CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · Bestand

VERVALLEN: Bijlage 1. Bouwstenen voor de Toekomst. Erfgoedbeleid gemeente Bergen op Zoom

Raadsvergadering 5 maart 2026, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Erfgoedbeleid13.612 woorden

Open het Bestand bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

en actiever gebruik van het aanbod. Dergelijke initiatieven pakt de gemeente met regie op, om te komen tot een uniforme huisstijl en uitstraling. 3.6 Zelf ons erfgoed beter gebruiken en ontsluiten We hebben als gemeente een aantal onmisbare monumenten in ons bezit. Voor de buitenlocaties (Fort de Roovere, de Waterschans, het Ravelijn en het Anton van Duinkerkenpark) is in het bestuursakkoord opgenomen om deze locaties beschikbaar te stellen voor meer evenementen. Deze krijgen een plek in het nieuwe VTE-beleid. Maar er zijn meer belangrijke monumenten in ons bezit waar me meer en beter gebruik van kunnen maken. Denk daarbij aan bijvoorbeeld de synagoge of de Gertrudiskerk. Monumenten die niet alleen of niet zozeer een praktische functie hebben, maar vooral een belangrijke rol spelen in de erfgoedbeleving. In het bijzonder geldt voor deze locaties dat elk ander gebruik passend moet zijn binnen de historische en sociaalmaatschappelijke context van het gebouw. Voor dit soort bijzondere monumentale objecten of complexen kan het daarom van belang zijn dat we zelf de regie houden over het gebouw en daarmee over het gebruik en onderhoud. Zo verzekeren we de erfgoedwaarde en belevingswaarde van deze gebouwen en borgen we daarnaast de specialistische kennis die we in huis hebben voor de omgang met deze belangrijke monumenten. Hierin ligt ook een kans voor ons archeologisch depot.

We beschikken als een van weinige gemeenten over een eigen archeologisch depot. De beschikking over een eigen depot is op zichzelf al een grote meerwaarde voor het behoud van en onderzoek naar onze archeologische bodemvondsten. Daarnaast wordt het depot veelvuldig bezocht door schoolklassen en tijdens de Open Monumentendagen. Voor de gemiddelde bezoeker van Bergen op Zoom is het archeologisch depot (gehuisvest in het vm. politiebureau aan de Wassenaarstraat) niet goed vindbaar en weinig aantrekkelijk om te bezoeken. Onze omvangrijke archeologische collectie is op dit moment bovendien nergens anders te bewonderen dan in het depot. Hier liggen voor ons mogelijke koppelkansen als het gaat om

de beleving van erfgoed. We willen dan ook de mogelijkheden onderzoeken om de archeologische collectie op meerdere plaatsen te ontsluiten, bijvoorbeeld door tijdelijke of thematische (deel)tentoonstellingen op andere erfgoedlocaties. 3.7 Meer zichtbaarheid voor maquettes De Stichting Stadsgidsen Bergen op Zoom heeft het initiatief genomen om te kijken hoe we de vele historische maquettes beter een plek kunnen geven en onderdeel kunnen maken van de erfgoedbeleving in Bergen op Zoom. Een deel van de maquette collecties ligt opgeslagen in het depot en is daardoor verborgen voor het grote publiek. Door deze onzichtbare maquettes samen op één locatie tentoon te stellen, ontstaat een nieuwe plek die kan worden ingezet voor toeristische, ceremoniële en participatieve doeleinden. Het kan dan zowel als een begin- en eindpunt dienen voor de stadsgidsen, waarbij de bezoekers de stad in vogelvlucht kunnen aanschouwen. De kans op een tweede (uitgebreider) bezoek neemt dan toe. We gaan daarom in samenwerking met de stadsgidsen en de modelbouwvereniging onderzoeken of en waar zo'n plek kan worden ingericht, al dan niet voor een tijdelijke tentoonstelling. Wij nemen hierin vooral een faciliterende en aanjagende rol op ons.

3.8 Linie van de Eendracht Vanuit de Stelling van West-Brabant (onderdeel van de Zuiderwaterlinie) is de wens om te komen tot een betere beleefbaarheid van het militaire erfgoed in – met name – de buitengebieden. Dit project is een samenwerking met de gemeente Steenbergen, gemeente Tholen en de Zuiderwaterlinie. Het project is onderdeel van het overkoepelde EU Interreg project (Be)Leefbare Schelde. Specifiek voor Bergen op Zoom zijn er twee locaties in beeld waar het verleden beter tot zijn recht komt: de Auvergnedijk (vogelobservatiepunt) en Fort Zeeland. Deze beleefpunten zijn onderdeel van een nieuw te realiseren recreatieve route in de regio van Tholen, Steenbergen en Bergen op Zoom. Door ons (regionale) buitengebied interessanter te maken voor toeristen neemt de verblijfsduur toe en neemt de 26

