CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Advies Werkgroep Zon op daken

Commissie Bestuur en Sociaal (tot 1 januari 2022) 28 april 2021, gemeente BerkellandBij agendapunt: Voorstel bespreekstuk / Beeldvormende discussie leges en belastingen15.513 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Advies Werkgroep Zon op daken – NP RES Samen het dak op voor een zonnige toekomst

Lichtgewicht zonnepanelen op de Maaspoorthal in Den Bosch – bron: Stiels B.V.

29 januari 2021

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

1

Inhoudsopgave Managementsamenvatting........................................................................................................................... 3 1.

Vraagstuk en scope zon op daken ........................................................................................................ 6

1.1.

Aanleiding....................................................................................................................................... 6

1.2.

Opdracht werkgroep ....................................................................................................................... 6

1.3.

Afbakening...................................................................................................................................... 6

2.

Werkwijze werkgroep en themagroep .................................................................................................. 8

2.1.

Samenstelling werkgroep & themagroep ......................................................................................... 8

2.2.

Werkwijze ....................................................................................................................................... 8

2.3.

Eindadvies....................................................................................................................................... 8

2.4.

Communicatie & kennisproducten ................................................................................................... 9

3.

Analyse en oplossingsrichtingen ......................................................................................................... 10

3.1.

Algehele beeld van de knelpunten ................................................................................................. 10

3.2.

Type oplossingsrichtingen ............................................................................................................. 12

3.3.

Samenhang met andere werkgroepen en belang van integrale aanpak .......................................... 15

3.4.

Vele actiehouders, gezamenlijke verantwoordelijkheid .................................................................. 17

4.

Conclusies en aanbevelingen .............................................................................................................. 18

4.1.

Conclusies ..................................................................................................................................... 18

4.2.

Aanbevelingen .............................................................................................................................. 20

5.

Opsomming aanbevelingen per ‘plek van besluitvorming’ .................................................................. 33

6.

Bijlagen ............................................................................................................................................. 36

Bijlage 1 Advies Communicatiestrategie ...................................................................................................... 37 Bijlage 2 Knelpuntenformats ....................................................................................................................... 41 Bijlage 3 Samenstelling werkgroep & themagroep....................................................................................... 45

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

2

Managementsamenvatting Aanleiding Diverse RES-regio’s hebben in hun concept Regionale Energie Strategie (RES) van medio 2020 knelpunten gesignaleerd om te komen tot uitvoering van hun ambities met betrekking tot het realiseren van voldoende opwek van duurzame elektriciteit, waaronder middels zon op daken. Dit vormt een belemmering voor zowel de doelstelling van 35 TWh duurzame elektriciteit op land uit het Klimaatakkoord, als voor de toepassing van de voorkeursvolgorde zon. Werk- en themagroep Zon op daken De onafhankelijke werkgroep zon op daken heeft nadere knelpuntenanalyse gemaakt en oplossingsrichtingen ontwikkeld voor de door de RES-regio’s ervaren knelpunten omtrent (de gewenste versnelling van) zon op daken. De werkgroep bestaat uit deskundigen vanuit enkele RESregio’s, departementen, koepels, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Naast de werkgroep heeft een themagroep geadviseerd op specifieke deelthema’s en als klankbord gefungeerd voor het rapport van de werkgroep. Alle leden van beide groepen hebben deelgenomen op persoonlijke titel. De werkgroep heeft gekeken naar alle vormen van dubbel ruimtegebruik. Als er over dak wordt gesproken, gaat het dus ook over parkeerplaatsen, geluidsschermen, stortplaatsen, waterbassins en gevels. Er is geen onderscheid gemaakt in kleine en grote zonnestroominstallaties.

Zon op daken heeft maatschappelijke voorkeur Zon op daken is de vorm van opwekking van duurzame elektriciteit waar in de samenleving en politiek-bestuurlijk het meeste draagvlak voor is. Inzetten op maximaal benutten van de daken en het geven van het goede voorbeeld met daken en terreinen van overheden draagt bovendien bij aan draagvlak voor andere vormen van opwek van duurzame elektriciteit op land. Immers, een deel van de bevolking en de politiek vindt dat andere vormen pas in beeld mogen komen als alle daken zijn benut. Er is ook een maatschappelijke noodzaak om daken volop te benutten voor opwekking van duurzame elektriciteit. De ruimte in Nederland is schaars en dubbel ruimtegebruik is dus van belang. Bovendien kent zon op daken over het algemeen beperkte vraagstukken met betrekking tot landschappelijke inpassing / beeldkwaliteit en heeft het weinig tot geen negatieve gevolgen voor natuur en biodiversiteit. Toepassing voorkeursvolgorde zon De daken en andere oppervlakten dienen zo veel mogelijk benut te worden voor zon-pv en andere dubbelfuncties. Maar de voorkeursvolgorde zon komt slechts beperkt tot zijn recht door alle belemmeringen die er zijn voor zon op daken. De honderden en duizenden projecten voor zon op daken komen er niet allemaal vanzelf. Dit vergt een actieve overheid die zichtbaar (op alle bestuursniveaus) acties onderneemt om zon op daken te versnellen.

Alleen op die manier wordt er een versnelling bereikt. En alleen op die manier lukt het om de voorkeursvolgorde zon tot uitvoering te brengen. Daarbij zijn overheden die stimuleren, faciliteren en ontzorgen van niet te onderschatten belang om meer en sneller zon op daken te krijgen. Meer inspanningen vanuit de RES’en op zon op daken zorgt bovendien voor een genuanceerder maatschappelijk beeld over de RES, namelijk dat ze over meer gaan dan windturbines en grote zonneweides.

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

3

Zo veel mogelijk wil echter niet zeggen dat eerst alle potentieel bruikbare daken en andere oppervlakten dienen te zijn gerealiseerd, alvorens er wordt overgegaan tot grootschalige zonneparken op (landbouw)grond. Er zijn te veel knelpunten en er is voor de overheid te veel afhankelijkheid van andere actoren om de afspraken uit het klimaatakkoord in het jaar 2030 te halen zonder grootschalige pv op (landbouw)grond. Dit nog los van de vraag of daken op termijn wel voldoende potentie bieden voor opwekking van duurzame energie. Maatschappelijke meerwaarde zon op daken breed benaderen Er moet erkend worden dat het vol inzetten op duurzame elektriciteit uit pv-panelen ook nadelen kent. Het benutten van zoveel mogelijk daken kan in sommige situaties leiden tot maatschappelijke investeringen per MWh die beduidend hoger zijn dan bij andere vormen van duurzame elektriciteit. Bijvoorbeeld door een netverzwaring waar een relatief beperkte extra opwekking van duurzame elektriciteit tegenover staat of door hoge bijkomende kosten voor constructies, constructieve versterking van daken of lichtere (duurdere) panelen. Als maatschappelijke investeringen en opbrengsten enkel worden gezien als investeringskosten in aanleg en aansluiting van zonnepanelen en opbrengsten van de elektriciteit, dan zijn er veel situaties waarin zon op daken het op dit moment aflegt tegen zon op (landbouw)grond.

Daarom is het van belang andere maatschappelijke opbrengsten mee te wegen, zoals meer draagvlak voor de energietransitie, het beschikbaar houden van grond voor andere functies en het voorkomen van aantasting van het landschap. Daar mag een hogere investering tegenover staan. Maar dit vraagt om bewuste politieke keuzes, zowel op Rijksniveau (zoals in de voorkeursvolgorde zon) als in de RES-regio's. Keuzes waarbij (maatschappelijke) investeringen worden gewogen ten opzichte van niet zo gemakkelijk in geld uit te drukken baten zoals draagvlak, zorgvuldig ruimtegebruik en een mooi landschap. Soms kunnen innovaties en een integrale benadering een oplossing bieden om investeringskosten voor bijvoorbeeld netverzwaring te beperken, maar dat zijn zeker nog geen gebaande paden. Een nadere verdieping is nodig om oplossingen ter beperking van extra investeringskosten in beeld te brengen. Stakeholders betrekken en leggen van dwarsverbanden Als het gaat om elektriciteitsopwekking is er een sterke focus op windturbines en grote zonneweides. Dit is ook zichtbaar in de partijen die aan de tafel elektriciteit zitten en tot op zekere hoogte ook in de stakeholders die betrokken zijn in het proces van de RES’en.

