Transformatie Sociaal Domein - RADAR rapport
Tekst van het document
Aan de leden en burgerleden van de gemeenteraad van Bergen op Zoom
Uw kenmerk Uw brief Onderwerp:
T ransformatie Sociaal Domein
Ons kenmerk Beh.door Afdeling
U24-008053 Maatschappelijke Ontwikkeling,
Datum Doorkiesnr. Bijlage(n)
29 oktober 2024 Onderzoek- en adviesrapport ‘Versterking Sociale Basis' (2024)
Beste leden en burgerleden van de gemeenteraad van Bergen op Zoom, Deze raadsinformatiebrief is een vervolg op de raadsinformatiebrief ‘Proces transformatie sociaal domein' met kenmerk U24-004987. Als college geven wij invulling aan de Pijlervisie Sociaal en Veilig. Deze visie is opgebouwd rondom de vier thema's: Meedoen, Ontwikkelen, Gezond leven makkelijk maken en Een veilige stad. Zowel wijkgericht werken als integrale toegang zijn belangrijke onderdelen van de Pijlervisie. Op basis daarvan hebben wij nader onderzoek laten doen naar de mogelijke verdere uitwerking van deze twee belangrijke onderdelen in Bergen op Zoom. Dit onderzoek is uitgevoerd in het tweede en derde kwartaal door RadarAdvies. Het adviesrapport is in oktober 2024 opgeleverd. Op basis hiervan hebben wij als college positief besloten over de drie voorgestelde lijnen uit het rapport: 1. 2. 3.
Inwoners van Bergen op Zoom met een hulpvraag kunnen in de nieuwe situatie gebruikmaken van een stevig lokaal team in de wijk, zonder dat ze langs verschillende loketten hoeven te gaan. Wijkgerichte dagbesteding als vrij toegankelijke en aantrekkelijke voorziening in de buurt. Daardoor kunnen meer inwoners meedoen, elkaar ontmoeten en werken aan hun ontwikkeling. Te onderzoeken welke kosten bespaard kunnen worden in de financiering van hulp bij het huishouden (Wmo) en hiervoor in het vierde kwartaal van 2024 te starten met gesprekken met aanbieders van hulp bij het huishouden.
Het onderzoeks- en adviesrapport met daarin de nadere uitwerking vindt u bijgevoegd bij deze raadsinformatiebrief. Zowel de Pijlervisie Sociaal en Veilig als het onderzoeks- en adviesrapport ‘Versterking Sociale Basis' vormen de brondocumenten voor de Uitvoeringsagenda. Deze Uitvoeringsagenda vormt daarmee een eerste uitwerking op activiteitenniveau van de onderwerpen genoemd in deze brondocumenten. Daarnaast wordt in de Uitvoeringsagenda aandacht geschonken aan de benodigde andere werkwijze van de interne organisatie en de veranderingen die dit meebrengt, naar aanleiding van de brondocumenten. Besluitvorming over de Uitvoeringsagenda hebben wij voorzien op 19 november 2024 en wordt daarna gedeeld met uw raad.
Jacob Obrechtlaan 4 4611 AR Bergen op Zoom Contact: www.bergenopzoom.nl
Postbus 35 4600 AA Bergen op Zoom I www.bergenopzoom.nl
T140164 F (0164) 24 53 56 KvK 20169091
B nv BNG rek. nr. 28.50.00.942 B IBAN: NL41BNGH 0285000942 B BIC: BNGHNL2G Bergen op Zoom, gemeente op de Brabantse Wal
Wanneer wij uw raad informeren over de Uitvoeringsagenda, komen wij ook terug op de moties ‘Waardering voor verenigingen in het voorliggend veld' (RMO24-0008), ‘Invoering aanbestedingsbeleid van professioneel sociaal maatschappelijk werk' (RMO24-0012), ‘Van maatwerkarrangementen naar preventie in het voorliggend veld' (RMO230043) en ‘Het voorliggend veld: Een oplossing voor de korte termijn en een oplossing voor de lange termijn' (RMO240014). Wij vertrouwen erop u voor nu voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet, het college van burgemeester en wethouders van Bergen op Zoom, burgemeester,
mr. drs. ing. M. van Vliet
/s Jacob Obrechtlaan 4 4611 AR Bergen op Zoom Contact: www.bergenopzoom.nl
Postbus 35 4600 AA Bergen op Zoom I www.bergenopzoom.nl
T140164 F (0164) 24 53 56 KvK 20169091
B nv BNG rek. nr. 28.50.00.942 B IBAN: NL41BNGH 0285000942 B BIC: BNGHNL2G Bergen op Zoom, gemeente op de Brabantse Wal
Versterking sociale basis Onderzoek en Advies Gemeente Bergen op Zooi 19 september 2024
........
RadartfŜňAdvies
Rapport Versterking sociale basis Bergen op Zoom, onderzoek en advies
Opdrachtgever Gemeente Bergen op Zoom
Contactpersoon Sjakko van Schaik Jacob Obrechtlaan 4 4611 AR Bergen op Zoom J.J.VanSchaik@bergenopzoom.nl 0164 277 000
Uitvoerder RadarAdvies Veemarkt 83 1019 DB Amsterdam (020) 463 50 50 www.radaradvies.nl
Projectleider Marjon Breed M.Breed@radaradvies.nl 06 54622646
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
1
Inhoudsopgave MANAGEMENTSAMENVATTING
4
1
INLEIDING
8
1.1 1.2 1.3 1.4
Aanleiding Onze opdracht Onze aanpak Leeswijzer
8 8 9 9
2
WAAR STAAN WE MET HET SOCIAAL DOMEIN? (1ST)
11
2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7
Inleiding Landelijke ontwikkelingen De visie van Bergen op Zoom op de transformatie De Bergse transformatiepilots De Bergse toegang tot het sociaal domein Voorzieningen sociale basis in Bergen op Zoom Sturing sociaal domein
11 11 11 12 13 14 14
3
WAAR WILLEN WE NAARTOE ? (SOLL)
15
3.1 3.2 3.3 3.4 3.5
In het kort: de stip op de horizon van een toekomstbestendige organisatie van het sociaal domein Vijf bouwstenen stevig lokaal team Vijf bouwstenen wijkgerichte dagbesteding als algemene voorziening Quick win: huishoudelijke hulp slimmer en beter Goede voorbeelden: Leeuwarden, Utrecht en Hollands Kroon, het kan
15 16 22 26 26
4
HOE KOMEN WE WAAR WE WILLEN ZIJN? (VAN 1ST NAAR SOLL)
30
4.1 4.2 4.3 4.4 4.5
Van huidige naar gewenste situatie in een notendop Suggesties van het veld om transformatie te realiseren Veranderstrategie versterken sociale basis Organisatie van de verandering Mijlpalenplanning
30 31 34 35 40
5
STURING, BEKOSTIGING EN RISICO’S
42
5.1 5.2 5.3 5.4
Via opdrachtgeverschap, inkoop en financiering transformatie aanjagen Bekostiging transformatie naar stevige lokale teams en wijkgerichte dagbesteding Transformatie hulp bij het huishouden Risico’s en beheersmaatregelen
42 44 48 49
BIJLAGEN
51
Literatuurlijst
51
(ĨQÏ)
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
2
Geïnterviewde partijen
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
52
3
Managementsamenvatting We denken dat het mogelijk is om op relatief korte termijn in Bergen op Zoom een start te maken met het inrichten van stevige lokale teams en wijkgerichte dagbesteding om daarmee de sociale basis te versterken. De afgelopen maanden hebben we gesproken met een groot aantal aanbieders, verenigingen en andere partijen uit de sociale basis, ambtenaren en inwoners. Deze input hebben we, in combinatie met onze ervaringen elders in het land, gebruikt om tot een advies te komen over wat anders te doen en welke kansen te verzilveren. We maken daarbij onderscheid tussen de korte en langere termijn en maken de financiële en maatschappelijke impact zichtbaar. We vertrekken in onze analyse vanuit de huidige situatie (ist). Van daaruit schetsen we de gewenste situatie (soil). Vervolgens lichten we toe wat er nodig is om van ist naar soil te komen. Tot slot staan we stil bij sturing, bekostiging en risico's van deze transformatie. Huidige situatie (ist) Bergen op Zoom heeft een sterk verenigingsleven. De gemeente ondersteunt dit actief. Aandachtspunt daarbij is de beperkte regie die de gemeente voert op hoe die partijen bijdragen aan de maatschappelijke opgaven. Er lijkt een situatie te bestaan van “alle bloemen bloeien”, in plaats van dat de gemeente de kaders bepaalt en stuurt op de te realiseren opgaven.