toeristische overdruk op de Zeeuwse kuststreek mogelijk af. Hierdoor kunnen de overnachtingen in onze gemeente toenemen. 3.9 Immersieve erfgoedbeleving Niet al ons erfgoed is nog zichtbaar. Het is verdwenen door sloop, oorlog of het zit als archeologisch erfgoed onder de grond. Door toegenomen technologische mogelijkheden ontstaan extra kansen voor een interactieve erfgoedbeleving. De Verborgen Vesting is hier een prachtig voorbeeld van in onze gemeente. Een meer interactieve beleving is met name interessant voor locaties die vanwege ruimtelijke ontwikkelingen niet meer te herstellen of zichtbaar te maken zijn. Men kan daarbij denken aan toepassingen zoals: augmented reality, VR-brillen, soundscapes of ontsluiting via applicaties op de telefoon. Wij zien digitale oplossingen daarbij als een aanvulling op het bestaande toeristisch-recreatieve aanbod.

De Verborgen Vesting. Bron: VVV Brabantse Wal.

We gaan onderzoeken hoe we de toepassing van nieuwe technologieën kunnen aanjagen. De toepassing van deze technieken is echter kostbaar. We kijken daarom ook naar voorbeelden in andere gemeenten om te leren wat wel werkt en wat niet. Ook moet er een gezonde balans blijven bestaan tussen traditionelere vormen van erfgoedbeleving en vernieuwende vormen. Als gemeente stimuleren we nieuwe initiatieven en spelen hierin naast een aanjagende ook vooral een verbindende rol.

27

Foto: Het kunstwerk ‘Observatorium’ van Marius Boender. Bron: Stichting Kidor (www.kidor.nl).

28

Pijler 4: Erfgoed als verbindende en verhalende kracht

name een attentiewaarde en geen wettelijke bescherming tot gevolg. Wel kunnen we in het nieuwe Omgevingsplan het immaterieel erfgoed koppelen aan specifieke locaties of routes die daaraan verbonden zijn.

Erfgoed dient per definitie het algemeen belang van de samenleving, maar niet alle doelgroepen zijn daar altijd goed bij betrokken. Dit komt omdat erfgoedbeleid oorspronkelijk van hogerhand is bepaald en doorwerking had door voornamelijk strikte wet- en regelgeving. Door het nieuwe geratificeerde Verdrag van Faro wordt de focus van erfgoed meer gelegd op de mens in relatie tot cultureel erfgoed. Erfgoed komt op deze manier meer in de maatschappij te staan, waarbij aandacht is voor erfgoedgemeenschappen, vrijwilligers en betrokken burgers. Door bottom up initiatieven te stimuleren en een koppeling te maken met maatschappelijke kwesties, zoals sociale cohesie, gezondheid en leefbaarheid ontstaan nieuwe kansen. Er komt meer aandacht voor participatie in de volle breedte, er ontstaat een open houding voor andere erfgoedopvattingen en erfgoed staat nadrukkelijker ten dienste van de hele samenleving.

4.2 Opnieuw lanceren lokale erfgoedprijs

4.1 Inventariseren immaterieel erfgoed

Voortkomend uit het Verdrag van Faro is er nu extra aandacht voor de fysieke toegankelijkheid van erfgoed. Het is van groot belang om maatregelen te nemen om de toegang tot het erfgoed te verbeteren, met name voor jongeren, mensen met een beperking of mensen in een kwetsbare positie. Hierdoor neemt in de toekomst ook voor deze groepen de waardering en het draagvlak voor erfgoed toe. Bovendien levert dit een goede bijdrage aan de kwaliteit van het leven. Te denken valt aan EHBO-voorzieningen, rolstoeldrempels, videobeelden onderaan torens, brailleschriften, multizintuigelijke erfgoedbelevingen en meer aandacht voor kleurenblinden.

De regio van Bergen op Zoom kent tal van unieke tradities en gebruiken, zoals de Berregse Vastenavend met al zijn tradities en gebruiken. Andere voorbeelden zijn de Maria Ommegang, de Jeugdmonumentendag, het ambacht van molenaar en de beiaardierscultuur. Veel tradities en gebruiken komen voort uit actieve erfgoedgemeenschappen, waarvan velen nog niet geborgd, erkend of geregistreerd zijn. Door het inventariseren van dit immaterieel erfgoed ontstaan cultuurhistorische koppelkansen voor de vrijetijdsector. De inventarisatie biedt daarbij een praktisch hulpmiddel om de kansen in beeld te brengen voor recreatieve mogelijkheden, evenementen, typische couleur locale of een betere verbinding met cultuurlandschappen. Ook is het van belang om eventuele tegenstrijdige waarden die diverse gemeenschappen hechten aan hetzelfde erfgoed inzichtelijk te krijgen zodat er tijdig bemiddeling kan plaatsvinden. We kunnen de inventarisatie opnemen in het erfgoedregister. Dit heeft met