Het tot uitvoer brengen van de voorkeursvolgorde zon vraagt een stevige betrokkenheid van dakeigenaren, gebouwgebruikers en eigenaren van andere typen oppervlaktes (stortplaatsen, geluidschermen, waterbassins), ook bij de tafel elektriciteit en de RES’en. Verder kan zowel nationaal als in de RES’en de aandacht voor de dwarsverbanden groeien. Investeringen in zonnepanelen kunnen immers vaak niet los worden gezien van het aardgasvrij maken van wijken of van elektrisch rijden. In de dwarsverbanden liggen vaak ook kansen zoals opslag van energie in elektrische auto’s, gebiedsgerichte netverzwaring of afstemming van vraag en aanbod. Aanbevelingen De werkgroep heeft geconstateerd dat een aanzienlijk aantal van de knelpunten die door de RESregio’s zijn benoemd inmiddels al zijn opgelost. Bij deze knelpunten is het zaak om vooral in de zetten op de bekendheid van de oplossingen die zijn getroffen. Voor nog niet opgeloste knelpunten heeft de werkgroep een aantal oplossingsrichtingen uitgewerkt die er vertrouwen in geven dat dat

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

4

het realiseren van zon op daken versneld en uitgebreid kan worden. De werkgroep doet de volgende 10 aanbevelingen: 1. Intensiveer de communicatie en kennisdeling 2. Geef als overheden het goede voorbeeld 3. Zorg per RES-regio voor een uitvoeringsstrategie zon op daken 4. Investeer in een gebiedsgerichte, integrale aanpak gericht op ontzorging 5. Optimaliseer bestaande regelgeving om zon op dak meer te stimuleren 6. Beschouw daken als maatschappelijke ruimte en kies de beste 'bestemming' 7. Voorkom bijkomende kosten die de businesscase (te ver) verslechteren 8. Zorg voor tijdelijke subsidiëring van kostenverhogende aspecten 9. Stimuleer technische en systeeminnovaties die tot nieuwe oplossingen leiden 10. Werk enkele zaken verder uit in fase 2

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

5

1. Vraagstuk en scope zon op daken 1.1.

Aanleiding

Diverse RES-regio’s hebben in hun Regionale Energie Strategie 0.1 (concept RES van medio 2020) knelpunten gesignaleerd om te komen tot uitvoering van de ambities met betrekking tot het realiseren van voldoende opwek van duurzame elektriciteit, waaronder middels zon op daken. Dit vormt een belemmering voor zowel de doelstelling van 35 TWh duurzame elektriciteit op land uit het Klimaatakkoord, als voor de toepassing van de voorkeursvolgorde zon. In het Opdrachtgevend Beraad (OGB) van het Nationaal Programma Regionale Energie Strategie (NP RES) - bestaande uit de ministeries van EZK, BZK, VNG, IPO en Unie van Waterschappen - zijn afspraken gemaakt over het oprichten van werkgroepen op gesignaleerde knelpunten bestaande uit experts van diverse overheden (landelijk en uit regio’s), en andere stakeholders. De werkgroep Zon op daken is een van deze werkgroepen. Andere werkgroepen zijn Netcapaciteit, SDE/maatschappelijke kosten en Energie & natuur. De Werkgroep Zon op daken is voorafgegaan door de Taskforce Zon op daken, die de knelpunten omtrent zon op daken heeft geïnventariseerd.

1.2.

Opdracht werkgroep

Het doel van de werkgroep zon op daken is om een nadere knelpuntenanalyse te maken en oplossingsrichtingen te ontwikkelen voor de door de RES-regio’s ervaren knelpunten omtrent (de gewenste versnelling van) zon op daken. Het betreft hier de knelpunten die door de Taskforce zijn geïnventariseerd en de aanvullende knelpunten van NP RES. De opdracht van de werkgroep is: -

Het formuleren van een geüpdate knelpuntenoverzicht met oplossingsrichtingen, een fasering en voor de oplossing benodigde actoren. Tot een door de werkgroep gedragen advies komen. Een advies over de continuering van de activiteiten van de werkgroep te geven.

De werkgroep kan oplossingsrichtingen formuleren binnen en buiten bestaande beleidsmatige kaders. De oplevertermijn is uiterlijk 1 februari 2021, waardoor de activiteiten van de werkgroep in een (korte) termijn van drie maanden (november 2020, december 2020 en januari 2021) plaatsvinden. Indien nodig kan de werkgroep adviseren om na februari 2021 oplossingsrichtingen te ontwikkelen voor bepaalde knelpunten.

1.3.

Afbakening

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

6

Het woord dak interpreteren we breed. Elke vorm van dubbel ruimtegebruik is onderdeel van de opdracht van de werkgroep. Dus ook zonnepanelen boven parkeerplaatsen, op geluidsschermen, stortplaatsen en waterbassins en tegen gevels vallen binnen de scope van de werkgroep. Evenals mogelijkheden die nu technisch nog in de experimenteerfase zitten, zoals zonnepanelen in asfalt of zonnepanelen boven gewassen als zachtfruit. Monofunctioneel gebruik van grond (zoals zonnepanelen ipv landbouw of ipv natuur) maakt nadrukkelijk geen onderdeel uit van de opdracht van de werkgroep. Ook zonthermische toepassingen op daken maken geen deel uit van de opdracht van de werkgroep. Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen zonnestroominstallaties die wel of niet meetellen voor de opgave van 35 TWh (grens van 15 kWp). Enerzijds omdat deze installaties wel meetellen zodra deze gezamenlijk meer dan 7 TWh op jaarbasis opwekken, een drempel die voor 2030 zeker gehaald lijkt te worden. Anderzijds omdat de meeste knelpunten zich kunnen voordoen zowel boven als onder 15 kWp en dit onderscheid ook voor de uitvoeringsmaatregelen van de RES’en vaak niet toepasbaar is. Knelpunten die betrekking hebben op SDE/maatschappelijke kosten en netcapaciteit in de betreffende werkgroepen opgepakt.

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

7

2. Werkwijze werkgroep en themagroep 2.1.

Samenstelling werkgroep & themagroep

NP RES en opdrachtgevers hebben besloten dat de werkgroepen onafhankelijk adviseren. De leden van de werkgroep zijn, hoewel ze werkzaam zijn voor organisaties, uitgenodigd op persoonlijke titel deel te nemen in de werkgroep. De werkgroep bestaat uit deskundigen vanuit enkele RES-regio’s, departementen, koepels, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Een aantal personen was reeds betrokken in het voortraject. Naast de werkgroep is er op deelthema’s ook een themagroep actief, die tevens een klankbordfunctie heeft omtrent de adviezen van de werkgroep. In bijlage 3 is de samenstelling van de werkgroep en themagroep te vinden.

2.2.

Werkwijze

Werkgroep en themagroep De Werkgroep zon op daken bestaat uit een werkgroep en een themagroep. De werkgroep behandelt de algemene knelpunten de themagroep behandelt specifieke situaties zoals daken van bedrijven, parkeerplaatsen etc. De werkgroep is in de maanden november 2020, december 2020 en januari 2021 vijfmaal (digitaal) bijeen geweest. De themagroep is in december 2020 en januari 2021 tweemaal (digitaal) bijeen geweest. Er heeft tevens bilaterale afstemming plaatsgevonden tussen leden van de werkgroep en themagroep over knelpunten en oplossingsrichtingen. Klankbordsessie RES-regio’s Op 7 januari 2021 heeft er een klankbordsessie voor de RES-regio’s plaatsgevonden. De RES-regio’s zijn geïnformeerd over de voortgang van de werkgroep en hebben inhoudelijke input kunnen leveren omtrent knelpunten en oplossingsrichtingen. Deze input is verwerkt in dit advies. Afstemming andere werkgroepen In de werkgroep zon op daken komen vele knelpunten samen. Knelpunten met betrekking tot SDE/maatschappelijke kosten en netcapaciteit vormen vaak ook een belemmering voor zon op daken. Om te borgen dat er geen thema’s buiten de boot vielen en te zorgen voor consequente advisering tussen de werkgroepen heeft er frequent afstemming tussen de werkgroepen plaatsgevonden.