Daarnaast worden passende voorzieningen in de sociale basis gemist. Gewenste situatie (soil) De stip op de horizon is drieledig: 1. Inwoners van Bergen op Zoom met een hulpvraag kunnen in de nieuwe situatie gebruik maken van een stevig sociaal team in de wijk, zonder dat ze langs verschillende loketten hoeven. 2. Wijkgerichte dagbesteding als vrij toegankelijke en aantrekkelijk voorziening in de buurt. Daardoor kunnen meer inwoners meedoen, elkaar ontmoeten en werken aan hun ontwikkeling. 3. De huishoudelijke hulp wordt op een dusdanige manier georganiseerd dat die minder kost. Hoe komen we bij de gewenste situatie (van ist naar soil)? Een dergelijke transformatie vraagt om een bestuurlijke opdracht en overheveling van middelen voor maatwerk (delen van ambulante begeleiding en delen van geïndiceerde dagbesteding, Wmo en jeugdhulp) naar algemeen toegankelijke voorzieningen in de sociale basis. Zo kunnen meer inwoners worden geholpen tegen een lager budget dan in de huidige situatie. Om daar te komen is eerst een investering nodig om zo toe te werken naar een toekomstbestendig sociaal domein in Bergen op Zoom. We adviseren om op relatief korte termijn te starten in één gebied en daar beide bestanddelen (een stevig lokaal team en wijkgerichte dagbesteding) in de praktijk te realiseren.
Op basis van die ervaring kan de gemeente vervolgens de nieuwe infrastructuur voor de hele stad inrichten. ^en ïtůvìg JükaÉJìeņjrn en 'jvjjìlger j GE e d i\ gb en 't e d Ĵ n g
Gemeente^ Bergen op Zoom
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
4
Als het college in Q4 2024 een besluit neemt over de voorgestelde versterking van de sociale basis en de opdracht aan het bouwteam, kunnen het bouwteam en de onafhankelijk projectleider eind 2024 starten. De voorgestelde planning is vervolgens dat in september 2025 gestart wordt de nieuwe gebiedsgerichte werkwijze in één wijk/gebied, ondersteund met continu leren en ontwikkelen en dat - mede op basis van de hiermee opgedane inzichten - de gemeente in Q12026 start met het inkooptraject voor stadsbrede uitrol per Q12027 (zie onderstaand schema). » Brede sc*»c part «jen torme^e en informele soo&tc bas**, gemeente er» ünb*eöer; « Opdratfeonvcbri/ving voor ûouwteam. vaa te seetten door stuurgroep ot college » Selectie bouwteam en aart orutunkd^k projectleider/ proeesbcgeieibef
* Ontwikkelen concepten en pilots SlT en wijkgerichte dagbesteding, »n subgroepen, met relevant partign van bmten bet bouwteam
* Vertaiüv baar sturingsinstrumentarium (KPTi. cone rpetermg I » Tussentijds producten vaststellen door stuurgroep
» Vervol vanQl 2Q2S * Eindproducten vaststeken tn stuurgroep en coaege * Gemeente xet opdracht voor pilots ut 7 bereidt met aanbieders de pilots voor
* PtOfAOi mntfiten « Van start met páots m september
* Contmu leren en ontwik kelen
ĝ
Start mkooptrajea voor aanoested^ ot subside voor langer lopende penodc (SlT en wijkgerichte dagbested v apan a
m oen opdracht!
* Parabel traject pilots lopen, monitoren en leren van de pilots en doorlopen mkooperajcct i Mei 2026 uitvraag wordt gepubliceerd, dus bouwteam m rod ge vorm wordt opgeheven » Oktober. selectie rond. November - december, mndxen
i
Stadsbreed van start met SlT en wijkgerichte dagbesteding
Sturing, bekostiging en risico's De voorgestelde versterking van de sociale basis wordt gefinancierd door een deel van de maatwerkbudgetten Wmo en Jeugd over te hevelen naar vrij toegankelijke voorzieningen in de sociale basis. Wanneer de benodigde randvoorwaarden goed zijn ingevuld (zoals: stevige sturing door de gemeente op het werken volgens de bedoeling en het bevorderen van onderlinge samenwerking in de sociale basis) zorgt dit ervoor dat meer inwoners (preventief) worden geholpen en de samenleving veerkrachtiger wordt. Op termijn levert dit een kostenreductie op.
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
5
Maatwerkvoorzieningen
Budget dat hiervoor is opgenomen in begroting
Budget dat wordt overgeheveld naar sociale basis
Minimale besparing1
Nieuwe budget maatwerk
Maatwerk dagbesteding Wmo
3,6 mln.
1,62 mln.2
0,18 mln.
1,80 miljoen
Maatwerk dagbesteding Jeugd (excl. medisch kinderdagverblijf) Ambulante begeleiding Wmo Ambulante begeleiding of veelvoorkomende Jeugdhulp
Deel van 1,8 mln.
Bedrag n.t.b. (40 - 500Zo)
Bedrag n.t.b. Q.0%)
Bedrag n.t.b.
7,2 mln.
4,5 mln.3
0,5 mln.
2,2 mln.
1,8 mln.
1,15 mln.4
0,1 mln.
0,55 mln.
Formatie en activiteiten in sociale basis
Fte en activiteiten
Waarvan over te hevelen naar lokale teams
Formatie jeugdprofessionals Formatie Wmoconsulenten Formatie ISD Activiteiten WijZijn
32,5
27,5
Waarvan te besparen vanwege andere manier van werken 55
15,5
13
2,56
n.t.b. n.t.b.
n.t.b. n.t.b.
n.t.b. n.t.b.
Om deze transformatie aan te jagen is eerst een investering nodig: onder andere voor onafhankelijke project- en procesbegeleiding (ca. C210.000,-) maar ook capaciteit vanuit de gemeentelijke organisatie om alle benodigde randvoorwaarden in te regelen. Het realiseren van de voorgestelde besparing op hulp bij het huishouden vraagt een investering om de gesprekken met aanbieders te voeren en randvoorwaarden goed in te regelen (ca. C15.000,-). Wanneer die gesprekken op korte termijn starten en er daadwerkelijk afspraken worden gemaakt die leiden tot efficiënter werken, dan is op de middellange termijn een kostenreductie te realiseren van om en nabij 250Zo van het begrote bedrag van 11,7 mln. Onderdeel hiervan is ook een reductie op kosten in backoffice en consulenten vanwege een efficiëntere manier van werken. Het genoemde percentage is nadrukkelijk een - mede op good practices bij andere gemeenten gebaseerde inschatting; samen met aanbieders moet dit nader onderzocht worden. Werken met een (zoveel mogelijk) gesloten financieel systeem is een grote verandering. Niet alleen voor de uitvoerende partijen, maar ook voor de gemeente. Het vraagt om een andere manier van accountbeheer, waarbij integraal gestuurd wordt op het functioneren van het stelsel. Gesprekken met uitvoerders en aanbieders gaan niet
1 Dit is berekend op basis van de begroting 2024. Op basis van realisatiecijfers kan het financieel kader t.z.t. aangescherpt worden. 2 50*11) van maatwerk dagbesteding Wmo minus de minimale besparing (1096) 3 7096 van ambulante begeleiding Wmo minus de minimale besparing (1096) 4 7096 van ambulante of veelvoorkomende begeleiding Jeugd minus de minimale besparing (1096) 5 Dit is ca. 1596 van de huidige formatie 6 Dit is ca. 1596 van de huidige formatie
rföŭ
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
alleen over hun dienstverlening en contract, maar ook over hun samenwerking met en positie ten opzichte van andere partijen. De gemeente stuurt vooral op het oplossend vermogen van partijen onderling en komt niet zelf met oplossingen. De vastgestelde Pijlervisie, opgedane ervaringen in Bergen op Zoom, landelijke ontwikkelingen en opvattingen van maatschappelijke partners brengen ons tot het advies om de sociale basis te versterken met stevige lokale teams en wijkgerichte dagbesteding. We adviseren om een bouwteam met vertegenwoordigers uit het brede sociaal domein in te richten dat dit verder uitwerkt (vanaf Q4 2024), om vervolgens (september 2025) te kunnen starten met een stevig lokaal team en wijkgerichte dagbesteding in één gebied. De ervaring die dat oplevert vormt een goede basis voor het in de hele stad realiseren van een cultuuromslag en voor de toekomstige inkoop voor een stadsbrede uitrol per 2027. De financiering van bovenstaande vraagt onder meer overheveling van een deel van de maatwerkbudgetten Wmo en Jeugd. De versterking van de sociale basis die hiermee wordt gerealiseerd, zorgt er voor dat meer inwoners (preventief) worden geholpen en de samenleving veerkrachtiger wordt; dit levert op termijn kostenreductie op. Om deze transformatie aan te jagen is een eerste investering nodig.