De gemeente Bergen op Zoom heeft een sterk verenigingsleven en een groot vrijwilligersbereik. Helaas nemen door de dubbele vergrijzing het aantal vrijwilligers af. Ook leeft er bij de vrijwilligers soms het idee dat hun werk niet erkend wordt. Om de waardering voor vrijwilligers te bevorderen worden mensen via de Erfgoedprijs (en op de desbetreffende dag) expliciet in het zonnetje gezet. Het bedrag dat men via de Erfgoedprijs wint, gaat dan naar een lokale, maatschappelijk doeleind naar keuze. Uiteraard wordt bij de beoordeling goed gekeken naar een verspreide verdeling over de jaren heen. Er worden beoordelingscriteria opgesteld in samenspraak met de cultuurhistorische organisaties en een winnaar mag in de drie opvolgende jaren niet opnieuw in aanmerking komen. 4.3 Fysieke toegankelijkheid erfgoed

Voor onze eigen monumentale gebouwen staan wij daarvoor zelf aan de lat. Andere eigenaren willen we vooral stimuleren om hierop actie te ondernemen (indien nodig) en ze in verbinding te brengen met de juiste partijen.

29

4.4 Herinnerings- en herdenkingserfgoed Zonder het doorgeven van de verhalen blijven de monumenten in onze gemeenten stenen zonder betekenis. Ook ten aanzien van aangrijpende oorlogsverhalen – gegeven de hedendaagse geopolitiek – is het van bijzonder belang om te blijven herinneren. Voor dit erfgoedonderdeel kan men denken aan initiatieven zoals de Stolpersteine, bezoekerscentra of erfgoedpodcasts over voorbije oorlogen, conflicten of natuurrampen zoals de Watersnoodramp in 1953. Culturele uitingen met een beladen thema verdienen daarnaast genuanceerde informatieplaten om het object in zijn tijd te plaatsen. We zoeken in afstemming met afdeling VTE naar mogelijkheden om het herinneringsen herdenkingserfgoed een zo effectief mogelijk plek te geven binnen het toeristisch aanbod. 4.5 Vastenavend Vastenavend in Bergen op Zoom is veel meer dan een jaarlijks volksfeest: het is een levend voorbeeld van immaterieel erfgoed dat diep verankerd is in de identiteit van de stad en haar inwoners. Ieder jaar geeft de stad zich over aan de ‘leut’. De traditie gaat in schreven bronnen terug tot tenminste 1413, maar is waarschijnlijk nog ouder. Sindsdien wordt deze traditie van generatie op generatie doorgegeven via rituelen, symboliek, muziek en verhalen en heeft de traditie dankzij de brede maatschappelijke betrokkenheid de tand des tijds weten te doorstaan.

Tijdens de feestperiode verandert Bergen op Zoom in het ‘Krabbegat’. Centraal staat de gedeelde beleving van ‘leut’ en saamhorigheid, waarbij creativiteit en verbondenheid de toon zetten. Kenmerkend is de eigen, lokale invulling van het feest. Burgers dragen originele, vaak zelfgemaakte uitdossingen, waaronder de rode zakdoek en vitrage, die symbolisch verwijzen naar de lokale historie. Muziek wordt geschreven in het Berregs dialect en de muziek wordt vrijwel uitsluitend verzorgd door dweilbands. De Berregse Vastenavend kent tal van lokale gebruiken en tradities waardoor het zich onderscheidt van andere carnavalsvieringen in het land. De organisatie van de Vastenavend kent een zeer breed maatschappelijk draagvlak en ligt

grotendeels in handen van vrijwilligers en culturele verenigingen. Dankzij hen wordt hun kennis en kunde van generatie op generatie overgedragen en worden onze lokale Vastenavend tradities voortgezet. Vastenavend draagt zo bij aan sociale cohesie, culturele continuïteit en burgerschapsvorming en is een vanzelfsprekend onderdeel van ons immaterieel erfgoed. 4.6 De Bergse Weervisserij De weervisserij is een bijzonder historische ambacht – uniek in Europa. En Bergen op Zoom is de enige plek waar dit ambacht nog wordt uitgeoefend. In 2018 is de weervisserij als ambacht opgenomen in het landelijke register van immaterieel erfgoed. Het vangen van de vis gaat met een traditionele en duurzame methode door middel van zogenaamde “visweren”. Daarbij worden houten staken in een V-vorm in het water gezet als een soort fuik. Het kappen van het weerhout gebeurt enkel in door Brabants Landschap aangewezen gebieden, voornamelijk bij bomen die preventief moeten worden geruimd. Hiermee is dit ambacht zowel historisch als duurzaam te noemen. Door het verder ontwikkelen van de (cultuurhistorische) mogelijkheden bij de weervissers, blijft dit unieke erfgoed behouden voor de toekomst, ondanks de nadelige ansjovisvangst. Er vindt hierbij een transitie plaats van de traditionele beroepsvisserij, onderdeel van het Bergse DNA, naar het in stand houden van een traditie door vrijwilligers.

