbeelding 15) is de waardplant van het oranjetipje en groeit vaak in voedselrijke zomen. KENSOORTEN/DOELSOORTEN Voor de voedselrijke zoomberm zijn doelsoorten gekozen.
Deze soorten geven aan dat de berm goed is ontwikkeld, in het beheer wordt dan ook aangeraden deze soorten de kans te geven zich te verspreiden door (tenminste een deel van) de planten te laten overgaan zaadzetting en voortplantingslocaties van dieren te sparen. Dit wordt bereikt door het niet maaien van de desbetreffende delen.
Fluitenkruid Patrijs Fluitenkruidbij
KENSOORTEN EN DOELSOORTEN VAN VOEDSELRIJKE ZOOMBERMEN Dolle kervel Look-zonder-look Gewone berenklauw Grasmus Bont dikkopje Oranjetipje Goudpootzandbij Fluitenkruidbij Diverse zweefvliegen
Afbeelding 13: Vrij voedselrijke zomen met o.a. dagkoekoeksbloem (links) en look-zonder-look (rechts) worden in Berkelland met enige regelmaat aangetroffen.
ONTWIKKELINGSKANSEN De ontwikkelingskansen variëren sterk per berm. Waardevolle rijke zomen dienen te worden behouden. In gevallen is echter sprake is van een onnatuurlijke voedselrijke zoom, hier liggen mogelijkheden voor omvorming naar minder homogene rijke zomen of voedselarme zomen. De kansen zijn het hoogst op locaties die voldoende door de zon beschenen worden. Op schaduwrijke humeuze vochthoudende bodem zijn de mogelijkheden voor ontwikkeling van bijzondere zoomvegetaties nauwelijks of niet aanwezig. Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
21
4.8
VOEDSELARME ZOOM
BESCHRIJVING Voedselarme zomen zijn kruidachtige vegetaties op arme zandgronden langs bosranden, singels of onder bomen. Deze zomen worden echter ook aangetroffen op locaties waar geen houtige begroeiing (meer) aanwezig is. Het betreft in het algemeen zonnige plekken. Kenmerkend zijn verschillende soorten havikskruiden en hengel (afbeelding 14). De laatste soort is een halfparasiet die met name groeit op wortels van zomereik, maar ook wel op berk of bosbes. Kenmerkende grassen zijn gladde witbol en bochtige smele. Op veel locaties zijn vegetaties aangetroffen die het midden houden tussen een voedselarme zoom en een schraalgrasland, kruidenrijk grasland en soms heide. Voedselarme zomen en genoemde overgangsvegetaties komen opvallend veel in een goed ontwikkeld stadium voor in Berkelland. Zoombermen zijn maaibaar (bestaan uit kruiden- en grassen) indien, buiten de eerste meter die veiligheidshalve wordt gemaaid, geen maaibare vegetatie is maar een houtige vegetatie wordt deze als houtsingelberm of bosberm beoordeeld. ECOLOGISCHE WAARDE De ecologische waarde van voedselarme zomen -en in het bijzonder vegetaties met kenmerken van voedselarme zomen en schraalgraslanden/kruidenrijke graslanden- is hoog. Ze zijn in Berkelland vaak goed ontwikkeld. Ook zijn deze vegetaties van grote waarde voor allerlei soorten insecten.
De overgangsvarianten zijn onder andere waardevol voor reptielen en bijen. Kamperfoelie is de waardplant van de landelijk zeldzame en beschermde kleine ijsvogelvlinder, deze vlinder komt in Berkelland voor. KENSOORTEN/DOELSOORTEN Voor de voedselarme zoomberm zijn doelsoorten gekozen. Deze soorten geven aan dat de berm goed is ontwikkeld, in het beheer wordt dan ook aangeraden deze soorten de kans te geven zich te verspreiden door (tenminste een deel) van de planten te laten overgaan zaadzetting en voortplantingslocaties van dieren te sparen. Dit wordt bereikt door het niet maaien van de desbetreffende delen.