Substantiële besparing op relatief korte termijn zien we in het efficiënter werken in hulp bij het huishouden. Dit voorliggend advies vormt de basis voor het uitvoeringsplan om de transformatie van het sociaal domein stap voor stap in de praktijk te brengen. De voorgestelde systeemwijziging vraagt een politiek besluit, tijd om - aan de hand van ervaring in één wijk/gebied- toe te werken naar een stadsbrede uitrol en een investering om de transformatie op gang te brengen.
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
7
1
Inleiding
1.1
Aanleiding
Er zijn verschillende ontwikkelingen die vragen om een herbezinning van de wijze waarop het sociaal domein is ingericht. Er is een toenemende vraag naar ondersteuning, een verdere individualisering, een groeiende complexiteit van de samenleving en krapte op de arbeidsmarkt in onder meer de zorg. Dit leidt tot financiële tekorten in de bekostiging van het sociaal domein. Hierop is landelijk geanticipeerd door afspraken te maken over hoe zorg en ondersteuning beschikbaar kunnen blijven voor hen die een hulpvraag hebben. Deze afspraken zijn te vinden in het Integraal Zorgakkoord (IZA), het Gezond en ActiefLeven Akkoord (GALA), de Hervormíngsagenda Jeugd het programma Wonen Zorg en Ondersteuning Ouderen (WZOO) en het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming Het richtinggevend kader in al deze akkoorden is dat gemeenten moeten zorgen voor laagdrempelige (toegang tot) ondersteuning; de stevige lokale teams spelen daarin een cruciale rol. Ook de gemeente Bergen op Zoom heeft al een aantal jaar te maken met toenemende kosten in het sociaal domein. Zonder koerswijziging is de verwachting dat deze kosten blijven stijgen. Voor een toekomstbestendige uitvoering van hulp en ondersteuning is het noodzakelijk om de kosten structureel beheersbaar te maken, zo is te lezen in de Pijlervisie Sociaal en Veilig (2024).
De wijze waarop de ondersteuning momenteel is georganiseerd, is in de toekomst niet houdbaar. De gemeente is op zoek naar knoppen om aan te draaien zodat zij vanuit een heldere visie binnen de lokale context kan sturen op doelen, resultaten en kosten. Een knop waar de gemeente aan wil draaien is de verschuiving van maatwerk naar sterke voorliggende voorzieningen. De denkrichting hierbij is: meer inzetten op preventie, een weerbare lokale samenleving en stevige lokale teams. In een bijeenkomst met de gemeenteraad op 26 augustus 2024 zijn verschillende onderwerpen benoemd waar de komende tijd aan gewerkt moet worden: de ínhoud van de transformatie, de organisatie van en de sturing op de transformatie. Mede aan de hand van voorliggend advies maakt de gemeente een uitvoeringsplan voor het realiseren van de transformatie.
1.2
Onze opdracht
RadarAdvies is door het College gevraagd om een advies uit te brengen over de mogelijkheden tot transformatie van het sociaal domein in Bergen op Zoom met het oog op een toekomstbestendige organisatie. De doelstellingen uit de Pijlervisie Sociaal en Veilig en verschillende moties van de gemeenteraad7 waarin is aangedrongen op onderzoek naar mogelijkheden tot financiering van de sociale basis via de verschuiving van middelen voor maatwerkvoorzieningen, liggen aan deze vraag ten grondslag. Concreet luidde de opdracht: Onderzoek mogelijkheden om het sociaal domein anders in te richten, met nadruk op het verbeteren van de toegang (integraal) en het versterken van het ondersteuningsaanbod in het voorliggend veld, waardoor er minder niet vrij toegankelijke voorzieningen ingezet hoeven te worden. Breng de veranderkracht bij de gemeente en betrokken organisaties in beeld. Geef een advies met kansen op korte en langere termijn en een veranderstrategie op hoofdlijnen.
7 Moties: ‘Het voorliggend veld: een oplossing voor de korte termijn en een oplossing voor de lange termijn’ (28 maart 2024); ‘Invoering aanbestedingsbeleid voor professioneel sociaal maatschappelijk werk’ (28 maart 2024); “Waardering voor verenigingen in het voorliggend veld’ (28 maart 2024)
19 september 2024! Versterking sociale basis i Gemeente Bergen op Zoom
8
1.3
Onze aanpak
Onze aanpak bestond uit drie fasen: 1 Oriëntatie; 2 Kansen in beeld en de uitwerking ervan; 3 Advies. In de eerste fase (oriëntatie) hebben wij gesprekken gevoerd met betrokkenen binnen de gemeentelijke organisatie en hebben we een analyse van landelijke en lokale documenten (zoals de Pijlervisie, relevante moties, pilotplannen en evaluaties, gegevens over zorggebruik en budgetten) gemaakt. Ook hebben we definities opgesteld voor de verschillende termen die we gebruiken voor de transformatie. In de tweede fase hebben we goede voorbeelden elders in het land geanalyseerd en verschillende aanbieders op het gebied van jeugdhulp, Wmo, welzijn en Werk 8c Inkomen (W&I) werkzaam in Bergen op Zoom geïnterviewd. Ook organiseerden wij in deze fase een brede sessie waarin we met vertegenwoordigers van verenigingen, vrijwilligersorganisaties en stichtingen hebben gesproken over wat zij nodig hebben om inwoners mee te laten doen in de samenleving. Op basis van de gevoerde gesprekken, landelijke ontwikkelingen en goede voorbeelden, is in de laatste fase een advies opgesteld. Gedurende de onderzoeksperiode (mei t/m september 2024) vond tussentijds afstemming plaats met de ambtelijk opdrachtgever.
1.4
Leeswijzer
In dit rapport vertrekken we vanuit de situatie zoals die nu is (ist). Vervolgens zoomen we in op de gewenste situatie (soil). Daarna maken we inzichtelijk hoe het gewenste vergezicht te realiseren (van ist naar soil). Tot slot staan we stil bij de financiële randvoorwaarden en hoe de risico’s van de voorgestelde transformatie te beheersen. Het is belangrijk om met elkaar scherp te maken wat we verstaan onder begrippen die we gebruiken in de transformatie. Dat helpt om een goede vertaalslag te kunnen maken van visie en beleid naar de organisatie en uitvoering. We staan daarom onderstaand stil bij de termen sociale basis, lokaal team, toegang sociaal domein en basishulp/aanvullende hulp.
