CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 - Transitievisie Warmte Berkelland

Raadsvergadering 21 december 2021, gemeente BerkellandBij agendapunt: Transitievisie Warmte gemeente Berkelland13.309 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Transitievisie Warmte Berkelland - CONCEPT

Inhoudsopgave

2

|

ACHTERGROND

4

Waarom we van het aardgas af willen Plannen maken voor de energietransitie Wat is een Transitievisie Warmte? In het kort: de totstandkoming De Transitievisie Warmte als vertrekpunt

4 4 5 6 7

ONZE GEMEENTE

8

Gebouwen in Berkelland Warmtevraag in Berkelland Wat vinden we belangrijk? Wat doen we in de gemeente Berkelland al?

8 9 10 10

OPLOSSINGEN

12

Energiebesparing Warmteopties als alternatief voor aardgas WAT-kaart Uitwerking interactieve WAT-kaart Welke duurzame warmteoplossingen zijn er?

12 13 15 15 17

All-electric (individueel) Hernieuwbaar gas (individueel) Hybride oplossing (individueel) Collectief warmtenet Keuze voor een optimale warmteoplossing

18 18 19 19 20

VISIE

21

Energiebesparing hele gemeente Haalbaarheid collectieve warmtenetten onderzoeken Inspireren en informeren tot individuele oplossingen Ondersteunen en aanmoedigen van buurtinitiatieven Bijstellen en bestaand beleid

22 23 24 24 25

ORGANISATIEVORMEN

26

Rol in ontwikkeling warmtenet Instrumenten Kwaliteit collectieve warmteoplossing Juridische aspecten

26 27 29 29

ZELF AAN DE SLAG

30

Wat past bij mijn woning? Uitwerking interactieve WAT-kaart

30 15

Geen spijt maatregelen Energieloket AGEM Leningen Meer informatie

33 33 33 34

Verdieping: Hoe werken de duurzame warmteoplossingen?

35

Warmtenet (collectief) Restwarmte (in combinatie met een warmtenet) Zonthermie (in combinatie met een warmtenet) Geothermie (in combinatie met een warmtenet) Aquathermie (in combinatie met een warmtenet)

35 36 37 37 38

Warmte uit oppervlaktewater Warmte uit afvalwater Warmte uit drinkwater

Warmte Koude Opslag (WKO, in combinatie met een warmtenet) Warmtepompen (individueel) All-electric warmtepompen Hybride warmtepompen met duurzaam gas

Duurzame gassen

39 40 41

41 42 43 43

44

|

3

ACHTERGROND Waarom we van het aardgas af willen Het klimaat verandert; het wordt steeds warmer op aarde. Dit komt doordat er steeds meer broeikasgassen – zoals CO2 – in de lucht komen door bijvoorbeeld de industrie, energieproductie en verwarming van onze huizen. Deze opwarming zorgt ervoor dat het in sommige landen steeds droger wordt, terwijl op andere plekken meer overstromingen zijn door extreem weer en het stijgen van de zeespiegel. Dit merken we ook in Nederland, met meer hittegolven en droogte in de zomer en warmere, nattere winters. Het effect van klimaatverandering op de natuur, biodiversiteit en waterhuishouding heeft ook invloed op onze voedsel- en drinkwatervoorziening. Naast klimaatverandering heeft Nederland nog een andere reden om van het aardgas af te willen. In Nederland zijn wij ook voor een groot deel afhankelijk van aardgas uit de Groningse bodem. Deze gaswinning in Groningen veroorzaakt aardbevingen. Daarom wil Nederland vanaf 2022 geen gebruik meer maken van Gronings aardgas. Door onze gebouwen in Nederland aardgasvrij te maken, verminderen we uitstoot van CO2 en kunnen we de gaskraan in Groningen dichtdraaien. Zo dragen we ons steentje bij om te voorkomen dat de aarde nog verder opwarmt.

Plannen maken voor de energietransitie In het Klimaatakkoord is afgesproken dat in Nederland de uitstoot van CO2 in 2030 met 49% moet zijn gedaald. In 2050 mag er bijna helemaal geen uitstoot van CO2 meer zijn. Dat betekent dat we in 2050 bijna geen fossiele brandstoffen – waarbij veel CO2 vrijkomt – meer gebruiken. Denk hierbij aan steenkolen, aardgas en op aardolie gebaseerde brandstoffen, zoals benzine en diesel. We stappen daarom over op groene, duurzame energie. Deze verandering wordt ook wel de ‘energietransitie’ genoemd. Onderdeel van de energietransitie is om alle gebouwen in Nederland aardgasvrij te maken en te verwarmen met duurzame warmte. Deze verandering wordt de ‘warmtetransitie’ genoemd Op nationaal, regionaal en lokaal niveau maken overheden, bedrijven, organisaties en inwoners plannen om te voldoen aan de ambities uit het klimaatverdrag van Parijs. 1. Op nationaal niveau is in Nederland het Klimaatakkoord ondertekend. Ook werkt de Rijksoverheid aan weten regelgeving en aan manieren om de energietransitie te financieel te ondersteunen. 2. Op regionaal niveau werken gemeenten, provincies en organisaties uit de energiesector samen aan de Regionale Energie Strategie (RES). Hierin werken gemeenten o.a. samen om te bekijken op welke manieren duurzame elektriciteit – zoals zonne-energie en windenergie – kan worden opgewekt.

Gemeente Berkelland is onderdeel van de RES Achterhoek. In onze (RES) is ook onderzocht welke (duurzame) warmtebronnen in de regio beschikbaar zijn en hoe deze warmtebronnen het beste verdeeld kunnen worden. Dit hoofdstuk heet de Regionale Structuur Warmte. 3. Ook op lokaal niveau werken we in onze gemeente aan de energietransitie. Bijvoorbeeld met het Agem Energieloket, een integrale wijkaanpak voor Neede, subsidieregeling energiebesparende maatregelen en verkenning naar een warmtenet voor Borculo. Ook werkt de gemeente Berkelland – net zoals alle andere gemeenten in Nederland – aan de Transitievisie Warmte. 4. De uitkomsten van al deze plannen krijgen uiteindelijk een plaats in de Omgevingsvisie van de gemeente Berkelland. In deze Omgevingsvisie leggen we vast hoe we met alle plannen zorgen dat Berkelland voor iedereen een fijne omgeving blijft.

4

|

ACHTERGROND

Wat is een Transitievisie Warmte? De Transitievisie Warmte is ons startpunt voor een Berkelland zonder aardgas. In de Transitievisie Warmte stippelen we de visie van Berkelland uit binnen de warmtetransitie. Deze eerste Transitievisie Warmte in 2021 is een momentopname. We beschrijven de mogelijkheden op basis van de huidige kennis en stand van techniek. Doorlopend zullen we onze visie gaan bijstellen op basis van nieuwe inzichten, dit maakt onze Transitievisie Warmte een dynamisch document.

Waar de Transitievisie Warmte niet over gaat In de Transitievisie Warmte geven we onze visie voor het aardgasvrij maken van gebouwen in Berkelland. Deze gebouwen bestaan uit huizen en bedrijfsgebouwen en -kantoren, maar de Transitievisie Warmte geldt niet voor de industrie. De Transitievisie Warmte gaat daarnaast alleen om gebouwen die voor het jaar 2018 zijn gebouwd. Alle gebouwen die na 2018 zijn gebouwd, zijn al aardgasvrij. De Transitievisie Warmte schetst onze visie om Berkelland aardgasvrij te maken, er worden nog geen definitieve beslissingen genomen over warmtebronnen, financiering of volgorde.

In de Transitievisie Warmte staat het volgende centraal: • Hoe kunnen we de gebouwen in de gemeente Berkelland duurzaam verwarmen zonder aardgas? Er zijn verschillende strategieën om huizen en gebouwen te verwarmen zonder daarbij gebruik te maken van aardgas. Bijvoorbeeld door een warmtepomp, een warmtenet of door het gebruik van duurzame gassen in ons gasnet. Dat ligt er maar net aan wat technisch kan, financieel haalbaar is en wat inwoners willen. Op een zogeheten ‘WAT-kaart’ laten we voor de hele gemeente zien wat op dit moment de mogelijke warmteoplossingen zijn om gebouwen duurzaam te verwarmen. Dit wordt beschreven in het onderdeel oplossingen. • Wat is onze visie voor een aardgasvrije gebouwde omgeving in Berkelland? Het traject richting aardgasvrije gebouwen kan per wijk, huis, gebouw, kantoor, fabriek of appartement verschillen. In een aantal gebieden zijn voor 2030 al gerichte stappen richting aardgasvrij te zetten, zoals nader onderzoek naar een warmtenet. In andere gebieden is nog niet duidelijk wat de beste alternatieve oplossing is voor aardgas, maar gaat het vooral om stappen die bij elk alternatief de moeite waard zijn: de zogenaamde ‘geen spijt maatregelen’. Denk aan het besparen van energie en het isoleren van de woning.

