Onderzoek Vertrouwen in de bijstand
Tekst van het document
8.2 Herwinnen van vertrouwen De opvattingen over hoe je vertrouwen kunt herwinnen lijken te verschillen tussen klantmanagers met verschillende taken: enerzijds de klantmanagers die uitkeringen verstrekken en de regels handhaven (inkomensconsulenten en handhavers) en anderzijds degenen die ondersteuning bieden aan mensen die (nog) niet betaald kunnen werken (klantmanagers). Inkomensconsulenten die uitkeringen moeten toekennen en handhavers vinden het vooral belangrijk om duidelijk te zijn over de regels, vanuit de gedachte dat de overheid transparant moet zijn. Het wederzijds vertrouwen ontstaat volgens hen als zowel de gemeente als de bijstandsgerechtigde zich aan die afspraken houdt. Ik denk ook dat een vertrouwensband heel belangrijk is, maar je moet ook zorgen dat je nog steeds die professional blijft en tegen die klant [moet] zeggen: ‘Goh, dit zijn de afspraken op basis waarvan wij gaan werken samen, op het moment dat ik iets constateer wat niet correct is, of op het moment dat je niet meewerkt aan een traject kan dat gevolgen hebben voor de hoogte van de uitkering. Dus ik wil je met alles helpen, maar ik ga je ook vertellen als het niet juist is, of je doorspelen naar anderen, als blijkt dat dat nodig is binnen een traject.’ – Handhaver 1, g2
54
(Her)winnen van wederzijds vertrouwen
We hebben wel leidende principes hier. Dus het moet een warm welkom zijn. […] We zijn het eerste gesprek voor hen en het is spannend en wat we vooral willen zijn is gewoon betrouwbaar, oplossingsgericht, duidelijk. Ja, en gewoon aangeven wat wel en niet kan. – Klantmanager 1, g1 Klantmanagers die ondersteuning bieden aan mensen die (nog) niet betaald kunnen werken, proberen vertrouwen te herwinnen door een persoonlijke band op te bouwen. Zij benoemen dat het voor het winnen van vertrouwen belangrijk is om zo veel mogelijk een gevoel en sfeer van gelijkwaardigheid te creëren. In de praktijk is die gelijkwaardigheid er echter niet, door de regels en verplichtingen die de gemeente kan opleggen: er zijn machtsverschillen. Klantmanagers geven aan dat mensen zich makkelijker laten helpen als ze de overheid vertrouwen. Om passende ondersteuning te kunnen bieden, doen klant managers daarom veel tijd en moeite om het vertrouwen te (her)winnen van de bijstandsgerechtigden. Ik heb wel het idee dat dat ook wel een klein beetje is wat de Participatiewet soms met mensen doet. Het gevoel dat ze zich constant moeten verantwoorden. […] Ik krijg heel vaak negatieve recensies [reacties]op de gemeente, en dan is mijn doel eigenlijk om ervoor te zorgen dat deze mensen ook een ingang krijgen binnen de gemeente om ze aan de juiste mensen te koppelen, en ze te laten zien dat het ook anders kan.
Maar ja, soms lukt het ook gewoon niet. Als mensen jarenlang het gevoel hebben gehad er niet toe te doen of niet gezien te worden en zich alleen maar [moeten] verantwoorden, dat verander je ook niet zomaar. – Klantmanager 4, g2 Bijstandsgerechtigden willen op hun beurt enerzijds ook duidelijkheid en transparantie, zodat ze weten waar ze aan toe zijn. Ze willen het graag goed doen, wat beter gaat als de regels duidelijk zijn, mede omdat ze bang zijn dat gemeente hen kort. Anderzijds blijkt ook uit de gesprekken dat in de praktijk niet alle regels helder zijn. Hierdoor ontstaat er alsnog onzekerheid over wat nu wel en niet precies mag, en blijft het gevoel bestaan dat zij niet vertrouwd worden door de overheid. Ze hebben soms het gevoel dat de overheid meekijkt bij alles wat ze doen. Ze vertellen dan ook niet alles aan hun omgeving, uit angst voor represailles. Eigenlijk wil ik gewoon een handleiding, gewoon van: dit zijn de regels waar je je aan moet houden. Ik heb ook een tijd gehad, toen woonde ik op mezelf. […] Maar toen at mijn moeder vier keer per week bij mij. Die kocht weleens een tas met boodschappen voor mij; was ik toen in overtreding? Joost mag het weten. Ik heb mijn mond maar gehouden. Maar dat je denkt: ik vertel niet aan mijn vrienden dat mijn moeder bij mij eet, omdat ik niet weet of iemand klikt.
