Bijlage 1 Eindrapportage Verkenning toekomstperspectief Achterhoek & Liemers
Tekst van het document
H E T WAT E R S YS T E E M I N B A L A N S VERKENNING TOEKOMSTPERSPECTIEF ACHTERHOEK & LIEMERS
SPOOR 1
H+N+S Landschapsarchitecten
H E T W AT E R S Y S T E E M I N B A L A N S Verkenning toekomstperspectief Achterhoek & Liemers - spoor 1 juni 2023
Fig. 1 Partners aanpak droogte Achterhoek
3
INHOUD VOORWOORD4
SAMENVATTING6
6. CONCLUSIES EN HANDELINGSPERSPECTIEF
74
6.1 beoordeling effecten van de beide maatregelen-pakketten
74
6.2 Winterswijk als gebiedsspecifieke uitwerking
78
6.3 integrale planning als methode om de juiste balans te bepalen
82
6.4 bouwsteen water; 2 waterkaarten voor de Achterhoek & Liemers 84
1. INLEIDING
10
6.5 opdeling in 17 planningseenheden
88
1.1 waarom deze verkenning
10
6.6 vervolg planproces
90
2. DE OPGAVE
12
2.1 waarom is ‘niets doen’ geen optie
12
2.2 zijn huidige ingrepen niet voldoende?
22
2.3 hoe groot is de opgave?
24
3. VERKENNING SPEELVELD
28
3.1 twee denklijnen, één opgave
28
3.2 verkenning mogelijke maatregelen
30
3.3 maatregelen per watersysteemtype
32
3.4 maatregelen nader beschouwd
34
4. EFFECT DENKLIJNEN OP GRONDWATER
38
4.1 hoe ver komen we richting de opgave?
38
5. EFFECT DENKLIJNEN OP LANDGEBRUIK
46
5.1 huidig landgebruik
46
5.2 droogtemaatregelen in relatie tot natuur
48
5.3 droogtemaatregelen in relatie tot stedelijk gebied
54
5.4 droogtemaatregelen in relatie tot agrarisch gebied
58
5.5 droogtemaatregelen in relatie tot piekberging
70
5.6 verandering beekafvoeren en verdamping
72
BIJLAGEN92 Bijlage 1: maatregelen nader beschouwd
92
Bijlage 2: effecten op lokaal niveau
102
Bijlage 3: gebiedsspecifieke aanpassing van maatregelen
116
BRONNEN
118
4
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
VOORWOORD Wij zijn als gezamenlijke gebiedspartners in 2019 gestart met de Aanpak Droogte
puzzel met elkaar gaan leggen. Dat bepaalt de kans van slagen. Uit gebiedsprocessen,
Achterhoek, vanuit het besef dat we elkaar nodig hebben om de gevolgen van de
zoals in Winterswijk, volgen keuzes over ambitieniveau en investeringen.
weersextremen, en met name de droogte van de afgelopen jaren, het hoofd te bieden. Vanuit deze aanpak voeren we samen met grondeigenaren no-regret maatregelen uit
Naast de lange termijn uitvoering biedt het handelingsperspectief richting voor ons
en op een enkele plek experimenteren we met verdergaande maatregelen, zoals in de
(ruimtelijk) beleid in de Achterhoek en Liemers en het voortzetten en versterken van de
landgoederenzone Baakse Beek. De aard en omvang van de opgave hebben we al eerder
no-regret maatregelen.
met elkaar vastgesteld. Een gezamenlijk beeld van het handelingsperspectief ontbrak nog.
Onze oproep is om kennis te nemen van deze inzichten en er binnen de eigen organisatie, binnen de eigen mogelijkheden, werk van te maken en de leefbaarheid of
In de bestuursovereenkomst Aanpak Droogte Achterhoek van februari 2022 hebben
toekomst van ons gebied te beschermen. Dit vanuit het besef dat geen van de partners
wij als speerpunt opgenomen om dit handelingsperspectief voor de lange termijn uit te
het alleen kan!
werken. De gemeenten in de Liemers hebben zich aangesloten bij dit initiatief. Voor u ligt het resultaat van de gezamenlijk inspanning. Los van de inhoud van dit resultaat zijn we trots op de manier hoe dit tot stand is gekomen: een gezamenlijke inspanning en
Bestuurlijk aanjagers Aanpak Droogte Achterhoek:
zoektocht waarin we vanuit ‘joint fact finding’ tot een gezamenlijk beeld zijn gekomen. Uit de analyses blijkt dat er handelingsperspectief is, maar ook dat droogte maatregelen impactvol zijn en niet een op een door te voeren. Niets doen blijkt echter geen optie: natuur, landbouw, cultuurhistorie, landschap en woonomgeving ondervinden steeds meer schade door weersextremen als we geen werk maken van een betere balans tussen te droog en te nat. De analyses geven zicht op de hoeken van het speelveld, een stevig onderbouwde indicatie van de bandbreedte van de kosten en de consequenties voor het huidige ruimtegebruik. Nieuwe klimaatscenario’s maken andere afwegingen wellicht noodzakelijk. Het zijn denklijnen die nadrukkelijk dienen ter inspiratie. Het is zeker geen eindplaatje of doel op zich, maar een belangrijke bouwsteen. Juist omdat de lange termijn aanpak ook consequenties heeft op het toekomstig ruimteen grondgebruik kunnen we een succesvolle aanpak voor droogte alleen in samenhang met andere opgaven en transities vormgeven. In deelgebieden moeten we zelf deze
Peter van ’t Hoog
Joost van Oostrum
Hein Pieper
Gedeputeerde Provincie
Burgemeester gemeente
Dijkgraaf Waterschap
Gelderland
Berkelland en vz Achterhoek+
Rijn en IJssel
Fig. 2 Droge bodem (bron: WRIJ)
6
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
S A M E N VAT T I N G O P G AV E : M E T O R D E G R O OT T E 1 0 0 M M E X T R A W AT E R V O O R R A A D K R I J G E N W E H E T S Y S T E E M W E E R I N B A L A N S Om de wateroverlast te beteugelen is het landschap van Achterhoek en Liemers de afgelopen eeuwen steeds verder ontwaterd. Ergens tussen 1960 en 2000 zijn we echter door de 'balanslijn' wateroverlast en -tekort geschoten, waardoor we in een situatie terecht zijn gekomen met toenemende droogteschade. Als we niets doen zal de schade door droogte voor o.a. landbouw, natuur, landschap en cultuurhistorie toenemen. Alleen al voor landbouw is de schade voor een extreem droog jaar als 2018 becijferd op meer dan 200 miljoen Euro. Door klimaatverandering gaan extreem droge jaren vaker voorkomen. Dit inzicht, opgeteld bij aanpassingen van de droogleggingsnormen in het recente verleden en de intensivering van het grondgebruik, leidt tot het besef dat het watersysteem steeds meer uit balans raakt. Om deze neergaande trend om te buigen en te kunnen anticiperen op de effecten van klimaatverandering, is het noodzakelijk de omvang van de wateropgave vast te stellen en daarvoor een passend maatregelenpakket te ontwikkelen. Uit eerdere verkenningen voor de Achterhoek en Liemers kwam naar voren dat de opgave voor droogte circa 100 mm extra water vasthouden betekent.
Deze verkenning richt zich op de vraag of en met welke maatregelen deze opgave aangepakt kan worden en welke effecten daar het gevolg van zijn.
Herstel balans (ca. 100mm)
+ ZON
D2 D1
Fig. 3 Links: tijdlijn van het watersysteem (zoekrichting: het watersysteem in balans), rechts: neerslagtekort in NL (gebaseerd op WH scenario’s - KNMI, 2014)
S amenvatting
7
T W E E D E N K L I J N E N W A A R L A N G S E E N M A AT R E G E L E N PA K K E T O N T W I K K E L D K A N W O R D E N Om een concreet toekomstperspectief te kunnen schetsen zijn er maatregelen
denklijnen samen geven echter op het schaalniveau van de gehele Achterhoek
pakketten ontwikkeld uitgaande van 2 denklijnen; pakket 1 start vanuit
en Liemers wel een goed inzicht in de bandbreedte van het speelveld
de huidige grondgebruikseisen en brengt in beeld wat dan de maximale
waarbinnen de oplossingen voor de droogte problematiek gevonden kunnen
watervoorraad is die aan het watersysteem kan worden toegevoegd en pakket
worden. Het optimale maatregelenpakket moet op een concreter schaalniveau,
2 zet in op het maximaal benutten van kansen en mogelijkheden in het water-
‘gebiedsspecifiek’ worden uitgewerkt. De pilotuitwerking Winterswijk illustreert
bodemsysteem, waardoor lokaal aanpassingen in het huidig grondgebruik
het perspectief van deze volgende stap in het planproces.
noodzakelijk zullen zijn. De effecten van de twee denklijnen zijn samengevat in twee schema’s (figuur 4). Het maatregelenpakket van denklijn 1 lijkt de opgave van 100 mm niet te kunnen bedienen en de consequenties van de concrete realisatie van denklijn 2 lijken op voorhand nogal fors. De beide
Denklijn 1
Denklijn 2
50mm
Extra watervoorraad:
Gemiddeld (lokaal > 100mm)
Natte natuur
van:
Stedelijk gebied:
15.000 ha stedelijk gebied 4.000 ha sturen op klimaatrobuuste oplossingen
Landbouw:
115.000 ha landbouwgrond 105.000 ha +1,5% opbrengst 110.000 ha +2,5% opbrengst
9.000 ha natte natuur 3.000 ha kansrijk naar: 4.000 ha kansrijk
gem.
