Bijlage 1 Eindrapportage Verkenning toekomstperspectief Achterhoek & Liemers
Tekst van het document
effect denklijnen op landgebruik
Denklijn 1
6.000
ca. ha kansrijk met contouren van huidige natuur en ecologische verbindingszones
53
Denklijn 2
12.000
ca. ha kansrijk met contouren van huidige natuur en ecologische verbindingszones
Legenda GVG >50 cm-mv: te droog GVG 30-50 cm-mv: kansarm / matig kansrijk GVG <30cm-mv: kansrijk / zeer kansrijk Modelresultaten niet betrouwbaar
Fig. 62 Kansrijk binnen huidige natuur en ecologische verbindingszones (voormalige EHS) - denklijn 1
Fig. 63 Kansrijk binnen huidige natuur en ecologische verbindingszones (voormalige EHS) - denklijn 2
54
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
5.3 D R O O G T E M A AT R E G E L E N I N R E L AT I E TOT STEDELIJK GEBIED
Huidige situatie
Wanneer de maatregelenpakketten gebaseerd op denklijn 1 of 2 zonder aanpassingen worden doorgevoerd, heeft dat zeker consequenties voor het toekomstig waterbeheer in het stedelijkgebied en voor de toekomstige wijze van funderen en bouwen. Uitgaande van de huidige droogleggingsnormen voor stedelijk gebied wordt nu al zo’n 10% van het huidige stedelijke gebied geconfronteerd met te hoge grondwaterstanden. Bij ongewijzigd beleid loopt dit overlastpercentage op naar 25% van het stedelijkgebied bij denklijn 1 tot ruim 30% bij denklijn 2. Om de regionale doelstellingen voor de droogte aanpak van de Achterhoek & Liemers te kunnen effectueren, is een heroriëntatie op het stedelijk waterbeheer noodzakelijk, een heroriëntatie waarbij verschillende opgaven in samenhang met elkaar moeten worden opgelost. In willekeurige volgorde: moeten we wel vasthouden aan de droogleggingseis van 70 cm beneden maaiveld voor stedelijke bebouwing (kruipruimtes). Om te kunnen anticiperen op hogere grondwaterstanden zal er moeten worden nagedacht over ander vormen van funderen en kruipruimte-loos bouwen. Voor bestaande bebouwing moet naar andere oplossingen worden gezocht (lokale drainage rondom gebouwen, of waterdicht maken van kruipruimtes). Tegelijkertijd moet nog een groot deel van de rioleringssystemen worden gemoderniseerd, mede gericht op het afkoppelen van regenwater en dit infiltreren in de bodem.
Het bestaand stedelijk gebied kan op deze manier een belangrijke bijdrage leveren aan het vergroten van de watervoorraad. Daarnaast is de realisatie van meer ruimte voor piekberging in stedelijke
10%
blauw-groenstructuren wezenlijk voor een veilig, toekomstbestendig en klimaat robuust watersyteem. Tot slot wordt ook de noodzaak steeds urgenter om meer aandacht te
90%
besteden aan het kwaliteitsbeheer van stedelijke watersystemen en na te denken over het tegen gaan van stedelijke hittestress als gevolg van de klimaatverandering.
ca.
De oplossingsrichting voor de aanpak van al deze opgaven wijst in één richting: Meer ruimte voor water in de stad.
Legenda
1.500 ha bestaand stedelijk gebied met hoge wintergrondwaterstanden
Stedelijk gebied GHG <70 cm-mv in stedelijk gebied GHG <70 cm-mv buiten stedelijk gebied Modelresultaten niet betrouwbaar
Fig. 64 Stedelijke gebieden met hoge wintergrondwaterstanden (GHG) - huidige situatie
effect denklijnen op landgebruik
Denklijn 1
55
Denklijn 2
24%
37% 63%
76%
ca. Legenda
4.000 ha bestaand stedelijk gebied met hoge wintergrondwaterstanden
ca.
6.000 ha bestaand stedelijk gebied met hoge wintergrondwaterstanden
Stedelijk gebied GHG <70 cm-mv in stedelijk gebied GHG <70 cm-mv buiten stedelijk gebied Modelresultaten niet betrouwbaar
Fig. 65 Stedelijke gebieden met hoge wintergrondwaterstanden (GHG) - denklijn 1
Fig. 66 Stedelijke gebieden met hoge wintergrondwaterstanden (GHG) - denklijn 2
56
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Samenvattend kan gesteld worden dat wanneer we het maatregelenpakket uit één van beide denklijnen willen realiseren er in het stedelijk gebied veel meer aandacht moet zijn voor een klimaat robuuste inrichting. De urgentie lijkt in eerste instantie te liggen bij de gebieden die geconfronteerd worden met hoge GVG’s en waarbij tegelijkertijd een stedelijke herinrichtings- of uitbreidingsopgave aan de orde is. Maar de aanpak is ook afhankelijk van de positie van de stad in het watersysteem van Achterhoek-Liemers. Op de kaart typering stedelijk gebied wordt weergegeven wat de belangrijkste kenmerken/ eigenschappen zijn m.b.t. de relatie watersysteem-stad. Dit kan gaan over de bijzondere positie van de stad binnen het watersysteem (IJsselstad of ligging aan de voet van de plateaurand van Winterswijk) of een dominant ontwikkelperspectief, zoals een kern in het landelijk gebied of een kern met een forse stedelijke ontwikkelopgave (Stedenband en oude IJsselzone) (figuur 69). W AT E R K W A L I T E I T De effecten van het doorvoeren van de maatregelenpakketten op de waterkwaliteit zijn in deze verkenning niet in beeld gebracht. De wisselwerking tussen kwantiteits- en kwaliteitsbeheer moet zeker in de volgende planfase aan de orde worden gesteld.