Sociale basis De sociale basis bestaat uit sociaal netwerk en organisaties in de directe leefomgeving en de gemeenschap waarin mensen leven. De verbanden in de sociale basis maken dat mensen elkaar ontmoeten, ondersteunen, zich ontplooien, ontspannen en meedoen. In onderstaand beeld maakt Movisie onderscheid tussen de persoonlijke gemeenschappelijke - en institutionele sociale basis. Persoonlijke sociale basis Institutionele sociale basis
* f
e
î individuele orsdervteuning
(ísň
professional » met hoden
19 september 20241 Versterking sociale basis i Gemeente Bergen op Zoom
9
Deze indeling sluit goed aan bij wat er in de Pijlervisie (Bergen op Zoom, 2024) staat over de sociale basis: ‘ ormele en informele netwerken en laagdrempelige voorzieningen (o.a. welzijn, buurthuizen, verenigingen en F scholen), waarvan in woners gebruik kunnen maken. Een stevige sociale basis draagt bij aan een veilige en gezonde plek om samen te leven en zorgt ervoor dat mensen mee kunnen doen. Zo 'n basis is belangrijk voor iedereen en in het bijzonder voor die buurten en wijken waar een meer dan gemiddeld aantal kwetsbare inwoners woont. Elke buurt of wijk vraagt om een andere invulling van de sociale basis. Daarom werken we gebiedsgericht. ’ Lokaal team Een lokaal team (ook wel genoemd: sociaal team of wijkteam) beantwoordt vragen van inwoners die ondersteuning nodig hebben vanuit de Wmo en/of Jeugdwet en/of Participatiewet. Het is een multidisciplinair team dat integraal, domeinoverstijgend en outreachend werkt. Lokale teams hebben vaak een signalerende functie en werken samen met voorzieningen in de buurt en met vrijwilligers. De medewerkers van lokale teams zoeken oplossingen met en voor de inwoner, in de leefwereld. Dit gebeurt in soms complexe situaties, in een continu proces van reflecteren en opnieuw oplossingen zoeken. De teams fungeren als regisseur in het speelveld van inwoners, voorzieningen in de sociale basis en zo nodig geïndiceerd maatwerk.
Ze zijn daarmee een belangrijk instrument voor het benutten van de sociale basis en het garanderen van een samenhangende aanpak. De gemeente Bergen op Zoom heeft nog geen lokale teams georganiseerd. Toegang sociaal domein In de Pijlervisie definieert de gemeente Bergen op Zoom de toegang als volgt: ‘In de toegang verhelderen we de hulpvraag, geven we informatie en advies, zoeken we naar de bestpassende oplossing, verwijzen we door, helpen we bijhet doen van aanvragen voor ondersteuning en besluiten we over aanvragen voor ondersteuning. De toegang is laagdrempelig en alle Bergenaren weten het te vinden. We werken gebiedsgericht en de toegang is te bereiken op meerdere (logische) plekken in de gemeente, zoals wijkcentra, huisartsen en scholen. Op deze “vindplaatsen ’ werken we allemaal volgens hetzelfde proces. Er werken verschillende partijen, waaronder de gemeente en welzijnsorganisaties, samen in lokale teams. Door de nabijheid van generalisten en specialisten versterken zij elkaar. ’ De toegangsfunctie is soms in een lokaal team ondergebracht, maar is ook afzonderlijk georganiseerd. In Bergen op Zoom is de toegang tot het sociaal domein nu nog centraal georganiseerd bij de gemeente. Basishttlp en aanvullende hulp Voor basishulp is geen indicatie nodig.
De aanvullende hulp (ook wel: specialistische hulp) is de hulp waarvoor een verwijzing en/of beschikking nodig is en die dus niet voor iedereen direct toegankelijk is.
ŰÕÌ)
19 september 2024! Versterking sociale basis! Gemeente Bergen op Zoom
10
2
Waar staan we met het sociaal domein? (ist)
2.1
Inleiding
Om een gewenste bestemming te bereiken is het van belang om te weten waar je bent. Dit geldt voor een reis, maar ook voor een complexe opgave als het realiseren van een toekomstbestendig sociaal domein. In dit hoofdstuk staan we daarom stil bij de huidige landelijke inzichten waar we gebruik van kunnen maken, de huidige visie van de gemeente op transformatie en de huidige inrichting van het sociaal domein,
2.2 Landelijke ontwikkelingen Gemeenten hebben de verantwoordelijkheid voor de ondersteuning van inwoners die dat nodig hebben om goed en gezond te kunnen wonen, werken, leven en opgroeien. De belangrijkste wetten die de gemeente hiervoor uitvoert zijn de Wmo, de Jeugdwet en de Participatiewet. Leidende principes voor de uitvoering van deze wetten zijn: Vragen op een samenhangende manier oppakken, dat wil zeggen integraal en domein overstijgend. Dicht bij de leefwereld, met een systemische blik, waardoor er ook oog is voor de context waarin de hulpvraag is ontstaan. Ondersteuningsaanbod dat nauw aansluit op de individuele behoefte en de situatie van een inwoner: o zoveel mogelijk onder eigen regie, met inzet van eigen mogelijkheden en die van het sociale netwerk; o waar mogelijk met inzet van collectieve voorzieningen; o aanvullend, waar nodig met maatwerkvoorzieningen. Deze principes zijn vanaf de decentralisaties in 2015 onverminderd actueel. Nieuwe begrippen, die de wat versleten begrippen ‘eigen kracht’ en ‘zelfredzaamheid’ verrijken, zijn ‘positieve gezondheid’ (het aanbod wordt afgestemd op wat het leven betekenisvol maakt) en ‘reablemenť (leren om zo goed mogelijk voor jezelf te zorgen).
De toekomstbestendigheid van de inzet van hulp en ondersteuning staat in heel Nederland onder druk door trends en ontwikkelingen zoals vergrijzing, verzwaring van schuldenproblematiek, groeiende ongelijkheid en een toenemende complexiteit van de samenleving. Dit vraagt niet meer van hetzelfde, maar een andere insteek en benadering, zodat gemeenten inwoners ook in de toekomst passende hulp en ondersteuning kunnen blijven bieden. Als we niets doen, nemen de vraag naar hulp en ondersteuning en de bijhorende kosten verder toe. Daarnaast zien we dat los van de krappe financiële middelen, de arbeidsmarkt de vraag momenteel amper kan bijbenen. Landelijk is op de druk op het systeem geanticipeerd met diverse programma’s en akkoorden, zoals de Hervormingsagenda Jeugd, het Toekomstscenario kínd- en gezinsbescherming het Integraal Zorgakkoord (IZA), het GezondActiefLeven Akkoord (GALA), het Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WZOO) en de DoorcentraĴisatie Beschermd Wonen Wat opvalt in deze programma’s en bijbehorende stukken, is dat gemeenten aan zet zijn voor het realiseren van laagdrempelige (toegang tot) hulp en ondersteuning. Goed bereikbare stevige lokale teams moeten aanwezig zijn op plekken waar inwoners van nature komen.
Deze teams bieden direct hulp als nodig en schakelen met en voeren regie op andere voorzieningen, zowel in de sociale basis, als in het specialistische domein.
2.3 De visie van Bergen op Zoom op de transformatie In juni 2024 heeft de gemeenteraad positief geoordeeld over de Pijlervisie Sociaal en Veiligvan de gemeente Bergen op Zoom.
tíõì)
19 september 2024! Versterking sociale basis! Gemeente Bergen op Zoom
11
In deze pijlervisie staat beschreven dat de gemeente Bergen op Zoom wil komen tot een toekomstbestendig sociaal domein op basis van zes uitgangspunten: 1. 2. 3. 4. 5. 6.
We zetten in op preventie. We werken dichtbij. We benutten de kracht van het netwerk. We bevorderen duurzame inzet. We verbeteren ons data-gedreven werken. We vervullen de juiste rol binnen de juiste context.
Deze zes uitgangspunten zijn vervolgens uitgewerkt in vier hoofdthema's: Meedoen, Ontwikkelen, Gezond leven makkelijk maken en Een veilige stad. De Pijlervisie en de richtinggevende kaders van de landelijke overheid sluiten nauw op elkaar aan. In de Pijlervisie is ook beschreven dat de plannen nog nader geconcretiseerd moeten worden. Met dit advies beoogt RadarAdvies een bijdrage aan deze concretisering te leveren.
Momenteel verkent de gemeente hoe een integrale toegang eruit kan zien. De gemeente wil vanuit haar visie een toegang die faciliteert dat vragen van inwoners goed, snel en zo eenvoudig en dichtbij mogelijk opgelost worden. Onderstaande figuur geeft dat ween
Versterken aanbod vooi liggend veld
Ă
GemeeMebjlce
toegang
V Pilot
1 Toegang tot het sociaal domein
WfflO
Ifwonervonder-
steuning/Vraag wijier Randvoorwaarden I
Omgekeerd* verordening
Vakmanschap
Processen
Betere pubkeksinformatie 1
2.4 De Bergse transformatiepilots In de afgelopen járen heeft de gemeente al veel zaken opgepakt en uitgeprobeerd om de transformatie verder te brengen en de financiële tekorten te beperken. De afbeelding op de volgende pagina geeft een overzicht van de belangrijkste pilots en projecten.