(gemiddeld jaar)
gem.
(extreem droog)
10.500 ha met hoge GVG
Kosten: Fig. 4 Links: samenvatting van de denklijnen
Gemiddeld (lokaal > 100mm)
Natte natuur
van:
Stedelijk gebied:
15.000 ha stedelijk gebied 6.000 ha sturen op klimaatrobuuste oplossingen
Landbouw:
115.000 ha landbouwgrond 105.000 ha +2,5% opbrengst 110.000 ha +5% opbrengst
technische realisatiekosten
9.000 ha natte natuur 3.000 ha kansrijk naar: 5.500 ha kansrijk
gem.
gem.
32.500 ha met hoge GVG
(gemiddeld jaar)
€ 0,5 miljard
75mm
Extra watervoorraad:
Kosten:
(gemiddeld jaar)
(extreem droog)
(gemiddeld jaar)
€ 1 miljard technische realisatiekosten
8
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
B O U W S T E E N - W AT E R E N V O O R S T E L P L A N N I N G S E E N H E D E N A L S S TA R T V O O R I N T E G R A A L P L A N P R O C E S A C H T E R H O E K- L I E M E R S Alle kennis en inzichten, als resultaat van deze verkenning, zijn samen te vatten in 2 eindproducten: de ‘waterkaart’ en een voorstel voor de onderverdeling van de Achterhoek en Liemers in 17 planningseenheden.
Water 50-100 ha
Huidig oppervlaktewatersysteem
Natuurgebied 3.200 ha
Natte natuurgebieden Droge natuurgebieden Natura 2000-gebieden
- Bouwsteen-water: De bandbreedte van het speelveld wordt gepresenteerd in 2 waterkaarten, beide als verbeelding van de effecten en consequenties
Natuurlijke laagtes
Kansrijke natte natuur
van de maatregelen. In de waterkaarten zijn de effecten samengevat voor de
Agrarisch gebied 9.400 ha
Landbouwpercelen met verminderde droogteschade
4 belangrijkste vormen van grondgebruik; water, landbouw, natuur en stad
Agrarisch gebied met
Ingesloten landbouwpercelen binnen natuurgebied
(figuur 5).
hogere GVG’s
Overige percelen Stedelijk gebied 800 ha
Denklijn 1
Fig. 5 De nieuwe waterkaarten
Landbouwpercelen in natuurlijke laagtes
Denklijn 2
Met GVG > 70cm Met GVG < 70cm: kans optreden hoge grondwaterstanden
S amenvatting
9
- 17 planningseenheden: De verdere concretisering van de maatregelen-pakketten kan alleen worden uitgewerkt in samenhang met alle andere gebiedsopgaven voor Achterhoek en Liemers. Dit
Schipbeek west
vraagt om een planproces gericht op een zoektocht naar integrale oplossingen voor die verschillende opgaven op het schaalniveau van een ‘gebiedsplan’. Een ‘gebiedsplan’ dat gebaseerd zou moeten worden op 2 invalshoeken; 1. De dominante
Lochem
watersysteemkenmerken (stroomgebieden en watersysteemtype) in combinatie met 2. Een
K E R N VA N D E D I S C U S S I E S ( D E E L G E B I E D S S E S S I E S ) De watertransitie is gericht op realisatie van een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting en gebruik van de ruimte. Het gaat daarbij om het bodemen watersysteem. De begrippen klimaatbestendig en waterrobuust worden ook wel afgekort tot klimaatrobuust.
gebiedsindeling die ingegeven wordt door een
Zutphen
samenhangende, dominante inrichtingsopgave (agrarisch-landelijkgebied, de landgoederen zone,
BOUWSTEEN VOOR INTEGRAAL PLANPROCES Oproep voor vervolg
dominante stad-land problematiek, etc.). Voor
Berkelland west
Achterhoek en Liemers lijkt een opdeling in 17 planningseenheden een logisch voorstel (figuur 6) De uiteindelijke gebiedsbegrenzing moet nader
Steenderen
worden bepaald en kan van figuur 6 afwijken.
De Stedenband
Oost Gelre
Rijnstrangen
Montferland
Berkelland plateau
Landgoederenzone
Het Broek
Fig. 6 Planningseenheden integrale gebiedsuitwerkingen
Schipbeek oost
Varsseveld Oude IJsselzone
Aalten
Winterswijk
10
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
1. INLEIDING
1.1 WAAROM DEZE VERKENNING
opgave en het handelingsperspectief zijn geschetst. Uit deze feitenbeelden
In de Bestuurlijke Overeenkomst Aanpak Droogte Achterhoek (2022)
kwam naar voren dat de opgave voor droogte circa 100 mm extra water
hebben de partners afgesproken een verkenning uit te voeren naar het
vasthouden betekent, en dat dit een gebiedsgerichte verdieping vraagt. Er is
handelingsperspectief. Doel van de verkenning is zicht te geven op effectieve
daartoe een gebiedsbrede verdieping van maatregelen uitgevoerd voor de hele
maatregelen in de droogte aanpak. Basis voor deze verkenning is ‘Het
Achterhoek en Liemers (spoor 1) én een gedetailleerdere gebiedsspecifieke
watersysteem van de Achterhoek (H+N+S, augustus 2021)’ en ‘Het Feitenbeeld
uitwerking voor Winterswijk (spoor 2). Het voorliggende rapport gaat over de
Watersysteem Liemers (H+N+S, december 2022)’, waarin het probleem, de
gebiedsbrede verdieping voor Achterhoek en Liemers.
FEITENBEELD ACHTERHOEK
FEITENBEELD LIEMERS
Waterbalans jaarrond - Heden
Winter 2050
Waterbalans jaarrond - 2050
Zomer 2050
IJssel
Spoor 1 Grens WRIJ
Spoor 2 Nederrijn
Waal
Rijn
Fig. 7 Beelden uit de feitenbeelden voor de Achterhoek en Liemers
Fig. 8 Gebiedsgrenzen
inleiding
De verkenning heeft plaatsgevonden in opdracht van de Aanpak Droogte Achterhoek en is uitgevoerd door H+N+S Landschapsarchitecten en Witteveen+Bos. De partijen in de Achterhoek en Liemers hebben meegedacht en input geleverd in een vijftal deelgebiedssessies (deelgebiedsessie voor Plateau, Centrale Achterhoek, Rivieren Landschap, Stedelijk gebied en Stuwwallen). In totaal hebben circa 150 vertegenwoordigers van overheden en maatschappelijke partijen deelgenomen. De resultaten van deze verkenning laten zien dat er handelingsperspectief is. De verkenning geeft een feitelijk inzicht in welke maatregelen mogelijk zijn, de bandbreedte van het doelbereik, de ruimtelijke consequenties en kosten. Het resultaat van deze analyses kan gezien worden als de ‘Bouwsteen Water’ voor beleidsprogramma’s (Vitaal Landelijk Gebied Gelderland, Regioarrangementen, Omgevingsvisies, e.d.). De daadwerkelijke keuze over te nemen maatregelen volgt op een nadere gebiedsgerichte uitwerking in relatie tot andere gebiedsopgaven. De resultaten uit deze rapportage bieden daarvoor inzicht in de hoeken van het speelveld.
Let op: de kaarten in deze verkenning geven de resultaten voor het volledige gebied weer dat valt onder de grens van WRIJ en de grens van de Achterhoek en Liemers maar de kostenberekeningen, hectares, gemiddelde waardes en andere berekeningen zijn exclusief het gebied van de WRIJ ten westen van de IJssel (o.a. de flank van de Veluwe).
11
12
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
2. DE OPGAVE
In dit hoofdstuk leggen we uit waarom 'niets doen' geen optie is met het oog
Door de grote, langdurige hoeveelheden neerslag, blijft het in de toekomst
op klimaatverandering en de gevolgen van droogte voor landbouw, natuur
richting het voorjaar weliswaar langer nat (zie figuur 9), maar de extra
en stedelijk gebied. Ook lichten we toe waarom de huidige ingrepen nog niet
watervoorraad resterende uit de winterperiode is op 1 april alweer bijna
voldoende zijn om de droogteopgave op te lossen en geven we aan hoe groot de
compleet afgevoerd.
opgave is.