Legenda Niet kwetsbaar: afvoer aanwezig Kwetsbaar: droogval treed op Zeer kwetsbaar: afvoerstop HEN/SED/KRW beken
Fig. 67 Kroosvorming in watergang
Fig. 68 Kwetsbare watergangen door droogte in 2018 (een extreem droog jaar)
effect denklijnen op landgebruik
Legenda IJsselsteden Oude IJsselzone De Stedenband Kernen plateau-rand Kernen Achterhoek & Liemers
Fig. 69 Typering stedelijk gebied
57
58
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
5.4 D R O O G T E M A AT R E G E L E N I N R E L AT I E TOT AGRARISCH GEBIED Voor de landbouw zorgt de grotere grondwatervoorraad voor hogere
AFNAME DROOGTESCHADE IN EEN GEMIDDELD JAAR
opbrengsten in het groeiseizoen, doordat de droogteschade afneemt.
De afname van de droogteschade door denklijn 1 en 2 is weergegeven voor een
Tegelijkertijd betekenen de hogere grondwaterstanden in het voorjaar
gemiddeld jaar. In een gemiddeld jaar neemt bij denklijn 1 de droogteschade
een grotere kans op natschade in relatie tot de huidige gebruikseisen. Met
af met gemiddeld 1,5% op 105.000 hectare landbouwgrond (in totaal is
Waterwijzer landbouw zijn berekeningen gemaakt van de verandering in
er ongeveer 115.000 hectare landbouwgrond). Bij denklijn 2 neemt de
opbrengst (droogteschade + natschade) voor beide denklijnen. Waterwijzer
droogteschade af met gemiddeld 2,5% op 110.000 hectare landbouwgrond. De
landbouw gaat uit van de huidige gebruikseisen van de reguliere landbouw. De
landbouwopbrengst in kg product neemt daardoor toe met 2,5% op 110.000
resultaten zijn op de hieropvolgende kaarten weergegeven.
hectare. De toename in opbrengst verschilt ruimtelijk per locatie, dit is op de
Daarnaast is in de exceltabel het effect van de maatregelen op de
kaarten hiernaast te zien.
beregeningsbehoefte in beeld gebracht voor het plangebied Achterhoek & Liemers.
Fig. 70 Effecten op beregeningsbehoefte als gevolg van maatregelenpakket denklijn 1 en 2
effect denklijnen op landgebruik
Denklijn 1
ca.
105.000 ha met gemiddeld 1,5% meer opbrengst in de zomer dankzij denklijn 1
59
Denklijn 2
ca.
110.000 ha met gemiddeld 2,5% meer opbrengst in de zomer dankzij denklijn 2
Legenda 0 - 2% minder droogteschade 2 - 5% minder droogteschade 5 - 10% minder droogteschade 10 - 25% minder droogteschade 25 - 50% minder droogteschade 50 - 100% minder droogteschade
Fig. 71 Afname droogteschade in gemiddelde jaren - denklijn 1
Fig. 72 Afname droogteschade in gemiddelde jaren - denklijn 2
60
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
AFNAME DROOGTESCHADE IN EEN EXTREEM DROOG JAAR De afname van de droogteschade als gevolg van de maatregelenpakketten van denklijn 1 of 2 is weergegeven voor een extreem droog jaar (2018). In extreem droge jaren (zoals 2018) neemt bij denklijn 1 de droogteschade af met gemiddeld 2,5% van 105.000 hectare landbouwgrond. Bij denklijn 2 neemt de droogteschade af met gemiddeld 5% op 110.000 hectare landbouwgrond.
effect denklijnen op landgebruik
Denklijn 1
ca.
105.000 ha met gemiddeld 2,5% meer opbrengst in de zomer dankzij denklijn 1
61
Denklijn 2
ca.
110.000 ha met gemiddeld 5% meer opbrengst in de zomer dankzij denklijn 2
Legenda 0 - 2% minder droogteschade 2 - 5% minder droogteschade 5 - 10% minder droogteschade 10 - 25% minder droogteschade 25 - 50% minder droogteschade 50 - 100% minder droogteschade
Fig. 73 Afname droogteschade in gemiddelde jaren - denklijn 1
Fig. 74 Afname droogteschade in gemiddelde jaren - denklijn 2
62
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
A G R A R I S C H G E B I E D M E T H O G E V O O R J A A R S G R O N D W AT E R S TA N D E N
De effecten per bedrijf zijn afhankelijk van hoe de opbrengstverandering op
De effecten op de totale opbrengst (droogteschade + natschade) zijn voor een
de verschillende bedrijfspercelen uitpakt. Een van de maatregelen om de
gemiddeld jaar (dus geen extreem droog jaar) op kaart weergegeven. In de
natschade door de maatregelen te beheersen/verminderen is de (extra) inzet
groene gebieden neemt de totale opbrengst in een gemiddeld jaar toe, omdat de
van peilgestuurde drainage. De grondeigenaar heeft daarmee de mogelijkheid
droogteschade meer afneemt dan de natschade toeneemt. In andere gebieden
om te sturen in natschade op perceelsniveau, door het ontwateringsniveau
neemt de opbrengst gemiddeld af doordat de natschade sterker toeneemt dan
van de drains tijdelijk lager in te stellen. Nadeel is dat bij extra inzet van
de droogteschade afneemt (geel en lichtblauw). Sommige percelen krijgen te
peilgestuurde drainage de grondwatervoorraad afneemt, omdat extra
maken met grondwaterstanden die heel dicht tegen maaiveld of op maaiveld
grondwater wordt afgevoerd. Andere mogelijke manieren voor de omgang
komen. Hierbij is geen rekening gehouden met het effect van de regelbaarheid
met natschade als gevolg van grondwaterstandsverhoging zijn o.a. het
van het toekomstige watersysteem (peilgestuurde drainage). Het beeld van de
omschakelen naar andere gewastypen of later het land op gaan.
natschade, en daardoor ook van de totale opbrengst, lijkt daardoor mogelijk te negatief.
Fig. 75 Tijdreeksgrafiek grondwaterstandsverloop op een zandrug met projectie van het grondwaterstandsverloop als gevolg van de denklijnen
effect denklijnen op landgebruik
63
Denklijn 1
9% 30%
115.000 ha agrarisch gebied met 61% gemiddeld 50mm extra watervoorraad en 10.000 ha met hoge voorjaarsgrondwaterstanden ca.