2.3.

Eindadvies

Onderdeel van dit definitieve concept eindadvies zijn: - De analyse van de werkgroep omtrent de knelpunten met betrekking tot zon op daken - Een geüpdate knelpuntenoverzicht met oplossingsrichtingen, een fasering, categorisering en voor de oplossing benodigde actoren Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

8

-

Conclusies en aanbevelingen Een advies voor een vervolg op de activiteiten de werkgroep (fase 2) Een overzicht van de opgeleverde kennisproducten

Het eindadvies zal worden aangeboden aan het IMT & OGB van het NP RES.

2.4.

Communicatie & kennisproducten

Doelstelling van de werkgroep is niet enkel om een eindrapportage op te leveren, maar ook om op korte termijn meerwaarde te leveren aan de RES-regio’s ten behoeve van de RES 1.0. Daartoe heeft de werkgroep enkele kennisproducten ontwikkeld die bestemd zijn om te delen met de RES-regio’s (bv. factsheets etc.). Deze kennisproducten zijn bilateraal gedeeld met de RES-regio’s en/of te vinden op de website van NP RES.

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

9

3. Analyse en oplossingsrichtingen 3.1.

Algehele beeld van de knelpunten

Grote variëteit aan situaties Zon op daken kent een grote variëteit. Het type gebouwen varieert: woningen, kantoren, bedrijven in allerlei soorten en maten, maatschappelijk vastgoed (zorg, onderwijs, vervoer, sport, recreatie), nieuwbouw, bestaande bouw, monumenten, etc.. Het ene dak is ook het andere niet: schuin dak, plat dak, groen dak, wit dak (tegen hittestress), sterke dakconstructie, lichte dakconstructie, oriëntatie richting zon etc.. Bovendien kunnen zonnepanelen ook met tal van andere functies gecombineerd worden zoals met parkeren, gesloten stortplaatsen, waterbassins, lichtdoorlatende zonnepanelen als teeltondersteunende voorziening. Daken kunnen hiermee ook allerlei eigenaren hebben: particuliere woningbezitters, woningcorporaties, beleggers, (agrarische) bedrijven, overheden, semi-overheden, (sport)verenigingen, onderwijsinstellingen, zorginstellingen, etc.. Vervolgens is de gebruiker lang niet altijd de eigenaar, waardoor een ‘split incentive’ ontstaat; de eigenaar maakt de kosten voor de zonnepanelen terwijl de opbrengst (besparing op de energierekening) terecht komt bij de gebruiker. Dat geldt voor woningverhuur, voor een deel van de sportcomplexen, voor een deel van de bedrijven, voor basisscholen, voor de winkels op stations, etc.. En degene die de zonnepanelen wil plaatsen, is soms geen eigenaar van het dak noch gebruiker van het gebouw.

Bijvoorbeeld de energiecoöperatie die een groot dak zoekt om zonnepanelen te plaatsen voor hun leden. Tenslotte verschilt de infrastructurele situatie ook fors: woningen zijn verbonden met het laagspanningsnet, bedrijven voor een aanzienlijk deel met een grootverbruikaansluiting aan het middenspanningsnet of zelfs direct aan een onderstation. Iedere situatie zorgt weer voor specifieke technische vraagstukken en kent eigen technische oplossingsrichtingen. Een veelheid aan knelpunten De RES-regio's hebben bij elkaar opgeteld enkele tientallen knelpunten aangeleverd. De lijst knelpunten bleek dynamisch. Sommige knelpunten kwamen na analyse op hetzelfde neer of hingen zo sterk samen dat ze zijn samengevoegd. Gedurende het proces zijn door de werkgroep, themagroep of in de klankbordsessie ook knelpunten toegevoegd. En er zijn knelpunten die nóg niet door de RES-regio's zijn ingebracht, omdat ze daar nu nog niet op het netvlies staan. Bijvoorbeeld omdat deze knelpunten nu nog slechts in individuele of specifieke gevallen spelen. Ze kunnen echter in de toekomst in omvang of urgentie gaan toenemen. Denk hierbij aan knelpunten die ontstaan als woningeigenaren steeds grotere vermogens plaatsen of knelpunten die spelen rondom oppervlaktes waarmee nog maar weinig praktijkervaring is zoals gevels, stortplaatsen en waterbassins.

Geen eenvoudige grote klappers te maken De variëteit aan situaties en de veelheid aan knelpunten die door de RES-regio’s waren aangedragen vraagt om prioriteit bij de werkgroep voor het oplossen van de knelpunten waarmee de meeste Wattpiek aan zonnepanelen geplaatst kan worden. Deze prioritering bleek echter niet goed mogelijk. Enerzijds doordat er te weinig informatie direct beschikbaar was om deze analyse te maken. Maar vooral omdat de werkgroep constateert dat het oplossen van één knelpunt nog niet betekent dat alle knelpunten voor een bepaalde situatie zijn opgelost. Er is vaak sprake van een stapeling aan Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

10

knelpunten waardoor een zonnestroominstallatie niet geplaatst wordt. Deze factoren verschillen sterk van project tot project en hangen onder andere af van de initiatiefnemer, gebouw/ondergrond, locatie, gemeente en andere partners. Hierbij lijken er veel factoren te zijn die geen feitelijk knelpunt zijn, maar wel drempelverhogend werken. Denk aan onbekendheid met zon-PV, klimaatsceptische houding, wantrouwen van nieuwe technieken, gebrek aan kennis of tijd, onduidelijkheid over draagkracht van het dak, vragen over verzekerbaarheid, onzekerheid over saldering/subsidies en hiermee samenhangend de terugverdientijd, gebrek aan financieringsmogelijkheden, zich moeten verdiepen in complexe regelgeving, moeten aanvragen van vergunningen/doen van meldingen, onvoldoende kennis van de markt (wat zijn goede producten en installateurs), wijziging van de netaansluiting, etc.. Samengevat is de werkgroep dit de 'gedoe-factor' gaan noemen. Wel veel winst te behalen Onder de tientallen aangedragen knelpunten is er weinig dat de realisatie van zonnepanelen op daken écht verhindert. Er zijn wel vele knelpunten die behoren tot de 'gedoe-factor' en waardoor een eigenaar of initiatiefnemer uiteindelijk toch niet komt tot het vol leggen van het dak met zonnepanelen. Dit betekent dat er zonder ingewikkelde oplossingen veel winst te behalen is in het realiseren van zonnepanelen op daken.

Maar ook eenvoudige oplossingen komen er niet vanzelf en vragen om acties en besluiten van diverse betrokken (overheids)partners en stakeholders die nu nog niet (echt) bij elektriciteitstafel en of RES’en zijn betrokken. Breder en creatiever kijken biedt kansen In de lijst met knelpunten viel op dat ze bijna allemaal betrekking hebben op de echte daken van gebouwen. De werkgroep heeft het beeld dat RES-regio's in de RES'en 0.1 nog maar (zeer) beperkt hebben gekeken naar of verder verdiept in andere vormen van dubbel ruimtegebruik zoals parkeerplaatsen, stortplaatsen, waterbassins, etc.. Het inzetten van overige oppervlakten voor de opwek van zonne-energie kan ervoor zorgen dat er meer potentie is dan in de RES’en 0.1 is opgenomen. Hiermee kunnen de doelen voor opwek van zon op daken makkelijker worden gehaald, ondanks dat naar verwachting de zon op echt-dak projecten in de RES’en 0.1 niet allemaal gerealiseerd zullen worden door onzekerheden in de uitvoering. Dat de potentie van de opwek van zon op andere oppervlakten nog niet goed in beeld is betekent waarschijnlijk ook dat een deel van de knelpunten omtrent zon op andere oppervlakten nog niet in beeld is. De komende jaren vergt ook het nauwlettend volgen van optredende knelpunten bij de implementatie van innovaties aandacht. De werkgroep heeft zich primair gericht op het oplossen van knelpunten voor zon op daken.