2.1 WAAROM IS ‘NIETS DOEN’ GEEN OPTIE
Na 1 april begint het groeiseizoen. De verdamping wordt door de klimaatverandering hoger vanwege de hogere temperaturen en zonniger weer, en er valt minder neerslag. Ook duren de perioden zonder neerslag langer. De
N AT T E R E W I N T E R S , D R O G E R E E N H E T E R E Z O M E R S
grondwaterstanden zullen daardoor in de zomer steeds extremer, en frequenter,
Als gevolg van wereldwijde temperatuurstijging is ons huidige klimaat sterk
uitzakken, en zijn nog minder beschikbaar voor de vegetatie. Hierdoor zal er
onderhevig aan verandering (KNMI, 2014). Uitgaande van de bestaande
meer kans op watertekorten (en droogteschade) optreden. De regen die wel
KNMI-klimaatscenario’s voor 2050 worden de winters natter, en de zomers
valt, komt ook veel meer in piekbuien, waardoor water minder de kans krijgt te
droger en heter. De extreme droogte in het voorjaar en in de zomer (zoals
infiltreren in de bodem, en sneller afstroomt over het oppervlak. Het huidige
bijvoorbeeld in het jaar 2018) komen volgens deze KNMI-scenario’s uit 2014
systeem is ingericht om overtollige neerslag af te voeren, met toenemende
twee keer zo vaak voor, en daarmee ook vaker achter elkaar. In de afgelopen
droogteschade voor landbouw, natuur en (openbaar) groen tot gevolg. Als
vijf jaren hebben we echter zelfs vier extreem droge jaren gehad. De praktijk is
we het wateroverschot uit het winterhalfjaar willen kunnen benutten in het
daarmee dat extreme droogte de afgelopen jaren veel vaker voorkomt dan op
groeiseizoen dan zullen we het water langer vast moeten houden in het gebied.
grond van de klimaatscenario’s uit 2014 verwacht mocht worden. De nieuwe klimaatscenario’s worden naar verwachting eind 2023 gepubliceerd.
V E R A N D E R I N G G R O N D W AT E R S TA N D E N In figuur 9 zien we dat in 2050 de gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) in
Doordat er volgens de scenario’s in de winters meer neerslag gaat vallen worden
de winter ongeveer 5 tot 30 cm hoger wordt dan nu, als gevolg van toenemende
de grondwaterstand dan hoger. Ook neemt de kans op piekbuien en daardoor
neerslag in de winter. Op 1 april is deze verhoging van de grondwaterstand al
piekafvoeren toe, waardoor de kans op inundatie van lage gronden vanuit
weer grotendeels verdwenen: de gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (GVG)
watergangen en beken groter wordt. Het huidige watersysteem is ingericht
is dan ongeveer 0 tot 10 cm hoger dan in de huidige situatie. In de zomer zakken
op water afvoeren om wateroverlast te voorkomen, maar het succes van onze
de gemiddelde laagste grondwaterstanden (GLG) in 2050 ongeveer 5 tot 30 cm
ontwatering zorgt er tegelijkertijd voor dat we het water afvoeren dat we in
verder uit dan in de huidige situatie.
droge periodes (met name in het groeiseizoen) juist zo hard nodig hebben.
de opgave
Voorjaar
(gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand)
Zomer
(gemiddelde laagste grondwaterstand)
Legenda
Fig. 9 Daling/stijging van gemiddelde grondwaterstanden in de toekomst (WH2050) afgezet tegen het jaarverloop
13
Winter
(gemiddeld hoogste grondwaterstand)
14
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Naast lagere grondwaterstanden in een gemiddeld jaar zakken de grondwaterstanden in een extreem droog jaar nog verder weg. Dit is in figuur 11 en 12 weergegeven, waarop te zien is dat in een jaar als 2018 de laagste grondwaterstanden 5 tot lokaal 75 cm lager uitzakken dan in een huidige gemiddelde zomer (vooral rond de rivieren). En zoals eerder aangegeven zullen dergelijke extreem droge zomers door klimaatverandering vaker gaan optreden.
Fig. 10 Droogte op maisakker (bron: WRIJ)
de opgave
Gemiddelde jaren (WH+ 2050)
15
Extreem droge jaren (2018)
Legenda
Fig. 11 Daling grondwaterstanden zomer in een gemiddeld jaar (GLG) bij WH+ 2050
Fig. 12 Daling grondwaterstanden zomer in extreme situatie (LG3) 2018
16
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
G E VO LG E N VO O R AG R A R I S C H G E B I E D De gevolgen van droogte op het agrarisch grondgebruik zijn de afgelopen jaren sterk gevoeld in de landbouw. Met Waterwijzer landbouw is een berekening gemaakt van de huidige opbrengstderving door droogte (droogteschade) in gemiddelde jaren en extreme jaren. Waterwijzer landbouw gaat uit van de huidige gebruikseisen van de reguliere landbouw. In 2018, een extreem droog jaar, heeft het agrarisch grondgebied van de Achterhoek en Liemers (bestaande uit ca. 110.000 ha agrarische gronden) te maken gehad met gemiddeld zo'n 28% opbrengstderving door droogte (zie figuur 15). Dit is drie keer zoveel als bij gemiddelde jaren (zie figuur 14). Doordat extreem droge zomers door klimaatverandering frequenter zullen gaan optreden zal de situatie zoals weergegeven in figuur 15 steeds vaker voorkomen. Uitgedrukt in euro's is de inschatting van het effect door droogteschade- op het agrarisch gebruik in huidige gemiddelde jaren bijna twee keer zo groot als natschade (figuur 13). Doordat er door klimaatverandering in gemiddelde jaren zowel meer wateroverlast (natschade) als droogte (droogteschade) wordt verwacht zal de schade voor beide aspecten in gemiddelde jaren toenemen. Opvallend is vooral de hoge uitschieter van extreem droge jaren met 218 miljoen euro.
Door het vaker optreden van extreem droge zomers zal de schade dus steeds vaker in deze ordegrootte vallen.
Nu (gemiddeld jaar)
Klimaat 2050 (gemiddeld jaar)
Extreem droog jaar
Droogteschade
€55 miljoen
€56 miljoen
€218 miljoen
Natschade
€27 miljoen
€32 miljoen
€15 miljoen
Fig. 13 Tabel met schatting van het effect door droogte- en natschade in miljoenen euro’s
de opgave
17
Gemiddelde jaren
ca.
110.000 ha met gemiddeld 9% opbrengstderving door droogte in gemiddelde jaren
Extreem droge jaren
ca.
110.000 ha met gemiddeld 28% opbrengstderving door droogte in extreem droge jaren
Legenda <= 10% opbrengstderving 10 - 20% opbrengstderving 20 - 30% opbrengstderving 30 - 40% opbrengstderving >40% opbrengstderving Modelresultaten niet betrouwbaar
Fig. 14 Huidige opbrengstderving agrarisch gebied door droogte in gemiddelde jaren
Fig. 15 Huidige opbrengstderving agrarisch gebied door droogte in extreem droge jaren (situatie 2018)
18
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
G E V O L G E N V O O R N AT T E N AT U U R De steeds droger wordende zomers hebben ook invloed op de beekafvoeren, met droogval tot gevolg, zorgen voor een afname van de kansrijkheid voor natte natuur en veroorzaken zelfs sterfte van bomen (o.a. laanbeplanting) en droge natuur. Om de gevolgen voor natte natuur inzichtelijk te maken is een inschatting gemaakt van de kansrijkheid voor grondwaterafhankelijke natuur. Hiervoor is gekeken naar de gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (GVG, ongeveer op 1 april). Bij een GVG ondieper dan 30 centimeter beneden maaiveld is de aanname dat gronden kansrijk tot zeer kansrijk zijn voor natte natuurdoelen. In figuur 17 en 18 is te zien dat het areaal natte natuur in de huidige situatie bij gemiddelde jaren voor al bijna drie kwart te droog is, en dat dit in extreem droge jaren nagenoeg het totale areaal omvat.
Fig. 16 Droogval van beken en watergangen (bron: WRIJ)
de opgave
Gemiddelde jaren
19
Extreem droge jaren
1%
16% 13% 71%
ca. 9.000 ha natte natuur Legenda GVG >50 cm-mv: te droog
waarvan
3.000 ha kansrijk
99%
ca. 9.000 ha natte natuur waarvan
100 ha kansrijk
GVG 30-50 cm-mv: kansarm / matig kansrijk GVG <30cm-mv: kansrijk / zeer kansrijk Modelresultaten niet betrouwbaar
Fig. 17 Kansrijkheid natte natuur - gemiddelde jaren (huidig)
Fig. 18 Kansrijkheid natte natuur - extreem droge jaren (huidig)
20
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
G E VO LG E N VO O R S T E D E L I J K G E B I E D Doordat neerslag in de zomer in steeds extremere (piek)buien valt krijgt water
Zevenaar Post
WOENSDAG 22 APRIL 2009 - JAARGANG 45 - NUMMER 17
minder de kans om te infiltreren in de bodem. Dit betekent dat veel water in een korte tijd valt en geborgen moet worden omdat er anders juist in de zomer ook meer wateroverlast/overstroming gaat optreden. Dit is met name een probleem in stedelijk gebied, vanwege het grote aandeel verhard oppervlak. Daarnaast heeft ook de droogte negatieve gevolgen voor het stedelijk gebied. Zo treden er steeds vaker verzakkingen op in stedelijk gebied op zettingsgevoelige gronden (met name de klei- en veengronden) naarmate de grondwaterstand
Deze week PAGINA 13: KOETSENTOCHT WAS GROOT SUCCES PAGINA 16: CIRCUS BONGO PAGINA 37: UIT-PAGINA
Inloopmiddag rugpatiënten ZEVENAAR - Iedere maand houdt de Nederlandse Vereniging van Rugpatiënten de Wervelkolom een inloopmiddag in het ziekenhuis te Zevenaar. De eerstvolgende inloopmiddag vindt plaats op vrijdag 1 mei 2009 van 14.00 tot 16.00 uur in Ziekenhuis Zevenaar, Hunneveldweg 14.