Door een strategie op te stellen wordt duidelijk welke stappen er voor welk gebied aankomende jaren mogelijk zijn om naar een aardgasvrije gebouwde omgeving toe te ontwikkelen. Dit wordt beschreven in het onderdeel visie. Vervolg Het is belangrijk om goed voor ogen te houden dat er in Transitievisie Warmte nog geen keuzes gemaakt worden voor een definitieve warmteoplossing. Het is nadrukkelijk een visie en nog geen uitvoeringsplan. Het opstellen van warmteuitvoeringsplannen (WUP’s) is een logische vervolgstap, waarin er dieper op de kansen, (on)mogelijkheden en eigenschappen van een wijk of buurt wordt ingegaan. Zowel technisch, als economisch én maatschappelijk. De Transitievisie Warmte brengt focus en richting aan, zodat we gezamenlijk de juiste dingen op het juiste moment kunnen doen op weg naar een duurzaam verwarmd Berkelland.

ACHTERGROND

|

5

Figuur 1 Van TVW naar ontwikkeling en realisatie

In het kort: de totstandkoming

Figuur 2: Overzicht van het doorlopen proces om te komen tot Transitievisie Warmte Berkelland

In mei 2021 zijn we gestart met het opstellen van deze Transitievisie Warmte. Uiteindelijk stelt onze gemeenteraad de Transitievisie Warmte eind 2021 vast. In bovenstaande afbeelding is te zien welk proces is doorlopen, en nog doorlopen moet worden om als gemeente Berkelland tot de Transitievisie Warmte te komen. Een belangrijk onderdeel van het doorlopen proces zijn de werksessies met professionele stakeholders en inwoners. In een tweetal werksessies zijn de eerste bevindingen getoetst. De input van de professionele stakeholders en inwoners is betrokken bij de verdere uitwerking van de Transitievisie Warmte.

Warmteatlas Achterhoek De basis voor deze transitievisie warmte is de Warmteatlas Achterhoek en rapportage die bureau Over Morgen voor de Achterhoek heeft gemaakt (2020). Deze studie bevat een analyse op het gebied van technisch-financiële en sociaal-economische aspecten en lokale omstandigheden. Hiermee komen per buurt de meest kansrijke oplossingen naar voren. Door middel van een multi-criteria analyse is een buurtvolgorde gemaakt. Deze Warmteatlas Achterhoek is alleen voor intern gebruik beschikbaar.

6

|

ACHTERGROND

De Transitievisie Warmte als vertrekpunt De warmtetransitie is een complex proces waarbij veel komt kijken, in bijna 30 jaar moet er veel gebeuren. De Transitievisie Warmte is een eerste stap om te onderzoeken hoe we ons doel kunnen bereiken. Technieken, maar ook wet- en regelgeving zijn volop in ontwikkeling. De Transitievisie Warmte wordt daarom iedere vijf jaar geactualiseerd. Met deze eerste versie (2021) gaan we aan de slag met de eerste stappen. In de volgende versie (2026) worden de nieuwste inzichten en ontwikkelingen van dat moment meegenomen. De komende jaren werken we samen met inwoners en stakeholders de Transitievisie Warmte verder uit. Dit doen we via participatiesessies, verdiepende onderzoeken en het opstellen van uitvoeringsplannen, waarin we duurzame warmteoplossingen concreet maken voor onze bewoners. Dat betekent niet dat we tot die tijd kunnen afwachten. De eerste stappen werken we uit in onze visie.

ACHTERGROND

|

7

ONZE GEMEENTE Gebouwen in Berkelland De circa 44.000 inwoners van onze gemeente wonen samen in ruim 19.500 woningen. In onze huizen is aardgas momenteel – net als in heel Nederland – nog steeds de voornaamste bron voor verwarming, koken en warm water. 73% van onze woningen is gebouwd voor 1992 (zie afbeelding 2). 25% tussen 1992 en 2006 en 2% van de woningen in de gemeente Berkelland dateert van na 2006. 77% van de totale woningvoorraad is in particulier bezit en een 23% in corporatiebezit. Prowonen is de grootste huurcoöperatie van de gemeente Berkelland. 0,3% van de woningen in de gemeente Berkelland heeft geen gasaansluiting en worden volledig elektrisch verwarmd (all-electric).

Verdeling bouwperiode 0

1.000

2.000

3.000

4.000 5.… A t/m A++

1945

2.233

B

1.883

1946 t/m 1964 C 1965 t/m 1974

2.647

D

1975 t/m 1991

1992 t/m 2005

918

E

378

F

293

G

421

2006 en later 0

Particulier bezit

Corporatiebezit

Figuur 3: Verdeling bouwperiode woningen Berkelland. Bron: wijkpaspoort VNG.

1.000

|

ONZE GEMEENTE

3.000

2020

Figuur 4: Geldige energielabels van woningen in de gemeente Berkelland (niet elke woning heeft een geldig of geregistreerd energielabel). Bron: klimaatmonitor

Naast de woningen dient ook de utiliteitsbouw in Berkelland aardgasvrij te worden. Het gaat hierbij om de volgende gebouwen:

8

2.000

Figuur 5: Utiliteitsbouw in Berkelland

Warmtevraag in Berkelland In de gemeente Berkelland is het totale energieverbruik voor warmte ongeveer 3.336 TeraJoule (TJ). Het grootste deel daarvan komt uit aardgas en in mindere mate van biomassa. Het totale aardgasgebruik van woningen is ongeveer 864 TJ (27,3 miljoen m3 aardgas), gemiddeld 49 TJ per woning (1.550 m3 gas). Het gasverbruik van bedrijven en instellingen is 1.218 TJ (38,5 m3 miljoen aardgas). In de gemeente wordt ook al hernieuwbare warmte gebruikt (1.161 TJ), dit komt bijna allemaal uit biomassa. Deze cijfers zijn zichtbaar in de klimaatmonitor van de Rijksoverheid.

Figuur 6: Verdeling warmtevraag over de buurten in gemeente Berkelland in GJ, hoe donkerder de buurt, hoe hoger de warmtevraag.

ONZE GEMEENTE

|

9

Wat vinden we belangrijk? De Transitievisie Warmte hebben wij op basis van onderstaande uitgangspunten opgesteld. • Sluit aan bij de lokale situatie en houd rekening met de actualiteit De TVW moet, in samenhang met de potentie van energiebesparing, een objectief inzicht geven in de (on)mogelijkheden om de overgang mogelijk te maken naar een aardgasvrije bebouwde omgeving in de gemeente Berkelland. Daarbij gaat het vanzelfsprekend om de kernen én het buitengebied. De TVW moet daarnaast de wijkgerichte aanpak in Neede en de verkenning naar de (on)mogelijkheden van een warmtenet in Borculo, als actuele ontwikkelingen, een passende plek geven. • We wijzen geen wijken aan die op korte termijn worden afgekoppeld van het aardgas Wij kiezen er op voorhand niet voor om één of meerdere wijken aan te wijzen die op korte termijn worden afgekoppeld van het aardgas, maar sluiten eventuele afkoppeling ook niet uit. Natuurlijke momenten die ontstaan als gevolg van (een opeenstapeling van) activiteiten van bijvoorbeeld netbeheerder, woningcorporatie, werken in de openbare ruimte (riolering/straatwerk) of door initiatieven van derden (zoals buurtaanpak van Agem Energieloket) kunnen maken dat wel op kortere termijn wordt afgekoppeld van het aardgas of de voorbereiding daarop plaatsvindt.