19 september 2024! Versterking sociale basis! Gemeente Bergen op Zoom
12
* Pilot IOB (integrale toegang gemeente (Wmo) - WijZijn) * Pilot Café Entree, T-Huis en Odensehuis. * POH Jeugd * Jeugdprofessional op scholen en voorschoolse voorzieningen * Jeugdprofessional biedt preventief groepsaanbod * Uitvoeringsnota ontmoetingscentra * Zoomin in wijkcentrum * MBC Welzijn op Recept * (deel)projecten op communicatie, houding en gedrag m.b.t. integraal werken * Omgekeerde verordening * Cliëntopvolging Beschermd wonen * Lezen op recept * Bibliotheek op school
De gemeente heeft dus in diverse projecten en pilots8 ervaring opgedaan en verbeteringen doorgevoerd. De status van en samenhang tussen deze maatregelen en projecten was echter niet altijd duidelijk. De koppeling met een heldere lange termijn visie en/of veranderstrategie ontbrak. Er is nu behoefte om een stap te zetten naar een toekomstbestendig systeem, vanuit een op de lange termijn georiënteerde visie. Opgedane ervaringen vormen daarbij belangrijke input, bijvoorbeeld: Pilot Integrale Ondersteuning Bergen op Zoom (IOB), waarin WijZijn en het team Wmo intensiever samenwerken. Medewerkers zijn vanuit hun bestaande werk bij elkaar gaan zitten. De pilot heeft niet geleid tot een fundamenteel andere en gezamenlijk gedragen werkwijze; wel tot meer samenwerking en inzicht in eikaars werk. Pilot Café Entree, T-huis en Odensehuis: dit zijn alternatieven voor geïndiceerde dagbesteding. Deze pilots zijn dus zonder indicaties, in de wijk en laagdrempelig ingericht. Praktijkondersteuner huisarts (POH) Jeugd: deze vangt een deel van de specialistische vraag naar jeugdhulp af en verlicht hiermee ook de druk op de huisarts. Dit laatste geldt ook voor Welzijn op recept. Zoomin in het wijkcentrum: deze aanpak gaat uit van inzet van eigen mogelijkheden en het netwerk (dat wat voorliggend is) om daarna te onderzoeken wat aanvullend nodig is. Dit sluit goed aan bij de transformatiegedachte.
2.5 De Bergse toegang tot het sociaal domein In de huidige situatie is er voor inwoners een centrale toegang via het Klant Contact Centrum (KCC) met daarachter een toegang per wet (Jeugdwet, Wmo en Participatiewet). Daarvoor en daarnaast is er een integrale ingang in het voorliggend veld (IOB). Deze verschillende actoren werken in min of meerdere mate met elkaar samen. In Bergen op Zoom is de toegang dus niet integraal belegd, maar bij verschillende loketten (toegang Jeugd, Wmo, WijZijn/IOB en de Intergemeentelijke Sociale Dienst (ISD)) die niet met elkaar synchroniseren en elk andere werkwijzen toepassen. In de interviews wordt aangegeven dat ze te weinig verbinding met de sociale basis hebben. De toegang Wmo wordt ook wel ‘stempellokeť genoemd. De toegang Jeugd (jeugdprofessionals) zorgt in theorie niet alleen voor de toegang maar biedt ook zelf ondersteuning. De gemeente Bergen op Zoom werkt niet met integrale lokale teams.
8 Zie ook de pilot Wij maken de wijk in Gageldonk gericht op verbinding in de wijlt
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
13
2.6 Voorzieningen sociale basis in Bergen op Zoom Bergen op Zoom heeft een sterk verenigingsleven. Vanuit de gemeente wordt dit ondersteund. Binnen de sociale basis speelt daarnaast WijZijn een belangrijke rol als grootste welzijnsorganisatie. De gemeente voert tot op heden beperkt regie op hoe die partijen bijdragen aan de maatschappelijke opgaven. Een van de geïnterviewden zegt dat het een aanpak is van “alle bloemen bloeien” in plaats van dat de gemeente de kaders bepaalt en stuurt op de te realiseren opgaven. Daarnaast worden passende voorzieningen in de sociale basis gemist. Beleids- en toegangsmedewerkers geven in de interviews aan dat er soms maatwerk wordt ingezet, terwijl lichtere ondersteuning ook voldoende zou zijn. Omdat er geen passend aanbod in de sociale basis is, wordt dan toch maatwerk ingezet. Sommigen geven aan dat de benodigde voorzieningen in de sociale basis zijn wegbezuinigd, anderen zeggen dat ze er nooit zijn geweest. We zien bij meerdere gemeenten in het land dat er na de decentralisatie van 2015 grote tekorten ontstonden. Vervolgens is gesneden in ontmoetingsplekken, welzijn, Jeugdhulp- en Wmo voorzieningen, waardoor de sociale basis is verzwakt.
2.7 Sturing sociaal domein Het beeld dat uit de interviews ontstaat is dat een integrale sturing op het brede sociaal domein (sociale basis, toegang, aanvullende (jeugd)zorg) ontbreekt. Het gevolg is veel losse opdrachten, initiatieven en energie, waarbij een gezamenlijke focus op en samenhang tussen wat nodig is, ontbreekt. Vanuit de gemeenteraad is een aantal moties ingediend die oproepen om snel tot een concrete invulling van de geformuleerde visie te komen en daarbij vooral de sociale basis te versterken. In de afgelopen járen is volgens de gemeente het laaghangend fruit om te komen tot besparingen al geplukt. Nu is een meer fundamentele verandering nodig. Het is de sterke wens van zowel de gemeente, als aanbieders om nu vanuit één visie het lokale sociaal domein écht te transformeren. De weerbaarheid van inwoners en de lokale samenleving zou dan toenemen, waardoor de gemeente beter in staat is om met beheersbare kosten een veranderende en toenemende vraag vanuit de samenleving op te vangen. Hiervoor is een stevige, consistente sturing door de gemeente nodig en duidelijkheid over ieders rol en verantwoordelijkheden (governance).
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
14
3
Waar willen we naartoe ? (soil)
3.1
In het kort: de stip op de horizon van een toekomstbestendige organisatie van het sociaal domein
Voor een toekomstbestendig sociaal domein, is een transformatie nodig naar een situatie waarin inwoners zoveel mogelijk in hun eigen omgeving tot oplossingen komen en waar nodig worden ondersteund. Om deze transformatie te kunnen realiseren, is een sterke sociale basis nodig. Deze bestaat uit persoonlijke netwerken, gemeenschappelijke voorzieningen en waar nodig specialistische ondersteuning. De inwoner en diens ‘systeem’ staat centraal. Er is in de gewenste situatie veel ruimte voor de sociale basis waardoor de inzet van aanvullende hulp afneemt: wijkgerichte vrij toegankelijke dagbesteding versterkt de sociale basis; het stevig lokaal team werkt vanuit wat nodig is voor de inwoner en diens systeem; het stevig lokaal team is geworteld in de sociale basis: in het contact met inwoners en hun netwerken en in de verbinding met formele en informele voorzieningen - zoals de wijkgerichte dagbesteding; het stevig lokaal team heeft de doorzettingsmacht om daar waar nodig aanvullende hulp/specialistische ondersteuning in te zetten. In onderstaande figuur maken we de verhouding tussen sociale basis, stevig lokaal team en specialistische hulp inzichtelijk.
Stevig lokaal team c
Sociale basis
(lSTe lijn)
Specialis
tische hulp
Inwoner/gezin
(2-lijn)
Dit advies is een concrete invulling van wat er in de Pijlervisie als toekomstbeeld voor het sociaal domein is geschetst, aangevuld met inzichten van vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en verrijkt met goede ervaringen elders in het land. Alle input in samenhang hebben wij gebruikt voor de schets in dit hoofdstuk van een situatie die leidt tot het realiseren van de tweede piramide (zie onder), zoals besproken in bijeenkomsten met de gemeenteraad.