Waterschap zoekt naar nieuw evenwicht Waterschap voelt zich nog niet verantwoordelijk voor verzakkingen
Huren.... Of toch kopen?
Zevenaar Informatie Zie pagina 22 t/m 24
LENING OF HYPOTHEEK
www.huislijn.nl
www.hcbgroep.nl
053-4848586
zakt. Om verzakkingen tegen te gaan moet er in het stedelijk gebied worden
HCB GROEP
gezocht naar een balans in waterpeilen om voldoende drooglegging te
Man bedreigt bankpersoneel
waarborgen en tegelijkertijd (waar nodig) zetting te mitigeren. Ook staat het watersysteem in het stedelijk gebied voor een waterkwaliteitsopgave door het vaker voorkomen van (extreem) warme zomers en droogval (of is er een afvoerstop nodig om de waterlopen watervoerend te houden), intensief grondgebruik en de riooloverstorten op het oppervlaktewater bij hevige buien. Zoals weergegeven in figuur 20 is het overgrootte deel van het stedelijk water
Restaurant Party-accomodatie Vergadercentrum
www.oldeschop.nl Kerkstraat 80 - 6987 AD Giesbeek 0313 633444
KOOPZONDAG 26 april
LpenartetyDoetinchem Centrum
van 12.00 tot 17.00 uur GRATIS PARKEREN www.doetinchemwinkelstad.nl Elke laatste zondag van de maand koopzondag
De verzakkingen van woningen in Zevenaar leidden tot veel financieel en emotioneel leed van de bewoners. ZEVENAAR - ,,Waterschap Rijn en IJssel is nog niet verantwoordelijk voor het grondwater in het Gelderse deel van zijn gebied. Dus ook niet voor het lage grondwaterpeil in Zevenaar. Die grondwaterstand wordt in het rapport over verzakkingen van huizen in Zevenaar genoemd als één van de mogelijke oorzaken. Wél kan het waterschap met het sturen van oppervlaktewaterpeilen grondwaterstanden mogelijk positief beïnvloeden. Daar worden dan
kwetsbaar tijdens extreem droge jaren. Een geringe waterdiepte in combinatie met hitte leidt tot waterkwaliteitsproblemen met risico’s voor het ecosysteem (o.a. door sterfte onder het waterleven als gevolg), en voor de volksgezondheid.
Pelargonium zonale t/m 29-04. OP=OP
onder druk.
water, of daarvan afhankelijk zijn, een bepaald waterpeil aan te bieden. Dat waterpeil wordt vastgesteld in goed overleg en afstemming met alle partijen (gemeente, landbouw, natuur en industrie) om hun belangen zoveel mogelijk te kunnen dienen. Gemeente, landbouw en industrie hebben bijvoorbeeld belang bij zoveel mogelijk drooglegging voor hun gebouwen en gronden, terwijl aan de andere kant de natuur vernatting waardeert. Er is dus altijd sprake van het zoeken naar evenwicht en balans in waterpeilen. Alle partijen moeten er zoveel mogelijk mee uit de voeten kunnen. In zoverre zal er straks in de gesprekken met de gemeente sprake zijn van een zoektocht
Geranium Geldig van 23-04
Intensief grondgebruik en de riooloverstorten zetten de waterkwaliteit verder
ook binnenkort met de gemeente gesprekken over gevoerd en onderzoeken gedaan naar mogelijke oplossingsrichtingen." Dit deelt woordvoerder Hans Bijen van het Waterschap mee naar aanleiding van een perspublicatie in een regionaal dagblad waarin speculatief gerept wordt over een mogelijke schuld van het Waterschap aan de lage grondwaterstand die leidde tot verzakkingen van een aantal woningen. ,,Waterschap Rijn en IJssel is verantwoordelijk voor al het oppervlaktewater in zijn beheersgebied. Dus voor het water in beken, sloten, vijvers en grachten. Het schap zorgt, zoals dat in de Waterschapswet staat, voor de waterstaatkundige verzorging van zijn gebied. En doet dat door partijen die belang hebben bij
Hoogte ca. 25 cm. Potmaat 10,5 cm.
Nu van 1,79 voor a.s. zondag
GroenRijk Zevenaar • Pannerdenseweg 8 A 0316-333538 • www.groenrijk.nl
geopend
0,
99
HALVE PRIJS WEKEN Zie onze advertentie in deze krant!
Zaterdag 25 april
SWINGNIGHT
FOTO: AB HENDRIKS
naar een mogelijk nieuw evenwicht in het waterbeheer rond Zevenaar", aldus Bijen.
Kijk op:
WINTERSWIJK / ZEVENAAR - De politie heeft donderdagochtend 16 april om 09.20 uur een 60-jarige man uit Zevenaar aangehouden nadat hij het personeel van een bank aan de Balinkesstraat in Winterswijk had bedreigd. De man was de bank binnengelopen en wilde geld opnemen van zijn rekening. Toen het saldo ontoereikend bleek, overhandigde de man een schriftelijke bedreiging aan de medewerkster die hem te woord stond. Het bankpersoneel waarschuwde de politie. Deze rukte met meerdere eenheden uit en kon de man aanhouden. De man was ongewapend en bleek te lijden aan een psychische aandoening.
liemersvizier.nl
Voor meer informatie of aanbiedingen van onderstaand bedrijf.
HET GROOTSTE ASSORTIMENT STOELEN EN BARKRUKKEN VAN NEDERLAND KOM EEN PROEFZIT MAKEN.
0316-540999 www.liemerskk.nl
Koopzondag bij Intratuin Duiven
26 april van 10.00 tot 17.00 uur.
MEIVAKANTIE Zondag 26 april
DIO
Duiven Lithograaf 1. www.intratuin.nl
■ POSTBUS 425, 7000 AK DOETINCHEM ■ REDACTIE 0316-528668 / REDACTIEZEVENAARPOST@WHM.WEGENER.NL ■ ADVERTEREN 06-22203439 / R.BOHM@WHM.WEGENER.NL ■
Fig. 19 Verzakkingen in de Liemers
de opgave
Legenda Niet kwetsbaar: afvoer aanwezig Kwetsbaar: droogval treed op Zeer kwetsbaar: afvoerstop Stedelijk gebied
Fig. 20 Kwetsbare watergangen door droogte in 2018 (een extreem droog jaar)
21
22
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
2.2 ZIJN HUIDIGE INGREPEN NIET VOLDOENDE? Nu rest de vraag; doen we niet al heel veel? En is dit niet voldoende om droogteschade tegen te gaan? Het antwoord hierop is meerledig. Ja, er is al een reeks van projecten uitgevoerd/gerealiseerd en er zijn ook al veel korte termijn maatregelen uitgevoerd via het initiatief Elke Druppel De Grond In (EDDGI) (figuur 22). En ja, deze ingrepen blijken effectief in de aanpak van droogte. Wel worden deze projecten vooral op kleinere schaal toegepast met lokaal effect en is het lastig om in te schatten hoe de verschillende ingrepen elkaar beïnvloeden (en mogelijk versterken). De type maatregelen komen ook overeen met de maatregelen die in deze verkenning zijn opgenomen. Wat er met huidige ingrepen allemaal al wordt gedaan in de Achterhoek en Liemers is dus al een goede stap in het terugdringen van de droogteproblematiek. Een gebiedsdekkende aanpak met maatregelen die over het complete grondgebied van de Achterhoek effect hebben is echter noodzakelijk om een structurele grondwaterstandsverhoging te verwezenlijken waarbij de grondwatervoorraad van de Achterhoek en Liemers weer in balans is, en het gebruiksperspectief ten goede komt.
Fig. 21 Voorbeeldprojecten (boven: herinrichting Berkel, midden: 't Medler, onder: Wildenborch)
de opgave
Legenda
Fig. 22 Huidige projecten en verkenningen droogtemaatregelen Achterhoek
23
24
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
2.3 HOE GROOT IS DE OPGAVE? Om greep te krijgen op de vraag 'hoe groot de opgave in relatie tot droogte nu daadwerkelijk is' kijken we naar de hoeveelheid neerslagtekort in huidige (droge) jaren en in de toekomst. In het groeiseizoen (van 1 april tot augustus/ september) is de verdamping groter dan de aanvulling door neerslag waardoor een neerslagtekort optreedt. Volgens de klimaatscenario’s van het KNMI (2014) neemt door klimaatverandering dit neerslagtekort toe en zullen periodes van langdurige droogte vaker voorkomen. In figuur 23 is te zien dat er jaarrond (door neerslagoverschot in de winter) genoeg water is, maar tijdens grofweg het groeiseizoen is er, in een gemiddeld jaar, een neerslagtekort van ongeveer 140 mm. In deze gemiddelde situaties is er in het algemeen nog voldoende water in de bodem aanwezig voor planten om het tekort aan te vullen. De echte problemen ontstaan in extreem droge jaren (eens in de tien jaar voorkomend, 10% extreme jaren) waarbij het neerslagtekort oploopt naar ongeveer 230 mm. In deze situaties is het bodemsysteem niet meer in staat om de tekorten aan te vullen en ligt er een opgave voor de voorraadberging. Nog extremere uitschieters (zoals de jaren 2018, 2019, 2020 en 2022) steken hier zelfs nog ver bovenuit.