• Bied eigenaren van woningen en niet-woningen een handelingsperspectief De TVW moet eigenaren van woningen en niet-woningen inzicht bieden in wat de warmtetransitie naar verwachting voor hen kan gaan betekenen (en waarom). Zodat zij dit kunnen betrekken bij het maken van keuzes voor de korte en langere termijn. Bijvoorbeeld als het gaat om het doen van investeringen die gericht zijn op energiebesparing/opwekking of vervanging van technische installaties. • Houd de TVW overzichtelijk en begrijpelijk Voor het opstellen van de TVW wordt de nodige (technische) informatie gebruikt. De inhoud (en totstandkoming) van de TVW moet voor inwoners, ondernemers en organisaties tegelijkertijd wel begrijpelijk zijn en helpend aan de bewustwording over de warmtetransitie. Dit betekent ook dat de TVW als een ‘in-éénoogopslag’-versie gebruikt moet kunnen worden. Daarnaast moet duidelijk zijn dat de TVW alleen de (on)mogelijkheden in beeld brengt om de bebouwde omgeving aardgasvrij te maken. Hoe de warmtevoorziening er in de toekomst (zonder aardgas) daadwerkelijk uitziet, wordt later bepaald. In dit verband moet ook duidelijk blijken hoe de TVW zich verhoudt tot de Wijkuitvoeringsplannen (WUP’s) die volgen op de TVW.

• Besteed aandacht aan organisatievormen De TVW bevat een opsomming van mogelijke organisatievormen (publiek/privaat) of governance modellen voor collectieve voorzieningen, zoals een warmtenet. Het gaat daarbij ook om inzicht in principes of uitgangpunten die voor de gemeente leidend kunnen zijn als het gaat om collectieve voorzieningen. Deze principes/uitgangspunten zijn bedoeld om in concrete gevallen een afweging te kunnen maken of en op welke manier wordt meegewerkt.

Wat doen we in de gemeente Berkelland al? In Berkelland beginnen wij zeker niet helemaal ‘op 0’. Deze Transitievisie Warmte is onderdeel van een langer lopend proces. • De gemeente Berkelland heeft meegewerkt aan het opstellen van een Warmteatlas Achterhoek voor de regio Achterhoek. • Er is een Regionale Structuur Warmte (RSW). In de RSW wordt ingegaan op de regionale warmtevraag, de warmtebronnen, de benodigde infrastructuur, de afstemming en de bovenlokale kansen en uitdagingen op het gebied van warmtetransitie. • Daarnaast legt de gemeente Berkelland in beleid sterk de focus op individuele energiebesparing. Hierin voorziet ons energieuitvoeringsprogramma al sinds 2015. Daarvoor wordt o.a. samengewerkt met het Agem Energieloket en worden leningen en subsidies verstrekt. • Op dit moment worden de mogelijkheden voor een warmtenet in Borculo verkend. • In de kern Neede wordt gewerkt aan een integrale wijkaanpak. Deze is gericht op zowel de transformatie van de bestaande woningvoorraad (verduurzaming, levensloopbestendig) als het toekomstbestendig (klimaat) maken van de betreffende wijk. De focus ligt op de het verbeteren van de openbare ruimte, verduurzamen van woningen en sociale wijkontwikkeling.

10

|

ONZE GEMEENTE

• Gemeente Berkelland heeft op 18 mei 2021 besloten de eigen doelstelling voor energieneutraliteit in de gebouwde omgeving van de Gemeente Berkelland in 2030 te laten varen en aan te sluiten bij de ambities en opgaven uit het nationale klimaatakkoord. Dit betekent we ons richten op de landelijke opgave om in 2030 49% minder CO2 uitstoot te stoten over alle sectoren.

ONZE GEMEENTE

|

11

OPLOSSINGEN Energiebesparing Voordat we over gaan op duurzame bronnen gaan we eerst energie besparen, hier zijn we sinds 2015 al mee bezig via het energieuitvoeringsprogramma. Door de gebouwen te isoleren hebben we minder duurzame energie nodig. De hoeveelheid warmte die dan nog nodig is moet duurzaam ingevuld worden, dus met warmtebronnen die geen of weinig CO2 uitstoten. Hoe goed een gebouw geïsoleerd is, bepaalt welke duurzame oplossingen gebruikt kunnen worden. De potentiële energiebesparing in Berkelland verschilt per buurt. Afhankelijk van de type gebouwen en de genomen maatregelen is het mogelijk om nog meer of minder energie te besparen. Onderstaande tabel laat de situatie zien voor het landelijke gebied en de vier verschillende kernen in Berkelland. Tabel 1: Energiebesparing

Aantal woningen

Goed geisoleerde woningen (aantal)

Goed geisoleerde woningen (%)

Potentiele energiebesparing (GJ/jaar)

Potentiele energiebesparing (%)

Landelijk gebied

5.573

1.286

23%

94.060

21.9%

Neede

3.706

2.406

65%

33.712

21,4%

Borculo

3.341

1496

45%

24.017

18,7%

Eibergen

4.425

1547

35%

35.319

20,5%

Ruurlo

2.691

1.428

53%

20.227

17,6%

Uitleg: Onder goed geïsoleerde gebouwen worden gebouwen met schillabel B of hoger verstaan. Het aantal woningen met een energielabel B of hoger is gebaseerd op de geregistreerde energielabels. Niet voor elk gebouw is een energielabel geregistreerd. De missende labels zijn aangevuld door een inschatting van het energielabel op basis van bouwjaar en woningtype. De potentiële energiebesparing is gemodelleerd op basis van geen-spijt maatregelen. In het gebruikte model zijn deze op basis van woningtype, bouwjaar en energielabel vastgesteld. Het betreft dus een inschatting van de potentiële energiebesparing. Overige gebouwen (utiliteitsbouw) Bij andere gebouwen kan natuurlijk ook energie bespaart worden. Hoeveel dit precies is is in het kader van de TVW niet in beeld gebracht. In het klimaatakkoord is het doel vastgelegd om in 2030 de CO2-uitstoot van utiliteitsbouw met 50% te verminderen (1 Mton reductie). Het gaat hierbij dan om CO2 uit warmte en elektriciteit. Om dit te bereiken zijn er al verschillende instrumenten, zo moet elk kantoor in 2023 minsten energielabel C hebben en bedrijven zijn verplicht tot energiebesparing door middel van de Erkende Maatregelenlijst energiebesparing, zie ook het visiedeel over energiebesparing.

12

|

OPLOSSINGEN

Warmteopties als alternatief voor aardgas Naast het besparen van energie zal Berkelland moeten overstappen op alternatieven voor aardgas. Welke oplossingen in onze gemeente kansrijk zijn, ziet u op onderstaande kaart. We maken nu nog geen keuzes, maar geven wel een beeld van hoe het zou kunnen worden, met de kennis van nu en de huidige stand van de techniek. Deze kaart noemen wij de ‘WAT-kaart’. Per buurt kunt u hierop zien wat de meest kansrijke oplossing (ook met het oog op de kosten) is. We hebben Berkeland verdeeld in: • De kernen (collectief en individueel mogelijk) In Ruurlo, Borculo en Eibergen zou een collectieve oplossing mogelijk zijn. Dit komt omdat er in deze kernen potentie is voor een warmtebron en een geclusterde warmtevraag is. Hierdoor liggen de maatschappelijke kosten en kansen voor collectieve en individuele oplossingen dicht bij elkaar. Zowel een warmtenet zou een optie kunnen zijn, als volledige focus op individuele oplossingen. In Borculo loopt al een verkennende studie naar een warmtenet. Dit wordt gedaan vanuit een consortium van FrieslandCampina, Twence, Ennatuurlijk en Stichting Kiemt. Gezamenlijk onderzoeken zij de haalbaarheid van een warmtenet in Borculo op restwarmte van de productielocatie van FrieslandCampina. Voor de potentie in Ruurlo en Eibergen voeren wij in 2022 een eerste haalbaarheidsonderzoek uit.

In Neede is geen warmtebron die een groot deel van de woningen van warmte kan voorzien. Kleinschalige collectieve oplossingen op bijvoorbeeld zonthermie zouden wel een mogelijkheid kunnen zijn. • Het buitengebied In dit gebied staan de woningen verder van elkaar en is de warmtevraag per km2 lager. Om deze reden is de potentie voor een grootschalige collectieve oplossing laag. Hier vormen de individuele oplossingen de meest kansrijke oplossingen (op basis van de kosten). In het buitengebied zijn kleinere clusters met gebouwen, waar kleinschalige collectieve oplossingen mogelijk zouden kunnen zijn. Bijvoorbeeld een straat of hofje waar één warmtevoorziening voor gerealiseerd wordt.