Legenda Agrarisch gebied met extra watervoorraad Agrarisch gebied met extra watervoorraad, doorvoeren mitigerende maatregelen Agrarisch gebied met extra watervoorraad en te hoge GVG voor het huidig gebruik (> 20% opbrengstderving) Modelresultaten niet betrouwbaar
Fig. 76 Agrarisch gebied met extra watervoorraad / sterk verhoogde voorjaarsgrondwaterstanden per denklijn
Denklijn 2
28% 25%
115.000 ha agrarisch gebied met 47% gemiddeld 75mm extra watervoorraad en 32.000 ha met hoge voorjaarsgrondwaterstanden ca.
64
Zoals te verwachten ligt het grootste
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Beekdalen
Stuwwallen
Zandruggen
areaal natte agrarische gronden als gevolg van de denklijnen in de lagere gebieden (beekdalen, vlakte op zand en vlakte op klei).
14%
10.000 HA 38%
48%
1% 1%
2.000 HA
50.000 HA
6% 18% 76%
98%
Fig. 77 Agrarisch gebied met extra watervoorraad / sterk verhoogde voorjaarsgrondwaterstanden per watersysteemtype in denklijn 1
Beekdalen
Stuwwallen
10.000 HA 43%
26% 31%
1% 2%
Zandruggen
2.000 HA
19% 97%
Fig. 78 Agrarisch gebied met extra watervoorraad / sterk verhoogde voorjaarsgrondwaterstanden per watersysteemtype in denklijn 2
50.000 HA
16% 65%
effect denklijnen op landgebruik
Plateaus
Vlakte op zand
8.500 HA
5% 24%
14% 39%
71%
Plateaus
26.000 HA 47%
27% 22%
51%
Vlakte op klei
11%
15.500 HA 41%
48%
Vlakte op zand
8.500 HA
65
Vlakte op klei
26.000 HA 44%
27% 29%
15.500 HA 33%
29% 38%
66
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Op een aantal locaties in de Achterhoek en Liemers zijn dwarsdoorsneden gemaakt van gebieden met verschillen watersysteemtypes. Enkele kenmerkende doorsnedes worden nader toegelicht in deze rapportage. De resterende doorsnedes zijn in beeld opgenomen in de bijlage (Bijlage 2: effecten op lokaal niveau). Op de doorsnedes is het volgende inzichtelijk gemaakt: • het grondgebruik • de hoogteligging in meters ten opzichte van NAP • de watersysteemtypen (bijvoorbeeld beekdalen en zandruggen) • de gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (GVG, ongeveer op 1 april) in meters ten opzichte van NAP, zowel in de referentiesituatie als bij denklijn 1 en 2 Deze dwarsdoorsneden maken inzichtelijk op welke locaties de grondwaterstanden dichtbij het maaiveld zijn of komen, en waar de grondwaterstanden relatief diep zijn of blijven. De combinatie met het grondgebruik maakt inzichtelijk waar mogelijk aandachtspunten door te hoge of te lage grondwaterstanden aanwezig zijn, of gaan ontstaan door de denklijnen. Een algemene globale duiding van de GVG in relatie tot het grondgebruik is: • GVG < 30 cm onder mv: kansrijk voor natte natuur, te nat voor klassieke
H
landbouw en te nat voor bebouwd gebied • GVG 30 - 50 cm onder mv: kansarm/matig kansrijk voor natte natuur, nat
I
voor klassieke landbouw, te nat voor bebouwd gebied • GVG 50 -90 cm onder mv: te droog voor natte natuur, geschikt voor klassieke
O
landbouw, te nat voor bebouwd gebied
J
• GVG > 90 cm onder mv: te droog voor natte natuur, droog voor klassieke landbouw, geschikt voor bebouwd gebied
B F
N
Per dwarsdoorsnede is voor één punt ook een tijdreeksgrafiek weergegeven. Deze tijdreeksgrafieken geven een beeld van het verloop van de
K
L
D
E
G
grondwaterstanden in de tijd. Dus niet alleen de GVG op 1 april, maar ook het verloop in een gemiddeld jaar (2017) en in een extreem droog jaar (2018). Hierdoor ontstaat een completer beeld van het effect van de denklijnen
A C M
op de grondwaterstanden door de tijd heen. Ook maakt dit duidelijk dat de grondwaterstanden in het gebied sterk kunnen variëren, afhankelijk van de locatie. Fig. 79 Locaties doorsnedes
effect denklijnen op landgebruik
Locatie doorsnede en tijdgrafiek
67
Tijdgrafiek grondwaterstanden (5)
F'
5
F Legenda Legenda Beekdal Beekdalen Blauwe motor Stuwwalcomplexen Grote rivieren Grote rivieren Kleine blauwe motortjes Zandruggen Plateau Plateau's Stedelijk watersysteem Stedelijk watersysteem Vlakte op klei Vlakte op klei Vlakte op zand Vlakte op zand
F
F’
d2 d1 ref
Fig. 80 Doorsnede F: vlakte op zand, met locatieaanduiding, indicatie van de GVG en grondwaterstandsverloop voor de huidige situatie (ref), denklijn 1 (d1) en denklijn 2 (d2)
68
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Op sommige plekken zorgt de hogere grondwaterstand, als gevolg van het doorvoeren van de maatregelenpakketten, voor meer kans op inundatie van het land. Dit zijn voornamelijk de natuurlijke lage (of ingesloten laagtes) in het landschap, waaronder ook de beekdalen. Om schade door inundatie tegen te gaan is er meer plek nodig voor het bergen van water.
