CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · Bestand

VERVALLEN: Bijlage 1. Bouwstenen voor de Toekomst. Erfgoedbeleid gemeente Bergen op Zoom

Raadsvergadering 5 maart 2026, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Erfgoedbeleid13.612 woorden

Open het Bestand bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Erfgoedbeleid 2026-2032 Gemeente Bergen op Zoom

. Bouwstenen . . voor de toekomst .

0

Foto titelblad: Zicht op de Peperbus vanuit de Kerkstraat. Bron: gemeente Bergen op Zoom.

1

2

Inhoudsopgave Inleiding Waarom een nieuw erfgoedbeleid? Definitie cultureel erfgoed Cultureel erfgoed en beleid in Bergen op Zoom Partners & samenwerkingen

6 7 8 9 12

Pijler 1: Erfgoed behouden en borgen

14 14 15 15 16 17 17 18

1.1 In kaart brengen van de cultuurhistorische waarden 1.2 Actualiseren van archeologiebeleid 1.3 Nieuwe monumenten aanwijzen 1.4 Zijn alle gemeentelijke monumenten nog wel monumentwaardig? 1.5 Voorbereiden op het omgevingsplan - 2032 1.6 Actualiseren subsidieregeling 1.7 Versterken adviesrol en digitale zichtbaarheid

Pijler 2: Toekomstbestendig erfgoed 2.1 Afwegingskader verduurzaming monumenten 2.2 Ondersteunen verduurzaming monumenten 2.3 Erfgoed als kans voor ruimtelijke ontwikkeling 2.4 Behoud en renovatie boven sloop 2.5 Cultuurhistorie en klimaatadaptatie

Pijler 3: Erfgoed als beleving 3.1 Optimaliseren kunst in de openbare ruimte 3.2 Erfgoed en omgevingskwaliteit 3.3 Monumentenschildjes 3.4 Historische winkelpuien 3.5 Historische beleefroutes 3.6 Zelf ons erfgoed beter gebruiken en ontsluiten 3.7 Meer zichtbaarheid voor maquettes 3.8 Linie van de Eendracht 3.9 Immersieve erfgoedbeleving

Pijler 4: Erfgoed als verbindende en verhalende kracht 4.1 Inventariseren immaterieel erfgoed 4.2 Opnieuw lanceren lokale erfgoedprijs 4.3 Fysieke toegankelijkheid erfgoed 4.4 Herinnerings- en herdenkingserfgoed 4.5 Vastenavend 4.6 De Bergse Weervisserij 4.7 Verhalen en sporen van migratie 4.8 Kermiserfgoed

20 20 20 20 21 22 24 24 25 25 25 25 26 26 26 27 29 29 29 29 30 30 30 30 31 3

4.9 Erfgoed verbinden aan de lokale economie 4.10 Erfgoededucatie op een erfgoedlocatie 4.11 Stimuleren van jeugdinitiatieven

31 31 31

Erfgoedbeleid – Uitvoeringsprogramma 2026-2032

34

Bijlage I: Wettelijke kaders

38

Bijlage II: Resultaten enquête

41

4

5

Inleiding "Goed bouwen," schreef de Romeinse bouwmeester Vitruvius, "vereist drie kwaliteiten: firmitas, utilitas en venustas – stevigheid, bruikbaarheid en schoonheid." Deze klassieke drieslag is meer dan een technische handleiding uit de oudheid. Ze vormt nog altijd een inspirerend uitgangspunt voor hoe we naar onze leefomgeving kijken en in het bijzonder naar erfgoed. Vandaag de dag geven we aan deze waarden een nieuwe invulling. Utilitas verwijst naar de gebruikswaarde van onze gebouwen en ruimten: ze moeten functioneel zijn en dienstbaar aan het dagelijks leven. Venustas herinnert ons aan de belevingswaarde, hoe een plek voelt, oogt en tot de verbeelding spreekt. En firmitas kan vertaald worden naar toekomstwaarde: duurzaam gebouwd en flexibel genoeg om generaties lang mee te kunnen. Erfgoed raakt aan al deze waarden. Een monumentaal pand dat opnieuw in gebruik wordt genomen, een historisch straatbeeld dat sfeer en herkenning geeft, een archeologische vindplaats die inzicht biedt in ons verleden, dit zijn stuk voor stuk uitingen van ruimtelijke kwaliteit. Erfgoed geeft karakter aan onze leefomgeving én nodigt uit tot zorgvuldige omgang met ruimte en tijd. Bovendien heeft erfgoed een unieke kracht: het verbindt mensen. Het vormt een gedeeld geheugen, een bron van verhalen en betekenissen die bewoners met elkaar én met hun omgeving verbinden.

In een samenleving die voortdurend in beweging is, biedt erfgoed houvast, identiteit en inspiratie. Met dit erfgoedbeleid kiest de gemeente Bergen op Zoom ervoor om het verleden niet te conserveren in stilstand, maar levend te houden als fundament voor de toekomst. Erfgoed als motor voor ruimtelijke kwaliteit, en als brug tussen generaties, wijken, dorpen en mensen.

6

Waarom een nieuw erfgoedbeleid? Aanleiding De gemeente Bergen op Zoom bezit een unieke rijkdom aan cultureel erfgoed, die de geschiedenis als eeuwenoude handelsstad en vestingstad weerspiegelt. Om deze rijkdom aan cultureel erfgoed in de gemeente Bergen op Zoom volledig tot zijn recht te laten komen, is het belangrijk om de wensen, ambities en doelen te verankeren in een richtinggevend beleidsdocument. In het verleden is dit al gebeurd met de Nota Materieel Erfgoed (2013) en aanvullend daarop de Vestingvisie (2019). Beide visiedocumenten zijn door de gemeenteraad met afzonderlijke uitvoeringsprogramma’s vastgesteld, die in de jaren daarna gedeeltelijk zijn uitgevoerd, maar waarvan de uitvoeringstermijnen inmiddels verstreken zijn. De samenleving is echter continue in beweging. Dit heeft ook zijn weerslag op het denken over en de rol van cultureel erfgoed in de samenleving. Maatschappelijke thema’s als burgerparticipatie, inclusiviteit, duurzaamheid en immaterieel erfgoed zijn steeds belangrijker geworden. Daarnaast is op 1 januari 2024 de Omgevingswet van kracht geworden, die nieuwe verplichtingen schept op het gebied van de omgang met cultureel erfgoed, maar ook nieuwe instrumenten biedt om dit te borgen (bijlage I).

Al deze ontwikkelingen vormen de aanleiding voor een integrale herziening van het erfgoedbeleid om richting te geven aan hoe we als gemeente in de toekomst om willen gaan met ons cultureel erfgoed. Doel van het beleid Er is behoefte aan een integraal en richtinggevend beleidsdocument waarin de doelen en ambities voor de omgang met cultureel erfgoed voor de komende jaren worden bepaald en die aansluiten bij de doelstellingen van andere beleidsterreinen. In dit beleid geven wij aan wat wij belangrijk vinden en waar we de komende jaren aan gaan werken. Met andere woorden: een belangrijk doel is om de positionering van cultureel erfgoed binnen de

gemeentelijke organisatie en het gemeentelijk beleid weer een stevige basis te geven. Een tweede doel van dit beleidsplan is om de juiste kaders te scheppen voor de toekomst, bijvoorbeeld door het opnemen van erfgoed en cultuurhistorische waarden in het omgevingsplan, het beschermen van ‘jong’ erfgoed en het verder versterken van de maatschappelijke betrokkenheid. Daarnaast willen we de speerpunten uit de Nota Materieel Erfgoed die nog niet tot uitvoering zijn gekomen, maar nog steeds actueel zijn, opnieuw bekrachtigen in dit beleidsplan. De Vestingvisie zal als afzonderlijke visie van kracht blijven, maar daarin gaan we nieuwe prioriteiten aanbrengen. Het nieuwe erfgoedbeleid voorzien we van een uitvoeringsprogramma waarin we aangeven hoe we de doelen en ambities gaan bereiken. Uiteindelijk draagt dit beleid bij aan behouden en beleefbaar maken van ons cultureel erfgoed voor toekomstige generaties. Totstandkoming van het conceptbeleid Bij de voorbereiding van dit beleidsplan is uitgebreid overleg gevoerd met interne en externe belanghebbenden. Het Cultuurhistorisch Overleg 2.0 (CHO 2.0), waarin 25 lokale cultuurhistorische verenigingen verenigd zijn, hebben we op meerdere momenten betrokken bij de totstandkoming. Op 12 maart hebben we de opzet van het beleid gepresenteerd, die positief is ontvangen.