OPLOSSINGEN

|

13

Om de WAT-kaart goed te begrijpen is het belangrijk om het volgende in het achterhoofd te houden: 1. Deze kaart is geen definitief eindbeeld, maar een begin. Er worden nu nog geen definitieve keuzes gemaakt voor een bepaalde groene, duurzame warmteoplossing; 2. De WAT-kaart betekent niet dat we altijd per wijk aan de slag gaan met de warmtetransitie. Soms kan het handiger zijn om per buurt of per straat, of misschien wel met meerdere wijken tegelijk aan de slag te gaan. 3. De transitievisie warmte richt zich op de gebouwde omgeving. Dit zijn gebouwen zoals woningen en kantoren. Bedrijven worden meegenomen in de transitievisie warmte. Echter, de warmtevraag van bedrijven is complex, omdat er soms ook warmte nodig is voor (industriële) processen. Deze (industriële) processen zijn niet meegenomen in de Transitievisie Warmte. Hiervoor is maatwerk nodig. De oplossingsrichtingen op de kaart hoeven dus niet te gelden voor specifieke bedrijven. In de WAT-kaart komt informatie uit verschillende bronnen samen: landelijke en lokale gegevens van de gemeente, netbeheerder, woningcorporatie, waterschap en andere betrokkenen. De WAT-kaart laat zien welke duurzame warmteoplossingen het meest kansrijk zijn. Dit is bepaald aan de hand van de analyse van Over Morgen. Deze vergelijkt twee modellen: de startanalyse en de analyse van Over Morgen zelf.

De startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gaat uit van ‘maatschappelijke kosten’. Met maatschappelijke kosten bedoelen we de kosten voor de maatschappij als geheel. Dit is dus een optelsom van allerlei aspecten, zoals het benutten van de warmtebron, het aanleggen of aanpassen van de benodigde infrastructuur en de kosten om de warmte in een woning te gebruiken. De huidige analyse is gebaseerd op de oplossingen die de laagste maatschappelijke kosten met zich meebrengen: warmteoplossingen die voor de maatschappij als geheel (dus overheden, organisaties en inwoners samen) het voordeligst zijn. Maatschappelijke kosten worden ook wel ‘nationale kosten’ genoemd. Het model van Over Morgen gaat uit van de wijk- en woningkenmerken. De keuze voor de warmte-optie is afhankelijk van de mate van isolatie, aanwezigheid van warmtebronnen in de omgeving, kosten en noodzaak voor nieuwe of vervanging van de bestaande infrastructuur. Bij kosten worden hier ook maatschappelijke kosten bedoeld, omdat in dit stadium nog geen onderverdeling te maken is.

14

|

OPLOSSINGEN

WAT-kaart

WAT-kaart Berkelland met kansrijke warmteoplossingen

Uitwerking interactieve WAT-kaart Gebied

Duurzame eindoplossing

Wat kunt u al doen?

Om uw woning geschikt te maken voor een (hybride)warmtepomp is het belangrijk dat deze goed geïsoleerd is. U kunt uw vloer, muur en dak isoleren en HR-glas plaatsen. De kosten van deze maatregelen heeft u over een aantal Een individuele oplossing in de vorm van een all-electric jaren weer terug verdiend. Uw energierekening zal meteen warmtepomp voor woningen die momenteel schillabel B of beter Landelijk gebied en omlaag gaan. Wanneer u gaat verbouwen kunt u overwegen hebben. Een andere optie is een hybride warmtepomp met Neede om vloerverwarming aan te leggen en het dak nóg verder te hernieuwbaar gas voor relatief oudere woningen die momenteel Warmtepomp, isoleren. schillabel D of beter hebben. Het gaat dan om woningen waarbij hybride warmtepomp Als uw gasketel aan vervanging toe is kunt u deze vervangen het te duur of niet mogelijk is om tot schillabel B te isoleren. of kleinschalige voor een hybride warmtepomp met een gasketel op aardgas. Gebouwen die minder geschikt zijn voor individuele oplossingen of collectieve Hiermee kunt u flink besparen op uw aardgasverbruik en waar kansen liggen om een kleinschalige collectieve oplossing te oplossingen energierekening zonder dat verregaande isolatie al nodig is realiseren zullen worden bijgestaan door de gemeente om dit zoals bij een volledig elektrische warmtepomp. verder te onderzoeken.

Samen met uw buren kunt u een kleinschalige collectieve oplossing initiëren. De gemeente biedt hierbij hulp en ondersteuning. Voor meer informatie en onafhankelijk advies kunt u terecht bij Agem energieloket.

OPLOSSINGEN

|

15

Een combinatie van individuele oplossingen en één of meerdere U kunt uw vloer, muur en dak isoleren en HR-glas plaatsen. warmtenetten. Om te bepalen welke woningen aangesloten kunnen De kosten van deze maatregelen heeft u over een aantal worden aan een warmtenet is maatwerk nodig en zal in 2022 jaren weer terug verdiend. Uw energierekening zal meteen verder onderzoek worden gedaan. U wordt nog door de gemeente omlaag gaan. geïnformeerd over het onderzoek. Als uw gasketel vervangen moet worden kunt u een gasketel Eibergen Indien een warmtenet niet haalbaar blijkt zal moeten worden of hybride warmtepomp met een zogenaamde "gas los" of Warmtenet, overgestapt op individuele oplossingen. Hierbij gaat het "gasloos"garantie kopen of huren. Hiermee wordt de ketel warmtepomp of bijvoorbeeld om een all-electric warmtepomp voor woningen die kosteloos verwijderd en krijgt u een vergoeding wanneer u uw hybride warmtepomp momenteel schillabel B of beter hebben. Een andere optie is een ketel gekocht heeft. Dit is verstandig wanneer het nog hybride warmtepomp met hernieuwbaar gas voor relatief oudere onzeker is of u in de toekomst op een warmtenet aangesloten woningen die momenteel schillabel D of beter hebben. Het gaat wordt. dan om woningen waarbij het te duur of niet mogelijk is om tot Voor meer informatie en onafhankelijk advies kunt u terecht schillabel B te isoleren.

bij Agem energieloket. Een combinatie van individuele oplossingen en één of meerdere U kunt uw vloer, muur en dak isoleren en HR-glas plaatsen. warmtenetten. Om te bepalen welke woningen aangesloten kunnen De kosten van deze maatregelen heeft u over een aantal worden aan een warmtenet is maatwerk nodig. In 2021 is hier een jaren weer terug verdiend. Uw energierekening zal meteen onderzoek gestart om de haalbaarheid van een warmtenet in omlaag gaan. Borculo te verkennen. U wordt nog door de gemeente Als uw gasketel vervangen moet worden kunt u een gasketel Borculo geïnformeerd over het onderzoek. of hybride warmtepomp met een zogenaamde "gas los" of Warmtenet, Indien een warmtenet niet haalbaar blijkt zal moeten worden "gasloos"garantie kopen of huren. Hiermee wordt de ketel warmtepomp of overgestapt op individuele oplossingen. Hierbij gaat het kosteloos verwijderd en krijgt u een vergoeding wanneer u uw hybride warmtepomp bijvoorbeeld om een all-electric warmtepomp voor woningen die ketel gekocht heeft. Dit is verstandig wanneer het nog momenteel schillabel B of beter hebben. Een andere optie is een onzeker is of u in de toekomst op een warmtenet aangesloten hybride warmtepomp met hernieuwbaar gas voor relatief oudere wordt. woningen die momenteel schillabel D of beter hebben.

Het gaat Voor meer informatie en onafhankelijk advies kunt u terecht dan om woningen waarbij het te duur of niet mogelijk is om tot bij Agem energieloket. schillabel B te isoleren. U kunt uw vloer, muur en dak isoleren en HR-glas plaatsen. Een combinatie van individuele oplossingen en één of meerdere De kosten van deze maatregelen heeft u over een aantal warmtenetten. Om te bepalen welke woningen aangesloten kunnen jaren weer terug verdiend. Uw energierekening zal meteen worden aan een warmtenet is maatwerk nodig en zal in 2022 omlaag gaan. verder onderzoek worden gedaan. U wordt nog door de gemeente Als uw gasketel vervangen moet worden kunt u een gasketel Ruurlo geïnformeerd over het onderzoek. of hybride warmtepomp met een zogenaamde "gas los" of Warmtenet, Indien een warmtenet niet haalbaar blijkt zal moeten worden "gasloos"garantie kopen of huren. Hiermee wordt de ketel warmtepomp of overgestapt op individuele oplossingen. Hierbij gaat het om een kosteloos verwijderd en krijgt u een vergoeding wanneer u uw hybride warmtepomp all-electric warmtepomp voor woningen die momenteel schillabel B ketel gekocht heeft. Dit is verstandig wanneer het nog of beter hebben. Een andere optie is een hybride warmtepomp met onzeker is of u in de toekomst op een warmtenet aangesloten hernieuwbaar gas voor relatief oudere woningen die momenteel wordt. schillabel D of beter hebben.