Het loont echter om in de uitvoering van zon op dak projecten breder te kijken dan zonnepanelen. De eigenaar of gebruiker van het object heeft immers te maken met tal van andere investeringsvraagstukken zoals energiebesparing, asbestverwijdering, circulaire bedrijfsvoering, klimaatadaptatie en emissieloos transport. Voor de eigenaar of gebruiker hangen deze zaken allemaal met elkaar samen en komt zon op daken vaak pas in beeld als een van deze andere investeringsvraagstukken wordt opgepakt. Meerdere opgaven voor dubbel ruimtegebruik Naast een opgave om duurzame elektriciteit op te wekken, zijn er ook diverse andere maatschappelijke opgaven. Denk hierbij aan het opwekken van duurzame warmte, windenergie, klimaatadaptatie (groene daken en witte daken), biodiversiteit en groene verblijfsruimte in steden

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

11

(daktuinen en -parken). Het is van belang om dit in het achterhoofd te houden wanneer gewerkt wordt aan beleid voor en stimulering van zonnestroominstallaties. In sommige gevallen zijn deze opgaven goed te combineren. Denk aan PVT-panelen, zonnepanelen op groene daken of bifacial zonnepanelen op witte daken. Maar soms zal ook een keuze moeten worden gemaakt. Afhankelijk van de situatie kan het dan voorkomen dat zonnestroominstallaties niet de grootste voorkeur genieten. Welke opgave ook wordt gekozen als dubbel ruimtegebruik, het is daarbij van belang om het dak zo maximaal mogelijk te benutten. Dat zou een vanzelfsprekendheid moeten zijn in een land waar ruimte zo schaars en duur is, maar dat blijkt het niet te zijn. Ook andere ruimtes kunnen dubbel gebruikt worden zoals gevels, parkeerplaatsen, etc.. Hier is niet enkel de constatering dat deze manier van denken nog geen gemeengoed is, maar ook dat extra benodigde investeringen of minder hoge elektrriciteitsopbrengsten een belemmering vormen.

Zonnepanelen als gevelbekleding – bron: NBArchitecten (Best) Raakvlakken en randvoorwaarden De werkgroep heeft voor een groot aantal knelpunten oplossingsrichtingen geformuleerd die leiden tot versnelling van zon op daken. Maar enkele knelpunten liggen buiten de scope van de werkgroep zon op daken. Hierbij gaat het met name om de mogelijkheid om zon-pv aan te sluiten op het elektriciteitsnet (knelpunten met betrekking tot netcapaciteit) en enkele vraagstukken rondom specifieke bepalingen in de SDE. Om alle kansen voor zon op dak werkelijk te realiseren is het van groot belang dat met name de knelpunten rondom netcapaciteit worden opgelost.

3.2.

Type oplossingsrichtingen

De oplossingsrichtingen voor de knelpunten kunnen grofweg in drie groepen worden ingedeeld:

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

12

1. Betere communicatie en informatievoorziening 2. Voorstellen voor wijzigingen van regels, financiering en stimulering 3. Knelpunten waarvoor (ten minste in deze fase tot eind januari 2021) geen concrete oplossingsrichtingen worden voorgesteld. Zoals in voorgaande paragraaf is toegelicht, zijn er knelpunten die nog niet in beeld zijn, omdat er simpelweg nog te weinig ervaring is opgedaan met toepassingen van zonne-energie in bepaalde situaties. Innovaties bieden in de toekomst mogelijk nieuwe oplossingen voor in kaart gebrachte knelpunten. Zon op dak wordt nu ingevuld met traditionele en op de markt beschikbare zonnepanelen. De verwachting is dat er door innovatie een aantal met de techniek samenhangende knelpunten zal worden opgelost. De ontwikkeling van zonnefolies en in oppervlakten geïntegreerde zon-PV (Built In PV, ofwel BIPV) staat nog in de kinderschoenen. Inzet op innovatie en implementatie biedt kansen voor versnelling van zon-pv, op daken en op andere oppervlakten. 1. Intensiveren communicatie en informatievoorziening Diverse knelpunten lijken te berusten op gebrekkige informatie bij bepaalde groepen. Dit is niet verwonderlijk, want zowel de techniek als het beleid rondom zonnestroominstallaties ontwikkelen zich in hoog tempo.

Ook zijn er knelpunten aangedragen die in de afgelopen maanden al zijn opgelost of die op de korte termijn worden opgelost, door het verschijnen van regelingen, besluiten, brochures, etc.. Voor deze knelpunten is meer/betere communicatie en informatievoorziening een belangrijke oplossing. Hierbij onderscheiden we diverse lagen van communicatie, waarbij het advies is vooral bestaande kanalen beter in te zetten: 1. door het NP RES naar de RES-regio's 2. door Rijk, VNG, IPO (en UVW) naar individuele gemeenten, provincies (en waterschappen) 3. door gemeenten en branche-organisaties naar initiatiefnemers Hierbij is het van belang de informatie actueel te houden en zoveel mogelijk op een of enkele centrale plekken beschikbaar te maken. Anderen kunnen dan verwijzen naar deze informatie. Gemeenten en brancheorganisaties willen over het algemeen graag een rol spelen in de communicatie. Voor hen werkt het sterk drempelverlagend als zij kant-en-klare teksten krijgen aangeleverd voor hun websites, huis-aan-huis -/ ledenbladen, etc.. Het optimaliseren van informatievoorziening is een noodzakelijke voorwaarde om de versnelling van zon op daken tot stand te brengen, maar nadrukkelijk geen garantie op versnelling. Om versnelling tot stand te brengen dienen dak eigenaren daadwerkelijk in beweging te komen.

Fundamentele belemmeringen dienen daarom ook daadwerkelijk weg te worden genomen en initiatiefnemers dienen te worden ondersteund en ontzorgd om projecten daadwerkelijk tot uitvoer te laten komen. 2. Voorstellen voor wijzigingen in regels, financiering en stimulering Om belemmeringen voor zon op daken weg te nemen komt de werkgroep met acht voorstellen voor wijzigingen in beleid en regelgeving, bestuurlijke afspraken, financiële instrumenten en procesgeld om enkele structurele knelpunten met bredere impact op te lossen. Meestal is de voorkeur gegeven aan maatregelen om te stimuleren boven verplichtingen, waarbij soms al richting is gegeven aan een mogelijke verplichting als sprake is van gebrek aan voortgang op vrijwillige basis (wortel en stok).

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

13

Indien de wortel en stok methode wordt toegepast is het belangrijk dat de wortel ook echt werkt, alvorens de stok wordt gebruikt. Het belang van het oplossen van deze knelpunten ligt niet alleen in het feitelijk realiseren van meer zonnestroominstallaties, maar minstens evenzeer in het vergroten van het maatschappelijke en politieke draagvlak voor de opgave duurzame elektriciteit op land als geheel. Inwoners en bedrijven verwachten immers van overheden dat zij het goede voorbeeld geven: 'als ze het zelf niet doen, waarom zou ik dan wel iets doen'. En het (politiek) draagvlak voor windturbines of energieopwekking in en nabij natuurgebieden en op landbouwgrond neemt af als blijkt dat de daken niet voldoende worden benut. Een berekening om de noodzaak van windturbines te onderbouwen kan vaak niet op tegen het beeld van vele daken zonder zonnepanelen. Dat er enkele voorstellen liggen voor wijzigingen in regels, financiering en stimulering, betekent nog niet dat deze wijzigingen voorafgaand aan de vaststelling van RES 1.0 kunnen zijn doorgevoerd. De RES-regio's hebben aangegeven dat spoedige uitvoering en bovenal duidelijkheid over de planning voor hen van groot belang is. Waar mogelijk heeft de werkgroep voorstellen voor de planning opgenomen. De daadwerkelijke realisatie van deze voorstellen is aan de opdrachtgevers.