H I
O J
B F
N
K
L
D
E
G
A C M
Fig. 81 Locaties doorsnedes
effect denklijnen op landgebruik
Locatie doorsnede en tijdgrafiek
69
Tijdgrafiek grondwaterstanden (2)
B' 2
B
Legenda Legenda Beekdal Beekdalen Blauwe motor Stuwwalcomplexen Grote rivieren Grote rivieren Kleine blauwe motortjes Zandruggen Plateau Plateau's Stedelijk watersysteem Stedelijk watersysteem Vlakte op klei Vlakte op klei Vlakte op zand Vlakte op zand
B
B’
d2 d1 ref
Fig. 82 Doorsnede B: beekdal middenloop, met locatieaanduiding, indicatie van de GVG en grondwaterstandsverloop voor de huidige situatie (ref), denklijn 1 (d1) en denklijn 2 (d2)
70
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
5.5 D R O O G T E M A AT R E G E L E N I N R E L AT I E TOT PIEKBERGING
grondwaterstandstijging tussen denklijn 1 en 2 in, maar dichter bij denklijn 2. De kans op inundatiesituaties na realisatie van de gebiedsspecifieke uitwerking Winterswijk lijkt daarom op de situatie bij denklijn 2, maar neemt iets minder
I N U N D AT I E B I J E X T R E M E N E E R S L A G
sterk toe dan bij denklijn 2.
De kaarten geven weer welke gebieden bij de huidige waterhuishoudkundige inrichting en het huidige klimaat bij extreem zware buien onder water lopen (inundatiediepte 30 cm of meer). Het kaartje van T=100 geeft daarbij weer welke gebieden statistisch eens in de 100 jaar onder water lopen, en het kaartje met T=1000 geeft weer welke gebieden statistisch eens in de 1.000 jaar onder water lopen. Door klimaatverandering zullen dergelijke zware buien in de toekomst vaker gaan optreden, omdat de neerslag en extreme neerslag in de winter toenemen, en de intensiteit van extreme regenbuien in de zomer ook toeneemt. In de klimaatscenario’s van het KNMI uit 2014 wordt bij het WH scenario in 2050 een toename van extreme buien met ongeveer 15 à 20% verwacht. In 2023 komt het KNMI met nieuwe klimaatscenario’s, die mogelijk een grotere toename van extreme buien laten zien. E F F E C T VA N D E D E N K L I J N E N Ook de maatregelen tegen droogte in de denklijnen hebben effect op de kans op voorkomen van deze inundatiesituaties. Door de hogere grondwaterstanden die door de denklijnen op gaan treden is er minder bergingsruimte in de bodem beschikbaar om extreem zware buien op te vangen. Er zal daardoor bij eenzelfde extreme bui eerder inundatie (boven maaiveld) optreden.
Uit modelanalyses volgt dat bij de grondwaterstandsverhoging zoals die bij denklijn 2 optreedt, extreme inundatiesituaties twee keer zo vaak zullen optreden. Dit betekent dat bij volledige realisatie van denklijn 2, de inundatiesituatie op de kaart van T=100 eens in de 50 jaar op zal kunnen treden in plaats van eens in de 100 jaar. En de inundatiesituatie op de kaart van T=1000 zal eens in de 500 jaar op kunnen treden in plaats van eens in de 1.000 jaar. Bij denklijn 1 is de grondwaterstandstijging kleiner, en daardoor neemt (naar rato van de mate van grondwaterstandstijging) ook de kans op optreden van de inundatiesituaties op de kaarten minder sterk toe dan bij denklijn 2. In de gebiedsspecifieke uitwerking Winterswijk zit de mate van Fig. 83 Inundatie op het land
effect denklijnen op landgebruik
Regenbui van 70mm in 1u (frequentie eens in de 100 jaar)
Legenda Inundatiediepte > 30 cm Stedelijk gebied HEN/SED/KRW beken
Fig. 84 Inundatie bij extreme neerslag
Regenbui van 160mm in 2u (frequentie eens in de 1000 jaar)
71
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
5.6 VERANDERING BEEKAFVOEREN EN VERDAMPING
effect denklijnen op landgebruik
Fig. 87 Droogval Bemersebeek
73
74
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
6. CONCLUSIES EN HANDELINGSPERSPECTIEF
6.1 BEOORDELING EFFECTEN VAN DE BEIDE M A AT R E G E L E N - PA K K E T T E N
Het maatregelenpakket op basis van Denklijn 1, zorgt ervoor dat de
In de voorgaande hoofdstukken is na het formuleren van de hoofdopgave
balans tussen wateroverlast en droogteschade niet verder verslechtert
voor het toekomstige watersysteem, een verkenning uitgevoerd hoe met de
door de klimaatverandering, ervan uitgaande dat voor compensatie van
inzet van maatregelen een toekomstperspectief kan worden geschetst. Er zijn
klimaatverandering 40 á 50 mm extra water nodig is. In feite wordt daarmee
maatregelen pakketten ontwikkeld uitgaande van 2 denklijnen; pakket 1 start
in de toekomst de huidige situatie geaccepteerd en gehandhaafd. De
vanuit de huidige grondgebruikseisen en brengt in beeld wat dan de maximale
grondwatervoorraad op 1 april neemt generiek met 50mm toe, en lokaal met
watervoorraad is die aan het watersysteem kan worden toegevoegd en pakket
meer dan 100 mm.
VERSCHILLEN TUSSEN BEIDE DENKLIJNEN
2 zet in op het maximaal benutten van kansen en mogelijkheden in het waterbodemsysteem, waardoor lokaal aanpassingen in het huidig grondgebruik
Het maatregelenpakket op basis van Denklijn 2, zorgt voor een robuuster
noodzakelijk zullen zijn. De effecten van de twee denklijnen zijn hierna
watersysteem, en geen verdere achteruitgang door klimaatverandering + herstel
samengevat in twee schema’s (figuur 88 en 89).
van de balans tussen wateroverlast en droogteschade. De grondwatervoorraad op 1 april neemt generiek met 75 mm toe, en lokaal met meer dan 100 mm. De
De effectkaarten van de beide denklijnen op de grondwaterstanden laten
baten van denklijn 2 zijn hoger dan van denklijn 1, maar de kosten van denklijn 2
een significante stijging van de grondwaterstanden in het groeiseizoen zien.
zijn ook hoger, en de effecten ingrijpender.