Het gaat dan om woningen waarbij Voor meer informatie en onafhankelijk advies kunt u terecht het te duur of niet mogelijk is om tot schillabel B te isoleren. bij Agem energieloket. Bovenstaande tekst staan online verwerkt in de interactieve WAT-kaart.

16

|

OPLOSSINGEN

Welke duurzame warmteoplossingen zijn er? Er zijn verschillende mogelijkheden om op een duurzame manier onze gebouwen te verwarmen. Een individuele oplossing betekent dat er per gebouw een aparte oplossing komt. Elke gebouweigenaar kan deze zelf installeren. Andere oplossingen – zoals een warmtenet – zijn collectief. Daar wordt een warmtebron gedeeld met de hele straat, wijk of dorp. In Verdieping: hoe werken de duurzame warmteoplossingen? kunt u uitgebreide informatie vinden over de verschillende oplossingen. Onder Welke duurzame warmteoplossingen zijn er? vindt u een beknopte samenvatting voor de warmteoplossingen relevant voor Berkelland.

Figuur 8: Warmteoplossingen

OPLOSSINGEN

|

17

All-electric (individueel) Dit betekent dat er voor het verwarmen alleen elektriciteit wordt gebruikt. In de meeste gevallen wordt hiervoor een warmtepomp geplaatst. Een elektrische warmtepomp haalt warmte uit de bodem of buitenlucht en gebruikt deze warmte om het gebouw te verwarmen, de meeste warmtepompen kunnen ook koelen. Een warmtepomp levert lage temperatuur warmte. Dit is warmte tussen de 35 en 55 graden. Daarom is het belangrijk om bij een woning waar een warmtepomp wordt geplaatst, de woning zeer goed te isoleren tot minimaal schillabel B. Een schillabel is het energielabel van een gebouw zonder maatregelen voor het opwekken van duurzame energie, bijvoorbeeld via zonnepanelen. Een nadeel van all-electric en de bijbehorende isolatiemaatregelen, is dat isoleren tot label B voor oudere gebouwen soms erg kostbaar kan zijn. Een andere uitdaging die komt kijken bij een all-electric oplossing heeft te maken met het elektriciteitsnet. Wanneer veel woningen gebruik maken van een warmtepomp, gebruiken deze woningen ook meer elektriciteit. Hier is het huidige elektriciteitsnet niet altijd op berekend. Als iedereen in een buurt inzet op deze individuele warmteoplossing, moet in veel gevallen het elektriciteitsnetwerk verzwaard worden. Het aanpassen van het elektriciteitsnet is kostbaar en duurt meerdere jaren.

Hernieuwbaar gas (individueel) Bij hernieuwbaar gas wordt aardgas vervangen door een ander soort gas, bijvoorbeeld waterstof of een biogas (bijvoorbeeld geproduceerd door middel van het vergisten van biomassa). Gebouwen worden dan nog steeds verwarmd via een CV-ketel die is aangesloten op een gasnet. Echter, gaat er nu geen aardgas meer door het gasnet maar in plaats daarvan een hernieuwbaar gas. Bij waterstof of biogas zal uw CV-ketel aangepast of vervangen moeten worden, bij groen gas hoeft dit niet. Het nadeel van hernieuwbaar gas als oplossing is dat er op dit moment niet genoeg van is om heel Nederland mee te verwarmen. Er zullen dus keuzes moeten worden gemaakt welke buurten in Nederland wel op hernieuwbaar gas kunnen worden aangesloten, en welke niet. Momenteel houdt de landelijke overheid de lijn aan om hernieuwbaar gas alleen te gebruiken voor wijken waar (volledige) isolatie niet mogelijk is, zoals oude binnensteden. Daarnaast ligt de prioriteit voor het gebruik van het schaarse hernieuwbaar gas bij elektriciteitsopwek, vervoer en industrie.

Waterstof Bij de verbranding van waterstof komt helemaal geen CO2 vrij. Bij het maken van waterstof momenteel nog wel. In de toekomst zal dit grotendeels anders zijn, wanneer overschotten van duurzame elektriciteit omgezet kunnen worden in waterstof. Hiervoor is dus wel veel elektriciteit nodig.

18

|

OPLOSSINGEN

Groengas/biogas Biogas wordt gemaakt door vergisting van organisch materiaal, bijvoorbeeld afval, slib, mest of tuinafval. Biogas dat naar aardgaskwaliteit opgewerkt wordt heet groengas. In deze TVW wordt groengas als mogelijke duurzame oplossing benoemd. Dit omdat biomassa in tegenstelling tot aardgas niet op raakt en dus hernieuwbaar is. Echter is niet iedereen het eens dat groengas een duurzame oplossing is. Er komt namelijk nog steeds CO2 vrij. De benodigde biomassa kan weer opnieuw worden aangeplant en neemt CO2 op tijdens de groei. Voor meer informatie kijk op de website van milieucentraal.nl

Hybride oplossing (individueel) Bij een hybride oplossing wordt gebruik gemaakt van zowel elektriciteit (door middel van een warmtepomp) als gas (CV-ketel) voor het verwarmen van gebouwen. Wanneer er nog aardgas door het gasnet gaat is deze oplossing dus niet volledig duurzaam. Maar zelfs dan wordt er al veel minder CO2 uitgestoten dan met een reguliere CV-ketel. Na verloop van tijd kan het aardgas mogelijk worden vervangen door hernieuwbaar gas. Extra isoleren is verstandig bij deze oplossing, maar dit hoeft niet zo vergaand als bij de all-electric oplossing.

Andere duurzame oplossing Hoewel bovengenoemde oplossingen de meest gangbare individuele oplossingen zijn, bestaan er ook minder conventionele opties: Zonthermie Bij zonthermie worden zonnecollectoren gebruikt om energie om te zetten in warmte. Zeker voor gemeenten met kleinere kernen en veel buitengebied is zonthermie een mogelijkheid. Zonthermie kan echter wel concurreren met de zoekgebieden voor de opwek van duurzame elektriciteit middels zonnepanelen. Tevens geldt ook voor zonthermie dat voor het gebruik van deze warmtetechnologie een opslagsysteem noodzakelijk is, bijvoorbeeld om de warmte tijdens de winter op te slaan. Dit is kostbaar. Hoog rendement houtstook Over het algemeen wordt biomassa niet als duurzame energiebron gezien. Voor vrijstaande gebouwen in het buitengebied die hun eigen hout stoken zou dit een passende oplossing kunnen zijn. Voorwaarde hierbij is wel dat het duurzaam hout van eigen erf is, dat het op hoog rendement wordt gestookt en het tot zeer weinig luchtvervuiling en hinder leidt.

Collectief warmtenet Grootschalige collectieve systemen Bij collectieve oplossingen worden meerdere gebouwen op dezelfde bron aangesloten door middel van een warmtenet. Om een warmtenet rendabel te maken is het nodig dat een groot aantal gebouwen in een bepaald gebied worden aangesloten. Voldoende schaalgrootte is een voorwaarde om de investering terug te kunnen verdienen. Voor een warmtenet kan een grote bron gebruikt worden, zoals geothermie (aardwarmte uit de diepe ondergrond), restwarmte of aquathermie. In de gemeente Berkelland is een lage potentie voor geothermie, onder andere dooreen geologische breuklijn in de diepe ondergrond. Andere bronnen voor het warmtenet laten meer potentie zien. Bijvoorbeeld restwarmte van een fabriek of warmte uit oppervlaktewater (aquathermie), zoals de Berkel. Om warmtebronnen op een lage temperatuur (zoals de Berkel) te benutten, is een warmtepomp nodig voor de verhoging van de temperatuur. Hiervoor is extra elektriciteit nodig. Kleinschalige collectieve systemen Bij een collectieve oplossing gaan we er over het algemeen van uit dat een groot aantal woningen en/of bedrijven in één keer aangesloten kan worden op een warmtebron. Kleinschalige collectieve systemen zijn echter ook mogelijk. Clusters in het buitengebied zouden door middel van zonthermie of TEO een ‘klein’ collectief systeem kunnen aanleggen.

Een dergelijk zonthermie-systeem bestaat uit zonnecollectoren en een warmteopslag. De opslag is bijvoorbeeld een ingegraven buffer of een WKO-bron. Dit soort systemen zijn in Nederland nog niet veel toegepast en eerste inventarisaties laten zien dat het financieel moeilijk rond te krijgen is. Als pilot kan het echter interessant zijn.