Daarom is in hoofdstuk 4 ook een indeling van de voorstellen naar opdrachtgever/besluitvormingsgremium opgenomen. 3. Knelpunten die (nu) niet door deze werkgroep worden opgelost Hoewel de werkgroep alle knelpunten omtrent zon op daken zou willen oplossen, is dit in de eerste fase van de activiteiten van de werkgroep niet mogelijk. Dit betreft twee categorieën. Een deel van de knelpunten die zijn aangedragen rondom zon op daken, hebben betrekking op de SDE-subsidie of op de netcapaciteit. Deze knelpunten worden in andere werkgroepen opgepakt en zijn ook besproken met deze werkgroepen. Maar ook daar kunnen niet alle knelpunten worden opgelost. Met name rondom netcapaciteit zijn er grenzen aan wat in de praktijk uitvoerbaar is. Knelpunten rondom netcapaciteit zijn beperkt of slechts plaatselijk op te lossen voor zon op daken. Het probleem is hier namelijk niet alleen geld, maar ook menskracht voor de honderden of duizenden plekken waar netcapaciteit voor kleine zonnestroominstallaties in de toekomst een probleem gaat worden. En ook ruimtelijke en vergunningenprocedures voor netverzwaring hebben tijd nodig. Zorgvuldigheid en inspraak zijn immers ook hier van belang.

Recente wijzigingen in de SDE++ tbv zon op daken In een Kamerbrief van 23 augustus 2019 wordt ingegaan op wijzigingen in de SDE++ in het kader van de zonneladder: In de systematiek van de SDE++ zal in de rangschikking van de CO2-reducerende technieken gecorrigeerd worden voor eigen verbruik. Hiermee verbetert de relatieve rangschikking van systemen met eigen verbruik ten opzichte van systemen zonder eigen verbruik. In de praktijk zullen daksystemen daarmee eerder in aanmerking komen voor subsidie dan op grond van de SDE+ 2019. Het kabinet hecht eraan dat zon-PV kan worden toegepast op parkeerdaken en andere grote overkappingen en zal bij het verder vormgeven van de SDE++ onderzoeken of het nodig is de regeling hiervoor te verbeteren. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/08/23/beantwoording-moties-dik-faber-over-eenzonneladder-als-nationaal-afwegingskader-bij-inpassing-van-zonne-energie

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

14

Ook zijn er knelpunten waarvoor wel oplossingsrichtingen uit te werken zijn, maar die meer tijd vragen dan de drie maanden waarin de werkgroep actief is geweest. Sommige zaken vragen dan ook om een nadere verdieping in een volgende fase. De belangrijkste daarvan is het vraagstuk rondom de pieken van zonnestroom. Via (lokale) smart grids, vraagsturing en opslag zijn hier (toekomstige) knelpunten weg te nemen, ook op het gebied van netcapaciteit. Maar voorstellen voor concrete wijzigingen in wet- en regelgeving, beleid, financiering etc. vragen om verdere verdieping.

3.3.

Samenhang met andere werkgroepen en belang van integrale aanpak

Knelpunten elektriciteitsnet bij voorkeursvolgorde zon De vraag om netverzwaring is de komende jaren erg groot. Grote wind- en zonneparken vragen om verzwaring van of nieuw elektriciteitsnetwerk en aanpassing van midden- en hoogspanningstations. Maar een massale versnelling van de realisatie van zon-pv op daken vraagt ook verzwaring van het elektriciteitsnetwerk in wijken en op bedrijventerreinen. De wijknetwerken zijn vaak niet berekend op het gelijktijdig opnemen van grote pieken elektriciteit vanuit een groot aantal aansluitingen in die wijk. Het verzwaren van de elektriciteitsnetwerken in de wijken kan het tempo van realiseren van zon op daken niet bijhouden. Er is simpelweg, ondanks stevige interne opleidingsprogramma’s bij de netbeheerders, geen menskracht om zo veel netverzwaring in zo'n korte tijd uitgevoerd te krijgen. Bovendien is de vraag of netverzwaring altijd de meest verstandige (en kostenefficiënte) oplossing is. Immers, de eigenschappen van zon-PV – hoge pieken overdag in het zomerhalfjaar – maken dat bij deze energiebron relatief veel netcapaciteit nodig is voor relatief weinig transport van elektriciteit op jaarbasis.

Verzwaring van het laagspanningsnet – bron: Alliander - fotograaf Jack Tillmanns

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

15

De voorkeursvolgorde zon (eerst alle daken helemaal vol en andere vormen van dubbel ruimtegebruik voordat tot grote zonneweides wordt overgegaan) maakt dat het leidend laten zijn van het tempo van netverzwaring voor het realiseren van zon op dak, en daarmee dus het uitstellen van zon-op-dak projecten in diverse wijken en bedrijventerreinen, geen wenselijke oplossing is. En ook in het maatschappelijke en politieke debat wordt steeds verzocht eerst alle daken te benutten. De werkgroep adviseert om de voorkeursvolgorde zon op een praktische wijze te hanteren. De doelstelling dient te zijn om zoveel mogelijk daken en andere oppervlakten te benutten, alvorens er wordt overgegaan tot grootschalige zonneparken op (landbouw)grond. Dit vergt een actieve overheid die zichtbaar (op alle bestuursniveaus) acties onderneemt om zon op daken te versnellen. In de Werkgroep Netimpact zijn voorstellen uitgewerkt hoe deze programmering (afstemmen van initiatieven op netcapaciteit naar ruimte en tijd) kan worden vormgegeven. Zoveel mogelijk wil echter niet zeggen dat eerst alle potentieel bruikbare daken en andere oppervlakten dienen te worden benut. Er zijn te veel knelpunten en er is voor de overheid te veel afhankelijkheid van andere actoren (bv. van private dak eigenaren) om de afspraken uit het klimaatakkoord te halen zonder grootschalige pv op (landbouw)grond.

Te volgen strategie voor zon op daken Aangezien netverzwaring niet in het gewenste tempo kan worden gerealiseerd en in sommige situaties tot hoge maatschappelijke kosten leidt is de vraag hoe hiermee om te gaan. Zeker gegeven het belang van het benutten van alle daken en andere vormen van dubbel ruimtegebruik voor zonpv. De werkgroep stelt een strategie voor die uit diverse parallelle elementen bestaat. 1. Kies bij gebiedsgerichte stimuleringsprogramma's als eerste voor zon op daken (en andere oppervlaktes) voor gebieden waar de netcapaciteit voldoende is, voor gebieden waar een netverzwaring reeds gepland is/wordt (bijvoorbeeld combinatie met windprojecten, incidenteel wellicht ook waterkracht) of voor gebieden waar de opgewekte elektriciteit direct gebruikt wordt. Stem de andere gebiedsgerichte stimuleringsprogramma’s vroegtijdig af met de netbeheerder, zodat deze zijn investeringen in het elektriciteitsnet kan afstemmen op de gebieden waar stimuleringsprogramma’s voor zon gaan lopen; 2. Zorg bij (gebiedsgerichte) stimuleringsprojecten voor zon op daken (en andere oppervlaktes) voor sturing van en afstemming op de vraag (bij voorkeur alle 7 dagen per week!), zodat de elektriciteit niet op het net hoeft. Soms kan een deel van de vraag gestuurd worden naar het midden van de dag. Soms kan de oriëntatie van de zonnepanelen worden afgestemd op het patroon van de vraag.