Wetende dat de klimaatmodellen momenteel worden bijgesteld en nog hoger zullen uitvallen dan de huidige klimaatscenario’s (van 2014), zal het neerslagtekort van gemiddelde en extreem
Ve r
droge jaren in 2050 hoogstwaarschijnlijk nog hoger liggen dan reeds voorspeld.
w
ac
e ht
at v ma kli
dering eran
mm
Tekort
Overschot
Overschot
Neerslag
Verdamping
Fig. 24 23 Neerslag en vver erdamping damping in gemiddelden per maand binnen WRIJ (v (voor oor de periode 2004-2019)
Fig. 23 24 Neerslagtekor Neerslagtekortt in NL (gebaseer (gebaseerdd op WH scenario scenario’’s - KNMI, 2014)
de opgave
Om nu de 10% extreme droogtes aan te kunnen is een extra voorraadvorming van ca. 100 mm nodig. Hiermee kan naar verwachting ook in 2050 een gemiddeld droog jaar worden bediend. Deze oplossing geeft nog geen antwoord op de watervraag van de 10% extreem droge jaren in 2050 maar met een extra voorraadvorming van 100 mm wordt een wezenlijke stap gezet op weg naar een betere balans tussen te droog en te nat. Bovendien is de toevoeging van 100 mm watervoorraad te beschouwen als een no-regret maatregel tegen de achtergrond van de voorspelde klimaatverandering. In het licht van deze ontwikkeling levert het vasthouden van 100 mm extra water van het jaarlijks neerslag overschot uit de winterperiode, voldoende buffer op voor het opvangen van de 10% droge zomers van nu en ruim voldoende voor gemiddelde zomers in 2050. De droogte in extreem droge jaren lossen we er niet volledig mee op. Wel moet aangemerkt worden dat deze 100mm geen absolute opgave is die gebiedsdekkend overal hetzelfde is, maar gezien moet worden als eerste aanzet tot kwantificering van de opgave om hier meer grip op te krijgen. De opgave kan verschillen per locatie als gevolg van bodemtype, gewastype, andere factoren die de waterbalans beïnvloeden en eisen van het gebruiksperspectief.
Een nadere verkenning van de bandbreedte van de opgave voor specifieke gebieden is noodzakelijk om de opgave passend te krijgen voor verdere uitwerking.
25
26
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
In de tijdlijn hieronder is de stapsgewijze ontwikkeling van het
droogteproblematiek aan te pakken. Hierdoor wordt de neerwaartse
watersysteem schematisch weergegeven. Te zien is dat het ‘oerlandschap’
trendlijn richting meer droogteschade iets bijgesteld. Toch zakt de lijn als
van de Achterhoek in de loop der tijd is ontwaterd door de aanleg van een
gevolg van klimaatverandering steeds verder weg van de ‘evenwichtslijn’
hoofdwaterlopenstelsel en later door de aanleg van detailontwatering.
tussen wateroverlast en tekort, wanneer we niet toewerken naar een
Hierdoor is er tussen 1960 en 2000 een situatie ontstaan die niet meer
andere inrichting en gebruik van het watersysteem. Een trendbreuk lijkt nu
gedomineerd wordt door overwegend veel wateroverlast, maar door
noodzakelijk, waarbij er wordt toegewerkt naar herstel van de balans. De
toenemende droogteschade. Het systeem wordt gedomineerd door een sterk
kwantitatieve opgave voor het balansherstel, gericht op het vasthouden van
oppervlakkige waterafvoer en het ontbreken van grote oppervlaktewateren
een groter deel van het jaarlijks neerslagoverschot, heeft een omvang van ca.
en/of grondwaterbuffers. Rond 2000 worden projecten gestart om de
100mm gebiedsdekkend voor het watersysteem van de Achterhoek & Liemers.
Trendbreuk
(bodem & water sturend)
Herstel balans
+ ZON
(ca. 100mm)
Fig. 25 Tijdlijn van het watersysteem (zoekrichting: het watersysteem in balans)
de opgave
27
28
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
3 . V E R K E N N I N G S P E E LV E L D
In dit hoofdstuk lichten we de aanpak toe om de hoeken van het speelveld in
landschappelijke eenheden;
beeld te brengen. Vertrekpunt hierbij is de landschappelijke bodemkaart waarop
• de plateau's: hoog gelegen gebied met steilranden en met op veel plaatsen
de watersysteemtypen zijn weergegeven. Per watersysteemtype zijn logische
ondoorlatende keileem dicht onder maaiveld
maatregelen geïnventariseerd. Dit heeft geleid tot twee samenhangende
• de zandruggen: gradiëntvolle zandgronden (goed doorlatend)
maatregelpakketten die als twee verschillende denklijnen zijn doorgerekend op
• de stuwwalcomplexen (zeer hoog/stijl en met deels ondoorlatend gestuwd
hun effecten.
3.1 TWEE DENKLIJNEN, ÉÉN OPGAVE
materiaal) • de stedelijke watersystemen: grotendeels verhard gebied • het vlakkere zandgebied: goed doorlatend
Om een bandbreedte te schetsen van het handelingsperspectief in het kader
• het vlakke kleigebied: slecht doorlatend
van aanpak droogte in de Achterhoek en Liemers zijn er twee denklijnen
• de beekdalen: natuurlijk laag gelegen gebieden langs bestaande beken of
verkend die de hoeken van het speelveld opmaken. Op deze manier wordt er inzichtelijk gemaakt wat mogelijke ingrepen en effecten kunnen zijn zonder nu al uitspraken te doen over welke richting we op moeten. DENKLIJN 1: HUIDIGE GEBRUIKSEISEN STUREND Uitgaande van de huidige hydrologische inrichtingswensen/eisen van het grondgebruik, een maximale extra watervoorraad toevoegen. D E N K L I J N 2 : W AT E R S Y S T E E M S T U R E N D Maximaal bodem- en watersysteemkansen benutten, gerelateerd aan inschatting toekomstige hydrologische eisen/wensen van het grondgebruik. De twee denklijnen zijn beiden gegrond op het systeemdenken. Hiervoor zijn de maatregelen die worden voorgesteld in de denklijnen toegedeeld aan de watersysteemtypen waar de maatregelen het meest kansrijk/passend worden geacht. Figuur 26 toont de verschillende watersysteemtypen van de Achterhoek en Liemers. Zo wordt er onderscheid gemaakt tussen de volgende
voormalige beken • de grote rivieren: (voormalige) randen van de rivieren, laag gelegen
verkenning speelveld
Legenda Legenda Beekdal Beekdalen Blauwe motor Stuwwalcomplexen Grote rivieren Grote rivieren Kleine blauwe motortjes Zandruggen Plateau Plateau's Stedelijk watersysteem Stedelijk watersysteem Vlakte op klei Vlakte op klei Vlakte op zand Vlakte op zand
Totaaloppervlakten in %:
19%
8% 3% 1%
11% 9% 10%
39%
Fig. 26 Watersysteemtypen Achterhoek & Liemers
29
30
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
3.2 V E R K E N N I N G M O G E L I J K E M A AT R E G E L E N Voor een structurele aanpak van het voorraadbeheer moet worden nagedacht welke maatregelen genomen kunnen worden en welke effecten die maatregelen hebben. Het waterschap Rijn en IJssel heeft een lijst van denkbare maatregelen opgesteld (zie figuur 28). Elk type maatregel heeft een eigen effect. In eerdere studies is verkend welk effect afzonderlijke maatregelen hebben (zie figuur 27). Sommige maatregelen kunnen alleen lokaal genomen worden (zoals afkoppelen stedelijk gebied) en hebben daarmee ook een lokaal effect. Andere maatregelen kunnen bijna gebiedsdekkend worden genomen, en hebben daarmee ook een vlakdekkende doorwerking (zoals beken en watergangen verondiepen en drainage verhogen).