OPLOSSINGEN

|

19

Keuze voor een optimale warmteoplossing Welke oplossing het meest aantrekkelijk is, is per gebied en soms zelfs per gebouw anders. Het hangt af van: • • • • • •

De beschikbaarheid van warmtebronnen in de omgeving; Het type gebouw; De gebouwdichtheid; De geschiktheid van het elektriciteitsnetwerk en/of gasnetwerk; Het huidige energielabel van het gebouw en de mogelijkheden om het energielabel te verbeteren; De beschikbare duurzame warmteoplossingen – de technieken – en de kosten daarvan.

Tot slot hangt de keuze voor een duurzame warmteoplossing natuurlijk ook sterk af van de wensen en eigen initiatieven van onze inwoners, eigenaren van gebouwen en andere betrokkenen. Omdat dit voor iedereen anders is, is het belangrijk om hier met elkaar over in gesprek te gaan en te blijven. Dit doen we in de uitvoeringsplannen die uiteindelijk per gebied worden opgesteld.

Kanttekeningen bij keuzes voor duurzame warmteoplossingen We proberen dubbele infrastructuur zoveel mogelijk te vermijden. We willen voorkomen dat er in één gebied een warmtenetwerk komt, terwijl tegelijkertijd veel gebouweigenaren overstappen op elektrische warmtepompen. Ook de situatie waarin de meeste mensen overgestapt zijn op bijvoorbeeld warmtepompen, terwijl een paar gebouwen nog op het aardgas blijven, willen we voorkomen. Er moet dan een groot (gas)netwerk beheerd worden voor een kleine groep gebruikers. Dat zou de warmtetransitie uiteindelijk onnodig duur maken. Verder vragen een aantal duurzame warmteoplossingen om extra elektriciteit, zoals individuele warmtepompen en een warmtenet met lage temperatuur warmtebronnen. Het elektriciteitsnetwerk moet dit wel aankunnen. In Berkelland is in de kernen genoeg capaciteit, maar in het buitengebied wordt het een uitdaging als veel gebouwen overstappen op individuele warmtepompen. Er is dan netverzwaring nodig of een slimme combinatie met energieopslag. Dit is duur en kost tijd om aan te passen. Ook technici zijn op dit moment beperkt beschikbaar. Bij het kiezen van de meest geschikte warmteoplossing speelt de netcapaciteit daarom een belangrijke rol. Dit vraagt om nauwe afstemming met netbeheerder (Liander) Ook de ruimtelijke inpassing van nieuwe infrastructuur, zoals een warmtenet, is uitdagend.

Verzwaring van elektriciteitsnetten, plaatsing van warmtenetten, WKO-systemen en geothermie zorgen voor meer infrastructuur in de bodem. Niet overal zal voldoende ruimte zijn voor netuitbreidingen of nieuwe, ondergrondse infrastructuur. Warmtenetten nemen bijvoorbeeld relatief veel ruimte in beslag, terwijl er ook nog kabels en leidingen lopen voor onder andere communicatie (internet, telefoon, televisie), drinkwater, elektriciteit, (groen) gas en riolering. Als deze kabels en leidingen verplaatst moeten worden, nemen de maatschappelijke kosten voor de aardgasvrije warmteoplossing vanzelfsprekend toe. Het is daarom essentieel dat de totale maatschappelijke kosten-baten in beeld worden gebracht voor er een definitief besluit wordt genomen. Ook dit vraagt weer om nauwe afstemming met bijvoorbeeld de netbeheerder en het waterbedrijf. Tot slot is er in Nederland onvoldoende groen gas of waterstof beschikbaar om de totale aardgasvraag te vervangen. Er is simpelweg niet genoeg organisch restmateriaal (voor groen gasproductie) of duurzame elektriciteit (voor het maken van waterstof) beschikbaar. Het is nog niet bekend of hernieuwbare gassen in de toekomst beschikbaar komen in Berkelland en of onze gebouwen hier dan gebruik van kunnen maken. Wel staat vast dat als deze gassen er komen, we hier zuinig mee om moeten gaan.

Dit betekent dat het eerder voor de hand ligt om het beschikbaar te stellen aan de energie-intensieve industrie of (zwaar) vervoer, dan voor het verwarmen van gebouwen.

20

|

OPLOSSINGEN

VISIE Landelijk is het doel gesteld om in 2030 49% CO2-reductie te realiseren. Dit is een flinke opgave. Deze Transitievisie Warmte beschrijft onze visie met hoe we als Berkeland gaan bijdragen aan de landelijke opgave. Gemeente Berkelland wil de warmtetransitie realistisch, haalbaar en betaalbaar houden voor iedereen. We willen duidelijkheid geven aan onze inwoners, maar ook eerlijk zijn dat we nog niet alle oplossingen hebben. We willen acties stimuleren, zonder mensen te dwingen. We gaan dus uit van de bereidheid van inwoners om op natuurlijke momenten een duurzame keuze te maken. De gemeente gaat actie ondernemen, maar rekent ook op initiatief uit de samenleving. Actie nemen op vier sporen Onze aanpak steunt op vier sporen van actie, zoals hieronder weergegeven. Met deze aanpak streven wij ernaar 20% minder aardgas te verbruiken in 2030. Aan elk spoor is een meetbaar subdoel gekoppeld. Deze is gelinkt aan een eerste stap. Per spoor wordt het doel, de acties en onderbouwing beschreven. 1. Energiebesparing is de belangrijkste eerste stap in onze aanpak. Eerst warmtegebruik verminderen, dan pas over op duurzame bronnen. Hier ligt momenteel onze focus al op en dit zetten we onverminderd voort. 2.

Voor de collectieve oplossingen willen we de haalbaarheid van warmtenetten in Borculo, Eibergen en Ruurlo onderzoeken in 2022, zodat we snel duidelijkheid kunnen geven aan de inwoners. Als we hier duidelijkheid over hebben kunnen we de volgende stappen formuleren. 3. Individuele oplossingen zijn al mogelijk, maar wij willen eerst de nadruk op besparen leggen. Wij moedigen initiatief van gebouweigenaren die wel al over willen op een individuele warmteoplossing aan. Daarom gaan we voor dit spoor eerst informeren en inspireren. 4. Buurtiniatieven moedigen wij aan. Zo kunnen kleinschalig collectieve warmtenetten worden gerealiseerd. De gemeente stelt zich hiervoor reactief op: initiatieven gaan wij ondersteuning aanbieden. Deze ondersteuning gaan wij verder uitwerken.

Momenteel hebben we in Berkelland nog niet de kaders, financiële instrumenten en oplossingen hebben om aardgasvrij te worden voor 2050. Hiervoor zullen morgen middelen moeten worden vrijgemaakt door de gemeente, de provincie en/of het rijk. We starten met dingen die we wel kunnen doen, vanuit daar kijken we verder hoe we de route richting 2050 vormgeven. De warmtetransitie blijft een bewegend dossier, waarin we ons adaptief en flexibel opstellen.

VISIE

|

21

Toelichting op ambitie en monitoring spoor 1 De gemeente sluit aan op de landelijke ambities uit het Klimaatakkoord. De hoofdambitie is 49% minder CO2-uitstoot in 2030 (t.o.v. 1990). Dit gaat over alle sectoren en niet alleen over warmte en is daarom geen doelstelling voor de TVW. In het klimaatakkoord zijn per sector aparte doelstellingen vastgesteld. Voor woningen geldt dat in 2030 20% van de bestaande woningen verduurzaamd moet zijn. Wij willen eerst flink inzetten op energiebesparing en niet direct op aardgasvrij maken. Het gaat ons dus niet om het aantal woningen, maar het totale effect op de energievraag. Daarom vertalen we deze doelstelling naar 20% minder gasverbruik (t.o.v. 2018) in de gebouwde omgeving. Dit geldt zowel voor woningen als utiliteitsbouw. Voor woningen is deze ambitie haalbaar, zie ook energiebesparing. Wij kiezen voor referentiejaar 2018, omdat het om de bestaande bouw gaat. Sinds juli 2018 wordt nieuwbouw aardgasloos opgeleverd, deze gebouwen zijn dus niet relevant voor de ambitie aardgasvrij. Voor monitoring van deze ambitie wordt de klimaatmonitor gebruikt. Hierin staan veel gegevens over het verbruik op gemeenteniveau. Hoe deze monitoring vormgegeven wordt valt buiten de vaststelling van deze TVW. Dit wordt in het vervolgtraject uitgewerkt.