Wij ondersteunen de Stichting Behoud Weervisserij bij deze transitie. 4.7 Verhalen en sporen van migratie Bergen op Zoom kent een veelzijdige geschiedenis van migratie. Na de onafhankelijkheid van Indonesië vestigden zich hier Indische Nederlanders en Molukkers, die noodgedwongen hun geboortegrond verlieten. Zij brachten hun taal, gebruiken, muziek en eetcultuur mee, die nog altijd voelbaar zijn in de stad. In de decennia daarna kwamen gastarbeiders uit onder andere Italië, Spanje, Turkije en Marokko om te werken in de industrie en bouw. Later volgden vluchtelingen uit onder meer voormalig Joegoslavië, Irak, Syrië en recent Oekraïne. 30

Deze migratiegolven lieten niet alleen sociale en economische sporen na, maar ook immaterieel erfgoed: verhalen van vertrek en aankomst, van verlies én nieuwe worteling. In verschillende wijken in onze gemeenten zijn deze invloeden bijvoorbeeld zichtbaar in de aanwezigheid van gebedshuizen, winkels en gemeenschapsinitiatieven. Het erfgoed van migratie is levend en voortdurend in ontwikkeling. Door deze verhalen en sporen te erkennen, verrijken we het historisch verhaal van Bergen op Zoom met perspectieven die generaties overstijgen. Voor dit type erfgoed is het van belang om de komende jaren met name in te zetten op positieve belevingen en op het actief betrekken van deze gemeenschappen. We willen als gemeente nadrukkelijk de doelgroepen zelf stimuleren nieuwe initiatieven en projecten te starten om die waar mogelijk te faciliteren of ondersteunen. 4.8 Kermiserfgoed In 2024 heeft UNESCO het kermiserfgoed van Frankrijk en België toegevoegd aan de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed. Er gaan stemmen op om ook het Nederlandse deel daarin te borgen. Lokaal ligt er in ieder geval de wens om het kermiserfgoed van Bergen op Zoom te borgen, beschermen en uit te dragen (bijv. het Kermismuseum).

Het gaat dan om een bewustwordingscampagne voor de kermiscultuur, het opnemen van de kermisgeschiedenis in educatie en het promoten van de familiegeschiedenis bij kermissen zelf. Daarnaast worden historische elementen uit vroegere kermissen – waar mogelijk - weer extra gepromoot, zoals muziek, kijkwerk en theater. In nauwe samenwerking met het Markiezenhof en de kermisexploitanten gaan we onderzoeken hoe we hier invulling aan kunnen geven. 4.9 Erfgoed verbinden aan de lokale economie Het is van belang om erfgoed te verbinden aan actuele economische ontwikkelingen. Erfgoed is geen statisch bezit, maar draagt ook sociale, toeristische en economische meerwaarde in zich. Een concreet voorbeeld hiervan is het benutten van het gaaf gebleven historische decor van de stad voor film-, televisie- en mediaproducties,

bijvoorbeeld over de Tachtigjarige Oorlog. Dit versterkt niet alleen het cultureel-economische profiel van de stad, maar genereert ook weer extra werkgelegenheid. Belangrijk is om door de bril van een bezoeker (hoe zou een toerist het erfgoed fotograferen/beleven) de openbare ruimte in te richten. Door ook nog de (horeca-)ondernemers te betrekken in de place branding ontstaat zo extra economische spin-off. Een ander voorbeeld is het koppelen van de voormalige suikerbietenindustrie met de hedendaagse plant-based economie. Denk aan het gebruik van plant-based materialen in nieuw te realiseren kunstwerken, winkelpuien, informatieborden, zitbankjes en toeristische merchandise. Het (bezoek aan het) regionale erfgoed kan ook functioneren als neutrale gemene deler voor diverse ondernemers, waardoor de samenwerking en uiteindelijk de regionale innovatiekracht kan worden bevorderd. 4.10 Erfgoededucatie op een erfgoedlocatie Door in te zetten op integrale educatie, in samenwerking met Geopark Schelde Delta, House of History, scholen en onze cultuurhistorische partners, kunnen elkaar versterkende effecten ontstaan in het onderwijs tussen vakken, zoals aardrijkskunde, biologie en geschiedenis – een soort heemkunde 2.0. Door jongeren vaker uit te nodigen op diverse erfgoedlocaties wordt de binding (en daarmee hopelijk het eigenaarschap) versterkt met de lokale omgeving.