Vervolgens hebben we met het CHO 2.0 op 9 april 2025 een participatieavond georganiseerd, waarbij we met elkaar dieper op de thema’s zijn ingegaan. Daarnaast is een enquête uitgezet onder inwoners om te peilen hoe erfgoed in de samenleving gewaardeerd wordt en wat inwoners belangrijk vinden als het cultureel erfgoed aangaat. De enquête is verspreid via het burgerpanel en via de gemeentelijke social media kanalen. Maar liefst 353 personen hebben de enquête volledig ingevuld. De uitkomsten van de participatie zijn als input meegenomen in het conceptbeleid. De volledige resultaten van de enquête zijn achter in dit document opgenomen.

7

Leeswijzer Het document dat voor u ligt is opgesteld aan de hand van vier thematische pijlers. Voorafgaand aan de deze pijlers leggen wij uit waarom we een nieuw erfgoedbeleid nodig vinden, wat er verstaan wordt onder cultureel erfgoed en op welke manier cultureel erfgoed al dan niet een plaats heeft gekregen in andere beleidsstukken. Voor elke pijler lichten we als eerste kort toe wat we willen bereiken. Vervolgens worden de acties die we de komende jaren willen uitvoeren toegelicht. In Pijler 1 ‘Erfgoed behouden en borgen’ zetten we uiteen wat we willen doen om ons materiële erfgoed te behouden voor toekomstige generaties. De nadruk ligt hierbij op het beschermen van erfgoed, het ondersteunen van monumenteigenaren, het borgen van onze archeologische waarden en de noodzakelijke voorbereidingen om cultureel erfgoed een stevig fundament te geven in het nieuwe omgevingsplan. In Pijler 2 ‘Toekomstbestendig erfgoed’ zetten we uiteen hoe we erfgoed in willen zetten voor toekomstige ruimtelijke opgaven in onze gemeente en op welke manier erfgoed en cultuurhistorie daarbij als kans, inspiratie of meerwaarde kunnen worden gebruikt. Daarbij valt te denken aan opgaven die op ons afkomen met betrekking tot woningbouw, stedelijke inbreiding, vergroening en klimaatadaptatie. Met Pijler 3 ‘Erfgoed als beleving’ zetten we in op de beleving van ons erfgoed.

De zichtbaarheid van de rijke geschiedenis draagt heel sterk bij aan de aantrekkelijkheid van onze gemeente. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe wij kunstwerken en erfgoed nóg zichtbaarder en beleefbaarder willen maken voor onze inwoners én bezoekers. Het gaat dan onder andere over het onderhoudsniveau op peil houden van onze kunst in de openbare ruimte, de inrichting van de openbare ruimte rondom belangrijke monumenten, het versterken van toeristische routes en andere vormen van erfgoedbeleving. Pijler 4 ‘Erfgoed als verbindende en verhalende kracht’ zet in op de maatschappelijke kracht van erfgoed. Het gaat over de verhalen die schuilgaan

achter gebouwen, maar ook immateriële zaken zoals belangrijke tradities in onze gemeente. We zetten hiermee ook de eerste stappen in lijn met het Verdrag van Faro om ons in te zetten voor een meer inclusieve benadering van de omgang met ons materiële en immateriële erfgoed. Alle actiepunten die we in de pijlers benoemen brengen we onder in een Uitvoeringsprogramma achter in dit document. In het Uitvoeringsprogramma geven we aan wat we op welk moment willen uitvoeren.

Definitie cultureel erfgoed Wat is cultureel erfgoed? De definitie van het begrip ‘cultureel erfgoed’ is in de loop der tijd steeds breder geworden. Waar het eerst nog uitsluitend over materiële zaken ging, zoals archeologie en gebouwen, gaat het vandaag de dag ook over tradities, gebruiken en ambachten maar ook de verhalen en over eigenaarschap. In 2016 is het in de Erfgoedwet gedefinieerd als: “Uit het verleden geërfde materiële en immateriele bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden”. We bewegen dus steeds meer van een sectorale erfgoedbenadering, naar een integrale erfgoedbenadering. Ook wordt erfgoedbeleving steeds belangrijker naast het behoud van cultureel erfgoed alleen. Cultureel erfgoed wordt algemeen onderverdeeld in de volgende categorieën: • • • • •

Monumenten Archeologische monumenten Stads- en dorpsgezichten Cultuurlandschappen Roerend en immaterieel cultureel erfgoed

8

archeologisch onderzoek en het beheer van het gemeentelijk archeologisch depot. Ambities en thema’s tot 2035 In 2021 is door de gemeenteraad de Toekomstvisie 2035 vastgesteld. Het betreft een overkoepelende visie, waarbij is ingezet op duurzame ontwikkeling op verschillende thema’s met de overkoepelende ambitie: Bergen op Zoom als verbindende en duurzame BeLeefstad aan de Schelde. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Cultureel erfgoed en beleid in Bergen op Zoom In de Omgevingsvisie heeft de gemeente samen met de gemeenschap, aan de hand van verschillende gebiedsprofielen, die ambities voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn vastgelegd waarbij de behoeften, kansen en ontwikkelrichtingen op hoofdlijnen zijn uitgezet. Andere meer concrete ambities en doelen zijn er bijvoorbeeld ook op het gebied van woningbouwontwikkeling (7000 nieuwe woningen in 2040), duurzaamheid (klimaatadaptatie, energietransitie) en op het gebied van cultuur, economie, vrije tijd en recreatie (Bergen op Zoom BeLeefstad). Erfgoed kan en moet een bijdrage leveren aan deze opgaven en uitdagingen. Gelukkig gebeurt dit al bij verschillende projecten, zoals de verschillende woningbouwopgaven door erfgoed op te nemen in de verschillende Programma’s van Eisen. Toch kan het fundament van cultureel erfgoed als integraal onderdeel bij de verschillende opgaven nog steviger worden gelegd. De wettelijke basis De basis van de gemeentelijke taken bestaat voor een belangrijk deel uit de uitvoering van wettelijke taken, gericht op het behoud van en een zorgvuldige omgang met erfgoed. Het betreft dan vooral onroerend erfgoed, zoals gebouwde monumenten en archeologie.

Het gaat om werkzaamheden die betrekking hebben op de advisering in het kader van omgevings-vergunningen, handhavingszaken en ruimtelijke ontwikkelingen, het aanwijzen van nieuwe monumenten, het begeleiden van

Hierna wordt een beknopt overzicht gegeven van de belangrijkste overkoepelende beleidsstukken en hoe cultureel erfgoed daarin is opgenomen. •

Bestuursakkoord 2022-2026

In het Bestuursakkoord 2022-2026 ‘Samen Bergen verzetten’ wordt onder meer ingezet op het op de kaart zetten van Bergen op Zoom als BeLeefstad. Niet alleen door de aanpak van de historische binnenstad, maar ook door het beter benutten van bijzondere erfgoedlocaties, zoals het Ravelijn, de Waterschans en Fort de Roovere. Door evenementen mogelijk te maken op deze iconische locaties willen we meer bezoekers aantrekken van binnen en buiten. De bestuurlijke ambities en doelstellingen worden verder geconcretiseerd in vier pijlervisies, waarvan de Omgevingsvisie en de Pijlervisie Economie samen het kader voor het fysieke domein vormen met betrekking tot de ruimtelijk-economische ontwikkelingen binnen de gemeente. De hiervoor genoemde doelstellingen zijn verder uitgewerkt in de Pijlervisie Economie. •

Omgevingsvisie Bergen op Zoom 2035

In de Omgevingsvisie zijn de hoofdlijnen uitgezet op weg naar een betekenisvol en aantrekkelijk Bergen op Zoom. Dit is gedaan aan de hand van de ‘Canvas Betekenisvolle Plek’, vier gebiedsprofielen en drie sleutelgebieden. Het canvas beschrijft de plek die we willen zijn en geeft de waarden weer die we op een betekenisvolle plek graag terugzien in Bergen op Zoom. Met de gebiedsprofielen onderscheiden we vier gebieden met elk eigen karakteristieken en kwaliteiten, namelijk: stedelijk netwerk, waterrijk leven, landelijk leven en natuurlijk beleven. Met de sleutelgebieden 9

richten we de energie op gebieden waar de meeste mogelijkheden liggen om te ontwikkelen. De drie sleutelgebieden zijn: Bergse Entree, Waterfront en Bos in Beweging. Met de historische binnenstad en dorpskernen, vestingrelicten en fortificaties en het historisch gelaagd landschap zijn cultureel erfgoed en cultuurhistorie in brede zin hier onlosmakelijk onderdeel van. •