Energiebesparing hele gemeente We hebben gekozen voor een tussendoel van 20% minder gasverbruik in 2030 in de gebouwde omgeving, ten opzichte van 2018. Dit bevat zowel woningen als niet-woningen. Het gaat om het totaal, we willen liever bij veel gebouwen een paar stappen zetten met energiebesparing, dan een aantal gebouwen direct helemaal aardgasvrij maken. Bij bedrijven kan ook veel energie worden bespaard. Hiervoor is vanuit het Rijk wet- en regelgeving opgesteld. Onderstaande toelichting gaat in op onze doelen voor Woningen en Niet-woningen binnen het spoor van energiebesparing. Woningen Als gemeente willen we op termijn alle gebouwen gereed krijgen voor een aardgasvrije warmteoplossing. Dit noemen we aardgasvrij-ready. Maatregelen die hieraan bijdragen zijn onder andere spouwmuur-, vloer--, dakisolatie en HR++(+)glas. Hiermee kunnen gebouweigenaren direct aan de slag, want de investering verdient zich terug door verminderd energiegebruik. Goede isolatie zal de komende jaren steeds vanzelfsprekender worden. Het precieze isolatieniveau hangt ook af van de uiteindelijke warmteoplossing. Het stimuleren van en adviseren over energiebesparing wordt nu gedaan via het Agem Energieloket. Hier gaan wij mee door.

We hanteren een gemeentebreede aanpak die zowel voor wijkbewoners waarbij het relatief gemakkelijk is verduurzamingsmaatregelen te nemen helpt, maar ook bewoners voor wie het moeilijk is om aardgasvrij te worden. Uit de analyse van het energiebespaar potentieel is gebleken dat er in totaal 21% energie kan worden bespaard wanneer alle 19.736 geregistreerde woningen over gaan tot het nemen van geen-spijt maatregelen. Dit zou betekenen dat er ca 2.400 woningen per jaar over moeten gaan tot het nemen van geen-spijt maatregelen. Op dit moment is onze ambitie om 500 woningen per jaar een verduurzamingstap te laten zetten. Om onze tussendoelstelling te halen zal dit aantal dus fors omhoog moeten. Hiervoor moet de gemeente meer middelen vrijmaken om aan de benodigde capaciteit te kunnen voldoen. Bij meer beschikbare capaciteit kiezen we voor een buurtgerichte aanpak. Hiervoor zijn al veel handvatten aanwezig, zo is door het energieloket al een inventarisatie gemaakt van wijken die kansrijk zijn voor het nemen van verduurzamingsmaatregelen. Dit is gebaseerd op ervaring van ADV en Agem energieloket, kennis van de wijkcontactpersonen en gegevens over energiearmoede. Niet-woningen

22

|

VISIE

Ook in niet-woningen dient energie te worden bespaard. Alle gebouwen in Berkelland, inclusief bedrijven, zullen worden gestimuleerd en geadviseerd om over te gaan tot energiebesparing. Anders dan bij woningen worden bedrijven vanuit landelijke wetgeving verplicht tot energiebesparing door middel van de Erkende Maatregelenlijst energiebesparing. Dit is de energiebesparingsplicht. Deze plicht verplicht bedrijven en instellingen energiebesparende maatregelen te nemen met een terugverdientijd van 5 jaar of minder. Bedrijven met een verbruik van 50.000 kWh elektriciteit per jaar of 25.000 m3 aardgas per jaar dienen sinds 1 juli 2019 ook aan de informatieplicht energiebesparing te voldoen. Deze bedrijven en instellingen, zijn verplicht de genomen energiebesparende maatregelen te rapporteren. Voor kantoren geldt ook dat ze voor 1 januari 2023 minimaal energielabel C moeten hebben, dit is vastgelegd in het Bouwbesluit. Wordt energielabel C niet gehaald, dan mag een kantoor vanaf 2023 niet meer als kantoor gebruikt worden. De gemeente is hierin het bevoegd gezag. Op dit moment hanteren wij voor bedrijven de 'wortel en stok' aanpak, samen met de Omgevingsdienst Achterhoek en het verenigd bedrijfsleven. Om energiebesparing te stimuleren bieden wij de Duurzaam Ondernemen & Energie-scan aan.

Om ook de achterblijvers mee te krijgen voert de ODA energiecontroles uit, in het kader van toezicht en handhaving.

Haalbaarheid collectieve warmtenetten onderzoeken Uit de technische analyse blijkt dat collectieve oplossingen in Ruurlo, Eibergen en Borculo haalbaar kunnen zijn. In deze gebieden liggen de maatschappelijke kosten voor een warmtenet dicht bij de kosten voor een individuele oplossing. Daarom gaan we de haalbaarheid van een warmtenet per kern onderzoeken. Met een haalbaarheidsonderzoek kunnen we inzichtelijk maken of potentiële warmtebronnen inderdaad beschikbaar, betrouwbaar en betaalbaar zijn. Uiteraard doen we dit in nauw overleg met lokale belanghebbenden, waarbij we continu afwegen of een warmtenet haalbaar is en blijft. Een eventueel warmtenet kan zowel voor woningen als bedrijven een oplossing bieden. Deze haalbaarheidsstudies gaan wij op korte termijn uitvoeren. Op deze manier kunnen we duidelijkheid geven aan de bewoners in deze kernen. Het consortium FrieslandCampina Nederland B.V., Twence, B.V., Ennatuurlijk B.V. en Stichting Kiemt is begin 2021 begonnen met het verkennen van de (on)mogelijkheden van een warmtenet in Borculo. Daarnaast is, in samenwerking met het Waterschap Rijn en IJssel, een onderzoek uitgevoerd naar het benutten van afvalwater van FrieslandCampina in Borculo. Als mogelijke warmtebron voor een collectieve voorziening in Borculo. De uitkomst van dit onderzoek is aan het genoemde consortium meegegeven.

Voor Eibergen en Ruurlo zullen haalbaarheidsstudies worden uitgevoerd in 2022. Op basis van de resultaten uit de haalbaarheidsstudies bepalen we of we verder gaan met het onderzoeken of ontwikkelen van een warmtenet in de kernen.

In de jaren zeventig zijn veel gasleidingen neergelegd die nog steeds gebruikt worden. Een deel hiervan is vandaag de dag bestempeld als ‘grondroeringsgevoelig’. Dit zijn leidingen van grijs gietijzer of asbestcement die - in uitzonderlijke gevallen - kunnen beschadigen en gaan lekken door verzakkingen of trillingen in de bodem. Het vervangen van ruim duizend kilometer grondroeringsgevoelige gasleidingen kost tijd. Er is een aantal wijken in Berkelland waar dit type leiding in de grond ligt. Door de timing van de vervanging van deze leidingen af te stemmen op de ontwikkelingen van een eventuele collectieve oplossing worden meekoppelkansen benut.

VISIE

|

23

Inspireren en informeren tot individuele oplossingen Voor een groot deel van de gemeente zullen individuele oplossingen de eindoplossing zijn. Veruit het grootste deel (qua oppervlak) van onze gemeente bestaat uit landelijk gebied. Kleine kernen, boerderijen en natuur wisselen elkaar af. Hier wonen minder mensen per km2. De woningen in deze gebieden staan vaak verder uit elkaar, waardoor een warmtenet geen reële optie is. Ook in de kern de Neede is een warmtenet geen reële optie, door het gebrek aan grote warmtebron. Op basis van de uitkomsten van de haalbaarheidsstudies voor warmtenetten in Ruurlo, Eibergen en Borculo zal blijken of deze kernen eventueel ook nog in aanmerking komen voor individuele oplossingen. Momenteel zijn de meeste gebouwen in het buitengebied en Neede nog niet geschikt voor individuele oplossingen. Hiervoor is eerst isolatie nodig. Voor aardgasvrij via een individuele warmtepomp is minimaal schillabel B nodig, voor aansluiting op een warmtenet of hybride warmtepomp gaat het om minimaal schillabel C of D. Ook is het elektriciteitsnet op korte termijn niet overal geschikt om alle gebouwen volledig all-electic te maken. Daarom leggen we de nadruk in de uitwerking van de visie eerst op spoor 1: energiebesparing. Toch zullen er woningen zijn die al wel aardgasvrij gemaakt kunnen worden.