Fig. 27 indicatie van effectiviteit maatregelen (lokaal/regionaal) op basis van eerdere berekeningen
I N S C H A T T I N G E F F E C T I V I T E I T V A N M O G E L I Jverkenning K E M A A T Rspeelveld EGELEN
31
Efficienter irrigeren
Vermindering watergebruik
Water aanvoeren Particuliere grondwateronttrekkingen reduceren
Meer infiltratiegebieden
Drainagebasis omhoog Afkoppelen stedelijk gebied
Drainagebasis Rijn en IJssel omhoog
Omzetting van naaldbos naar heide
Aanleggen spaarbekkens
Industriele winningen compenseren
Ondergrondse zoetwaterberging Onttrekking grondwater voor beregening compenseren
Drinkwaterwinningen compenseren door water te infiltreren Legenda
Hergebruik effluent
Groot effect
Ander landbouwgewas Sponswerking bodem vergroten
> 30mm
Effect 30-10mm
Fig. 28 Verkenning en inschatting effectiviteit van mogelijke maatregelen (bron: Feitenbeeld Watersysteem Achterhoek)
Gering effect
> 10mm
49
32
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
3.3 M A AT R E G E L E N P E R WAT E R S YS T E E MT Y P E Figuur 29 en 30 tonen respectievelijk voor denklijn 1 en 2 welke maatregelen in het model zijn opgenomen per watersysteemtype. Vervolgens zijn de denklijnen als samenhangend maatregelpakket doorgerekend. In de hieropvolgende paragraaf worden de maatregelen nader toegelicht.
DENKLIJN 1:
HUIDIGE GEBRUIKSEISEN STUREND
Beekdalen
Stuwwallen
Zandruggen
Plateaus
Stedelijk gebied
Grondwaterberegening rondom natte natuur uit (zone 200m)
Watergangen verondiepen met 20cm Zoetwaterberging in zandruggen (> 50 ha) en stuwwalcomplexen (van dec t/m maart)
300mm
100mm
50% afkoppelen en infiltreren neerslag verhard gebied 50%
Peilgestuurde drainage (winter: 60cm onder mv, zomer: 40cm onder mv) Fig. 29 Maatregelenpakket doorgerekend in denklijn 1
Vlakte op zand
Vlakte op klei
DENKLIJN 2:
W AT E R S Y S T E E M S T U R E N D
Beekdalen
Stuwwallen
Zandruggen
Plateaus
Stedelijk gebied
Grondwaterberegening rondom natte natuur uit (zone 200m)
Watergangen verondiepen met 50cm Zoetwaterberging in zandruggen (> 50 ha) en stuwwalcomplexen (van dec t/m maart)
300mm
100mm
100% afkoppelen en infiltreren neerslag verhard gebied 100%
Peilgestuurde drainage (winter: 30cm onder mv, zomer: 40cm onder mv) Drinkwaterwinningen compenseren (in de winter: december t/m maart)
Grondwaterberegening uit
Drainage eruit
Hoofdwatergangen met 70cm verondiepen en profiel aanpassen Fig. 30 Maatregelenpakket doorgerekend in denklijn 2
Vlakte op zand
Vlakte op klei
33
34
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
3.4 M A AT R E G E L E N N A D E R B E S C H O U W D
Zoetwaterberging in zandruggen en stuwwalcomplexen (van dec t/m maart)
Grondwaterberegening rondom natte natuur uit (zone 200m)
Met zoetwaterberging in zandruggen en stuwwalcomplexen wordt het
Via grondwaterberegening wordt water uit de bodem gepompt om gewassen
infiltreren van beekwater via een opgeleide waterloop of via pompsystemen
van water te voorzien in droge periodes. In het model is de volgende
bedoeld. In deze hoge (zandige) ruggen zit veel ruimte om het grondwater aan
maatregel doorgevoerd: grondwaterberegening rondom natte natuur uit,
te vullen zodat deze met grote vertraging (via kwelstromen) de omliggende
binnen een contour van 200m rond natte natuurgebieden. Dit betreft 267
lagere gebieden kan voeden. Met 600 miljoen ha aan zandruggen (> 50 ha)
stuks beregeningsputten. De maatregel kan bijdragen om uitputting van de
betreft dit ca. 60 miljoen m3 infiltratie (100mm), en met 60 ha hectare aan
grondwaterstand tegen te gaan met name rond natte natuurgebieden.
stuwwalcomplexen betreft dit ca. 20 miljoen m3 infiltratie (300mm).
Fig. 31 Beregening
Fig. 34 Infiltratie via pompsystemen
Watergangen verondiepen
Afkoppelen stedelijk gebied
Diepe watergangen hebben een sterk drainerende werking op percelen. In
Het afkoppelen van stedelijk gebied is een maatregel waarbij het hemelwater
het model wordt de maatregel 'watergangen verondiepen' (met 20cm in
dat afstroomt via verhard oppervlak niet langer via een gemengd riool wordt
denklijn 1 en 50 cm in denklijn 2) doorgevoerd op 175.000 ha aan watergang
verwerkt en afgevoerd maar wordt infiltreerd in de bodem. Met 9.000 ha aan
(hoofdwatergangen, waterlopen, greppels en droge sloten). Hierdoor wordt
stedelijk gebied betreft dit voor denklijn 1 (50% afkoppelen) 4.500 ha af te
er minder water afgevoerd en is er meer bodemvoorraad beschikbaar in droge
koppelen stedelijk gebied en voor denklijn 2 (100% afkoppelen) 9.000 ha.
periodes.
Fig. 32 Verondieping watergangen Vragender in het kader van EDDGI
Fig. 33 Afkoppelen verhard oppervlak
verkenning speelveld
35
Peilgestuurde drainage
Grondwaterberegening uit
Normaal gesproken voeren drainagebuizen automatisch grondwater af naar
Zie uitleg bij maatregel 'Grondwaterberegening rondom natte natuur uit (zone
watergangen en houden hiermee het grondwaterpeil laag. Peilgestuurde
200m)' maar dan voor alle beregeningsputten in de beekdalen. Dit betreft 275
drainage heeft het voordeel dat de afwateringshoogte van het drainagesysteem
stuks beregeningsputten. De maatregel kan bijdragen om de grondwaterstand te
makkelijk kan worden aangepast om voldoende water vast te houden voor
verhogen in de beekdalzones, wat van nature nattere gronden zijn
droge periodes maar af te voeren wanneer dit nodig is. Met de maatregel 'peilgestuurde drainage' wordt in denklijn 1 13.000 ha aan percelen met drainage omgezet naar peilgestuurde drainage en in denklijn 2 is dit 12.000 ha.
Fig. 35 Peilgestuurde drainage
Fig. 36 Beregening
Drinkwaterwinning voor de helft compenseren
Drainage eruit
Drinkwaterwinningen onttrekken grondwater uit de bodem om te voorzien
Met de maatregel 'drainage eruit' (in de beekdalen) zijn in het model alle
in de behoefte van drinkwater. Hierdoor kan de grondwaterstand lokaal sterk
draingebuizen in de beekdalen verwijderd. Dit omvat zo'n 1000 ha aan percelen
zakken. Met de maatregel 'drinkwaterwinning voor de helft compenseren'
met drainage. Hierdoor is er geen afvoer van grondwater naar watergangen via
wordt infiltratie met beekwater in het intrekgebied van de winning bedoeld,
drainage meer om het grondwaterpeil laag te houden waardoor de beekdalen
om het zakken van de grondwaterstand tegen te gaan.
sterk vernatten.
Fig. 37 Drinkwaterwingebied
Fig. 38 Drainagebuizen
36
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Hoofdwatergangen met 70cm verondiepen en profiel aanpassen
S A M E N VAT T E N D
De maatregel 'hoofdwatergangen met 70cm verondiepen en profiel aanpassen'
In bijlage 1 (maatregelen nader beschouwd) staat op het grondgebied
beoogd het langer vasthouden van water door de (te) snelle afwatering via
van de Achterhoek en Liemers afgebeeld waar de maatregelen in de
hoofdwatergangen tegen te gaan. Met deze maatregel wordt 700 kilometer aan
modelberekeningen zijn opgenomen. Met een inschatting van de
hoofdwatergang (HEN/SED/KRW watergangen) verondiept en het profiel wordt
individuele effecten per maatregel, wat de maatregelen ongeveer kosten,
aangepast naar een accoladeprofiel met een meer geleidelijk aflopend verhang
en wie aan de knoppen draait voor het inzetten van de maatregelen. De
om de stroomsnelheid te verminderen.
kosten van de maatregelen en het individueel effect is ook samengevat in figuur 40. De kosten zijn tot stand gekomen op basis van een prijs per eenheid (stuk/afstand/oppervlakte) afgeleid uit de Rapport Onderbouwing uitvoeringsprogramma Zoetwater Oost-Nederland (Witteveen & Bos, 2019) en vermenigvuldigd met de eenheid zoals opgenomen in de modelberekening. De inschatting van de individuele effecten is afgeleid aan de hand van een eerdere analyse van het effect in mms per maatregel in Rapport Verkenningen voorraadbeheer WRIJ (Sweco, 2021). In totaal komen de kosten voor denklijn 1 neer op ordegrootte een half miljard en voor denklijn 2 op een heel miljard (zonder investeringskosten afwaardering gronden en plan- en proceskosten.
Fig. 39 Verondieping watergangen Vragender in het kader van EDDGI
verkenning speelveld
37
Totaal DENKLIJN 1: € 0,5 miljard DENKLIJN 2: € 1 miljard Zonder investeringskosten afwaardering gronden en plan- en proceskosten. Grondwaterberegening rondom natte natuur uit (zone 200m) Watergangen verondiepen met d1: 20cm - d2: 50cm
Inschatting individueel effect
Inschatting technische kosten
denklijn 1
denklijn 2
denklijn 1
denklijn 2
denklijn 1/2
lokaal
lokaal
€ 2,5 milj.