Pijlervisie Economie

De Pijlervisie Economie is een richtinggevend document en heeft in de eerste plaats ook een paraplufunctie. Op onderdelen is de Pijlervisie dan ook al nader uitgewerkt, met de visie Toekomstbeeld Binnenstad en een visie voor het buitengebied. In de pijlervisie wordt het historisch erfgoed in de gemeente nadrukkelijk benoemd als onderdeel van het economisch DNA van de gemeente voor het gewenste woon- en leefklimaat en het streven van een ‘Place to buy’ te worden naar een ‘Place to be’. Het erfgoed in onze gemeente is hét unique selling point van Bergen op Zoom als BeLeefstad. De positionering van Bergen op Zoom als BeLeefstad is een logische keuze, omdat in de gemeente sprake is van historisch beleven, natuurlijk beleven, waterrijk beleven en cultureel beleven. Een unieke uitgangspositie die veel kansen biedt. Door leegstand in de binnenstad aan te pakken, nieuwe passende economische dragers te creeren voor iconische erfgoedlocaties en het culturele en recreatieve aanbod te versterken zal de aantrekkelijkheid van de gemeente worden vergroot. •

Pijlervisie Sociaal en Veilig

Cultuur en erfgoed zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Terecht wordt in de pijlervisie gesteld dat cultuur én erfgoed bijdragen aan de leefbaarheid van de gemeente. In de pijlervisie wordt niet alleen het belang van cultuur en erfgoed onderschreven, maar ook de toegankelijkheid daarvan ongeacht achtergrond, leeftijd of sociaaleconomische status. Vanuit de pijlervisie sturen we als gemeente bovendien aan op het aangaan van nieuwe verbindingen en samenwerkingen met cultuurhistorische en andere maatschappelijke organisaties. Daarnaast zetten we in op de

integratie van kunst en cultuur in de openbare ruimte en ruimtelijke ontwikkeling. Dit draagt namelijk bij aan de schoonheid, identiteit en beleving van de stad. Ook vanuit cultuur streven we ernaar het cultureel erfgoed te behouden en te herbestemmen en zetten onze historie met monumenten nadrukkelijker in om de stad betekenis te geven. De basis op orde We willen een nieuwe solide basis creëren om erfgoed stevig te positioneren ten aanzien van de toekomstige opgaven. Er zullen namelijk opgaven op ons afkomen die schuren met het belang van erfgoed. De vraag naar ruimte voor nieuwe woningen en bedrijven wordt bijvoorbeeld groter, maar het ruimteaanbod binnen de gemeentegrenzen is beperkt. Dan is het van belang de erfgoedwaarden vanaf het begin in de planvorming te betrekken en te sturen op creatieve en erfgoedinclusieve oplossingen. Daarnaast is het ook belangrijk vanuit het erfgoedveld de eigen doelen en ambities bij te stellen en de speerpunten te bepalen voor de komende jaren. Daar waar de huidige Visie Materieel Erfgoed en de Vestingvisie sterk zijn afgebakend tot respectievelijk monumentenzorg, archeologie, cultuurhistorie en het vestingverleden, willen we met deze nieuwe visie cultureel erfgoed in de brede zin van het woord opnemen: van gebouwd erfgoed en archeologie tot landschappelijk erfgoed en immaterieel erfgoed.

Daarnaast moet ook vanuit erfgoed worden ingespeeld op actuele ontwikkelingen, zoals verduurzaming, klimaatadaptatie en burgerparticipatie en inclusiviteit. In de volgende hoofdstukken zal dit verder worden uitgewerkt aan de hand van de volgende pijlers: • • • •

Pijler 1: Erfgoed behouden en borgen Pijler 2: Toekomstbestendig erfgoed Pijler 3: Erfgoed als beleving Pijler 4: De verbindende en verhalende kracht van Erfgoed

Iedere pijler diepen we verder uit en aan elke pijler koppelen we een uitvoeringsagenda voor de komende 6 jaar. In 2032 actualiseren we de uitvoeringsagenda in de vorm van een Programma Erfgoed onder het nieuwe omgevingsplan. 10

Foto: De Peperbus in het avondrood. Bron: Gemeente Bergen op Zoom

11

Partners & samenwerkingen We zijn er trots op dat we als gemeente waardevolle partnerschappen en samenwerkingen hebben opgebouwd en onderhouden met allerlei organisaties in het erfgoedveld. En dit doen op we op alle niveaus, van lokaal tot internationaal. Ook de komende jaren blijven we ons inzetten als betrouwbare partner binnen deze waardevolle samenwerkingsverbanden. Hier geven we een beknopt overzicht en een korte beschrijving van de netwerken en partnerschappen waar we deel van zijn. Cultuurhistorisch Overleg 2.0 Het Cultuurhistorisch Overleg 2.0 is een samenwerking van 25 cultuurhistorische verenigingen in de gemeente. Elke drie maanden komen de verenigingen bij elkaar om met elkaar hun ideeën en ontwikkelingen te delen wat leidt tot waardevolle kruisbestuivingen. Als gemeente hechten we grote waarde aan dit netwerk. Zo hebben we voor de totstandkoming van het erfgoedbeleid ook meerdere keren gebruik gemaakt van dit platform om waardevolle ideeën en kennis op te halen.

Concreet werken we bijvoorbeeld aan het vergroten van de beleefbaarheid van de Linie van de Eendracht door het creëren van wandel- en fietsroutes met recreatieve steunpunten in het landschap. Dit doen we met behulp van een Europese cofinanciering vanuit Interreg Vlaanderen-Nederland als onderdeel van het grotere project (Be)Leefbare Schelde. Ook het Markiezenhof is hierin een belangrijke partner als onthaalpoort voor dit project én voor het Geopark ScheldeDelta met de herinrichting van Zaal 1747. Federatie Grote Monumentengemeenten Als gemeente zijn we lid van de Federatie Grote Monumentengemeenten (FGM). De Federatie is een waardevol netwerk van gemeentelijke erfgoedambtenaren op het gebied van cultureel erfgoed. Door kennis en ervaringen te delen met andere grote monumentengemeenten blijven we op de hoogte van de landelijke trends en ontwikkelingen het gebied van erfgoed. Daarnaast treedt de FGM op als belangenbehartiger en lobbyt namens gemeenten richting de rijksoverheid via het Bestuurlijk Platform Erfgoedgemeenten. EFFORTS

De Vereniging van Nederlandse Vestingsteden (VNV) is een landelijke netwerkorganisatie van, de naam zegt het al, verschillende vestingsteden in Nederland. De Vereniging biedt een uitgebreid kennisnetwerk, organiseert evenementen en richt zich op de promotie van de Nederlandse vestingsteden.

Bergen op Zoom is één van de mede-oprichters en trotse partners van de European Federation of Fortified Cities. EFFORTS richt zich op internationale kennisuitwisseling en samenwerking met en tussen Europese vestingsteden en vervult een belangrijke lobbyfunctie voor aangesloten vestingsteden richting Europa. In 2025 hebben we het genoegen gehad gaststad te mogen zijn voor het jaarlijkse internationale congres.

Alliantie Zuiderwaterlinie

UNESCO Geopark Schelde-Delta

We zijn een trotse partner van de Alliantie Zuiderwaterlinie, die zich inzet voor de promotie van de oudste en langste waterlinie van Nederland. De Zuiderwaterlinie is verdeeld in verschillende stellingen. Als onderdeel van de West-Brabantse Waterlinie zetten we ons in om samen met de Alliantie en onze buurgemeenten Tholen en Steenbergen ons deel van de Zuiderwaterlinie meer bekendheid te geven en het verleden zichtbaar en beleefbaar te maken. De ambities en doelstellingen zijn vastgelegd in het Ambitiedocument 2025-2048 van de Zuiderwaterlinie.