Ook het bevorderen van het gebruik van materialen, technieken en vaardigheden die gebaseerd zijn op traditie valt daaronder: denk aan de circulaire methodes van weerhoutkap of traditionele methodes in de monumentenzorg (zoals rieten daken leggen). We staan hierin als gemeente niet aan de lat, maar hebben wel een belangrijke verbindende rol te vervullen om partijen uit het onderwijs, de overheid, de gemeenschap en de markt bij elkaar te brengen. 4.11 Stimuleren van jeugdinitiatieven Door erfgoedparticipatie onder jongeren te bevorderen, kunnen we een bijdrage leveren aan het keren van de afname van vrijwilligers op lange termijn. Door initiatieven vanuit de jeugd31

verenigingen zelf te stimuleren en te faciliteren, kunnen we de erfgoedparticipatie onder jongeren versterken. We willen nadrukkelijk organisaties in de gemeenschap aanjagen om hiervoor met ideeën te komen. Dit kan uiteenlopen van het organiseren van historische evenementen, het gebruiken van bijzondere erfgoedlocaties zoals het Ravelijn, tot het namaken van monumenten met moderne bouwsteentjes.

Militair tentenkamp in het huidige stadspark Kijk in de Pot. Foto: Ch. van Velsen, 1900. Bron: West-Brabants Archief.

32

33

Erfgoedbeleid - Uitvoeringsprogramma 2026-2032 Tot en met 2032 willen we uitvoering geven aan de actiepunten en ambities die we in de voorgaande hoofdstukken hebben beschreven. In onderstaand overzicht geven we een overzichtelijke weergave van de actiepunten waarbij we beknopt weergeven: wat we willen bereiken, wat we daarvoor willen gaan doen en wanneer we het gaan doen.

Pijler 1: Erfgoed behouden en borgen Wat willen we bereiken?

Wat gaan we daarvoor doen?

Wanneer gaan we dat doen?

In kaart brengen van de cultuurhistorische waarden

Het laten opstellen van een gebiedsdekkende cultuurhistorische waardenkaart.

Q1 2027 – Q4 2027

Actualiseren van archeologiebeleid

Het opstellen van een archeologische verwachtingen- en beleidskaart en regels m.b.t. onderzoeksverplichtingen, lokale onderzoeksagenda.

Q2-Q4 2026

Nieuwe monumenten aanwijzen

Op basis van de drie beschreven thema’s inventariseren van potentiele monumenten, door onderzoek en de Erfgoedscan een definitieve selectie maken en deze voordragen voor aanwijzing.

Wederopbouw: 2026 Archeologie: 2026 Post-65: 2027 ‘Vergeten monumenten’: 2028

Monumenten afvoeren

De bestaande gemeentelijke monumenten opnieuw beoordelen a.d.h.v. de Erfgoedscan. Indien nodig een selectie voordragen om objecten af te voeren van de gemeentelijke monumentenlijst.

2030-2032

Voorbereiden op het Omgevingsplan

We inventariseren en verzamelen alle data m.b.t. cultuurhistorische waarden in de gemeente en stellen concept(regels) op om de waarden te borgen in het omgevingsplan.

Q1-Q4 2028

Actualiseren subsidieregeling

In kaart brengen van verbeterpunten, opstellen van een nieuwe subsidieregeling, aanbieden ter vaststelling.

Q2 2026

Versterken adviesrol en digitale zichtbaarheid

Inzichtelijk maken van verbeterpunten, verzamelen en prioriteren van informatie, inrichten van nieuwe pagina op de gemeentewebsite.

Q2 2026

34

Pijler 2: Toekomstbestendig erfgoed Wat willen we bereiken?

Wat gaan we daarvoor doen?

Wanneer gaan we dat doen?

Verduurzaming monumenten met behoud van monumentale waarden

Het vaststellen van een afwegingskader voor het verlenen van omgevingsvergunningen voor het verduurzamen van monumenten.

Q2-Q3 2026

Verduurzaming gemeentelijke monumenten stimuleren

Bij de actualisatie van de subsidieregeling voor gebouwd erfgoed passende energiebesparende maatregelen subsidiabel maken.

Q2 2026

Erfgoed als kans voor ruimtelijke ontwikkeling

Het stimuleren van het gebruik van nieuwe instrumenten, zoals het transformatiekader, om erfgoed en cultuurhistorie als kans, meerwaarde en vector voor nieuwe ontwikkelingen in te zetten.

Doorlopend

Behoud karakteristieke bebouwing door renovatie i.p.v. sloop

Onderzoeken hoe we renovatie van karakteristieke bebouwing kunnen stimuleren i.s.m. interne en externe stakeholders.