Er zijn logische momenten, bijvoorbeeld bij vervanging van de CV-ketel of een verbouwing, waar overstappen logisch is. We kiezen ervoor om individueel initiatief te ondersteunen en bewoners te inspireren over te gaan tot individuele maatregelen. Dit doen we via het Agem Energieloket, waar ondersteuning mogelijk is met kennis over specifieke maatregelen, subsidie- en financieringsmogelijkheden. Het initiatief ligt in principe bij de inwoners zelf, maar als gemeente staan we klaar om te helpen wanneer dat nodig is. Inspireren kan bijvoorbeeld door een aardgasvrije huizen-route te organiseren.

All-electric oplossingen vragen extra capaciteit van het elektriciteitsnetwerk. De benodigde investeringen in het elektriciteitsnet kennen in deze trajecten ingewikkelde en lange doorlooptijden. Het is noodzakelijk de netbeheerder (Liander) vroegtijdig te betrekken en samen met Liander inzichtelijk te krijgen om hoeveel capaciteit dat ongeveer gaat.

Ondersteunen en aanmoedigen van buurtinitiatieven Naast individuele oplossingen kunnen buurtbewoners de handen ineenslaan om gezamenlijk een duurzame warmtebron te realiseren. Het gaat dan om bijvoorbeeld kleinschalige warmtenetten waar één straat op aangesloten wordt. Dit kan in verschillende kernen een uitkomst bieden. Dit is een tussenweg tussen de (grootschalige) collectieve oplossing van spoor 2 en individuele oplossingen per woning uit spoor 3. Op dit moment worden in de proeftuinen aardgasvrije wijken (PAW) dit soort kleine clusters onderzocht. Er zijn nog veel onzekerheden en de systemen zijn vaak nog niet financieel aantrekkelijk. Er wordt echter ook veel geleerd en de verwachting is dat uiteindelijk de ontwikkeling van dit soort systemen steeds makkelijker wordt en financieel aantrekkelijker. Op deze manier wordt veel geleerd, wat weer andere initiatieven kan stimuleren: goed voorbeeld doet volgen. Dit soort initiatieven willen we graag ondersteunen en aanmoedigen. Het initiatief moet uit de samenleving komen. Als gemeente hebben wij niet de menskracht om elke straat en wijk te mobiliseren. Als er een initiatief ontstaat staan we klaar en bieden we hulp en ondersteuning. Hoever wij hierin willen gaan en in welke vorm we gaan ondersteunen, werken we nog uit.

24

|

VISIE

Bijstellen en bestaand beleid Zoals eerder aangegeven kunnen we momenteel nog niet de hele route uitstippelen. Dit hangt af van de uitkomst van de onderzoeken, de capaciteit in de gemeente, ontwikkelingen in de markt en de kaders en financiële steun van de overheid. Daarom schetsen we nu de eerste stappen, maar blijven we adaptief. De transitievisie warmte wordt geregeld geactualiseerd en bijgesteld. De transitievisie warmte staat natuurlijk niet op zichzelf. De gemeente is al bezig met de energietransitie met het Energieuitvoeringsprogramma (EUP) 2019-2022. De transitievisie warmte wordt aan dit beleid gekoppeld. Daarnaast zullen de acties uit dit document verwerkt worden in ander beleid.

VISIE

|

25

ORGANISATIEVORMEN Rol in ontwikkeling warmtenet Er zijn verschillende rollen die de gemeente op zich kan nemen in de warmtetransitie. Deze rollen verschillen van een losse rol tot een sterke en risicodragende rol. In onderstaand schema staan vijf rollen beschreven. De hoeveelheid initiatief van de gemeente verschilt per rol. Hoe donkerder de kleur in het schema des te meer zeggenschap de gemeente heeft des te meer risico de gemeente loopt. Tabel 2: Mogelijke rollen voor de gemeente Berkelland tijdens de ontwikkeling van een collectief warmtenet.

Rol

Beschrijving

Informerend

Inwoners en belanghebbenden worden op door gemeente gekozen manieren op de hoogte gehouden over de ontwikkelingen in de gemeente en in de warmtetransitie.

Weinig Reactief initiatief >

Uitgaan van eigen initiatief inwoners, gemeente draagt bij wat nationaal minimaal vereist is. Weinig beschikbaar budget en weinig/geen risico dragen.

Stimulerend

Op basis van bestaande initiatieven ‘instappen’ in de wijk, voeren van campagnes om eigen initiatief van inwoners te stimuleren. Beperkt budget t.b.v. onderzoek en geringe inzet personele capaciteit en middelen.

Faciliterend

Actieve campagne voeren, programmatische aanpak in de wijk, significante bijdrage qua personele capaciteit en middelen in initiatieven vanuit de samenleving, actief faciliteren van buurtinitiatieven.

Co-creatief

In de lead zijn bij de ontwikkeling van de ontwikkelingen in een wijk, inzet personele capaciteit en middelen om actief het initiatief in de wijk op te starten of aanjagen.

< Veel inititaief

De gemeente kan via de privaatrechtelijke (burgers onderling) en via de publiekrechtelijke weg (tussen overheid en burger) zorgen dat er een collectieve warmteoplossing wordt gerealiseerd. De gemeente bepaalt hoeveel risico zij wil dragen en welke zeggenschap de gemeente wil hebben. Hiermee bepaalt de gemeente hun rol in het project. De instrumenten die de gemeente kan inzetten bij de ontwikkeling van een collectieve warmteoplossing verschillen. Lees hier meer over de mogelijke instrumenten. Als de gemeente meer initiatief neemt en geld investeert in het project zal de gemeente meer te zeggen hebben over de ontwikkeling van de warmteoplossing. Dit betekent ook dat het risico van de gemeente toeneemt. Dit is een financieel risico, maar mogelijk ook politiek.

26

|

ORGANISATIEVORMEN

Instrumenten Publiekrechtelijke instrumenten De publiekrechtelijk instrumenten kunnen alleen worden ingezet als wetgeving daartoe de gemeente de bevoegdheden en de middelen geeft. Zonder wettelijk grondslag is er geen publiekrechtelijk instrument te creëren. Privaatrechtelijke instrumenten Privaatrechtelijke instrumenten zijn instrumenten die zijn gebaseerd op de eigendommen van de gemeente en de wijze waarop deze voor de (warmtenet) ontwikkelingen kunnen worden ingezet. De gemeente is naast haar wettelijke taken ook als eigenaar deelnemer aan het privaatrecht. Tabel 3: Instrumenten die de gemeente kan inzetten bij de ontwikkeling van een collectieve warmteoplossing

ORGANISATIEVORMEN

|

27

Type instrument

Instrument

Subsidies aan afnemers en/of initiatiefnemers van collectieve warmteoplossingen. Een subsidie houdt geen risicodragende participatie in. Voldoet de subsidieontvanger niet aan de voorwaarden waaronder de subsidie wordt verleend, dan wordt de subsidie niet toegekend en moet deze mogelijk worden terugbetaald. De gemeente loopt geen risico met betrekking tot de exploitatie en verwerft geen eigendom van bijvoorbeeld een warmtenet. Publiekrechtelijk

Het vaststellen van een verordening. Deze verordening heeft als doel de markt te ordenen en er voor te zorgen dat de omvang van de aan te wijzen gebieden waar een warmtenet kan worden aangelegd voor exploitanten tot een reële businesscase kan leiden.

|

Type rol

Subsidie wordt ingezet om onderzoeken te stimuleren (bijvoorbeeld brononderzoek) of om bij te dragen aan isolatiemaatregelen van burgers

Stimulerend

Subsidie wordt ingezet om ruimere middelen ter beschikking te stellen, door bijvoorbeeld Faciliterend eenmalig de aansluitkosten van bewoners af te dekken Er kan een startsubsidie verstrekt worden om de ontwikkeling van een warmtenet op gang te brengen. Of een financiële bijdrage om de onrendabele top voor een bepaalde periode af te dekken

Co-creatie

Partijen kunnen zich aanmelden om een vergunning te krijgen voor de aanleg en exploitatie van een warmtenet

Stimulerend en/of faciliterend

De verordening is niet geschikt als co-creatief instrument, aangezien deze het initiatief laat bij de burger/bedrijven en slechts voorwaarden stelt

De omgevingswet. Op basis van de (uitkomsten van) Regionale Energie Strategie en de Omgevingsvisie, kan de gemeente besluiten een warmtetransitieplan vast te stellen en daarin per wijk aangeven hoe de energie-infrastructuur zal worden vormgegeven.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=6d826204-4fd0-4ba6-9205-1e0f3b8a2c95