Maatwerk ondersteuning Basisondersteuning Basisondersteuning
Sociale Basis Sociale basis
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
15
Kortom, het advies aan de gemeente Bergen op Zoom is om: a. Stevige lokale teams in te richten waar inwoners snel passende hulp krijgen en waarbij (preventieve) oplossingen in de sociale basis optimaal worden benut. b. Dagbesteding te organiseren als algemeen toegankelijke voorziening in de wijk. Hier vindt ontmoeting plaats, wordt structuur geboden en worden talenten benut. c. Financiële ruimte te organiseren via een andere toekenning van huishoudelijke ondersteuning. In dit hoofdstuk geven we reliëf aan waar we met elkaar naar toe willen met het oog op een toekomstbestendige organisatie van het sociaal domein (soil). Daarbij komen achtereenvolgens bouwstenen aan de orde voor het optuigen van een stevig lokaal sociaal team, bouwstenen voor het inrichten van wijkgerichte dagbesteding en een hervorming van huishoudelijke hulp.
3.2 Vijf bouwstenen stevig lokaal team Hoe ziet een fundamenteel andere werkwijze met stevige lokale teams er concreet uit? We schetsen de ideale situatie aan de hand van vijf bouwstenen: - opdracht en bevoegdheden van een stevig lokaal team; - inrichting en uitvoering ervan; - basishouding, competenties en gedrag; - samenwerking en partnerschap; - leren en ontwikkelen.
Opdracht en bevoegdheden
Inrichtingen uitvoering
Competenties en gedrag
Samenwerking
Leren en ontwikkelen
Alle bouwstenen moeten concreet ínhoud krijgen om te komen tot stevige lokale teams. Wij adviseren om te starten met de uitrol, zoveel mogelijk binnen de bestaande contracten, in één gebied en daar ervaring op te doen met het werken met stevige lokale teams. We stellen voor om een bouwteam bestaande uit vertegenwoordigers van de gemeente, aanbieders en de sociale basis samen te stellen om dit voor te bereiden. Het gaat daarbij niet om bouwen vanuit wat er is, maar vanuit wat er nodig is. Dit is een fundamentele verandering ten opzichte van de huidige situatie. Het met een bouwteam verder invullen van de bouwstenen is noodzakelijk zodat alle partijen de beoogde transformatie echt doorleven en om de voorgestelde verandering toe te spitsen op (de wijken in) Bergen op Zoom. Bouwsteen I: Opdracht en bevoegdheden Het stevige lokale sociaal team heeft drie belangrijke taken: 1. Vrij toegankelijke hulp en ondersteuning (zonder beschikking) bieden aan inwoners: Het stevige lokale team ondersteunt inwoners bij het helder krijgen van hun vraag en situatie en bij het wegnemen van eventuele belemmeringen. Professionals in het team faciliteren verbinding met de sociale basis en andere inwoners en richten hun ondersteuning op het versterken van de inwoner en diens netwerk. De ondersteuning die het stevig lokaal team biedt, is meer collectief (in groepen) dan individueel.
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
16
2. Toegang geven tot aanvullende specialistische ondersteuning en relaties onderhouden met aanbieders van deze ondersteuning, zowel in een casus als op buurt en stedelijk niveau. Het stevig lokaal team ziet erop toe dat inzet van aanvullende zorg bijdraagt aan versteviging en vergroting van de weerbaarheid van inwoners en de buurt. 3. Regie/coördinatie voeren: Als een inwoner meer nodig heeft dan het lokale team zelf kan bieden, kan het team toegang geven tot aanvullende zorg. De regie ligt bij de inwoner, het lokale team ondersteunt daarbij. Verder geeft het lokale team vanuit de caseload, kennis over een gebied en een intensieve relatie met de sociale en pedagogische basis in een buurt of wijk, ook suggesties mee aan de gemeente voor de inrichting van de lokale sociale basis. Wat is nodig om mensen in een kwetsbare situatie te laten landen in de sociale basis om zo hun veerkracht duurzaam te vergroten en hoe kan het stevige lokale team daaraan bijdragen? Wanneer nodig schakelt het lokale team voor aanvullende expertise en hulp met aanbieders en relevante gemeentelijke afdelingen. In alle gevallen ondersteunt het lokale team de inwoner bij het voeren van regie over de realisatie van samenhangende doelen volgens het principe van één huishouden, één plan, één contactpersoon.
Bouwsteen II: Inrichting en uitvoering Met de keuze voor het werken met stevige lokale teams verdwijnt de toegang als aparte entiteit of losstaande functie. Het verlenen van toegang tot aanvullende hulp is in de toekomst onderdeel van de taken van het lokaal team. Dat sluit aan bij de eerder geciteerde definitie uit de pijlervisie en bij landelijke ontwikkelingen, zoals het Richtinggevend kader toegang lokale teams en integrale dienstverlening (VN G, 2024). In onderstaand kader staan de taken die overgeheveld kunnen worden naar en samengevoegd in een stevig lokaal team. Huidige taken die worden overgeheveld naar/samengevoegd in een stevig lokaal team -
Aantal taken dat nu bij welzijn is belegd, zoals de informele toegang, informatie en advies, opbouwwerk en jongerenwerk;
-
De formele toegang (Jeugd, WMO en ISD);
-
Een deel van wat nu ambulante begeleiding Wmo is;
-
Een deel van wat nu veel voorkomende jeugdzorg is.
Voor toegangstaken en eerstelijns ondersteuning die nu door ISD wordt uitgevoerd zien we twee opties: overhevelen van formatie naar de lokale teams óf de formatie bij de ISD BW laten maar professionals wel (fysiek) een plek geven in de lokale teams. De juiste teamsamenstelling, aanwezige expertises en effectieve aansturing zijn essentieel om de beoogde transformatie te realiseren. Wij adviseren een mix van generalisten en specialisten in een stevig sociaal team. Dit is nodig om breed inzetbare en voldoende gedifferentieerde ondersteuning te kunnen bieden. De specifieke team samenstelling moet worden afgestemd op de specifieke behoefte van een wijk en/of gebied en kan dus per wijk of gebied verschillen. Zo ontstaat een multidisciplinair team dat bestaat uit generalisten met een T-profiel met zowel algemene vaardigheden (kundig in probleemanalyse, responsief zijn, doelen stellen, plan maken, etc.), als specifieke competenties waardoor ze een vraagbaak zijn voor collega’s. In het team is daarnaast specifieke expertise aanwezig, zoals opbouwwerk, maatschappelijk werk, jeugdhulp, sociale activering en voorzieningea Ook ervarings deskundigheid krijgt een duidelijke plek in elk team. En er zijn gedragswetenschappers verbonden aan het team. Gedragswetenschappers hebben zowel een rol vanuit hun expertise, als in de ondersteuning van professionals in hun werk.
Denk aan zorgen voor de juiste diagnose bij complexe problematiek, maar ook het helpen bij het beoordelen van een hulpvraag en betrokken zijn bij het maken van een ondersteuningsplan (dit sluit aan bij de richtlijn Samen met ouders en jeugdige beslissen overpassende hulţř).
9 Richtlijn Samen met ouders en jeugdige beslissen over passende hulp, Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming, 2022
19 september 2024! Versterking sociale basis! Gemeente Bergen op Zoom
17
Bovendien spelen ze een rol in het borgen van de kwaliteit van besluiten en diagnostiek binnen het team, niet altijd zelf in een casus, maar als bewaker van inhoudelijke proceskwaliteit en ondersteuning van professionals in het team. Afhankelijk van de vraag in de wijk moeten in elk sterk lokaal team SKJ-geregistreerde professionals zitten die minimaal 500Zo van hun tijd bezig zijn met gezinnen, kinderen en jongeren. Daarnaast is een nauwe aansluiting met het onderwijs van belang met het oog op het voorkomen van schooluitval. Gezien de grote inhoudelijke verandering die van professionals in een stevig lokaal team wordt verwacht is goede aansturing door een teammanager noodzakelijk. Zeker in de beginfase van deze lokale teams is dat iemand die steeds de gewenste inhoudelijke en financiële transformatie sterk voor ogen houdt, het team en de afzonderlijke teamleden begeleidt en coacht om op die manier te werken. Ook is het iemand die het stevig lokaal team vertegenwoordigt in contacten met de wijk, netwerkpartners (zoals de school, woningbouwcorporatie en huisartsen) en de gemeente. Bovendien kan en wil de teammanager lastige, soms impopulaire, knopen doorhakken ten behoeve van de te realiseren transformatiedoelstelling.