Doorlopend

Cultuurhistorie als inspiratie voor klimaatadaptatie

Kansenkaart klimaatadaptatie op basis van cultuurhistorie.

Q1-Q4 2028

35

Pijler 3: Erfgoed als beleving Wat willen we bereiken?

Wat gaan we daarvoor doen?

Wanneer gaan we dat doen?

Optimaliseren kunst in de openbare ruimte

Blijvend onderhouden van kunstwerken; het opstellen van kunstpaspoorten per kunstwerk en het opstellen van beleidskaders en afspraken m.b.t. bestaande en nieuwe kunstwerken (buitenkunstloket).

Doorlopend

Monumenten zichtbaar maken en informatie over monumenten ontsluiten

Samen met externe partners realiseren we uniforme monumentenschildjes voor Bergen op Zoom. Door die te voorzien van QR-codes kan informatie over de monumenten digitaal worden ontsloten.

2026-2027

Stimuleren behoud en herstel historische winkelpuien

I.s.m. team Stedelijke Economie onderzoeken we de mogelijkheden waarop de gemeente het behoud en herstel van dit erfgoed kan stimuleren.

Q2-Q3 2026

Aantrekkelijke toeristische routes met eenduidige huisstijl

Samen met team VTE en externe partijen maken we een uniforme huisstijl voor de ontsluiting en begeleiding van toeristische routes.

2028 e.v.

Beter gebruikmaken van erfgoed in eigen bezit

Onderzoeken hoe we ons monumentaal vastgoed beter en op meerdere manieren kunnen inzetten en of hieraan het ontsluiten van gemeentelijke collecties (archeologie) te koppelen is.

2026 e.v.

Meer zichtbaarheid voor maquettes

I.s.m. externe partners de mogelijkheden verkennen om historische maquettes op een centrale plek te ontsluiten voor publiek.

2028 e.v.

Beleefbare Linie van de Eendracht

Het realiseren van toeristische beleefroute met twee fysieke beleefpunten i.s.m. gemeente Tholen, Steenbergen en met de Zuiderwaterlinie

2026-2027

Immersieve erfgoedbeleving

Het toepassen van nieuwe technieken aanjagen bij projecten/initiatieven m.b.t. erfgoedbeleving.

2026-2032

36

Pijler 4: Erfgoed als verbindende en verhalende kracht Wat willen we bereiken?

Wat gaan we daarvoor doen?

Wanneer gaan we dat doen?

Kennis over en waardering voor immaterieel erfgoed vergroten

Inventariseren van lokaal immaterieel erfgoed, in erfgoedregister opnemen en kennis ontsluiten

2027

Waardering voor vrijwillige inzet voor erfgoed

Het opnieuw lanceren van de lokale erfgoedprijs.

2027

Erfgoed voor iedereen toegankelijk maken

Knelpunten inventariseren. Aanpassingen stimuleren en mogelijk maken die bijdragen aan een betere toegankelijkheid.

2026-2032

Meer zichtbaarheid voor herinnerings- en herdenkingserfgoed

Mogelijkheden onderzoeken om dit erfgoed een betere plaats te geven binnen het bestaande toeristische aanbod.

2028-2032

Behoud van de weervisserij

We ondersteunen de transitie van beroepsvisserij naar het in standhouden van de traditie door vrijwilligers.

2026-2030

Meer zichtbaarheid voor erfgoed van migratie

Aanjagen en faciliteren van initiatieven vanuit de diverse gemeenschap over de verhalen en sporen van migratie in de gemeente.

Doorlopend

Kermiserfgoed in de kijker zetten

Mogelijkheden onderzoeken om het kermiserfgoed voor een breder publiek te ontsluiten.

Doorlopend

Erfgoed als economische kracht

Mogelijkheden verkennen om ons erfgoed in te zetten als inspiratie of bron voor economische en innovatieve ontwikkelingen

2029-2031

Meer betrokkenheid van jongeren bij erfgoed

Erfgoed gerelateerde activiteiten van jeugdverenigingen stimuleren en faciliteren.

Doorlopend

37

Bijlage I: Wettelijke kaders Bij het opstellen van gemeentelijk beleid en gemeentelijke regelgeving moeten we ons verhouden tot de beleidskaders en wet- en regelgeving dat vanuit hogere overheidsorganen wordt opgesteld. In deze bijlage worden de meest relevante daarvan kort uiteengezet en de betekenis voor de omgang met cultureel erfgoed geduid.