Muizenoor Wilde kamperfoelie Bosmieren
KENSOORTEN EN DOELSOORTEN VAN VOEDSELARME ZOOMBERMEN Koningsvaren Hengel Bosviooltjes Diverse havikskruiden Hazelworm Levendbarende hagedis Diverse wilde bijen
Naast deze doelsoorten bieden voedselarme zomen belangrijke nestplekken voor grondnestelende wilde bijen vanwege de aanwezigheid van open zand op zonnige locaties. ONTWIKKELINGSMOGELIJKHEDEN De goed ontwikkelde voedselarme zoom is een gewenst eindstadium voor bermbeheer. Vegetaties met kenmerken van voedselarme zomen en schraalgraslanden/kruidenrijke graslanden dienen als zodanig behouden te worden. Dit houdt in dat het beheer zowel moet zorgen dat het schraal genoeg blijft, maar dat ook de vaak hogere zoomplanten niet te veel door het maaien benadeeld worden en pas gemaaid worden nadat deze hebben kunnen bloeien en zaad hebben gezet.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
22
Afbeelding 14: Voedselarme zomen met havikskruiden en hengel
4.9
STRUWEELBERM
BESCHRIJVING De struweelberm (zie afbeelding 16) is een bermtype waarin zowel houtige struiken als kruidachtige vegetaties voorkomen. Ook bermen waarin hoge bramen voorkomen en die geen bosrand vormen, worden tot de struweelbermen gerekend. Een aanzienlijk deel van deze bermen lijkt te zijn ontstaan door extensief beheer waarbij struiken zijn gespaard. In Berkelland bestaan struweelbermen onder andere uit braam (voedselrijke en verstoorde bermen), brem, gaspeldoorn, sporkehout en wilde lijsterbes (voedselarme zandbermen). Op wat voedselrijkere locaties kunnen ook sleedoorn, eenstijlige meidoorn en diverse soorten rozen worden aangetroffen. In vochtige bermen kunnen struwelen van wilgen (geoorde wilg, kruipwilg, boswilg en/of grauwe wilg) voorkomen. Incidenteel komt gagel voor. ECOLOGISCHE WAARDE De ecologische waarde van dit bermtype is met name voor de diersoorten erg hoog (afbeelding 17). De bermen zijn vaak structuurrijk door de combinatie van struiken en kruidachtige vegetaties. Veel zangvogelsoorten, kleine zoogdieren en bijvoorbeeld boomkikker kunnen deze bermen gebruiken als broedplaats, leefgebied en/of verbindingszone. Struikvormige wilgen zijn daarnaast van grote waarde voor wilde bijen en als waardplant voor de grote weerschijnvlinder. KENSOORTEN/DOELSOORTEN Voor de struweelberm zijn doelsoorten gekozen.
Deze soorten geven aan dat de berm goed is ontwikkeld, in het beheer wordt dan ook aangeraden deze soorten de kans te geven zich te verspreiden door (tenminste een deel van) de planten te laten overgaan zaadzetting en voortplantingslocaties van dieren te sparen. Dit wordt bereikt door het niet maaien van de desbetreffende delen.
Zeldzame rozen Grauwe klauwier Bunzing Hazelworm
KENSOORTEN EN DOELSOORTEN VAN STRUWEELBERMEN Zeldzame bramen Tweestijlige meidoorn Roodborsttapuit Patrijs Hermelijn Boomkikker Grote weerschijnvlinder Bont dikkopje
Grasmus Wezel Levendbarende hagedis Diverse wilde bijen
ONTWIKKELINGSMOGELIJKHEDEN De ecologische waarde van veel van deze bermen is hoog. Het is van belang dat de afwisseling van kruidenrijk grasland of schraalgrasland met struiken en struweel zoveel mogelijk wordt versterkt door het variëren van beheerinspanning binnen de berm.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
23
Afbeelding 16: voorbeelden van struweelbermen met braam, brem en jonge bomen (boven) en solitaire wilgen (onder).