€ 2,5 milj.
collectief
(i.c.m. peilgestuurde drainage)
(i.c.m. peilgestuurde drainage)
15-50mm
€ 85 milj.
€ 150 milj.
collectief & privaat
Zoetwaterberging in zandruggen (> 50 ha) en stuwwalcomplexen (van dec t/m maart)
lokaal > 100mm
lokaal > 100mm
€ 250 milj.
€ 250 milj.
collectief & privaat
d1: 50% - d2: 100% afkoppelen en infiltreren neerslag verhard gebied
lokaal 100mm
lokaal > 100mm
€ 150 milj.
€ 300 milj.
collectief & privaat
30-60mm
€ 30 milj.
€ 50 milj.
privaat
lokaal 300mm
€ 15 milj.
collectief
15-50mm
€ 3 milj.
collectief & privaat
Drainage eruit
lokaal 50-100mm
-
collectief
Hoofdwatergangen met 70cm verondiepen en profiel aanpassen
lokaal 20-50mm
€ 230 milj.
collectief
Peilgestuurde drainage (winter d1: 60cm - d2: 30cm onder mv, zomer 40cm onder mv) Drinkwaterwinningen compenseren (in de winter: december t/m maart)
Grondwaterberegening uit
Fig. 40 Inschatting kosten technische realisatie
10-30mm
Wie draait er aan de knoppen
10-30mm
(i.c.m. watergangen verondiepen)
(i.c.m. watergangen verondiepen)
(i.c.m. hoofdwatergangen ...)
(i.c.m. drainage eruit)
(per jaar)
(per jaar)
(per jaar)
38
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
4. E F F E CT D E N K L I J N E N O P G R O N D WAT E R
De denklijnen zijn doorgerekend met grondwatermodel AMIGO. De
extra waterbeschikbaarheid vanuit de bodem zorgen. De denklijnen zijn als
hydrologische effecten zijn in dit hoofdstuk beschreven. De effecten zijn
samenhangend maatregelpakket doorgerekend. De gepresenteerde resultaten
berekend ten opzichte van de huidige situatie, dus zonder het effect van
zijn dus een weergave van het opgetelde effect van de gezamenlijke maatregelen
klimaatverandering in 2050. Daarmee ontstaat een beeld van het effect van de
binnen een denklijn.
maatregelen op zichzelf.
4.1 HOE VER KOMEN WE RICHTING DE OPGAVE? In figuur 41, 44 en 45 zijn de huidige gemiddelde grondwaterstanden weergegeven, die zijn berekend met het AMIGO grondwatermodel voor de
Legenda
periode 2012-2020. Te zien is dat in het voorjaar (de kaart geeft de situatie rond 1 april weer) de grondwaterstanden in de huidige situatie vrij diep zitten. Dit is enerzijds te verklaren doordat in het voorjaar geleidelijk de verdamping is toegenomen (de zon schijnt langer, de temperatuur wordt hoger en planten gaan bladeren vormen waarmee ze water verdampen) en even hoog begint te worden als de neerslag, waardoor de grondwateraanvulling afneemt. Anderzijds wordt door de diepe ligging van watergang, beken en drainage ook in het voorjaar nog grondwater afgevoerd via het huidige watersysteem. De grondwatervoorraad vanuit de winter is daardoor aan het begin van het groeiseizoen (rond 1 april) alweer grotendeels afgevoerd. Na het voorjaar zakken de grondwaterstanden nog verder weg waardoor veel planten, waaronder landbouwgewassen, niet meer of minder goed met hun wortels bij het grondwater kunnen, waardoor in droge perioden droogteschade voor landbouw, natuur en (openbaar) groen kan ontstaan. S T I J G I N G G R O N D W AT E R S TA N D E N Beide denklijnen (figuur 42 en 43) laten een significante stijging zien van de gemiddelde grondwaterstand op 1 april en zullen zo ook richting de zomer voor Fig. 41 Gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (op 1 april) in cm onder maaiveld - huidig
effect denklijnen op grondwater
Denklijn 1
39
Denklijn 2
Legenda
Legenda
Gemiddeld + 30cm
Gemiddeld + 50cm
Fig. 42 Stijging gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (op 1 april) in cm - denklijn 1
Fig. 43 Stijging gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (op 1 april) in cm - denklijn 2
Legenda
Legenda
Fig. 44 Gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (op 1 april) in cm onder maaiveld - denklijn 1
Fig. 45 Gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (op 1 april) in cm onder maaiveld - denklijn 2
40
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
T O E N A M E G R O N D W AT E R V O O R R A A D Met de stijging van de gemiddelde grondwaterstand op 1 april vindt er een toename van de grondwatervoorraad plaats (50 mm en 75 mm gemiddeld voor denklijn 1 en 2 respectievelijk, zie figuur 47 en 48). Met denklijn 1 wordt de negatieve trend van toenemende droogte in het groeiseizoen door klimaatverandering doorbroken (figuur 46). Met denklijn 2 is de trend nog verder om te buigen richting een robuustere waterbalans met voldoende grondwatervoorraad in het groeiseizoen. De algemene doelstelling 100 mm extra watervoorraad wordt met de doorgerekende maatregelen lokaal wel gehaald, maar niet gebiedsdekkend (voor beide denklijnen). De effecten van droogte worden echter substantieel gereduceerd, en de effecten op de verdamping (transpiratie) en aanvullende maatregelen (denk aan bodemverbetering en water inlaten) kunnen nog een extra plus geven.
Fig. 46 Daling/stijging van gemiddelde grondwaterstanden in de toekomst (WH2050) afgezet tegen het jaarverloop en inschatting van hoe de denklijnen zich hiertoe verhouden
effect denklijnen op grondwater
Denklijn 1
41
Denklijn 2
Legenda
Fig. 47 Toename grondwatervoorraad in mm op 1 april - denklijn 1
50mm
Gemiddeld lokaal soms >100mm
Fig. 48 Toename grondwatervoorraad in mm op 1 april - denklijn 2
75mm
Gemiddeld lokaal soms >100mm
42
Om inzichtelijk te maken waar
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
Beekdalen
Stuwwallen
Zandruggen
welke ordegrootte in toename van de grondwatervoorraad per denklijn kan worden behaald is het effect per watersysteemtype weergegeven. Hierdoor wordt het inzichtelijk dat er in de stuwwallen heel veel winst te behalen valt maar dat het effect vrij lokaal is. Ook de zandruggen nemen een groot aandeel van de toename van de grondwatervoorraad voor hun rekening, waar het totale gebied van profiteert. In de lagere gebieden (beekdalen, vlakte op zand en vlakte op klei) is de mogelijkheid om meer water te bergen geringer maar de hogere grondwaterstanden in deze gebieden zijn zeer relevant omdat deze zorgen
Gemiddeld
25mm
Gemiddeld
475mm
Gemiddeld
45mm
Fig. 49 Toename grondwatervoorraad in mm op 1 april per watersysteemtype in denklijn 1
voor tegendruk richting de flanken en de hoge gronden, zodat hier het water langer kan worden vastgehouden en
Beekdalen
Stuwwallen
Zandruggen
minder snel afstroomt.
Gemiddeld
45mm
Gemiddeld
515mm
Fig. 50 Toename grondwatervoorraad in mm op 1 april per watersysteemtype in denklijn 2
Gemiddeld
75mm
effect denklijnen op grondwater
Plateaus
Gemiddeld
25mm
Plateaus
Gemiddeld
50mm
Stedelijk gebied
Gemiddeld
55mm
Stedelijk gebied
Gemiddeld
90mm
Vlakte op zand
Gemiddeld
30mm
Vlakte op zand
Gemiddeld
55mm
43
Vlakte op klei
Gemiddeld
20mm
Vlakte op klei
Gemiddeld
35mm
44
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
T R A N S P I R AT I E De verdamping van planten (transpiratie) neemt toe in beide denklijnen, een teken dat de plantenwortels meer grondwater tot hun beschikking hebben in het groeiseizoen, door hogere grondwaterstanden en betere capillaire nalevering. Voor landbouwgewassen geldt: hoe hoger de transpiratie, hoe hoger de gewasopbrengst in kilogram product. De toename van de transpiratie komt bij de effecten voor de landbouw dan ook terug als een afname van de droogteschade. Toename transpiratie in een gemiddeld jaar Denklijn 1 zorgt in een gemiddeld jaar in het landelijk gebied voor een toename van de transpiratie van ongeveer 0 tot 20 mm (figuur 51). In het stedelijk gebied neemt de transpiratie dan op veel plekken toe met 50 tot 100 mm, dit is te verklaren doordat in de denklijn een deel van het verhard oppervlak is verwijderd, waardoor er transpiratie op gaat treden op locaties waar thans geen transpiratie mogelijk is. Dit is dus ook een goede maatregel om hittestress te bestrijden. Denklijn 2 zorgt in een gemiddeld jaar in het landelijk gebied voor een toename van de transpiratie van ongeveer 0 tot 50 mm, doordat de grondwaterstanden sterker stijgen dan in denklijn 1 (figuur 52). In het stedelijk gebied neemt de transpiratie op veel plekken toe met meer dan 100 mm.