Het Belgisch-Nederlandse Geopark Schelde Delta heeft in 2024 officieel het UNESCO Global Geopark keurmerk ontvangen. Dankzij de unieke geologische, cultuurhistorische en landschappelijke eigenschappen mag het Schelde estuarium zich nu officieel UNESCO Global Geopark noemen. Hierin werken we grensoverschrijdend samen met de provincies Zeeland, Antwerpen, Oost- en West-Vlaanderen en meer dan 60 gemeenten, en met kennisinstellingen, musea en toeristische diensten.

Vereniging Nederlandse Vestingsteden

12

Foto: De Waterschans. Bron: Gemeente Bergen op Zoom

13

Pijler 1: Erfgoed behouden en borgen Erfgoed en cultuurhistorische waarden vormen een onlosmakelijk verbonden en belangrijk onderdeel van onze leefomgeving. De variatie en rijkdom aan cultureel erfgoed in de gemeente Bergen op Zoom draagt in hoge mate bij aan een prettig en aantrekkelijk woon- en vestigingsklimaat. Er wordt bovendien steeds meer waarde gehecht aan de samenhang tussen gebouwd erfgoed, archeologische waarden en (historisch) stedenbouwkundige en landschappelijke structuren. Dit belang komt ook steeds meer tot uitdrukking in het gemeentelijk beleid, zoals de Pijlervisie Economie en de visies op de binnenstad en het buitengebied. Maar de ruimtevraag neemt toe: ontwikkelingen in woningbouw, energietransitie en economie leggen allemaal een claim op de beschikbare ruimte. De ambities zijn groot en die vragen een zorgvuldige omgang met onze leefomgeving. Daarom is het van belang dat iedereen zich bewust is en wordt van de belangrijke bijdrage die erfgoed en cultuurhistorische waarden leveren aan de omgevingskwaliteit. Die zorgen ervoor dat men zich thuis voelt en verbindt inwoners en bezoekers aan hun omgeving. De aanwezige cultuurhistorische waarden verdienen nadrukkelijk een plek tussen al deze ontwikkelingen. We gaan erfgoed en cultuurhistorie daarom een stevig fundament geven in het toekomstig omgevingsplan.

De gemeentelijke gereedschapskist Een solide en goed georganiseerd gemeentelijk instrumentarium is essentieel voor de bescherming en het behoud van ons cultureel erfgoed. Dit hoofdstuk richt zich op het versterken van deze basis, met als doel een goed voorbereid, overzichtelijk en daadkrachtig erfgoedbeleid. Het uitgangspunt hierbij is de voorbereiding op de komst van een nieuw omgevingsplan (uiterlijk 2032), waarin cultuurhistorisch waardevolle elementen in de gemeente worden geanalyseerd, gedefinieerd en beschermd. We concentreren ons op drie belangrijke aandachtsgebieden: het in kaart brengen van cultuurhistorische waarden, het opstellen van archeologisch beleid en het

aanwijzen van nieuwe gemeentelijke monumenten, met de komende jaren bijzondere aandacht voor de volgende thema’s: de Wederopbouwperiode (1940-1965) en de Post-65 periode (19651990), archeologische monumenten en ‘vergeten monumenten’ uit de periode tot 1940. Het aanwijzen van nieuwe monumenten doen we tot 2032 op basis van de Erfgoedverordening Bergen op Zoom 2024 en de bijbehorende Erfgoedscan. 1.1 In kaart brengen van de cultuurhistorische waarden Een fundament van het erfgoedbeleid is het identificeren en vastleggen van cultuurhistorisch waardevolle gebouwen, (groen)structuren en andere objecten in de gemeente. Dit proces is essentieel om een goed overzicht te krijgen van ons erfgoed en om de cultuurhistorische waarden te borgen in de fysieke leefomgeving. We laten daarom een cultuurhistorische waardenkaart opstellen die als basis dient voor de toekomstig te ontwikkelen beleidsregels. Deze waarden en regels kunnen we opnemen in het nieuwe omgevingsplan. Dit proces zal onder andere inhouden dat we de cultuurhistorische waarden in de gemeente per wijk of gebied in kaart brengen en daarbij zowel de bekende, als de minder zichtbare cultuurhistorische elementen meenemen.

Hierbij werken we nauw samen met deskundigen, erfgoedorganisaties, bewoners en andere belanghebbenden om een representatief en breed gedragen overzicht van de cultuurhistorische waarden in onze gemeente te realiseren. De kaart en gegevens zullen we digitaal en openbaar ontsluiten, zodat initiatiefnemers en belangstellenden daar gebruik van kunnen maken. Cultuurhistorische waarden die we daarbij willen onderzoeken, zijn onder andere: •

•

Historische bebouwing: zowel losse gebouwen, als gebieden (bijvoorbeeld bebouwingslinten, wijken of buurten) en de omgeving van bijzondere, zeer beeldbepalende monumenten (bijv. molens en kerken); Bouwhistorische waarden: zoals de aanwezigheid van zeer oude casco’s, houten balklagen en kapconstructies. 14

•

•

•

Deze categorie is met name belangrijk voor de historische binnenstad van Bergen op Zoom; (Cultuur)historische landschappen: Dit kan natuurlijke landschappen betreffen of door de mens aangelegde landschappen, zoals bijvoorbeeld de bijzondere vorm van Vrederust en de steilrand van de Brabantse Wal; Historische landschapselementen: zoals waterwegen, sloten, bomenlanen, hagen; Historische geografische structuren: zoals historische wegen, verkavelingsstructuren, stedenbouwkundige structuren.

1.2 Actualiseren van archeologiebeleid De gemeente Bergen op Zoom beschikt over een rijke bodemschat die niet over het hoofd mag worden gezien bij de stadsontwikkeling. Het huidige archeologiebeleid dateert alweer uit 2008. De wettelijke grondslag voor het borgen van archeologische waarden via de ruimtelijke ordening is sindsdien veranderd en opgegaan in de Omgevingswet. Bovendien zijn op basis van de bestaande beleidskaart in het huidige omgevingsplan slechts twee categorieën opgenomen: “geen archeologische waarde” of “archeologische waarde”. In het laatste geval wordt daarbij de strengste verstoringsgrens gehanteerd. We gaan daarom aan de slag met een actualisatie van het archeologisch beleidskader. Dit beleid zal zich richten op het systematisch in kaart brengen van archeologische waarden in de gemeente, zowel op het gebied van opgravingen als het behouden van belangrijke archeologische vindplaatsen. Het archeologisch beleidskader zal ook vertaald worden naar regels in het nieuwe omgevingsplan. Daarbij kunnen we een duidelijker onderscheid maken tussen een lage, middelhoge en hoge archeologische verwachtingswaarde en daaraan passende regels verbinden. Naast de vertaling van de beleidsregels naar het omgevingsplan, zal de archeologische beleidskaart digitaal en publiek worden ontsloten.

Op deze manier kunnen we scherper sturen op het noodzakelijke archeologisch onderzoek en weten initiatiefnemers beter waar zij aan toe zijn.

Een lokale onderzoeksagenda Het archeologisch beleid moet als doel hebben om toekomstige ontwikkelingen te begeleiden zodat belangrijke archeologische vondsten behouden blijven en zorgvuldig worden behandeld. Bij het opstellen van dit beleid wordt gekeken naar de relatie tussen archeologie en de huidige ruimtelijke ontwikkelingen, en hoe deze op een verantwoorde manier met elkaar gecombineerd kunnen worden. We willen zorgen voor een goede afstemming van archeologisch onderzoek met de planning van projecten en een proactieve benadering waarbij preventief archeologisch onderzoek wordt geïntegreerd in de planningsfase van nieuwe ontwikkelingen. Als onderdeel van het nieuwe beleid zal ook een lokale onderzoeksagenda worden opgesteld, zodat toekomstig archeologisch onderzoek zich kan richten op specifieke speerpunten die van gemeentelijk belang zijn. Archeologie is namelijk overal en het is onmogelijk om alles te onderzoeken. Een focus is noodzakelijk, niet alleen vanuit wetenschappelijk, maar ook vanuit maatschappelijk en financieel oogpunt. Wanneer een vindplaats mogelijk belangrijke vragen kan beantwoorden, kan dat leiden tot een hogere waardering en een hogere prioriteit voor archeologisch onderzoek. De lokale onderzoeksagenda is een aanvulling op de regionale en nationale onderzoeksagenda’s, waarmee extra accenten kunnen worden gelegd die van lokaal belang zijn.