Internationaal Werelderfgoed Conventie – 1972 In 1992 is Nederland toegetreden tot de Werelderfgoed Conventie. Daardoor kan Nederland cultureel erfgoed van universele betekenis voor de geschiedenis van de mensheid voordragen voor plaatsing op de Lijst van het Werelderfgoed van UNESCO. Verdrag van Granada – 1985 Dit verdrag uit 1985 is een aanvulling op en een uitwerking van de Europese Culturele Conventie en van de Werelderfgoed Conventie van UNESCO. Het verdrag geeft onder andere een bredere definitie van erfgoed, dat sindsdien ook categorieën omvat, zoals industrieel erfgoed, ensembles, roerend erfgoed en cultuurlandschappen. In het verdrag zijn daarnaast bepalingen opgenomen die betrekking hebben op inventarisatie, documentatie, bescherming en restauratie. Ook deed met dit verdrag de ruimtelijke ordening voor het eerst zijn intrede als instrument voor instandhouding van erfgoed. Het verdrag is door Nederland in 1994 geratificeerd. Verdrag van Malta (Valetta) – 1992 Het doel van het Verdrag van Malta is het behoud en de bescherming van het archeologisch erfgoed, dat wordt beschouwd als bron van Europa’s collectieve geheugen. De ruimtelijke ordening is daarvoor het beheersinstrument. Nederland heeft in 2007 het verdrag geratificeerd en sindsdien de landelijke wetgeving daarop aangepast.

Europees Landschapsverdrag – 2000 Het verdrag streeft naar de bescherming van het natuurlijke, rurale en urbane landschap vanwege zijn identiteitsbepalende belang. Het verdrag is in 2005 door Nederland geratificeerd. UNESCO Verdrag inzake Bescherming van het Immaterieel Cultureel Erfgoed - 2003 Het verdrag beschrijft immaterieel erfgoed als de bron van culturele diversiteit en als een garantie voor duurzame ontwikkeling. Op de internationale lijst van het UNESCO verdrag staat nu één Nederlands immaterieel erfgoed: het ambacht van molenaar. Verdrag van Faro – 2005 Het verdrag van Faro benadrukt de sociale waarde van erfgoed voor de samenleving en het belang van participatie door de samenleving bij erfgoed. In 2024 is het verdrag door Nederland ondertekend en de ratificatie is in voorbereiding.

Nationaal Erfgoedwet – 2016 De Erfgoedwet omvat bepalingen over alle soorten cultureel erfgoed, dus van gebouwd erfgoed tot archeologie en museale collecties. In de wet is geregeld bij wie welke verantwoordelijkheid ligt en hoe het toezicht daarop is georganiseerd. In de wet worden een aantal wettelijke taken benoemd, waarvan de verantwoordelijkheid bij de gemeenten ligt. Zo moet de gemeente een erfgoedregister bijhouden voor aangewezen cultureel erfgoed en is onder meer bepaald dat gemeenten het bevoegd gezag zijn voor de vergunningverlening, toezicht en handhaving inzake rijksmonumenten. Alleen bij herbestemming van 38

rijksmonumenten, reconstructie of (gedeeltelijke) sloop heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) nog een formele adviestaak. Bij archeologische rijksmonumenten is een advies van de RCE bindend. Tot slot is het certificeringsstelsel in de archeologie in de Erfgoedwet geregeld, waarin is vastgelegd wie bevoegd is om opgravingen te verrichten en opgravingsrapporten te beoordelen. Omgevingswet – 2024 Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Daarin zijn alle oude wetten samengevoegd die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving. Ook de bepalingen uit de Erfgoedwet die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving zijn overgegaan in de Omgevingswet. De Omgevingswet beschermt de fysieke leefomgeving en omvat de veiligheid en de gezondheid van burgers en de kwaliteit van de omgeving waarin zij wonen, werken en recreëren. Een verplichting in de wet is de onderwerpen die daarmee samenhangen in een integrale omgevingsvisie op te nemen. Hierbij valt te denken aan luchtkwaliteit, milieu, bouwen, wonen en ook erfgoed. Voor specifieke onderwerpen kan een aparte uitwerking van de omgevingsvisie worden opgesteld in de vorm van een programma. De regels die concreet vorm moeten geven aan de omgevingsvisie en eventuele programma’s worden opgenomen in het omgevingsplan.

Het omgevingsplan bevat alle regels voor de fysieke leefomgeving van het gemeentelijk grondgebied. Uiterlijk in 2032 moeten alle gemeenten een nieuw omgevingsplan hebben vastgesteld. Met betrekking tot erfgoed zijn gemeenten volgens de wet minimaal verplicht om al het beschermd erfgoed op te nemen in het omgevingsplan. Daarnaast biedt de omgevingswet de mogelijkheid om ook de omgeving van (beschermd) erfgoed een plaats te geven. De wet gaat uit van een meer gebiedsgerichte benadering dan een benadering op objectniveau. Voor beschermde monumenten betekent het dat de omgeving geen negatieve invloed mag hebben op de monumentale waarden van het erfgoed. Dit versterkt de rol van erfgoed en cultuurhistorie als inspiratie voor ruimtelijke ontwikkelingen.