Het stevige lokale sociaal team kent daarnaast de volgende inrichtings- en uitvoeringsprincipes: Inrichting: Een sociaal wijkteam functioneert goed op een inwoneraantal van 10.000 tot 15.000 mensen. Met een inwoneraantal van 70.000 in Bergen op Zoom lijken vijf á zes lokale teams passend. Per team werken circa 15 medewerkers. Uitvoering (taken): Het stevig lokaal team biedt zelf ambulante begeleiding, Wmo-diensten en jeugdhulp die voorheen als maatwerkvoorziening golden. Het lokaal team voert dus ook zelf hulp uit. Ons advies is om 500Zo tot 7091) van de ambulante begeleiding Wmo en Jeugdhulp waar nu een indicatie voor nodig is, over te hevelen naar het lokale team. Uitvoering (triage): Onderstaand schema10 kan helpen om te bepalen voor wie aanvullende ondersteuning (specialistische hulp) nodig is en wie geholpen kan worden vanuit het stevige lokale team. Als het onderstaande overzicht gevolgd wordt, verwachten we dat het merendeel van de mensen met een hulpvraag ondersteund kan worden door een stevig lokaal team. Basisondersteuning: Algemene ondersteuning die bij draagt aan zelfredzaamheid en participatie
Aanvullende ondersteuning: Specialistische ondersteuning die bijdraagt aan zelfredzaamheid en participatie
Mate van inzicht in beperking
Inwoner heeft een redelijk tot beperkt inzicht in zijn/haar beperking
Inwoner heeft een beperkt tot zeer beperkt inzicht in zijn/haar beperking
Mate van planbaarheid van de zorg
Zorg is deels planbaar, deels onplanbaar. Soms is er een noodzaak tot direct handelen/ingrijpen (fysiek/gedrag)
Zorg is voornamelijk onplanbaar en complex. Er is vaak een noodzaak tot direct handelen/ingrijpen (fysiek/gedrag)
Benodigde deskundigheid medewerker
Generieke deskundigheid, aangevuld met specifieke deskundigheid en signalerend vermogen
Specifieke deskundigheid en signalerend vermogen
Een risico bij het werken met stevige lokale teams is dat ze overlopen met werk door te veel casussen, te weinig tijd, te veel doorverwijzingen naar aanvullende hulp en daarmee geen tijd meer om inwoners te spreken. Dat is wat er gaat gebeuren als de huidige werkwijze één op één wordt overgezet naar de stevige lokale teams. Daarom vragen we een andere grondhouding, specifieke capaciteiten en moeten medewerkers solliciteren op deze nieuwe functie.
10 Gemeente Leeuwarden: Uitvoeringsplan Herijking Ondersteuning Wmo, 2019
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
18
Het is van belang dat een team goed aan de voorkant nadenkt hoe overbelasting kan worden voorkómen, maar ook tussentijds de werkwijze aanpast als een overload toch dreigt, zonder koers te verliezen. De teammanager heeft een belangrijke taak in het signaleren en agenderen hiervan. Diegene durft met het team keuzes te maken om bijvoorbeeld vanwege oplopende druk meer collectief dan individueel te gaan ondersteunen of meer samenwerking te zoeken met activiteiten in de informele sociale basis. De huidige functies bij bestaande organisaties vervallen. Dit is een omslag in denken en doen met grote impact voor organisaties en medewerkers. Dat vraagt een zorgvuldig proces. Vandaar ons advies om te starten in één wijk/gebied waarbij de sociale basis en bestaande aanbieders naast de gemeente en de huidige toegang samen bouwen aan de stevige lokale teams en de nieuwe manier van werken. Het resultaat is dat inwoners met al hun vragen snel en goed worden geholpen, waar mogelijk met inzet van ondersteuning dichtbij en met zoveel mogelijk eigen regie op de hulp die zij ontvangen. Bouwsteen III:Basishouding, competenties en gedrag De professionals in een stevig lokaal team beschikken over een specifieke mix van vaardigheden en kwaliteitea Dit zijn niet automatisch de vaardigheden en kwaliteiten die leidend waren in een vorige baan.
Voor bijvoorbeeld Wmoconsulenten betekent dat wat nodig is in een stevig lokaal team, echt iets anders dan wat in de functie van Wmoconsulent gevraagd werd. Daarom moeten mensen solliciteren op een functie in het stevig lokaal team. Naast competenties spelen bij selectie van geschikte medewerkers ook veranderbereidheid en leervaardigheden een belangrijke rol. Het stevige sociale team werkt integraal, collectief, met een robuust mandaat en draagt bij aan het meedoen en de veiligheid van alle inwoners. Het team versterkt het dagelijks leven (normaliseren) en de veerkracht van inwoners en de samenleving (conform de principes van positieve gezondheid) met een focus op collectieve en preventieve voorzieningen (zie ook de Pijlervisie). Deze focus is bepalend voor hoe de stevige lokale teams nader worden ingevuld, de sturing door de gemeente, het handelen van professionals en het leren en ontwikkelen op verschillende niveaus (opdrachtgever-opdrachtnemer, de teams, de professional). Het écht op alle niveaus doorleven en doordenken wat deze focus in essentie betekent is daarbij een belangrijke randvoorwaarde.
Deze grondhouding ligt idealiter aan de basis van een aantal algemene competenties: - activerend; - pragmatisch; - flexibel/wendbaar; - schaarste-Zkostenbewust; - los kunnen laten; - met groepen kunnen werken; - empathisch, inlevend; - sociaal-communicatief; - oplossings- en samenwerkingsgericht; - reflectief en lerend vermogen. Op basis van bovenstaande elementen kan een nieuw functieprofiel opgesteld worden voor de medewerkers van het stevig lokaal team. Naast de algemene competenties is het belangrijk dat in elk team kennis aanwezig is van: - Jeugd, gezin, opgroeien en opvoeden; - Wmo; - Werk en inkomen, bestaanszekerheid; - Participatie; - mentale en lichamelijke gezondheid; - verslavingszorg; - dementie; rtõŭ
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
19
-
zorg- en veiligheidsdomein; de sociale kaart en informele netwerken; welzijn, opbouw- en jongerenwerk.
Omdat het werken in een stevig lokaal team nieuw is, vraagt dit het nodige van de professional. Blijven reflecteren, het eigen lerend vermogen aanspreken en daar vervolgens plezier in hebben is van belang. Als aanjager kan gedacht worden aan een brede inspiratiesessie waarbij de gewenste transformatie (in)voelbaar wordt gemaakt (denk aan; ervaringsdeskundige, escaperoom armoede en schulden, interactief theater en/of een werkbezoek aan een gemeente die de beschreven transformatie heeft doorgemaakt). De voor deze transformatie relevante termen moeten opnieuw worden ‘geladen’; wat betekent dat voor jouw werk, wat betekent het voor de normen en waarden waarmee jij gewend bent te werken, wat verandert er, wat ga je meer laten zien en welk oud gedrag niet meer? Bouwsteen IV: Samenwerking en partnerschap De stevige lokale teams zorgen voor goede samenwerking met de partijen in de sociale basis (zie hiervoor) en met de tweede lijn en de veiligheidsketen. In ons voorstel is de aanvullende (specialistische) expertise niet langer bedoeld om aan over te dragen (ketensamenwerking) maar om mee samen te werken: voor overleg, voor tijdelijke inzet of voor een langer hulptraject. Ze gedragen zich als een netwerk om het huishouden. We noemen dit netwerksamenwerking.