Afbeelding 17: struweelbermen met breedbladige wilgen worden door de zeldzame grote weerschijnvlinder als voortplantingsplaats gebruikt en vormen deze bermen tevens geschikt leefgebied voor de hazelworm.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
24
4.10
HOUTSINGELBERM
BESCHRIJVING De houtsingelberm is een berm waarin meer dan 60% van de lengte is begroeid met bomen en struiken (zie afbeelding 18) en deze begroeiing enkel in de berm staat. De andere zijde is open bijvoorbeeld een grasland, akker of heideveld. Dit zodat in tegenstelling tot een bosrand het licht van beide zijden tot op de bodem kan doordringen. Alle lijnvormige beplantingen met bomen en struiken worden in dit beheerplan tot de houtsingelbermen gerekend. Zowel aangeplante singels als bermen die door opslag meer dan 60% zijn dichtgegroeid met bomen en struiken vallen hieronder. Op schrale locaties zullen met name zomereik, sporkehout, ruwe berk, grauwe wilg en wilde lijsterbes groeien. Op voedselrijkere locaties kunnen ook sleedoorn, een- en tweestijlige meidoorn en diverse soorten rozen voorkomen. In vochtige bermen kunnen struwelen van wilgen (geoorde wilg, kruipwilg, boswilg en/of grauwe wilg) voorkomen. De planten en struiken in houtsingelbermen zijn, uitzonderingen daargelaten, niet zeldzaam. Wel komen bijzondere diersoorten voor in de houtsingelbermen. ECOLOGISCHE WAARDE De ecologische waarde van deze bermen zit hem in het algemeen vooral in de waarde voor fauna. De singels zijn van waarde als leefgebied en verbindingszone voor onder andere (zang)vogels, kleine zoogdieren, reptielen, amfibieën en specifieke insecten (zie afbeelding 19).
Daarnaast dragen houtsingels bij aan het kleinschalige landschap in de gemeente Berkelland. KENSOORTEN/DOELSOORTEN Voor de houtsingelberm zijn doelsoorten gekozen. Deze soorten geven aan dat de berm goed is ontwikkeld, in het beheer wordt dan ook aangeraden deze soorten de kans te geven zich te verspreiden door (tenminste een deel van) de planten te laten overgaan zaadzetting en voortplantingslocaties van dieren te sparen. Dit wordt bereikt door het niet maaien van de desbetreffende delen.
Zeldzame rozen Grauwe klauwier Hermelijn Levendbarende hagedis Bosmieren
KENSOORTEN EN DOELSOORTEN VAN HOUTSINGELBERMEN Zeldzame bramen Tweestijlige meidoorn Roodborsttapuit Wezel Diverse vleermuizen Boomkikker Kleine ijsvogelvlinder Grote weerschijnvlinder
Grasmus Bunzing Hazelworm Eikenpage
ONTWIKKELINGSMOGELIJKHEDEN Wanneer in een houtsingelberm gaten aanwezig zijn, kan overwogen worden deze door spontane opslag van struiken en bomen dicht te laten groeien of dicht te planten. Dit is echter zeker niet altijd gewenst. Een afwisseling met kruidachtige vegetaties heeft specifieke ecologische waarden, zie ook de struweelberm. Voor grondgebonden soorten die zich niet makkelijk ver buiten de beschermingszone van struiken en bomen begeven is een zekere aaneengeslotenheid juist wel van belang. In soortenarme singels kan overwogen worden andere gebiedseigen boom- en struikensoorten toe te voegen om de diversiteit en ecologische waarde te vergroten.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
25
Afbeelding 18: voorbeelden van houtsingelbermen.