1.3 Nieuwe monumenten aanwijzen Onze gemeente telt ruim 300 rijksmonumenten, meer dan 400 gemeentelijke monumenten en twee beschermde stadsgezichten. Dat geeft wel aan hoe bijzonder onze gemeente is. Toch is hiermee nog lang niet al het waardevolle erfgoed in onze gemeente beschermd. We willen daarom nog nieuwe gemeentelijke monumenten aanwijzen, maar we zijn ons er daarbij van bewust dat we hierin zorgvuldige keuzes moeten maken. Wat opvalt is dat het huidige monumentenbestand vrijwel volledig bestaat uit erfgoed uit de periode

15

tot 1940. Dat betekent echter niet dat er uit de periode daarna geen waardevol erfgoed is in onze gemeente. Sinds 1940 zijn er namelijk grote veranderingen geweest in de opbouw van de stad, met name door de Wederopbouwperiode (1945-1965) en de Post-65 periode (1965-1990). Veel gebouwen uit deze periodes hebben waardevolle en soms unieke architectonische kenmerken en vormen omwille van de geschiedenis een belangrijk deel van het verhaal van onze gemeente. In dit kader wordt actief gezocht naar gebouwen en structuren uit deze periodes die nog niet als monument zijn aangemerkt, maar die van groot cultuurhistorisch belang kunnen zijn. Het aanwijzen van nieuwe gemeentelijke monumenten uit de Wederopbouwperiode en de Post65 periode zal bijdragen aan de verdere verrijking van het monumentenbestand en ervoor zorgen dat ook deze recente periodes in onze gemeente zichtbaar blijven en gekoesterd worden. Daarnaast is er ook een aantal locaties in de gemeente die uit oogpunt van archeologie zeer belangrijk zijn om te behouden. Om het behoud van het bodemarchief op deze locaties te garanderen, willen we ze beschermen als gemeentelijk archeologisch monument. Hiermee geven we ook deels uitvoering aan de eerder vastgestelde Vestingvisie, waar deze ambitie in het uitvoeringsprogramma is opgenomen.

Tot slot willen we kijken of er uit de periode tot 1940 nog objecten zijn die een gemeentelijke monumentstatus verdienen en, om welke reden dan ook, nog niet eerder zijn aangewezen: de zogenaamde ‘vergeten monumenten’. Dit kunnen bijzondere gebouwen zijn in de stad of dorpskernen, maar ook in het buitengebied. De komende tijd willen we ons op deze drie categorieën concentreren voor het aanwijzen van nieuwe gemeentelijke monumenten. Wanneer de behoefte of noodzaak ontstaat om meer aanwijsrondes te starten of individueel een monument aan te wijzen, biedt onze Erfgoedverordening daarvoor de ruimte. Potentiële monumenten worden gewaardeerd aan de hand van de vastgestelde Erfgoedscan en aan de hand daarvan wordt een definitieve selectie gemaakt.

Behoud door ontwikkeling Een beschermde status betekent niet dat er niets veranderd mag worden. Toch is dat nog steeds de eerste gedachte die bij veel mensen opkomt. Monumenten behouden is echter alleen zinvol, als ze ook vandaag en in de toekomst duurzaam gebruikt kunnen worden. Dat is minstens zo belangrijk als een beschermde status. Natuurlijk zijn maatwerk en zorgvuldigheid nodig. Een groot gebouw of complex kan nu eenmaal meer wijzigingen verdragen dan een kleiner woonhuis. Herbestemming en eigentijdse interventies, zoals uitbreidingen of optoppen mogelijk maken zijn belangrijk om het erfgoed naar de toekomst te brengen, kortom: Behoud door ontwikkeling!

Een met AI gegeneerde impressie ter illustratie van een doorontwikkeling van het oude politiebureau.

1.4 Zijn alle gemeentelijke monumenten nog wel monumentwaardig? Behalve het beschermen van nieuwe monumenten, kunnen we ons ook afvragen of we alle bestaande monumenten nog wel het beschermen waard vinden. Verreweg de meeste gemeentelijke monumenten zijn al aangewezen in de jaren ‘90 van de vorige eeuw. Sindsdien is de wijze veranderd waarop we gebouwd erfgoed waarderen en 16

zijn we kritischer gaan kijken. Voor sommige gemeentelijke monumenten biedt de ligging binnen het beschermde stadsgezicht misschien wel voldoende bescherming of kunnen we via het omgevingsplan een lichtere vorm van monumentenbescherming invoeren. Om het aantal gemeentelijke monumenten niet alleen maar toe te laten nemen, willen we de al bestaande gemeentelijke monumenten opnieuw tegen het licht houden. Op basis van een globale inventarisatie gaan we kijken welke gemeentelijke monumenten we opnieuw gaan beoordelen aan de hand van de vastgestelde Erfgoedscan. 1.5 Voorbereiden op het nieuwe omgevingsplan – 2032 Sinds het in werking treden van de Omgevingswet heeft de gemeente van rechtswege een omgevingsplan, dat feitelijk bestaat uit alle bestaande bestemmingsplannen. Uiterlijk in 2032 moet de gemeente voor de hele gemeente een nieuw omgevingsplan hebben vastgesteld dat voldoet aan de Omgevingswet. Het omgevingsplan bevat alleen regels over het beschermen en benutten van de fysieke leefomgeving. De overgang naar het nieuwe omgevingsplan in 2032 vormt ook een belangrijke omslag in de wijze waarop de gemeente met haar erfgoed omgaat. In het kader van de wet- en regelgeving vanuit de Omgevingswet willen we het cultureel erfgoed, zover dat raakt aan de fysieke leefomgeving, integraal beschermen via het omgevingsplan.

Dit betekent dat alle cultuurhistorisch waardevolle elementen van de gemeente op een systematische manier worden opgenomen in het omgevingsplan en er duidelijke kaders komen voor de bescherming, het beheer en de ontwikkeling van ons cultureel erfgoed. De al beschermde rijks- en gemeentelijke monumenten moeten volgens de Omgevingswet worden opgenomen in het omgevingsplan, maar het biedt ook de mogelijkheid archeologische vindplaatsen, cultuurhistorisch waardevolle panden (geen monumenten) en structuren op te nemen en daar beleidsregels aan te koppelen. Te denken valt aan waardevolle stedenbouwkundige en landschappelijke structuren, maar ook aan fysieke locaties of routes die aan ons immaterieel erfgoed zijn verbonden.

De voorbereiding op het Omgevingsplan houdt in dat er nu al gewerkt wordt aan het verzamelen van gegevens, het uitvoeren van onderzoeken en het opstellen van beleidsdocumenten die als basis kunnen dienen voor het uiteindelijke omgevingsplan. De gemeente zal hierbij samenwerken met erfgoedorganisaties en andere belanghebbenden om ervoor te zorgen dat het erfgoedbeleid goed is ingebed in het bredere ruimtelijke beleid van de gemeente en dat de cultuurhistorische waarden van Bergen op Zoom op een degelijke manier worden geborgd. 1.6 Actualiseren subsidieregeling gebouwd erfgoed De gemeente Bergen op Zoom vindt het belangrijk dat de monumenten goed onderhouden worden. Ze zijn namelijk erg belangrijk voor de historische uitstraling van onze gemeente. Onderhoud van een monument is vaak duurder dan voor een niet-monumentaal pand. Aan onderhoud en restauratie van monumenten worden meer eisen gesteld en daarvoor is vaker een omgevingsvergunning nodig. Eigenaren van gemeentelijke monumenten kunnen voor onderhoud of restauratie van hun monument gebruik maken van onze subsidieregeling. Hiermee ondersteunen we onze monumenteigenaren in het onderhoud van hun pand en stimuleren we eigenaren op deze manier het onderhoudsniveau van de monumenten op peil te houden en bij te dragen aan de aantrekkelijkheid van onze gemeente. De huidige regeling dateert uit 2016 en is daarmee bijna 10 jaar oud.

We willen daarom de regeling opnieuw tegen het licht houden en bekijken of de regeling nog tegemoetkomt aan de hedendaagse eisen en wensen voor het onderhoud aan onze gemeentelijke monumenten. We willen ook onderzoeken of en op welke manier de subsidieregeling kan bijdragen aan de verduurzaming van gemeentelijke monumenten, door bijvoorbeeld maatwerkoplossingen voor verduurzaming subsidiabel te maken.