Hierdoor neemt de grondwatervoorraad toe, evenals de transpiratie van planten, in praktisch het hele gebied van de Achterhoek en Liemers. Dit is gunstig voor
CONCLUSIES
de (natte) natuur, en zorgt in droge perioden voor hogere opbrengsten voor de
De inzet van deze verkenning via de 2 denklijnen was vooral gericht op
landbouw en minder droogteschade aan (openbaar) groen. Mogelijk ingrijpende
het schetsen van een haalbaar en robuust toekomstperspectief voor het
nadelige effecten van hogere grondwaterstanden in winter en voorjaar zijn
watersysteem van de Achterhoek en Liemers. Het maatregelenpakket
toenemende natschade voor de landbouw, en natschade in bebouwd gebied.
van denklijn 1 lijkt de opgave van 100 mm niet te kunnen bedienen en de
Hierbij is wel van belang dat deze berekende nadelige effecten van de twee
consequenties van de concrete realisatie van denklijn 2 lijken op voorhand
denklijnen worst- case zijn, omdat de regelbaarheid van het toekomstige
nogal fors. De vraag is echter of nu al een keuze gemaakt zou moeten worden
watersysteem niet is meegenomen. Het beeld van de natschade is daardoor
tussen een planrealisatie gebaseerd op één van beide denklijnen. Het antwoord
mogelijk te negatief.
daarop is negatief, omdat een generiek beeld voor de Achterhoek en Liemers nog niet genoeg ‘gebiedsspecifiek’ is om het optimale maatregelen pakket op te kunnen baseren. ‘Gebiedsspecifiek’ heeft zowel betrekking op de bijzondere
conclusies en handelingsperspectief
75
Extra watervoorraad:
Gemiddeld 50mm (lokaal > 100mm)
Natte natuur
van:
Stedelijk gebied:
15.000 ha stedelijk gebied 4.000 ha sturen op klimaatrobuuste oplossingen
Landbouw:
115.000 ha landbouwgrond 105.000 ha +1,5% opbrengst 110.000 ha +2,5% opbrengst
9.000 ha natte natuur 3.000 ha kansrijk naar: 4.000 ha kansrijk
gem.
(gemiddeld jaar)
gem.
(extreem droog)
10.500 ha met hoge GVG
Kosten:
(gemiddeld jaar)
€ 0,5 miljard technische realisatiekosten
Legenda
D1
Fig. 88 Samenvatting denklijn 1 (huidige gebruikseisen sturend)
76
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Extra watervoorraad:
Gemiddeld 75mm (lokaal > 100mm)
Natte natuur
van:
Stedelijk gebied:
15.000 ha stedelijk gebied 6.000 ha sturen op klimaatrobuuste oplossingen
Landbouw:
115.000 ha landbouwgrond 105.000 ha +2,5% opbrengst 110.000 ha +5% opbrengst
9.000 ha natte natuur 3.000 ha kansrijk naar: 5.500 ha kansrijk
gem.
gem.
32.500 ha met hoge GVG
Kosten:
Legenda
Fig. 89 Samenvatting denklijn 2 (watersysteem sturend)
(gemiddeld jaar)
(extreem droog)
(gemiddeld jaar)
€ 1 miljard technische realisatiekosten
D2
conclusies en handelingsperspectief
gebiedseigenschappen wanneer we inzoomen op een concreter schaalniveau, als op de wensen en ambities van andere invalshoeken en belangen die een rol spelen in dat betreffende deelgebied. Dat zo’n ‘gebiedsspecifieke’ uitwerking van het maatregelenpakket veel concreter inzicht geeft in wat je in waterhuishoudkundig opzicht in dat gebied kunt willen, is aangetoond met de gebiedspilot Winterswijk, die parallel aan deze verkenning is uitgevoerd. Daarover hierna een korte samenvatting van resultaten en inzichten. S A M E N VAT T E N D ; De beide denklijnen geven op het schaalniveau van de gehele Achterhoek en Liemers een goed inzicht in de bandbreedte van het speelveld waarbinnen de oplossingen voor de droogte problematiek gevonden kunnen worden. Het optimale maatregelenpakket moet op een concreter schaalniveau, ‘gebiedsspecifiek’ worden uitgewerkt.
77
78
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
6.2 WINTERSWIJK ALS GEBIEDSSPECIFIEKE UITWERKING Met de resultaten en inzichten van de twee denklijnen als vertrekpunt is in overleg met de werkgroep bodem en water Winterswijk, gebiedskenners en hydrologen van het Waterschap een specifieke set maatregelen opgesteld. Voor de watersysteemtypen die relevant zijn voor Winterswijk zijn enkele optimalisaties van het maatregelenpakket doorgevoerd en zijn enkele maatregelen toegevoegd (zie bijlage 3: gebiedsspecifieke aanpassing van maatregelen). Juist door in te zoomen blijkt dat met behoud van de effectiviteit van de droogte maatregelen, de negatieve consequenties voor de gebiedskwaliteiten en het grondgebruik sterk teruggebracht kunnen worden (zie figuur 92, 93 en 94). De inzichten die we verkregen hebben met de gebiedsspecifieke uitwerking, in combinatie met de effecten die in beeld zijn gebracht na doorvoering van de maatregelenpakketten gebaseerd op de denklijnen 1 en 2, vormen gezamelijk de bouwsteen-water voor de planverkenning.
GEBIEDSSPECIFIEKE
Legenda Legenda Beekdal Beekdalen Blauwe motor Stuwwalcomplexen Grote rivieren Grote rivieren Kleine blauwe motortjes Zandruggen
Vlakte op zand Vlakte op zand
Fig. 90 Watersysteemtypen Winterswijk
10
20
30
35 40
50
60
70 DENKLIJN 2
Vlakte op klei Vlakte op klei
0
DENKLIJN 1
Stedelijk watersysteem Stedelijk gebied
UITWERKING
Plateau Plateau's
80
Fig. 91 Positionering van de gebiedsspecifieke uitwerking in relatie tot de denklijnen
90
100 (mm)
conclusies en handelingsperspectief
79
Extra watervoorraad:
Gemiddeld 60mm (lokaal > 100mm)
Natte natuur
van:
Stedelijk gebied:
800 ha stedelijk gebied 400 ha sturen op klimaatrobuuste oplossingen
Landbouw:
9.400 ha landbouwgrond 8.100 ha +2% opbrengst 8.300 ha +4,5% opbrengst
1.300 ha natte natuur 500 ha kansrijk naar: 850 ha kansrijk
gem.