Afbeelding 19: houtsingels vormen voor veel diersoorten belangrijk leefgebied zoals de zeldzame kleine ijsvogelvlinder en boomkikker die in Berkelland nog relatief veel voorkomen.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
26
4.11
BOSBERM
BESCHRIJVING De bosberm (zie afbeelding 20) is een berm die grenst aan bos en waar geen of nauwelijks een grazige vegetatie aanwezig is of zich kan ontwikkelen door schaduwdruk en bladval. Soms is de vegetatie (hierdoor) vrijwel geheel afwezig. De vegetaties die aanwezig zijn bestaan in het algemeen uit schaduwtolerante bos en bosrandsoorten. Op enkele locaties zijn waardevolle bosvegetaties met dalkruid, gewone salomonszegel en/of hengel aanwezig. Ook zijn er bermen langs de randen van bossen met waardevolle bosranden met onder andere sprokehout, wilde lijsterbes of havikskruiden. ECOLOGISCHE WAARDE Bosbermen hebben doorgaans een lage ecologische waarde door het vrijwel ontbreken van (bijzondere) kruiden. Op locaties met bijzondere flora of bepaalde diersoorten kunnen bosbermen van grote waarde zijn.
Dalkruid Bleeksporig bosviooltje Diverse vleermuizen Eikenpage
KENSOORTEN EN DOELSOORTEN VAN BOSBERMEN Gewone salomonszegel Lelietje-van-dalen Donkersporig bosviooltje Tweestijlige meidoorn Hazelworm Kleine ijsvogelvlinder Bosmieren
Hengel Wilde kamperfoelie Grote weerschijnvlinder
ONTWIKKELINGSMOGELIJKHEDEN Omvorming is in het algemeen ecologisch ongewenst en niet aan de orde. Het ontwikkelen van interessante vegetaties en ecologische situaties kan worden gestuurd door beheer in de bosranden. De ontwikkeling van grillige bosranden en het ontwikkelen bosranden met een structuurrijke mantel is daarbij één van de belangrijke aspecten.
Afbeelding 20: voorbeelden van bosbermen waar maaibeheer niet noodzakelijk wordt geacht.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
27
5
FAUNA IN BERMEN
Voor verschillende diersoorten bieden bermen in potentie verschillende functies. Een groot deel van de diersoorten maakt helemaal geen gebruik van de berm. Voor andere soorten kan een berm leefgebied vormen waarin aan alle eisen wordt voldaan en populaties zich langdurig in stand kunnen houden -bijvoorbeeld diverse soorten insecten- terwijl dezelfde berm voor andere soorten slechts één functie vervult -bijvoorbeeld voor zoogdieren of vogels. Hieronder worden per soortgroep enkele diersoorten benoemd en nader toegelicht. Dit betreft aansprekende, bedreigde en/of zeldzame soorten die voor (kunnen) komen in de bermen van Berkelland en waarvan één of meer van de bovenbeschreven bermtypen een belangrijke functie kan vervullen binnen hun leefgebied. Bij functies kan men denken aan het bieden van voedsel, dekking, voortplantingslocaties en/of een verbinding tussen leefgebieden. Kortom, de functie(s) die een berm vervult, verschilt per diersoort, maar ook per berm (vegetatie, breedte, verstoring door o.a. verkeer, aanwezigheid van sloot of bomen etc.). In dit hoofdstuk worden de functies van de bermen per soortgroep aangegeven. Tevens wordt ingegaan op aansprekende, bedreigde en/of zeldzame diersoorten die voorkomen in de Berkellandse wegbermen.