17

1.7 Versterken adviesrol en digitale zichtbaarheid We vinden het belangrijk dat eigenaren van monumenten aan de voorkant goed geïnformeerd kunnen worden door de gemeente. We merken in de praktijk dat veel eigenaren direct een omgevingsvergunning aanvragen en dat dit regelmatig tot gevolg heeft dat procedures langer duren en een bouwplan vaker terugkomt bij de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (CRK). De CRK geeft uiteindelijk een formeel advies aan het college van Burgemeester en Wethouders over de aanvraag omgevingsvergunning.

informatie en nieuwsberichten over gemeentelijk cultureel erfgoed. Ook kunnen we de monumentenlijst en cultuurhistorische- en archeologische waardenkaarten hier ontsluiten via de BoZ Atlas. We kiezen ervoor om de bestaande pagina ‘erfgoed en monumenten’ op de gemeentewebsite verder uit te bouwen tot één integrale erfgoed pagina en het erfgoedregister en de cultuurhistorische en archeologische waardenkaarten te ontsluiten via de BoZ Atlas. Dat betekent dat we de website www.monumentenboz.nl zullen stopzetten.

Aan de voorkant van het proces kan veel winst behaald worden door de adviesrol van de erfgoedadviseurs te versterken. De erfgoedadviseurs van de gemeente kunnen eigenaren al op de goede weg helpen als het gaat om beleid, regels en (on)mogelijkheden, maar hen bijvoorbeeld ook wijzen op subsidiemogelijkheden. Om ons cultureel erfgoed en onze adviesrol als gemeente goed op de kaart te zetten, is het belangrijk om informatie over erfgoed makkelijk vindbaar te maken voor bewoners, bezoekers en monumenteigenaren. Steeds meer mensen zoeken online naar de informatie die zij nodig hebben en kijken daarbij vaak eerst op de website van de gemeente. In de huidige situatie is de informatie over rijks- en gemeentelijke monumenten deels beschikbaar op de gemeentewebsite en deels op de website www.monumentenboz.nl. De website van de gemeente biedt vooral informatie over de wet- en regelgeving, subsidie en het proces rondom omgevingsvergunningen. De website www.monumentenboz.nl biedt vooral (historische) informatie over de rijks- en gemeentelijke monumenten. Deze website wordt in de praktijk vooral gebruikt als monumentenregister. Om informatie over ons cultureel erfgoed makkelijker vindbaar te maken, willen we één centrale landingspagina of digitaal loket opzetten, dat als startpunt kan worden gebruikt om naar alle beschikbare informatie te navigeren.

We willen hier tenminste, maar niet uitsluitend, de volgende zaken onderbrengen: het erfgoedregister; achtergrondinformatie over archeologie, rijks- en gemeentelijke monumenten, verwijzingen naar beleid, wet- en regelgeving inclusief een rubriek ‘veelgestelde vragen’ (FAQ), informatie over subsidies, andere financieringsmogelijkheden, en verduurzaming, verwijzingen naar toeristische 18

Foto: Het oude raadhuis en de Ned. Herv. Kerk in Halsteren. Bron: Gemeente Bergen op Zoom

19

Pijler 2: Toekomstbestendig Erfgoed We zullen aanpassingen aan de hedendaagse eisen en wensen van de gebruikers en de leefomgeving moeten toestaan om ons erfgoed te behouden voor toekomstige generaties. Voor monumenten is er vooral grote winst te boeken op de energiezuinigheid. Hoewel monumenten vanwege hun ouderdom in zichzelf al duurzaam zijn (vanuit circulariteit), zijn ze dat qua energieverbruik vaak nog niet. Het energiezuinig maken van monumentale panden draagt bij aan het terugdringen van de CO2 uitstoot en houdt de energiekosten voor de gebruikers in de toekomst beheersbaar. Monumenten vormen in Nederland maar 2% van het totaal aantal gebouwen, maar zijn ontzettend belangrijk voor het karakter van onze leefomgeving. Daarom willen we ze behouden en toekomstbestendig maken. Voor alle monumenten, rijks- provinciale en gemeentelijke monumenten is landelijk het streven afgesproken om de CO2 uitstoot in 2030 met 40% te verminderen en met 60% in 2040. Dit is onderdeel van de Routekaart Duurzaam Erfgoed.1 Een monument verduurzamen vraagt wel maatwerk. We willen voorkomen dat de maatregelen leiden tot onnodig verlies van monumentale waarden. 2.1 Afwegingskader verduurzaming monumenten Het aantal aanvragen voor omgevingsvergunningen voor energiebesparende maatregelen voor rijks- en gemeentelijke monumenten is in onze gemeente de afgelopen jaren sterk gestegen.

Ook steeds meer woningeigenaren in de historische binnenstad van Bergen op Zoom willen duurzame energie opwekken met zonnepanelen. Daarmee zijn de mogelijkheden voor woningeigenaren duidelijk en zijn die in balans met de monumentale waarden. Voor de energiebesparende maatregelen hebben we nog geen regels of richtlijnen opgesteld. Iedere aanvraag wordt daardoor afzonderlijk beoordeeld door de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Het kan voorkomen dat eenzelfde oplossing bij

het ene monument wel mogelijk is, maar bij het andere niet. Eigenaren van monumentale panden weten daardoor vooraf niet goed waar zij aan toe zijn. Om hierin tegemoet te komen gaan we een afwegingskader opstellen voor het verduurzamen van monumenten. Dit kader kan gebruikt worden door zowel de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit, als door eigenaren van rijks- en gemeentelijke monumenten. Als basis voor het afwegingskader gebruiken we de publicatie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed ‘Verduurzaming monumenten. Afwegingskader voor vergunningverlening’ (2023). 2.2 Ondersteunen verduurzaming monumenten In samenhang met het actualiseren van de subsidieregeling instandhouding gebouwd erfgoed (zie 1.6) en het afwegingskader (zie 2.1) willen we onderzoeken of en op welke manier we energiebesparende maatregelen voor gemeentelijke monumenten hierin mee kunnen nemen. Er zijn verschillende opties mogelijk. Verduurzaming kan bijvoorbeeld als extra subsidiabele categorie binnen de bestaande regeling worden opgenomen. Maar er zijn ook voorbeelden waar het uitvoeren van energiebesparende maatregelen een voorwaarde is voor het verkrijgen van instandhoudingssubsidie. Het bestaande subsidieplafond en de werkelijke behoeften van de eigenaren van gemeentelijke monumenten vormen daarbij het uitgangspunt.

We zullen ook, zoals onder 1.7 al beschreven, ook de informatievoorziening over het verduurzamen van monumenten toegankelijker maken voor eigenaren. 2.3 Erfgoed als kans voor ruimtelijke ontwikkeling Onze gemeente is volop in ontwikkeling. Er zijn hoge ambities op het gebied van bijvoorbeeld woningbouw, economische en industriële ontwikkeling en voor de energietransitie. Voor al die ontwikkelingen is ruimte nodig en de ruimte in onze gemeente is schaars. Daarnaast is onze gemeente ontzettend rijk aan erfgoed en cultuurhistorie. Hoe kunnen we die erfgoedwaarden combineren met de ruimte-

1

Duurzaamheid van historische gebouwen | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en www.duurzaamerfgoed.nl

20

claims van vandaag en morgen? De eerste en belangrijkste stap is om erfgoedwaarden niet als hindermacht te zien, maar als meerwaarde! Gelukkig zijn er in de laatste jaren verschillende instrumenten ontwikkeld, die kunnen helpen om erfgoedwaarden een plek te geven binnen gebiedsontwikkelingen. Het gaat daarbij niet altijd om beschermd erfgoed of alleen om het behouden daarvan. Het kan ook gaan om het meegeven van ontwikkelkaders of ontwerprichtingen voor een nieuwe ontwikkeling, waarbij de erfgoedwaarden als inspiratiebron dienen. Het gebruik van deze instrumenten is vergelijkbaar met het gebruik van bouwhistorische onderzoeken bij de planvorming met betrekking tot individuele monumenten. We willen het gebruik van deze instrumenten aanmoedigen en vaker inbrengen aan de beginfase van de planvorming. We benoemen hieronder de instrumenten met daarbij een korte uitleg van de betekenis en meerwaarde daarvan. Gebiedsbiografie De gebiedsbiografie is een onderzoeksinstrument dat laat zien hoe een gebied zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld en geeft inzicht in de manier waarop het verleden doorwerkt in de huidige kenmerken van een gebied. Een gebiedsbiografie biedt op deze manier aanknopingspunten om hierop voort te bouwen bij nieuwe ontwikkelingen. Stads- of gebiedsgenese De stads- of gebiedsgenese hangt in zekere zin samen met de gebiedsbiografie.