(gemiddeld jaar)
gem.
1.500 ha met hoge GVG
Kosten:
Legenda
Fig. 92 Samenvatting Gebiedsspecifieke uitwerking - Winterswijk
(extreem droog)
(gemiddeld jaar)
€ 70 miljoen technische realisatiekosten
GS
80
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Extra watervoorraad:
Gemiddeld 35mm (lokaal > 100mm)
Natte natuur
van:
Stedelijk gebied:
800 ha stedelijk gebied 300 ha sturen op klimaatrobuuste oplossingen
Landbouw:
9.400 ha landbouwgrond 7.800 ha +1% opbrengst 8.000 ha +2,5% opbrengst
1.500 ha natte natuur 500 ha kansrijk naar: 700 ha kansrijk
gem.
(gemiddeld jaar)
gem.
500 ha met hoge GVG
Kosten:
(extreem droog)
(gemiddeld jaar)
€ 30 miljoen technische realisatiekosten
Legenda
D1
Fig. 93 Samenvatting denklijn 1 (huidige gebruikseisen sturend) - Winterswijk
conclusies en handelingsperspectief
81
Extra watervoorraad:
Gemiddeld 70mm (lokaal > 100mm)
Natte natuur
van:
Stedelijk gebied:
800 ha stedelijk gebied 400 ha sturen op klimaatrobuuste oplossingen
Landbouw:
9.400 ha landbouwgrond 8.300 ha +2,5% opbrengst 8.500 ha +5,5% opbrengst
1.300 ha natte natuur 500 ha kansrijk naar: 900 ha kansrijk
gem.
(gemiddeld jaar)
gem.
(extreem droog)
2.500 ha met hoge GVG
Kosten:
Legenda
Fig. 94 Samenvatting denklijn 2 (watersysteem sturend) - Winterswijk
(gemiddeld jaar)
€ 85 miljoen technische realisatiekosten
D2
82
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
6.3 INTEGRALE PLANNING ALS METHODE OM DE J U I S T E B A L A N S T E B E PA L E N Deze verdiepende verkenning naar het functioneren van het huidige en toekomstige watersysteem van de Achterhoek en Liemers geeft informatie en inzicht over de bouwsteen-water. Het is geen plan, die stap komt hierna. Daarom kan het antwoord op de balansvraag niet vanuit deze verkenning beantwoord worden, dat behoort tot het domein van de integrale planning. Je zou kunnen stellen dat met deze verkenning het estafettestokje overgaat van bouwstenenfase naar de fase van integrale planvorming. In deze planfase moet de ingewikkelde ruimtelijke puzzel worden gelegd waarin de verschillende gebiedsopgaven in een integraal plan samenhangend worden opgelost. Naast watersysteemherstel gaat het hier onder andere over woningbouw, energietransitie, de stikstofproblematiek en natuurherstel. Of de overdracht van bouwstenenfase naar integraal plan succesvol zal verlopen is afhankelijk van een aantal randvoorwaarden: Als voorbeeld; zijn de verschillende bouwstenen compleet en qua methodiek vergelijkbaar zodat integratie mogelijk en navolgbaar wordt en is er overeenstemming over het schaalniveau waarop het plan moet worden uitgewerkt (Achterhoek en Liemers als één eenheid, of opdeling in enkele regio’s of inrichtingsplannen voor deelgebieden).
Alle kennis en inzichten, als resultaat van deze verdiepingsfase, vatten we samen in 2 eindproducten: de ‘waterkaart’ Achterhoek & Liemers, als de bouwsteen-water voor het verdere planproces en een voorstel voor schaal en begrenzing van de te hanteren planningseenheden.
conclusies en handelingsperspectief
83
Welke balans?
+ ZON
D2 D1
Fig. 95 Tijdlijn van het watersysteem (zoekrichting: het watersysteem in balans)
84
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
6.4 B O U W S T E E N WAT E R; 2 WAT E R K A A RT E N VOOR DE ACHTERHOEK & LIEMERS
de toegenomen droog- natverschillen in het landschap. Om gebiedsbreed
Op gebiedsniveau wordt niet één strategie gepresenteerd maar de breedte
te realiseren, ontstaan op de relatief lage delen van het gebied hoge
van het speelveld waarbinnen als volgende stap een ‘gebiedsspecifieke’
grondwaterstanden. Het een kan niet zonder het ander.
hogere grondwaterstanden (en daarmee een grotere grondwatervoorraad)
uitwerking van het maatregelenpakket dient te worden opgesteld. De breedte van het speelveld bevindt zich in principe tussen de maatregelenpakketten
De hogere grondwaterstanden zorgen ervoor dat op het merendeel van
van denklijn 1 en 2. Daarom presenteren we 2 waterkaarten, beide als
de landbouwgronden de droogteschade afneemt. In het voorjaar kunnen
verbeelding van de effecten en consequenties van de maatregelen die zijn
de laagstgelegen percelen geconfronteerd worden met veel hogere
uitgewerkt voor zowel spoor 1 als spoor 2. In de waterkaarten vatten we
grondwaterstanden, waardoor de natschade daar kan toenemen. Als de
effecten samen voor de 4 belangrijkste vormen van grondgebruik; Water,
totale opbrengst met meer dan 20% afneemt (deze locaties zijn op de kaart
Landbouw, Natuur en Stad. De legenda is zo opgebouwd dat de verhoudingen
weergegeven) zal het huidige landbouwkundig gebruik waarschijnlijk
tussen de grondgebruiksvormen zichtbaar zijn, wat het areaal is en waar
niet meer economisch rendabel zijn. Hier zou het grondgebruik aangepast
kansen en opgaven liggen. Duidelijk is dat de condities wijzigen, verschillen
moeten worden. In het algemeen kan gesteld worden dat de condities voor
tussen drogere en nattere gebieden nemen toe, waardoor nieuwe inrichtings-,
de huidige natuurgebieden die afhankelijk zijn van hoge grondwaterstanden,
cq. gebruiksvraagstukken ontstaan. Een klimaat robuust watersysteem voor
sterk in kwaliteit zullen verbeteren en er ontstaan kansrijke locaties voor
Achterhoek en Liemers vraagt om een andere (innovatieve) benadering van
natuurontwikkeling.