VOGELS Voor veel vogelsoorten vormen de bermen in Berkelland slechts een beperkt onderdeel van het leefgebied en worden met name gebruikt als foerageergebied. Zij vinden hier bijvoorbeeld plantenzaden en insecten. Voor enkele vogels geldt dat de bermen ook een geschikt gebied vormen om te broeden. Zij broeden met name in de bomen, struiken en de kruidige vegetaties van bermen van rustige (zand)wegen. Ecologisch bermbeheer leidt zeer waarschijnlijk tot een toename van voedsel (insecten en zaden) voor diverse soorten vogels en zorgt op enkele locaties ook voor geschikt broedbiotoop. Grauwe klauwier Broed in dichte struwelen en jaagt vanaf deze struwelen of paaltjes op (grote) insecten. Erg belangrijk is de aanwezigheid van grote insecten gedurende het hele broedseizoen. De grauwe klauwier is erg zeldzaam in Berkelland, maar lijkt in Nederland langzaam toe te nemen. De toename van (grote) insecten die middels ecologisch bermbeheer wordt nagestreefd is een belangrijke factor om de vestiging van grauwe klauwieren in Berkelland te bespoedigen. Veldleeuwerik en patrijs Broeden op de grond in rustige bermen van met name zandwegen en andere rustige wegen buitenaf. Deze soorten zijn de afgelopen tien jaar erg hard achteruitgegaan in Nederland. Erg belangrijk zijn de aanwezigheid van veel variatie in begroeiing (dekking) en insecten.
Voor de patrijs is ook open zand (zandbaden) een mogelijke positieve factor. ZOOGDIEREN Voor de meeste zoogdieren vormt de berm een onderdeel van het leefgebied en wordt de vegetatie gebruikt als verbindingszone (indien bomen aanwezig ook als vliegroute voor vleermuizen), voortplantingsgebied (met name in holen levende zoogdieren) en/of foerageergebied (vrijwel alle zoogdieren). De berm is voor de meeste zoogdieren (met uitzondering van bijvoorbeeld (spits)muizen en mollen) te klein om zelfstandig als leefgebied te functioneren. De zoogdieren die gebruik maken van de berm zijn in grote mate afhankelijk van de omgeving van de berm om zich voort te planten en/of aan voldoende voedsel te komen. Met name insectenetende zoogdieren en kleine zoogdieren als (spits)muizen en kleine marterachtigen (toename van dekking) profiteren van ecologisch bermbeheer.
Bermbeheerplan Berkelland 2019-2025
Buiting Advies BV
28
REPTIELEN De levendbarende hagedis en hazelworm (afbeelding 21) komen beide nog op enkele plaatsen in Berkelland voor en zijn voor een groot deel aangewezen op de bosranden en natuurterreinen in de gemeente Berkelland. De wegbermen kunnen van groot belang zijn als verbindingszone en foerageerhabitat voor deze hagedissen.
Afbeelding 21: de levendbarende hagedis en hazelworm komen in Berkelland voor, goed bermbeheer kan van levensbelang zijn voor het behouden van de populaties van deze soorten.
AMFIBIEËN Alle amfibieën zijn voor hun voortplanting afhankelijk van water. Sloten langs bermen die tenminste vanaf het voorjaar tot de zomer water bevatten, kunnen door diverse amfibieën worden gebruikt als voortplantingslocatie. Mogelijk planten zelfs de zeldzame en beschermde heikikker (rondom heideterreintjes) of kamsalamanders zich in deze sloten voor. Tevens vormt de berm een waardevol landhabitat voor diverse soorten. De waarde voor veel van deze soorten zal toenemen door ecologisch bermbeheer doordat meer dekking wordt gecreëerd en het voedselaanbod (insecten) wordt vergroot. Ook kunnen amfibieën in de bermen overwinteren in oude holen van zoogdieren in de wegberm. Boomkikker Berkelland is één van de kerngebieden voor de in ons land zeldzame boomkikker. Wegbermen die bestaan uit door de zon beschenen struweel, houtsingels of bosranden kunnen dienen als landhabitat en verbindingszone. De populaties in Berkelland zijn momenteel nog versnipperd. De bermen kunnen een belangrijke bijdrage leveren in het verbinden van enkele van deze (deel)populaties. DAGVLINDERS Veel dagvlinders die in de jaren ’70 nog in veel agrarische graslanden voorkwamen zijn tegenwoordig teruggedrongen tot de bermen en slootkanten, natuurgebieden of zijn zelfs (regionaal) uitgestorven.