Genese betekent namelijk letterlijk ‘wording’ of ‘ontstaan’ en geeft meer begrip over de relatie tussen het natuurlijk systeem (water en bodem) en de bewoningsgeschiedenis. Waar een gebiedsbiografie vaak een uitgebreid onderzoek is, biedt een stadsgenese alleen een eerste inzicht op hoofdlijnen, vaak in slechts één of enkele beelden. De stadsgenese biedt met name houvast voor oplossingen op het gebied van klimaatadaptatie en de en bodem- en watersturend ontwikkelen.

Transformatiekader Een transformatiekader helpt de betrokken partijen bij ruimtelijke ontwikkelingen om erfgoedwaarden vroegtijdig in het transformatieproces mee te nemen. Op die manier draagt het bij aan een integraal ontwerp en een hoge omgevingskwaliteit inclusief de borging van eventueel cultureel erfgoed. Een transformatiekader voor verschillende doeleinden worden ingezet en op diverse schaalniveaus worden toegepast. Het kan gebruikt worden voor grotere gebieden (zoals wijken en buurten), voor monumentale complexen (zoals kazernes, landgoederen en fabriekscomplexen) of op het niveau van individuele gebouwen. Een transformatiekader kan dienen als instrument om zoekruimte voor interventies te bepalen, als verkenning of inspiratiedocument of als inbreng voor bijvoorbeeld een stedenbouwkundig plan of beeldkwaliteitsplan. 2.4 Behoud en renovatie boven sloop Net als iedere andere sector staat ook de bouwen vastgoedsector voor een grote klimaatopgave. Bij nieuwbouw wordt veel CO2 uitgestoten (ongeveer 14 megaton per jaar), zoals bij de productie van bouwmaterialen en transport. Ook deze uitstoot moet drastisch naar beneden. Dat vereist een nieuwe manier van denken.

Want waarom zouden we nog gebouwen slopen die bouwkundig nog lang niet versleten zijn en die met goed ouderhoud voor onbepaalde tijd meekunnen? En waarom kiezen voor sloop, als dat haaks staat op de klimaatdoelstellingen? Bij niet beschermde historische woningen wordt nog te vaak gekozen voor sloop en nieuwbouw, terwijl de woningen vanuit cultuurhistorische waarde wel het behouden waard kunnen zijn. Tegelijkertijd kunnen we niet elke historische woning een beschermde status geven. Vaak zijn financiële redenen doorslaggevend voor de keuze tot sloop of wordt verondersteld dat de oudere woningen niet kunnen worden aangepast aan de eisen van vandaag. Maar er zijn meerdere redenen om te pleiten voor meer behoud, renovatie en transformatie van de bestaande bouwvoorraad. Het draagt bij aan het behoud van karakteristieke bebouwing in onze gemeente en het draagt bij aan het behalen van de klimaatdoelen 21

en het realiseren van een circulaire economie. Uit onderzoek blijkt bovendien dat behoud-renovatie ook nog 10-30% voordeliger is ten opzichte van sloop-nieuwbouw op hetzelfde kwaliteitsniveau.2 Bovendien hoeft op deze manier de ondergrond minder verstoord te worden en kan dit ook een kostenbesparend effect hebben, omdat kostbaar archeologisch onderzoek vermeden kan worden. Om deze omslag te bereiken moeten we de kennis bundelen. Vanuit erfgoed kunnen we de waarde laten zien van wat al bestaat. Deze kennis moeten we bundelen met de kennis vanuit duurzaamheid en vanuit het ontwerpveld om de waardering van en de omgang met de bestaande bouwvoorraad naar een hoger niveau te tillen. 2.5 Cultuurhistorie en klimaatadaptatie De gevolgen van het veranderende klimaat zullen in de toekomst alleen maar duidelijker worden. We ervaren hiervan al de eerste effecten, zoals piekbuien en meer en langere perioden van droogte. Deze effecten hebben ook gevolgen voor hoe we onze leefomgeving moeten inrichten. Ter voorkoming van hittestress moeten we de openbare ruimte groener inrichten. Neerslag moeten we opvangen en zo goed mogelijk bufferen, zodat in de perioden van droogte geen tekorten ontstaan. Het risico van hittestress is het grootst in de historische binnenstad van Bergen op Zoom. Stadscentra zijn van oudsher vooral stenige omgevingen en hebben historisch gezien weinig groene plekken.

De eerste stadsparken ontstonden vaak pas vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw, toen veel steden hun vestingwerken mochten ontmantelen. Voorbeelden hiervan in onze gemeente zijn het Anton van Duinkerkenpark, Kijk in de Pot en het tracé Rijtuigweg-Bolwerk. Een andere groene ader in de stad is De Zoom. In de binnenstad zijn nauwelijks openbare groene plekken aanwezig. Het groen in de binnenstad bevindt zich vooral in de private stadstuinen. Uitzonderingen zijn het Thaliaplein en het recent groen ingerichte Gouvernementsplein. Het verder vergroenen van de binnenstad is dus wenselijk om de stad leefbaar te houden. Vanuit de visie

Toekomstbeeld Binnenstad zetten we hierin al de eerste stappen. Met respect voor de historische uitstraling van de stad en haar monumenten maken we de binnenstad groener en houden we haar leefbaar. Als het gaat om het opvangen van piekbuien zijn de mogelijkheden in de binnenstad beperkter. Op platte daken kunnen mogelijk groene daken worden gerealiseerd, maar die ruimte zal beperkt zijn en zal ook moeten concurreren met de behoefte aan energieopwekking. Daarvoor zijn de platte daken in de binnenstad namelijk ook heel geschikt. Meer mogelijkheden liggen er buiten de stad. Daarbij kan het verleden een belangrijke inspirerende rol spelen. Vanaf de middeleeuwen zijn er al gebieden ingepolderd geweest in Nederland en is er veel land op het water ‘veroverd’. Maar voor hele grote delen van het land geldt, dat tot in de twintigste eeuw het grondgebruik werd bepaald aan de hand van de eigenschappen van een gebied. Was een gebied te nat, dan kon er bijvoorbeeld geen landbouw plaatsvinden. Ook voor militaire doelen werden de natuurlijke eigenschappen van de omgeving benut. Denk daarbij aan de inundatiegebieden rondom de vesting en de forten De Roovere, Moermont en Pinssen om de vijand op afstand te houden. Ook historische ontwikkelingen zoals de turfwinning en later de vorming van landgoederen hebben een belangrijke invloed gehad op het huidige cultuurlandschap.

Vooral vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw zien we dat gebieden op grote schaal worden ingericht ten behoeve van landbouw. Door terug te kijken, kunnen we juist locaties vinden waar we het historische (cultuur)landschap kunnen inzetten, en zo nodig/mogelijk herstellen, om aan de opgaven van vandaag en morgen bij te dragen. Denk aan de voormalige inundatiegebieden als klimaat adaptieve gebieden met ruimte voor waterberging of denk aan voormalige (historische) waterstromen zoals beken in verband met het opvangen van piekbuien. We willen vanuit erfgoed daarin een activerende en adviserende rol

2

Bestaande bouw - behoud of sloop als duurzame keuze | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

22

pakken door een kansenkaart te maken, waarop de meest kansrijke gebieden voor klimaat adaptieve maatregelen worden geïnventariseerd. Deze kaartlaag kan tegelijk met de cultuurhistorische waardenkaart worden opgesteld en zal intern en extern worden ontsloten, zodat de informatie voor iedereen te gebruiken is.

Kaart met weergegeven het stedelijke hitte eiland effect. Bron: www.klimaateffectatlas.nl.