Legenda
Huidig oppervlaktewatersysteem
Water
Natuurlijke laagtes (deels bestaande uit ingesloten laagtes en grotendeels overlappend met inundatiegebied > 30cm bij een T = 100 bui) Natuurgebied 22.000 ha
Natte natuurgebieden Droge natuurgebieden Natura 2000-gebieden
4.000 HA Agrarisch gebied 115.000 ha
105.000-110.000 HA
Agrarisch gebied met hogere GVG’s
Stedelijk gebied 15.000 ha Fig. 96 Legenda Waterkaart
500 HA
Kansrijke natte natuur Landbouwpercelen met verminderde droogteschade Ingesloten landbouwpercelen binnen natuurgebied
5.000 HA
Landbouwpercelen in natuurlijke laagtes
4.500 HA
Overige percelen Met GVG > 70cm
4.000 HA
Met GVG < 70cm: kans optreden hoge grondwaterstanden
1,5% GEMIDDELD, 2,5% IN EXTREEM DROGE JAREN
conclusies en handelingsperspectief
Fig. 97 Ruimte voor water: water, landbouw, natuur en stad op basis van de hydrologische effecten van denklijn 1
85
86
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Tot slot nog een opmerking: hoe compleet is de legenda van de watersysteemkaart? Omdat de maatregelenpakketten vooral gebaseerd zijn op hun effectiviteit voor de aanpak droogte Achterhoek en Liemers, is het kaartbeeld nog niet compleet. Met name maatregelen die noodzakelijk zijn voor een duurzaam waterkwaliteitsbeheer moeten nog in beeld worden gebracht en hieraan worden toegevoegd. Hetzelfde geldt voor noodzakelijke ingrepen m.b.t. de waterveiligheid (zoals ruimte voor dijkversterking).
Legenda
Huidig oppervlaktewatersysteem
Water
Natuurlijke laagtes (deels bestaande uit ingesloten laagtes en grotendeels overlappend met inundatiegebied > 30cm bij een T = 100 bui) Natuurgebied 22.000 ha
Natte natuurgebieden Droge natuurgebieden Natura 2000-gebieden
5.500 HA Agrarisch gebied 115.000 ha
105.000-110.000 HA
Agrarisch gebied met hogere GVG’s
Stedelijk gebied 15.000 ha Fig. 98 Legenda Waterkaart
1.000 HA
Kansrijke natte natuur Landbouwpercelen met verminderde droogteschade Ingesloten landbouwpercelen binnen natuurgebied
14.000 HA
Landbouwpercelen in natuurlijke laagtes
16.000 HA
Overige percelen Met GVG > 70cm
6.000 HA
Met GVG < 70cm: kans optreden hoge grondwaterstanden
2,5% GEMIDDELD, 5% IN EXTREEM DROGE JAREN
conclusies en handelingsperspectief
Fig. 99 Ruimte voor water: water, landbouw, natuur en stad op basis van de hydrologische effecten van denklijn 2
87
88
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
6.5 OPDELING IN 17 PLANNINGSEENHEDEN De verdere uitwerking van de maatregelenpakketten, die in samenhang met alle andere gebiedsopgaven voor de Achterhoek en Liemers moeten worden uitgewerkt, zullen leiden tot een forse herinrichtingsopgave voor het huidige landschap. Dat betekent dat de effecten van de gewenste integrale oplossingen voor die gecombineerde opgaven, op inrichtingsniveau moeten worden uitgewerkt en doordacht. Dit vraagt om een schaalniveau dat gedetailleerd genoeg is om effecten voor oa. verkaveling en landschappelijke opbouw in beeld te brengen. Dit is het schaalniveau van het ‘gebiedsplan’. Omdat inmiddels in de planningswereld het vertrekpunt ‘water en bodem sturend’ is omarmd, is het voor de hand liggend dat op basis van de belangrijkste watersysteemeigenschappen wordt gezocht naar een logische opdeling in planningseenheden. Het voorstel is dan ook om de planningseenheden te baseren op 2 invalshoeken; watersysteemkenmerken (stroomgebieden en watersysteemtype) gecombineerd met een gebiedsindeling die ingegeven wordt door een samenhangende, dominante inrichtingsopgave (agrarischlandelijkgebied, de landgoederen zone, dominante stad-land problematiek, etc.). Mede op basis van positieve ervaringen met de ‘behapbare’ omvang van de gebiedspilot Winterswijk, lijkt een opdeling van Achterhoek en Liemers in 17 planningseenheden vooralsnog een logisch voorstel.
Deze planningseenheden vormen daarmee ook het goede startpunt voor de gewenste concretisering van het brede maatregelenpakket van de 2 denklijnen, richting een ’gebiedsspecifiek’ maatregelen pakket droogte als bouwsteen-water voor de 17
Legenda Plateau Centrale Achterhoek Klei-/rivierenlandschap Stroomgebiedsgrens Gemeentegrens Landgoederenzone
integrale gebiedsuitwerkingen.