Provincie Noord-Brabant Levendig Brabant 2030 Het provinciaal beleid voor cultureel erfgoed is vastgelegd in het beleidskader Levendig Brabant 2030, waarin cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd gezamenlijk bijdragen aan een aantrekkelijk en leefbaar Brabant voor iedereen. De belangrijkste doelen van het provinciaal beleid zijn: • • • •

Behouden en benutten van erfgoed — materieel (monumenten, landschappen) en immaterieel erfgoed worden beschermd, geëxposeerd en beleefbaar gemaakt; Participatie en maatschappelijke waarde — meer betrokkenheid van inwoners bij erfgoed (“erfgoed ben je zelf”), met nadruk op participatie, diversiteit en toegankelijkheid; Educatie en kennis — erfgoedkennis wordt verspreid en geborgd via educatieprogramma’s en samenwerkingsverbanden met scholen, kennisinstellingen en erfgoedpartners; Verbinding met maatschappelijke opgaven — erfgoedbeleid draagt bij aan bredere thema’s zoals leefomgeving, cultuurhistorische kwaliteit, gezondheid en regionale ontwikkeling.

De provincie verstrekt subsidies voor de restauratie van rijksmonumenten, die een relatie hebben met de vier verhaallijnen van de provincie. Daaronder vallen rijksmonumenten in de categorieën: religieus erfgoed, militair erfgoed, industrieel erfgoed en kastelen en landgoederen. Deze subsidie wordt verstrekt vanuit de Subsidieregeling cultureel erfgoed Noord-Brabant 2016. Om uitvoering te geven aan het nieuwe beleidskader Levendig Brabant 2030 is de nieuwe subsidieregeling ‘Cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd in de Mix’ in het leven geroepen. De provincie stelt daarmee middelen beschikbaar voor vernieuwende samenwerkingsprojecten die bijdragen aan een levendig, gezond en leefbaar Brabant. De regeling richt zich op projecten die samenwerken over de grenzen van sectoren heen. De 39

initiatieven moeten een bijdrage leveren aan maatschappelijke thema’s, zoals duurzaamheid, gezondheid, mobiliteit of een veilige leefomgeving. Omgevingsvisie Noord-Brabant De Omgevingsvisie Noord-Brabant (‘De kwaliteit van Brabant’) is een samenhangende strategische visie op de fysieke leefomgeving van de provincie - dus hoe Noord-Brabant eruit moet zien en functioneren voor mensen, natuur, economie en infrastructurele netwerken, op de middellange tot lange termijn. De visie is vastgesteld door Provinciale Staten in december 2018 en kijkt vooruit tot 2050. De omgevingsvisie vormt de basis voor provinciaal omgevingsbeleid en samenwerking met andere overheden en partners. De Omgevingsvisie Noord-Brabant beschouwt erfgoed als een essentieel onderdeel van de kwaliteit, identiteit en toekomstbestendigheid van Brabant. Erfgoed vormt een richtinggevende basis voor ruimtelijke ontwikkeling en moet behouden blijven door het actief en zorgvuldig te benutten in maatschappelijke opgaven zoals verstedelijking, klimaatadaptatie en energietransitie. Gemeenten worden geacht deze waarden expliciet te verankeren in hun eigen beleid en plannen. Omgevingsverordening Noord-Brabant In de omgevingsverordening benoemt de provincie dat er sprake moet zijn een samenspel van herkomstwaarde, belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde.

Daartoe zijn instructieregels opgesteld voor gemeenten die zij in hun eigen omgevingsvisie en omgevingsplan moeten overnemen. De Omgevingsverordening bevat een juridische regeling rond cultuurhistorische waarden en kenmerken. Deze waarden zijn vastgelegd in de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie. De CHW beschrijft gebieden waarin cultuurhistorische kwaliteiten (zoals historische structuren, landschappen, gebouwen en archeologie) van provinciaal belang zijn. De verordening schrijft voor dat gemeenten in hun omgevingsplan bepalingen moeten opnemen om deze cultuurhistorische waarden en kenmerken te beschermen en niet te laten aantasten. Gemeentelijke regels moeten ervoor zorgen dat: de wezenlijke waarden en kenmerken worden behouden, bij ruimtelijke ontwikkelingen expliciet met deze waarden wordt rekening gehouden en vroegtijdig wordt afgestemd met de provincie bij stedelijke ontwikkelingen in dergelijke gebieden.

40

Bijlage II: Resultaten enquête

41

42

43

44

45

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoomid=fd19bd87-5387-4588-a3e6-33f563d26a56