Het is belangrijk om hierover goede afspraken te maken, bijvoorbeeld over hoe expertise op consultbasis beschikbaar gemaakt kan worden voor de lokale teams. Het kan wenselijk zijn om samenwerkingsafspraken vast te leggen. De nadruk in de onderlinge samenwerking ligt op elkaar helpen, verantwoordelijkheid nemen, elkaar aanspreken als dat niet gebeurt, nieuwsgierig zijn waarom iets niet gebeurt en vervolgens processen afspreken om op basis daarvan de samenwerking te verbeteren. Waar nodig kan een escalatiemodel uitgewerkt worden als het niet lukt om tot een passende oplossing of doorbraak te komen, bijvoorbeeld omdat de oplossing tussen de domeinen in ligt of buiten de directe beslissingsbevoegdheid van de professionals uit het team valt. De transformatie die we voorstellen is dat dan niet de professionele opdracht of bevoegdheden leidend zijn, maar de vraag en situatie van de inwoner. De relatie tussen de stevige lokale teams en specialistische expertise is wederkerig. De teams weten specialisten gemakkelijk te vinden en de lokale teams zijn goed benaderbaar wanneer specialistische zorgaanbieders merken dat een andere of bredere aanpak nodig is. Bij langdurige inzet van specialistische expertise blijft het contact tussen de inwoner en het lokaal team mogelijk en laagdrempelig.
Niet vanuit controle, maar om na afloop van (en tijdens) het specialistische traject daarop passend te kunnen handelen. Het stevig sociaal team neemt de inwoner als uitgangspunt en is dan ook dichtbij die inwoner. Dat houdt in dat de professionals van het sociaal team op een plek in de wijk zitten waar het gemakkelijk (laagdrempelig, toegankelijk) is voor inwoners om langs te komen en hun vraag te stellen. Daarnaast moet het team ook via een (eigen) website of een goed bemande telefooncentrale bereikbaar zijn. Mogelijk kan dit in combinatie met het KCC. Dit vraagt bovendien om ruime openingstijden die aansluiten bij het ritme van inwoners (dus bijvoorbeeld ook af en toe ’s avonds open). Het feit dat inwoners met hun vraag bij het stevig lokaal team terecht komen, is overigens ook voor inwoners een verandering, waarover goed (via websites van gemeente en samenwerkingspartners, social media, huis-aan-huis bladen, flyers op vindplaatsen) gecommuniceerd moet worden. Het stevig lokaal team moet een herkenbare plek in de wijk hebben, maar het beeld moet niet ontstaan dat de medewerkers van het stevig lokaal team alleen maar daar zijn, integendeel. Zij werken outreachend.
Dat betekent bijvoorbeeld dat ze langsgaan bij een dagbestedingsactiviteit in de wijk om daar vragen van inwoners te beantwoorden, voorlichting te geven over relevante thema’s bij een vereniging, vindbaar zijn op school of bij een huisartsenpraktijk en inwoners thuis bezoeken.
19 september 20241 Versterking sociale basis I Gemeente Bergen op Zoom
20
Een van de deelnemers tijdens de sessie met vertegenwoordigers uit de informele sociale basis gaf daarbij aan: “Sommige buurthuizen hebben nu ook nog wel een hoge drempel. Dus Mjk ook in supermarkten. Maak gebruik van de koffietafel daar. En op scholen en bibliotheken. “ Daar waar het lokale team soms versterking nodig heeft van andere experts, hebben organisaties en verenigingen in de wijk of stad dat soms ook. Denk aan een sportvereniging, scouting of organisaties die activiteiten voor ouderen organiseren met deelnemers/leden waarvoor soms iets meer nodig is dan de vrijwilligers kunnen bieden. In de bijeenkomst van eind augustus werd dit herkend en werden de volgende concrete wensen en adviezen gegeven om de samenwerking tussen organisaties in de informele sociale basis en de formele zorg (het stevig lokaal team) te versterken: Vrijwilligers trainen hoe om te gaan met mensen met extra ondersteuningsbehoeften. Gesprekstools om beter met iemand in gesprek te komen. Weten waar je terecht kunt bij eerste signalen of zelf al (preventief) kunt handelen. Kunnen sparren met iemand met expertise: wanneer is bepaald gedrag problematisch? Themabijeenkomsten over bijvoorbeeld armoede, scheiden, dementie. Weten dat er een sociaal team is en weten waarvoor je ze kunt (be)vragen. Sociale kaart: (als vrijwilliger) weten waar/bij wie je terecht kan als er toch meer nodig is.
Samenwerking tussen formeel en informele ondersteuningspartners, bijvoorbeeld een spreekuur van professionals/aansluiting van professionele organisaties bij vrijwilligersorganisaties (bijvoorbeeld over belastingen of schuldhulpverlening). Zorg voor één punt waar je (mensen uit de sociale basis en/of professionals uit aanpalende domeinen) direct met je vragen terecht kunt. Zij zorgen dan dat je teruggebeld wordt door de medewerker uit het sociaal domein met de juiste expertise en kennis van de lokale situatie. Ook het bedrijfsleven werd genoemd tijdens het groepsgesprek. In de stad en wijk zijn verschillende bedrijven die ook een plek kunnen en willen hebben in de gewenste transformatie. Van het ‘normaal’ in dienst nemen van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt tot het openstellen van bedrijfsruimtes voor bijeenkomsten in de buurt. Bouwsteen V:Leren en ontwikkelen De keuzes die de gemeente Bergen op Zoom heeft gemaakt over de toekomst van het sociaal domein, worden heel duidelijk zichtbaar in het stevig lokaal team. Hiermee hebben de teams een grote verantwoordelijkheid die samen moet gaan met het geven van ruimte. Dat kan een spannende evenwichtsoefening zijn. De lokale teams moeten kunnen verantwoorden wat ze met het beschikbare budget hebben gedaan en welke keuzes ze waarom hebben gemaakt.
Ze moeten ook van de gemeente de ruimte krijgen om bepaalde keuzes te maken en signalen uit de samenleving terug te geven (de gemeente een spiegel voorhouden). Het is evident dat een nieuwe manier van werken zoals we die met de stevige lokale teams adviseren, ook iets vraagt van de wijze waarop wordt gestuurd en verantwoording wordt afgelegd. Een belangrijk onderdeel in de verdere uitwerking van een uitrol in één wijk/gebied is wat ons betreft dan ook het goed inrichten van een monitoringsinstrument dat helpt bij het leren, ontwikkelen en sturen vanuit de bedoeling. Het lerend vermogen moet op drie niveaus concreet worden vormgegeven: Lerend stelsel (macro-niveau): maak een plan, gebaseerd op partnerschap, voor het leren en ontwikkelen door aanbieders en gemeente over hoe het stelsel en hoe de relatie opdrachtgever- en opdrachtnemerschap werkt. Lerend team: (meso-niveau) maak een (trainings- en intervisie)programma om met het team te leren en te ontwikkelen in de nieuwe manier van werken. Lerende professional (micro-niveau): maak een (trainings- en coachings)programma om als professional te reflecteren op de nieuwe manier van werken.
19 september 2024! Versterking sociale basis! Gemeente Bergen op Zoom
21
3.3
Vijf bouwstenen wijkgerichte dagbesteding als algemene voorziening
In de eerste paragraaf beschreven we twee fundamentele veranderingen om tot een stevige sociale basis te komen. In de voorgaande paragraaf stonden we stil bij de vijf bouwstenen van een stevig lokaal team (de eerste fundamentele verandering). In deze paragraaf lichten we de vijf bouwstenen toe van dagbesteding in de wijk (de tweede fundamentele verandering). Deze verandering gaat om het versterken van de sociale basis met robuuste welzijnsvoorzieningen en vormen van dagbesteding als algemene voorziening in de wijk. Deze verandering is in lijn met de inbreng vanuit deelnemers aan de sessie van eind augustus met vertegenwoordigers van verenigingen en stichtingen: “Kijk niet te smal en stigmatiseer niet. Probeer al het aanbod open en toegankelijk te maken, ook voormensen die tussen wal en schip (dreigen te) vallen. Bied bijvoorbeeld ook toegankelijke voorzieningen aan mensen in verborgen armoede. Voormensen die geen uitkeringen toeslagen ontvangen maar wel moeite hebben met rondkomen zijn veel minder voorzieningen”. Deze dagbesteding zou een algemeen toegankelijke voorziening in de wijk moeten zijn. Hier vindt ontmoeting plaats, wordt structuur geboden en worden talenten benut. ‘Wijkgerichte dagbesteding’ is een werktitel. Een definitieve naamgeving volgt.