Meer in het algemeen bevordert een oost-west ligging enige spreiding in de pieken zonder al te veel af te doen aan het rendement. 3. Sla de pieken midden op de dag op in batterijen en lever deze stroom in de avond, nacht of ochtend aan gebruiker of het net. 4. Zoek bij bovenstaande punten ook afstemming met andere opgaven uit het klimaatakkoord zoals de tafel industrie en de tafel mobiliteit.

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

16

Zonnepanelen met oost-west oriëntatie – bron: NP RES Hoewel punten 2 en 3 logisch mogen klinken, zijn er op systeemniveau nog vele belemmeringen en is er weinig praktijkervaring. Deze strategie vraagt dan ook om nadere uitwerking om tenminste de volgende vragen te beantwoorden. Welke (wettelijke) belemmeringen moeten nog worden weggenomen zoals dubbele energiebelasting en hoge nettarieven bij energieopslag als flexibiliteitsdienst? Welke stimulerende prikkels zijn mogelijk om de vraag te sturen (zoals rechtstreekse levering aan de buren) en/of tijdelijke opslag te bevorderen? Wat is de meest interessante schaal van opslag (gebouw of wijk)? Hoe groot zijn de financiële voordelen ten opzichte van netverzwaring en hoe kunnen deze voordelen worden ingezet om opslag mogelijk te maken (dit inclusief een doorkijk naar de prijsontwikkeling van zon-pv en opslag)? Kan ook omzetting in moleculen ((kool)waterstof) of warmte een optie zijn? Welke goede voorbeelden zijn er al? En hoe kan bevorderd worden dat er meer praktijkervaring wordt opgedaan?

3.4.

Vele actiehouders, gezamenlijke verantwoordelijkheid

Het oplossen van knelpunten rondom zon op daken vraagt vele kleinere en grotere acties. Acties vragen soms om een gezamenlijke uitvoering door de partijen in het OGB, tafel elektriciteit of Klimaatakkoord of andere partijen die nu niet echt bij het klimaatakkoord betrokken zijn. En acties hangen soms samen. Evengoed zijn er acties die als zodanig op zichzelf staan en door een van de partijen zelfstandig kunnen worden uitgevoerd. Juist de combinatie van al deze acties leidt tot een echte versnelling. Daarom is het van belang een gezamenlijke verantwoordelijkheid te voelen en te pakken voor de uitvoering van dit advies en elkaar te houden aan de afgesproken acties. Dit conform de opzet van het Klimaatakkoord: partijen zijn samen verantwoordelijk voor de uitvoering van hun onderdeel.

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

17

4. Conclusies en aanbevelingen 4.1.

Conclusies

Zon op daken heeft maatschappelijke voorkeur Zon op daken is de vorm van opwekking van duurzame elektriciteit waar in de samenleving en politiek-bestuurlijk het meeste draagvlak voor is. Het inzetten op maximaal benutten van de daken draagt bovendien bij aan draagvlak voor andere vormen van opwek van duurzame elektriciteit op land. Immers, een deel van de bevolking en de politiek vindt dat andere vormen pas in beeld mogen komen als alle daken zijn benut. Berekeningen die ook de noodzaak van andere vormen van duurzame elektriciteitsopwekking aantonen of inzicht bieden in de nadelen van enkel inzetten op elektriciteit uit pv-panelen zijn daarbij voor lang niet iedereen overtuigende argumenten. Voor het draagvlak is het ook van belang dat de overheden het goede voorbeeld geven. Dus het maximaal benutten van de daken (en andere geschikte oppervlaktes!) van hun eigen gebouwen en terreinen voor pv-panelen. Want waarom zouden burgers of bedrijven iets doen, als de overheid het zelf niet doet? Er is ook een maatschappelijke noodzaak om daken volop te benutten voor opwekking van duurzame elektriciteit. De ruimte in Nederland is schaars en dubbel ruimtegebruik is dus van belang. Bovendien kent zon op daken over het algemeen beperkte vraagstukken met betrekking tot landschappelijke inpassing/beeldkwaliteit en heeft het weinig tot geen negatieve gevolgen voor natuur en biodiversiteit.

Toepassing voorkeursvolgorde zon Maar de voorkeursvolgorde zon komt door alle belemmeringen die er zijn voor zon op daken slechts beperkt tot zijn recht. De honderden en duizenden projecten voor zon op daken komen er niet allemaal vanzelf. Ze vragen om acties en besluiten van diverse betrokken (overheids)partners, waarbij het ontzorgen van initiatiefnemers van niet te onderschatten belang is. Er kan nog veel meer worden ingezet op stimuleren en faciliteren, voordat verplichten of verbieden in beeld hoeven te komen. Alleen met een flinke inzet op stimuleren, faciliteren en ontzorgen wordt het beeld gevormd dat de RES’en óók over zon op daken gaan. Alleen op die manier wordt er een versnelling bereikt. En alleen op die manier lukt het om de voorkeursvolgorde zon tot uitvoering te brengen. De werkgroep adviseert dan ook om de voorkeursvolgorde zon op een praktische wijze te hanteren. De daken en andere oppervlakten dienen zo veel mogelijk benut te worden voor zon-pv en andere dubbelfuncties. Dit vergt een actieve overheid die zichtbaar (op alle bestuursniveaus) acties onderneemt om zon op daken te versnellen. Dit wil echter niet zeggen dat eerst alle potentieel bruikbare daken en andere oppervlakten dienen te zijn gerealiseerd, alvorens er wordt overgegaan tot grootschalige zonneparken op (landbouw)grond.

Er zijn te veel knelpunten en er is voor de overheid te veel afhankelijkheid van andere actoren (bv. van private dak eigenaren) om de afspraken uit het klimaatakkoord in het jaar 2030 te halen zonder grootschalige pv op (landbouw)grond. Dit nog los van de vraag of daken op termijn wel voldoende potentie bieden voor opwekking van duurzame energie. Maatschappelijke meerwaarde zon op daken breed benaderen Verder moet erkend worden dat het vol inzetten op duurzame elektriciteit uit pv-panelen ook nadelen kent. In het algemeen is het basisbedrag SDE++ per opgewekte kWh voor zonnestroom (nu Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

18

nog) hoger dan voor windenergie. En daarbinnen is het basisbedrag voor gebouwgebonden zon-pv en zon-pv op water hoger dan voor zon op land. Het benutten van zoveel mogelijk daken kan in sommige situaties leiden tot maatschappelijke investeringen per MWh die beduidend hoger zijn dan bij andere vormen van duurzame elektriciteit. Denk hierbij aan een netverzwaring waar een relatief beperkte extra opwekking van duurzame elektriciteit tegenover staat of aan hoge bijkomende kosten voor constructies, constructieve versterking van daken of lichtere (duurdere) panelen. Als maatschappelijke investeringen en opbrengsten enkel worden gezien als investeringskosten in aanleg en aansluiting van zonne-energie en opbrengsten van de zonnestroominstallatie, dan zijn er veel situaties waarin zon op daken het op dit moment aflegt tegen zon op (landbouw)grond. De oplossing zit enerzijds in het meewegen van andere maatschappelijke opbrengsten zoals meer draagvlak voor de energietransitie, het beschikbaar houden van grond voor andere functies en het voorkomen van aantasting van het landschap. Daar mag een hogere investering tegenover staan. Anderzijds kunnen innovaties en een integrale benadering (zie paragraaf 3.3) een oplossing bieden om minder hoge investeringen te hoeven doen in bijvoorbeeld netverzwaring, maar dat zijn zeker nog geen gebaande paden.