Toename transpiratie in een extreem droog jaar Naast een gemiddeld jaar zijn de effecten van de denklijnen ook doorgerekend voor een extreem droog jaar, het jaar 2019, dat zowel een droog voorjaar als een droge zomer had. Denklijn 1 zorgt in een extreem droog jaar in het landelijk gebied voor een toename van de transpiratie van ongeveer 0 tot 50 mm. In het stedelijk gebied neemt de transpiratie dan op veel plekken toe met 50 tot 100 mm, dit is te verklaren doordat in de denklijn een deel van het verhard oppervlak is verwijderd, waardoor er transpiratie op gaat treden op locaties waar thans geen transpiratie mogelijk is (figuur 53). Denklijn 2 zorgt in een extreem droog jaar in het landelijk gebied voor een toename van de transpiratie van ongeveer 0 tot 100 mm, doordat de grondwaterstanden sterker stijgen dan in denklijn 1. In het stedelijk gebied neemt de transpiratie op veel plekken toe met meer dan 100 mm (figuur 54).
effect denklijnen op grondwater
45
Legenda
Legenda
Fig. 51 Transpiratie in mm/jaar in 2019 (gemiddeld jaar) - denklijn 1
Fig. 52 Transpiratie in mm/jaar in 2019 (gemiddeld jaar) - denklijn 2
Denklijn 1
Denklijn 2
Legenda
Legenda
Fig. 53 Transpiratie in mm/jaar in 2019 (extreem droog jaar) - denklijn 1
Fig. 54 Transpiratie in mm/jaar in 2019 (extreem droog jaar) - denklijn 2
46
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
5. EFFECT DENKLIJNEN OP LANDGEBRUIK
De effecten op grondgebruiksfuncties zijn berekend met Waterwijzer Landbouw
Figuur 56 toont het huidige landgebruik in de Achterhoek en Liemers. Bij de
of ingeschat op basis van het Amigo grondwatermodel en worden in dit
kaart staan de typologiën landgebruik ook aangegeven in % van het totale
hoofdstuk beschreven.
oppervlakte van de Achterhoek en Liemers. Opvallend is dat het gebied
5.1 HUIDIG LANDGEBRUIK De afbeeldingen hierna laten de potentiële effecten zien van de denklijnen op het grondgebruik. Voor de thema’s landbouw, natuur en stedelijk gebied zijn de effecten op hoofdlijnen in beeld gebracht. Voor (openbaar) groen, landschap en cultuurhistorische objecten kunnen de effecten niet berekend worden, maar de effecten van minder droogteschade zijn ook daar van belang.
Fig. 55 Foto Achterhoek
overwegend uit agrarische gronden bestaat (meer dan 60%). Ook is het areaal droge natuur (12%) aanzienlijk groter dan het areaal natte natuur (5%).
effect denklijnen op landgebruik
Agrarisch areaal Grasland Bouwland Natuurlijk areaal Natte natuur
(droogte gevoelige grondwaterafhankelijke natuur / natuurwater / nattelandnatuur)
Droge natuur
(GNN / NNN / droog bos / droge heide)
Bebouwd gebied
Bebouwd gebied Overig Water N- Wegen / rijkswegen Spoor Overige terreinen
Totaaloppervlakten in %:
8%
10%
12%
46%
5% 19%
Fig. 56 Huidig landgebruik Achterhoek en Liemers
47
48
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
5.2 D R O O G T E M A AT R E G E L E N I N R E L AT I E TOT N AT U U R Op de kaart ‘huidig natuurbeleid’ licht naast het onderscheid in verschillende beleidscategorieën, vooral het areaal natuurgebied op dat afhankelijk is van hoge grondwaterstanden en vochtige/natte condities. Het gaat hierbij om watergebonden natuursystemen en natte landnatuur. De daaropvolgende kaartenreeks laat een inschatting zien hoe kansrijk een kwalitatief hoogwaardige ontwikkeling van deze ‘natte natuur’ gebieden is uitgaande van 3 verschillende situaties: 1. Handhaven van het huidige grondwaterregiem, 2. Het grondwaterregiem na doorvoeren van het maatregelenpakket van denklijn 1 en 3. Het grondwaterregiem na doorvoeren van maatregelenpakket van denklijn 2.
Fig. 57 Visreddingsactie bij droogte in de Boven-Slinge
effect denklijnen op landgebruik
Huidig natuurbeleid Hoofdwatergangen (HEN/SED/KRW)
Natura 2000-gebieden Natte natuur
(droogte gevoelige grondwaterafhankelijke natuur / natuurwater / nattelandnatuur)
Droge natuur (GNN / NNN)
Ecologische verbindingszones (EVZ)
Totaaloppervlakten:
22.000 ha natuur (zonder EVZ) 9.000 ha natte natuur
Fig. 58 Huidige natuurbegrenzingen Achterhoek en Liemers
49
50
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
K A N S E N V O O R B E S TA A N D N AT U U R G E B I E D
Huidige situatie
Voor de inschatting van de kansen van de droogtemaatregelen in relatie tot bestaande grondwater afhankelijke natuurgebieden is gekeken naar de gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (GVG, ongeveer op 1 april). Bij een GVG ondieper dan 30 centimeter beneden maaiveld is de aanname dat de begrensde natuurdoeltypen kansrijk tot zeer kansrijk zijn voor een kwalitatief hoogwaardige ontwikkeling. In de kaartenreeks zijn de arealen ‘natte natuur’ opgenomen die behoren tot de volgende beleidscategorie: Natte natuur (droogte gevoelige grondwaterafhankelijke natuur / natuurwater / nattelandnatuur). De kaartbeelden laten een forse kwaliteitssprong zien in de fysieke basiscondities voor natte natuurdoeltypen na uitvoering van de maatregelen behorend bij denklijn 1 of 2. Het effect op droge natuur is niet in beeld gebracht. Dit is veel complexer om in te schatten. Enerzijds zullen lokaal de fysieke condities verbeteren, anderzijds is het niet ondenkbaar dat het zodanig vernat dat de bestaande vegetaties daar schade van zullen ondervinden.
16% 13% 71%
ca. 9.000 ha natte natuur Legenda GVG >50 cm-mv: te droog
waarvan
3.000 ha kansrijk
GVG 30-50 cm-mv: kansarm / matig kansrijk GVG <30cm-mv: kansrijk / zeer kansrijk Modelresultaten niet betrouwbaar
Fig. 59 Kansrijkheid hoogwaardige ontwikkeling begrensde natte natuurgebieden - huidige situatie
effect denklijnen op landgebruik
51
Denklijn 1
Denklijn 2
28% 17%
55%
ca. 9.000 ha natte natuur Legenda GVG >50 cm-mv: te droog
waarvan
43%
4.000 ha kansrijk
41% 16%
ca. 9.000 ha natte natuur waarvan
5.500 ha kansrijk
GVG 30-50 cm-mv: kansarm / matig kansrijk GVG <30cm-mv: kansrijk / zeer kansrijk Modelresultaten niet betrouwbaar
Fig. 60 Kansrijkheid hoogwaardige ontwikkeling begrensde natte natuurgebieden - denklijn 1
Fig. 61 Kansrijkheid hoogwaardige ontwikkeling begrensde natte natuurgebieden - denklijn 2
52
H + N + S · h e t w a t e r s y s t e e m i n b a l a ns
K A N S E N V O O R N AT T E N AT U U R O N T W I K K E L I N G In de volgende twee kaarten wordt het perspectief verkend en verbeeld, hoe op basis van de effecten van de beide denklijnen de kansen voor natte natuurontwikkeling in Achterhoek en Liemers optimaal benut kunnen worden. Hiervoor zijn in de kaartenreeks de arealen van de volgende beleidscategorieën opgenomen: Natte natuur (droogte gevoelige grondwaterafhankelijke natuur / natuurwater / nattelandnatuur), de Natura 2000-gebieden, en het GNN/NNN (Gelders Natuurnetwerk / Nederlands Natuurnetwerk). Daarnaast zijn in aansluiting op de bestaande natuurgebieden, gebieden aangegeven die na realisatie van maatregelenpakket 1 of 2 kansrijk worden geacht voor de ontwikkeling van hoogwaardige natte natuurdoeltypen. Deze gebieden hebben nu weliswaar een agrarische bestemming maar zullen in de toekomst geconfronteerd worden met hoge GVG’s. Daarnaast vallen deze gebieden binnen de categorie ‘ecologische verbindingszone’ (voormalige EHS begrenzing). De kaarten maken duidelijk dat met deze strategie uitgaande van denklijn 1 er ruim een verdubbeling van het areaal kansrijke natte natuur gerealiseerd kan worden. Wanneer we denklijn 2 weten te realiseren is er zelfs sprake van een verdrievoudiging van het kansrijke natte natuurareaal.