Fig. 100 Input voor planningseenheden
89
conclusies en handelingsperspectief
Schipbeek west
Lochem Schipbeek oost
Zutphen
Berkelland west Steenderen
Landgoederenzone Oost Gelre
Het Broek De Stedenband
Montferland
Rijnstrangen
Fig. 101 Planningseenheden integrale gebiedsuitwerkingen
Berkelland plateau
Varsseveld Oude IJsselzone
Aalten
Winterswijk
90
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
6.6 VERVOLG PLANPROCES Hiervoor is al gesteld dat met de presentatie van deze verdiepingsslag voor
• Rond de bouwstenen fase af. Voor de opstelling van de bouwsteen- water
het watersysteem van Achterhoek & Liemers, het estafettestokje overgaat van
heeft dit de volgende consequenties:
bouwstenenfase naar de fase van integrale planvorming. De overgang tussen
• Werk voor alle planningseenheden een ’gebiedsspecifiek’ maatregelen
beide fasen is een cruciale periode, waarin het nadenken over de opzet van
pakket droogte uit als basis voor de bouwsteen-water voor het betreffende
het planproces voor het integrale gebiedsplan van invloed zal zijn op de wijze
gebied. Bouw hierbij voort op de ontwikkelde methodiek voor Winterswijk.
van afronding van de bouwstenenfase. Het is van groot belang dat er regie
• Ontwikkel dit maatregelenpakket als eerste stap in het integrale planproces
wordt gevoerd op de wisselwerking tussen beide planfasen. Op basis van de opgedane ervaringen tijdens de totstandkoming van dit product, hierbij een
in samenspraak met het gebied en betrokken partijen. • Maak de bouwsteen water compleet door aan de droogtemaatregelen
aantal aanbevelingen voor de beoogde afstemming en procesvoorstellen voor
in ieder geval de maatregelen die noodzakelijk zijn voor een duurzaam
de afronding van de bouwstenenfase:
waterkwaliteits- en waterveiligheidsbeheer toe te voegen.
• Start met de vaststelling van de onderverdeling in planningseenheden
• Ontwikkel voor elke planningseenheid een kader waarbinnen de lopende
en bepaal het detailniveau en aard waarop gegevens en inzichten over de
projecten aanpak droogte, zoals ‘Elke Druppel De Grond In’, als pilots voor
verschillende bouwstenen worden aangeleverd.
de realisatiestrategie worden voortgezet en uitgebreid (leren-doen-beter doen).
Legenda
Huidig oppervlaktewatersysteem
Water
Natuurlijke laagtes (deels bestaande uit ingesloten laagtes en grotendeels overlappend met inundatiegebied > 30cm bij een T = 100 bui) Natuurgebied 3.200 ha
Natte natuurgebieden Droge natuurgebieden Natura 2000-gebieden
850 HA Agrarisch gebied 9.400 ha Agrarisch gebied met hogere GVG’s
8.100-8,300 HA
Fig. 102 Legenda Waterkaart
Landbouwpercelen met verminderde droogteschade
150HA
Ingesloten landbouwpercelen binnen natuurgebied
450 HA
Landbouwpercelen in natuurlijke laagtes
1.100 HA Stedelijk gebied 800 ha
Kansrijke natte natuur
Overige percelen Met GVG > 70cm
400 HA
Met GVG < 70cm: kans optreden hoge grondwaterstanden
2% GEMIDDELD, 4,5% IN EXTREEM DROGE JAREN
conclusies en handelingsperspectief
Fig. 103 Ruimte voor water: water, landbouw, natuur en stad op basis van de hydrologische effecten van de gebiedsspecifieke uitwerking
91
92
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
BIJLAGEN
B I J L AG E 1: M A AT R E G E L E N N A D E R B E S C H O U W D
In deze bijlage staat op het grondgebied van de Achterhoek en Liemers afgebeeld waar de maatregelen in de modelberekeningen zijn opgenomen. Met een inschatting van de individuele effecten per maatregel, wat de maatregelen ongeveer kosten, en wie aan de knoppen draait voor het inzetten van de maatregelen.
opgeleide waterloop uitloop-/verdeelconstructie
Fig. 104 Infiltratie beekwater via opgeleide waterloop
pomp opvangbekken
Fig. 105 Infiltratie beekwater via pompsystemen
BIJLAGEN
Legenda Zandruggen < 50 hectare (geen infiltratie) Zandruggen > 50 hectare (100mm infiltratie) Stuwwalcomplexen (300mm infiltratie)
Inschatting individueel effect: lokaal > 100mm Inschatting technische kosten: € 250 milj. Wie draait aan de knop: collectief & privaat
Fig. 106 Ligging zandruggen en stuwwalcomplexen >50 ha voor zoetwaterberging/infiltratie
93
94
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Legenda Natte natuur 200m buffer rond natte natuur (grondwaterberegening uit) Beregeningsputten
Inschatting individueel effect: lokaal Inschatting technische kosten: € 2,5 mln. Wie draait aan de knop: collectief
Fig. 107 Ligging grondwaterberegening rondom natte natuur (zone 200m)
conclusies en B handelingsperspectief IJLAGEN
Legenda Legger watergang Top10NL watergang
Inschatting individueel effect: 10-30mm (d1) - 15-50mm (d2) Inschatting technische kosten: € 85 mln. (d1) - 150 mln. (d2) Wie draait aan de knop: collectief & privaat
Fig. 108 Ligging te verondiepen watergangen
95
96
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Legenda Verhard gebied
Inschatting individueel effect: lokaal 100mm (d1) - lokaal > 100mm (d2) Inschatting technische kosten: € 150 mln. (d1) - 300 mln. (d2) Wie draait aan de knop: collectief & privaat
Fig. 109 Ligging verhard gebied voor afkoppelen en infiltreren neerslag
BIJLAGEN
Legenda Aanwezigheid buisdrainage
Inschatting individueel effect: 10-30mm (d1) - 30-60mm (d2) Inschatting technische kosten: € 30 mln. (d1) - 50 mln. (d2) Wie draait aan de knop: privaat
Fig. 110 Ligging bestaande drainage die wordt omgezet naar peilgestuurde drainage
97
98
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Legenda Waterwingebieden Intrekgebieden
Inschatting individueel effect: lokaal 300mm Inschatting technische kosten: € 15 mln. (per jaar) Wie draait aan de knop: collectief
Fig. 111 Ligging van het intrekgebied van drinkwaterwinningen voor infiltratie (van dec t/m maart)
conclusies en B handelingsperspectief IJLAGEN
Legenda Beekdalen Beregening
Inschatting individueel effect: 15-50mm Inschatting technische kosten: € 3 mln. Wie draait aan de knop: collectief & privaat
Fig. 112 ligging grondwaterberegening in beekdalen
99
100
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Legenda Beekdalen
Inschatting individueel effect: 40-80mm Inschatting technische kosten: € Wie draait aan de knop: collectief
Fig. 113 ligging van de beekdalen waar drainainge wordt verwijderd