Gegeven de grote verscheidenheid aan bijkomende (maatschappelijke) investeringen is er nadere verdieping nodig om de mogelijke en wenselijke oplossingen als het gaat om innovaties en integrale aanpak in beeld te brengen. Maar zon op daken vraagt bovenal om bewuste politieke keuzes, zowel op Rijksniveau (zoals in de voorkeursvolgorde zon) als in de RESregio's. Keuzes waarbij (maatschappelijke) investeringen worden gewogen ten opzichte van niet zo gemakkelijk in geld uit te drukken baten zoals draagvlak, zorgvuldig ruimtegebruik en een mooi landschap. Stakeholders betrekken en leggen van dwarsverbanden Als het gaat om elektriciteitsopwekking is er een sterke focus op windturbines en grote zonneweides. Dit is ook zichtbaar in de partijen die aan de tafel elektriciteit zitten en vaak ook in de stakeholders die betrokken zijn in het proces van de RES’en. Zo ontbreken een vertegenwoordiging van eigenaren/gebruiks van bedrijfspanden (zoals VNO-NCW, MKB-NL, Evo-fenedex of institutionele beleggers) en van woningeigenaren en -huurders (Aedes, Vereniging Eigen Huis, VVE-belang of Woonbond) aan de elektriciteitstafel. Het tot uitvoer brengen van de voorkeursvolgorde zon vraagt een stevige betrokkenheid van dakeigenaren, gebouwgebruikers en eigenaren van andere typen oppervlaktes (stortplaatsen, geluidschermen, waterbassins), ook bij de tafel elektriciteit en de RES’en.

Verder kan zowel nationaal als in de RES’en de aandacht voor de dwarsverbanden groeien. Investeringen in zonnepanelen kunnen immers vaak niet los worden gezien van het aardgasvrij maken van wijken of van elektrisch rijden. Bedrijven zoeken samenhangende oplossingen voor hun vervoersvraag, hun productieprocessen en hun energievraag, maar kunnen niet alle investeringen tegelijkertijd doen. In de dwarsverbanden liggen vaak ook kansen zoals opslag van energie in elektrische auto’s, gebiedsgerichte netverzwaring of afstemming van vraag en aanbod. Deze kansen beginnen met het zien van de noodzaak over de grenzen van de eigen ‘opdracht’ heen te kijken en de brede interesse in de opgaven van andere stakeholders.

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

19

4.2.

Aanbevelingen

Hoewel niet alle knelpunten (op korte termijn) oplosbaar zijn, heeft de werkgroep een aantal oplossingsrichtingen uitgewerkt die er vertrouwen in geven dat dat het realiseren van zon op daken versneld en uitgebreid kan worden. De werkgroep doet de volgende 10 aanbevelingen, die zijn gerangschikt in drie typen oplossingsrichtingen. 1. Intensiveer de communicatie en kennisdeling 2. Geef als overheden het goede voorbeeld 3. Zorg per RES-regio voor een uitvoeringsstrategie zon op daken 4. Investeer in een gebiedsgerichte, integrale aanpak gericht op ontzorging 5. Optimaliseer bestaande regelgeving om zon op dak meer te stimuleren 6. Beschouw daken als maatschappelijke ruimte en kies de beste 'bestemming' 7. Voorkom bijkomende kosten die de businesscase (te ver) verslechteren 8. Zorg voor tijdelijke subsidiëring van kostenverhogende aspecten 9. Stimuleer technische en systeeminnovaties die tot nieuwe oplossingen leiden 10. Werk enkele zaken verder uit in fase 2 4.2.1: Intensiveer de communicatie en kennisdeling 1. Intensiveer de communicatie en kennisdeling Aanbeveling: Intensiveer de communicatie over de mogelijkheden om zon op daken en andere oppervlakten te versnellen en pas hier doelgroepgerichte communicatie toe. Deel de kennis over stimuleringsbeleid en innovaties.

Planning: In fase 1 van de Werkgroep zon op daken een start mee gemaakt, blijven doorzetten na afronden van activiteiten van de werkgroep. Verantwoordelijkheid: NP RES, RES-Regio’s, brancheorganisaties & betrokken overheden Toelichting: Deze aanbeveling heeft in hoofdzaak betrekking op specifieke communicatie aan RES-regio’s, overheden, initiatiefnemers, etc.. Daaraan voorafgaand is het goed om te benadrukken de RES’en ook gaan over zon op daken. De bestuurlijke en politieke aandacht gaat uit naar de moeilijke keuzes: de locaties voor windenergie en grootschalig zon. Daarmee dreigt niet alleen de voorbereiding van de uitvoering van zon op daken (te) weinig aandacht te krijgen, maar ook in de berichtgeving over de RES’en in de media lijkt het alsof ze enkel bedoeld zijn om grootschalig duurzame elektriciteit op te wekken. Voor het maatschappelijk draagvlak voor de RES’en is het van belang om dit beeld te corrigeren. Dat vraagt intensivering van de communicatie over zon op daken in generieke zin.

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

20

Omdat communicatie een relatief belangrijke oplossingsrichting is voor de werkgroep is deze aanbeveling uitgewerkt in een separaat advies, dat in bijlage 1 is te vinden. Verbeteren van de communicatie lost de ‘gedoe-factor’ nog niet op. Daarvoor is bovenal ontzorging nodig. Aanbevelingen 3 en 4 hebben hier betrekking op. Daarnaast heeft de werkgroep een groot aantal specifieke (vermeende) knelpunten rondom zon op daken gedefinieerd die middels communicatie kunnen worden opgelost. De volgende knelpunten vragen om intensivering van de communicatie over wat er mogelijk is of recent mogelijk is geworden/wordt. Knelpunt

Oplossingsrichting

Ruimtelijke doorzettingsmacht overheden omtrent PV op bestaande en nieuwe daken is onvoldoende -

-

Regelgeving omtrent PV op monumenten is beperkend

-

Bevorderen bewustzijn van gemeenten over wettelijke instrumenten die ze al tot hun beschikking hebben (bv. aanpassen van bestemmingsplannen). Goede communicatie aan gebouweigenaren en vergunningverleners over de aanpassingen in het Bouwbesluit (en vervolgens Bbl) voor ingrijpende renovatie en hernieuwbare opwek (inwerkingtreding halverwege 2021). Zie ook de factsheets hierover in bijlage 2. Standaarden/voorbeelden ontwikkelingen om gemeenten te helpen de mogelijkheden voor het stellen van maatwerkeisen aan bestaande bouw en nieuwbouw (voorgenomen invoering 11-2022) te benutten. Er is ruimte voor gemeenten voor flexibele houding omtrent PV op monumenten, regelgeving is veelal lokaal ingegeven. Rijksdienst Cultuureel-Erfgoed heeft twee brochures gepubliceerd, communicatieopgave.

Gebrek aan effectief lokaal stimuleringsbeleid (financiering & ontzorgen) voor zon op woningen (gebrekkige expertise om kansen tot realisatie te brengen)

Delen goede voorbeelden van succesvolle gemeentelijke/regionale stimuleringsprogramma's.

Vestigen van recht van opstal bij realiseren PV op andermans dak is complex.

Er is een model opstalovereenkomst openbaar beschikbaar en juridisch bruikbaar.

Onduidelijkheid over opvolging postcoderoosregeling

De Minister van EZK heeft de Kamer toegezegd de nieuwe regeling kort na 1 januari te publiceren en per 1 april 2021 open te stellen.

Onzekerheid over salderen

In najaar 2020 is de Memorie van Toelichting behorende bij de wijziging van de elektriciteitswet verschenen. Wijziging elektriciteitswet is echter nog niet door beide kamers aangenomen. Belangrijk om de info actueel te houden op website NP RES.

Geen SDE voor projecten met kleinverbruikaansluiting (tot 3x 80 A):

De ISDE voor de kleinverbruikersaansluiting is 17 december gepubliceerd.

Wachttijd van 3 jaar na verlopen SDE-beschikking voordat Dit is inmiddels aangepast in de SDE++ SDE opnieuw mag worden aangevraagd PV op dak kan impact hebben op verzekering: intrekken, verhoogde premie of extra eisen

-

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

Verbond van Verzekeraars heeft een nieuwe Brochure Zon op daken voor hun leden. Tevens zijn door invoering van een kwaliteitswaarborg (Erkenningsregeling InstalQ) en gestandaardiseerd inspectieprotocol (Scios inspectie Scope12) de zekerheden

21

omtrent kwaliteitsborging toegenomen. Onduidelijkheid over potentieel zon op dak (op gemeentelijk niveau)

Op website NP RES staan kaarten met het potentieel per gemeente.