23

Pijler 3: Erfgoed als beleving Bergen op Zoom als BeLeefstad is één van de zeven ambities die we hebben vastgesteld in de Toekomstvisie 2035. De rijke geschiedenis, zichtbaar in de vele oude gebouwen in de historische binnenstad, in combinatie met de bijzondere natuur wordt daarbij als een belangrijke kwaliteit benoemd. Dit wordt bekrachtigd in de onder andere de Pijlervisie Economie en de visie Toekomstbeeld Binnenstad. We streven naar een levendige en aantrekkelijke binnenstad, waarbij de rijke historie en het cultureel erfgoed centraal staan. We willen de historische identiteit versterken en de beleefbaarheid vergroten op plekken waar die in het verleden is aangetast. Dit geldt bijvoorbeeld voor de aanloopstraten naar het kernwinkelgebied en de stadsentrees (bijv. omgeving Gevangenpoort) en overgangsgebieden. Hier hebben zich in de tweede helft van de vorige eeuw stedelijke ontwikkelingen voorgedaan die we nu misschien niet meer wenselijk vinden. Zo blijft in een aantal winkelstraten de kwaliteit en uitstraling achter op bijvoorbeeld het Vierkantje. We zien het liefst dat alle winkelstraten een hoogwaardige uitstraling krijgen door het inzetten en beleefbaar maken van de historische gelaagdheid, door bescherming van historische winkelpuien en door die waar mogelijk zelfs terug te brengen. De historische identiteit is daarbij het fundament voor nieuwe ontwikkelingen.

Dat fundament is natuurlijk breder dan alleen de historische bebouwing. Verleden en erfgoed kunnen op vele manieren worden beleefd. Door het erfgoed op een toegankelijke en interactieve manier te presenteren, willen we inwoners en bezoekers betrekken bij de unieke geschiedenis van onze stad. Dit gebeurt via evenementen, tentoonstellingen en rondleidingen die de verhalen achter onze monumenten en historische locaties tot leven brengen. In het nieuwe Evenementenbeleid is onlangs besloten om 14 locaties in te richten tot evenementenlocatie. Hiertoe behoren ook een aantal belangrijke erfgoedlocaties, zoals: de Grote Markt,

park Kijk in de Pot, de Waterschans, het Ravelijn, het Markiezenhof, Landgoed de Beek en Fort de Roovere. Voor Fort de Roovere hebben we dit jaar al een pilotproject ondersteund voor een zomerprogrammering. Het succes van deze pilot toont aan dat deze locaties van bijzondere economische en recreatieve meerwaarde zijn voor onze gemeente. Bovendien komt het beleefbaar maken van erfgoedlocaties terug in het bestuursakkoord en de Pijlervisie Economie. Het eerste lopende initiatief is het mogelijk maken van een kleinschalige horecagelegenheid in het Anton van Duinkerkenpark. Daarnaast kijken we ook al naar de mogelijkheden om een kleine horecavoorziening op Fort de Roovere te behouden. Zonder aansprekende beleving van erfgoed vermindert ook het draagvlak voor het behoud van monumenten en de voordelen die dat met zich meebrengt op het gebied van vrijetijdseconomie en toerisme. Een goed platform voor dergelijke initiatieven vormt het vernieuwde cultuurhistorische overlegplatform (CHO 2.0). Daarnaast willen we de toepassing van innovatieve technologieën, zoals augmented reality, aanjagen om de beleving van het erfgoed te versterken en een zo breed mogelijk publiek aan te spreken. Samen met lokale partners en culturele instellingen werken we aan een binnenstad waar erfgoed niet alleen wordt bewaard, maar ook actief wordt beleefd en gewaardeerd.

3.1 Optimaliseren kunst in de openbare ruimte De gemeente Bergen op Zoom heeft meer dan 250 kunstwerken in de openbare ruimte die van grote toegevoegde waarde zijn voor de omgeving. De kunstwerken moeten goed onderhouden zijn, passen bij de huidige locatie en binnen een goed onderhouden ensemble staan. Kunstwerken dragen bij aan de toeristische beleving, aan een betere leefbaarheid, een betere waardering van de leefomgeving en zij vergroten het positieve imago van de stad. Beter onderhouden kunstwerken zorgen voor lagere incidentele kosten en verhogen de drempel tot overlast of vandalisme. Ten aanzien van huidige kunstwerken, is het noodzakelijk dat er kunstpaspoorten per object worden opgesteld, 24

jaarlijkse inspecties plaatsvinden, de hele collectie opnieuw wordt doorgelicht en er een strategische kijk komt op de culturele geografie van de kunstwerken: op welke plekken zijn de kunstwerken (standbeelden, muurschilderingen, land-art) het meest waardevol? Voor het realiseren van nieuwe kunstwerken dienen er goede kaders te komen met contractuele afspraken over auteursrechten, onderhoud, eigendom en gebruik. 3.2 Erfgoed en omgevingskwaliteit De openbare ruimte is voor iedereen en wordt beheerd en ingericht door de gemeente. Als gemeente zorgen we ervoor dat de openbare ruimte door iedereen veilig en op een prettige manier kan worden gebruikt. Om dat te bereiken worden allerlei objecten geplaatst, zoals verkeersborden, paaltjes, camera’s, straatnaamborden en bewegwijzering. Al deze afzonderlijke, kleine objecten kunnen samen onbedoeld voor een storend of wat rommelig beeld zorgen. Dat kan van invloed zijn op de manier waarop de historische binnenstad en de openbare ruimte rondom belangrijke monumenten worden beleefd door onze inwoners en bezoekers.

verhalen achter de monumenten. We sluiten aan op het initiatief in Halsteren en Lepelstraat. 3.4 Historische winkelpuien Voor de historische winkelpuien in de binnenstad van Bergen op Zoom wil de gemeente het behoud en herstel van historische winkelpuien stimuleren om zo dit type erfgoed beter zichtbaar en beleefbaar te maken. Omdat de focus is verschoven van gemakswinkelen naar ‘funshopping’ en de nadelige uitstraling van structurele leegstand moet worden tegengegaan, is het zaak om winkelpuien zodanig te reconstrueren of ontwerpen, dat het verhaal van het verleden goed zichtbaar, beleefd en verteld wordt. Ingrepen mogen daarbij niet ten koste gaan van de leefbaarheid in de straat. De Vereniging Binnenstad heeft een winkelpuieninventarisatie opgesteld voor het gehele historische centrum. Samen met team Binnenstad onderzoeken we de mogelijkheden om aan het behoud van historische winkelpuien bij te kunnen dragen.

We gaan daarom de komende jaren kijken of en op welke manier we de omgevingskwaliteit van de openbare ruimte kunnen verbeteren nabij of rondom belangrijke erfgoedlocaties en bijvoorbeeld belangrijke zichtlijnen kunnen versterken door het aantal afzonderlijke objecten in de publieke ruimte terug te brengen of strategischer te plaatsen.

Lancering van de monumentenschildjes in Halsteren en Lepelstraat. Foto: Dennis van Loenhout. Bron: De Halsterse Krant, 2024 © Minerve Pers.

3.3 Monumentenschildjes

3.5 Historische beleefroutes

De zichtbaarheid van onze gemeentelijke en rijksmonumenten neemt toe door het plaatsen van monumentenschildjes. Ze geven niet alleen de beschermde status aan, maar verbeteren ook het gemeenschappelijke toezicht op een monument. Samen met de geschiedkundige kringen, de stadsgidsen en de ondernemersvereniging maken we een plan voor de plaatsing, vormgeving, financiering, distributie en de communicatie. Door het toevoegen van QR-codes in samenspraak met de betrokken partijen kunnen we ook extra kansen creëren voor het ontsluiten van de

Voor het verbeteren van de erfgoedbeleving van de bewoners, recreanten en toeristen is het zaak om strategisch beleid te voeren op (thematische) routes die bijdragen aan het erfgoedtoerisme. Een belangrijke onderlegger hiervoor is de historische bewegwijzering (informatieplaten, stadsplattegronden, vlaggen, banieren en wegwijsborden). Met bijvoorbeeld murals of informatieplaten kunnen we de hiaten in de binnenstad opvullen, waardoor stadsgidsen met meer maatwerk aan storytelling kunnen doen. Bondige en toegankelijke informatie via QR-codes en interactieve plattegronden juichen we toe. We willen ons inzetten voor meer bekendheid van het aanbod 25

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoomid=fd19bd87-5387-4588-a3e6-33f563d26a56