Data worden via de Klimaatmonitor te traag bijgewerkt Gegevens over zonnepanelen in de Klimaatmonitor zijn in juni waardoor de effectiviteit van het beleid niet gemeten kan beschikbaar voor het voorgaande jaar. Er bestaan ook tal van worden. uitsplitsingen die tot op buurtniveau (gerealiseerde SDE-projecten op veld, dak of water; in april al beschikbaar), gemeente (zon op landbouw, woningen of bedrijven) of RES-regio (systemen kleiner en groter dan 15 Wp) gemaakt kunnen worden. Rijksgronden en gebouwen beperkt betrokken in RES'en door houding Rijksdiensten en door een terughoudende houding vanuit RES-regio’s in decentrale overheden

Wordt ervaren als knelpunt, maar Rijksoverhheid (RVB, RWS) is al beschikbaar om gesprek aan te gaan en wil graag gebiedsgericht betrokken zijn.

In woningen met een 3-fase netaansluiting worden zonnepanelen slechts op 1 fase aangesloten, waardoor overbelasting van het net ontstaat als veel woningen in dezelfde straat hun zonnepanelen op diezelfde fase hebben aangesloten.

Eventueel overwegen beter te communiceren over het belang van een installateur mét vakkennis. In de praktijk zal het aansluiten van een monofase omvormer op een driefase aansluiting niet vaak en steeds minder voorkomen; Huizen met een driefase aansluiting zullen al gauw voor een 3 fase omvormer kiezen; dat kan vaak al vanaf zo'n 3,5 kW omvormer ofwel vanaf ca 12 panelen, e.e.a. afhankelijk van het gekozen merk omvormer. Bij een 3-fase huisaansluiting zal het aansluiten van de omvormer op drie fasen over het algemeen ook zorgen voor een hoger direct gebruik van de opgewekte elektriciteit. Bij afschaffing van de saldering is dit ook in het belang van de bewoner.

Op diverse plekken zijn er goede voorbeelden hoe zon op daken gestimuleerd kan worden of welke innovaties al mogelijk zijn. Er is nog te weinig systematische kennisdeling op dit punt. Hier kunnen zowel het NP RES als de individuele RES-regio’s een belangrijke rol in spelen. 4.2.2: Voorstellen voor wijzigingen in regels, financiering en stimulering. 2. Geef als overheden het goede voorbeeld Aanbeveling: Maak als gezamenlijke overheden (rijk, provincies, gemeenten, waterschappen) de afspraak met elkaar dat alle geschikte daken van vastgoed en andere oppervlakten (bv. geluidschermen en parkeerplaatsen) in eigendom bij de overheden in 2030 voor minimaal 80% een tweede functie (zie ook advies 5) hebben gekregen. Maak bij de uitvoering gebruik van elkaars inkoop- en projectervaring. Planning: Ondertekend bij oplevering RES’en 1.0: 1 juli 2021. Verantwoordelijk: BZK (Rijksvastgoedbedrijf), IenW (ivm RWS), mogelijke andere ministeries met vastgoedbezit, IPO, VNG en UVW Toelichting:

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

22

Hoewel in het kader van het Klimaatakkoord wordt gewerkt aan generieke verduurzaming van overheidsvastgoed, betekent dit niet automatisch dat geschikte daken worden ingezet voor zon-pv. Laat staan dat andere maatschappelijk gewenste functies zoals klimaatadaptatie of biodiversiteit worden afgewogen. Een specifieke en ambitieuze bestuurlijke afspraak is nodig om tot een versnelling te komen. Hierbij doelt ambitieus op het afwijken van de normale investeringscyclus van overheidsgebouwen en het denken in Total Cost of Ownership (TCO) in plaats van in terugverdientijden van een jaar of 6. De collectieve afspraak is een minimum, waarbij het de RESregio’s vrij staat voor hun regio een hoger ambitieniveau vast te leggen. Bij de totstandkoming van deze bestuurlijke afspraak dient de definitie van een geschikt dak nader te worden uitgewerkt. De werkgroep doet de aanbeveling om hierbij enkel de gebouweigenschappen (oriëntatie, hellingshoek en draagkracht) en juridische mogelijkheden als criteria te gebruiken en daarbij rekening te houden met de technische ontwikkelingen die maken dat er in 2030 meer mogelijk is dan in 2021. Het deel van de overheidsdaken dat niet geschikt is voor pv dient voor zover mogelijk te worden ingezet voor andere maatschappelijke doelen (zie aanbeveling 5). Enkele overheden hebben al veel ervaring met het inkopen van zon-pv.

Hun processen en inkoopdocumenten zorgen enerzijds voor een zonnestroominstallatie van goede kwaliteit en anderzijds voor een helder en scherp aanbod uit de markt. Het Rijk, RES-regio’s en/of provincies en gemeenten zouden gezamenlijk kennis kunnen bundelen en in samenspraak met marktpartijen (installatie- en onderhoud)contracten kunnen standaardiseren zodat het uitrollen van kwalitatief goede zonnestroom installaties versneld kan worden, zonder dat elke overheid het wiel opnieuw hoeft uit te vinden (en te bekostigen). 3. Zorg per RES-regio voor een uitvoeringsstrategie zon op daken Aanbeveling: Maak in elke RES-regio een (aanzet tot een) gezamenlijke uitvoeringsstrategie voor zon op daken. Voer deze uitvoeringsstrategie waar mogelijk ook gezamenlijk of in groepen van gemeenten uit. Deze uitvoeringsstrategie maakt keuzes in waar en/of welke (potentiële) initiatiefnemers te stimuleren zon op dak te leggen en kiest de daarbij passende stimuleringsinstrumenten. Planning: Werk dit uit parallel aan de politieke besluitvorming over de RES 1.0, dus in de periode maart t/m juni 2021. Verantwoordelijk: RES-regio’s: voor het opstellen van de uitvoeringsstrategieën NP RES: voor het opnemen van de uitvoeringsstrategie zon op daken in de nieuwe handreiking die juni 2021 verschijnt.

Toelichting: Zon op daken heeft een behoorlijke opwekpotentie, maar het zijn duizenden individuele, kleine projecten. Het aanjagen en ontzorgen van deze projecten is nodig, want een deel komt er (voorlopig) niet als het volledig aan de markt wordt overgelaten. Samenwerking binnen de RES-regio is

Eindadvies – Werkgroep Zon op daken – NP RES

23

efficiënter en sneller. Immers, dan hoeft niet elke individuele gemeente de kennis te ontwikkelen en de capaciteit vrij te maken. Uitdaging hierbij is om de gemeenten die al een eigen uitvoeringsstrategie hebben omtrent zon op daken niet af te remmen doordat er eerst regionale afspraken dienen te worden gemaakt. Voortzetting van de samenwerking in de RES-regio’s na 1 juli 2021 is van groot belang voor kennisdeling en uitvoeringskracht, twee noodzakelijke elementen om de RES’en ook succesvol uit te voeren. Een gezamenlijke uitvoeringsstrategie voor zon op daken geeft er blijk van dat de overheid een stevige inzet pleegt om alle daken (niet enkel het eigen vastgoed) in te zetten voor opwekking van duurzame energie. Dit is van belang bij het onderbouwen van en creëren van draagvlak voor de ontwikkeling van grootschalige zon op land en wind op land. Er is ook haast geboden met het opstellen en uitvoeren van een uitvoeringsstrategie vanwege het voornemen van de Rijksoverheid om pv op daken vanaf 2025 niet meer in aanmerking te laten komen voor SDE++-subsidie. De uitvoeringsstrategie dient, naast communicatie zoals verwoord onder aanbeveling 1, voorstellen te bevatten om dakeigenaren en gebruikers van gebouwen echt in beweging te krijgen en te ontzorgen rondom de ’gedoe-factor’.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=801bf18e-3c7f-410f-a585-d72b6ed7df65