Of dat het op de ergste manier per ongeluk daar terechtkomt, en dat ik in overtreding ben, terwijl ik er niets over kan vinden. – Bijstandsgerechtigde 7, g2 Voor het vertrouwen in de overheid is van belang dat bijstandsgerechtigden het gevoel hebben dat de overheid het beste met hen voorheeft en er rekening wordt gehouden met hun belangen en situatie (Kremer 2022). Bijstandsgerechtigden vertellen dat ze het belangrijk vinden dat er oog is voor hen als mens en dat ze niet als een nummer behandeld worden. Een bijstandsgerechtigde noemt dat dit verschilt tussen gemeenten. In de gemeente waar zij eerder woonde werd zij als een nummer behandeld, terwijl zij in haar huidige gemeente juist een positieve ervaring heeft, waar ze echt begeleid wordt en niet aan haar lot wordt overgelaten. Volgens haar is dit niet alleen prettig, maar werkt het ook beter. Dat mensen echt oog hebben voor de mensen en niet de mensen als een nummertje zien. Om mensen écht als een individu te behandelen, en ik denk dat je veel meer bereikt. Kijk, als ik in [gemeentenaam] nog steeds was, was ik nog steeds dat nummertje. – Bijstandsgerechtigde 5, g2 Soms spelen bij het verkrijgen van vertrouwen ook heel praktische zaken een rol.
Zo noemen klant managers het belang van een geschikte ruimte waarin mensen in vertrouwen hun verhaal kunnen vertellen, in plaats van een grote open ruimte met tafels, en schotjes ertussen.
55
(Her)winnen van wederzijds vertrouwen
Ja, en letterlijk ook de spreekruimtes: al die lange tafels met stukjes ertussen, dat werkt niet. Als jij echt het verhaal wilt horen van de persoon die je tegenover je hebt zitten, dan moet er een stukje privacy zijn. Dat moet privé blijven, en moet niet de hele wachtruimte mee kunnen luisteren. Als je een-op-een kunt zitten in een privésetting, dat zou zoveel schelen. Mensen kunnen zo veel meer vanuit zichzelf aangeven. – Klantmanager 3, focusgroep Klantmanagers noemen dat het zelfs beter zou zijn om de mensen te spreken in een voor hen vertrouwde omgeving, zoals in een buurthuis. De laatste jaren lijkt er vanuit de gedachte van een nabije overheid ook meer belangstelling te komen voor het wijkgericht werken. Klantmanagers gaan in de wijk werken om contacten te leggen en om de uitdagingen meer in de context waarin deze plaatsvinden te begrijpen. Naast het begrijpen van de mens in de context waarin deze leeft, kan er als dat nodig is ook gelijk actie worden ondernomen. Als jij goede contacten hebt binnen de wijk, dan bereik je automatisch de mensen beter. […] De bedoeling is dat wij ook in de toekomst meer in de wijk gaan zitten. […] Als je bijvoorbeeld in een buurthuis of in een bibliotheek gaat zitten, dat is dan neutraal en dan kom je wel weer iets dichter bij de burger zelf. – Klantmanager 4, g1
8.3 Samenvatting Voor klantmanagers en bijstandsgerechtigden is wederzijds vertrouwen nodig om passende en effectieve dienstverlening te bieden. Maar dit vertrouwen is er vaak niet. Bijstandsgerechtigden voelen dat zij gewantrouwd worden door de gemeente. Andersom is er ook veel wantrouwen vanuit de bijstands gerechtigde naar de gemeente. Bijstandsgerechtigden hebben soms slechte ervaringen gehad, en voelen zich benaderd als potentiële fraudeurs. Klantmanagers hebben in hun dienstverlening last van het gebrek aan vertrouwen, bijvoorbeeld omdat bijstandsgerechtigden over bepaalde problemen niet durven of willen vertellen en daarom geen compleet beeld van hun situatie schetsen. Zij moeten daarom veel tijd en energie steken in het (her)winnen van vertrouwen. Inkomensconsulenten die uitkeringen moeten toekennen, zetten daarbij in op het maken van duidelijke afspraken en je daar aan houden. Klantmanagers die mensen ondersteunen bij hun problemen proberen een sfeer van gelijkheid te creëren. Dat is voor klantmanagers niet eenvoudig door de onderlinge machtsverhouding: zij kunnen immers sancties opleggen. Voor bijstands gerechtigden is het vooral van belang dat ze het gevoel hebben dat de overheid het beste met hen voorheeft en er rekening wordt gehouden met hun belangen en situatie.
56
(Her)winnen van wederzijds vertrouwen
9 Zicht op de hulpbehoefte 9.1 Zien, horen en begrijpen Een van de aannames achter het decentrale beleid in het sociaal domein is dat de gemeente dichter bij de burger zou staan, beter zicht zou hebben op de omstandigheden van de burger, en daardoor beter passende dienstverlening zou kunnen bieden (bv. Kromhout et al. 2020). Zowel de uitvoerders als bijstandsgerechtigden in dit onderzoek onderschrijven het belang van zicht hebben op de omstandig heden en wensen van mensen, om passende ondersteuning te kunnen bieden (zie ook bv. Plaisier et al. 2024). Het moet voorkomen worden dat er oplossingen worden bedacht zonder het probleem echt te begrijpen. Ook komt in de gesprekken het belang naar voren van zicht hebben op de situatie en hulpbehoefte van de bijstandsgerechtigden. Die hebben al gemerkt dat de hulpverlening niet aansloot, zal ik het zo maar omschrijven, zo omschrijven zij het niet. Ze zeggen alleen maar: ‘Ik word niet geholpen’ en ‘Ik voel me niet geholpen, ik voel me niet gezien’. Dus dat zijn de dingen waar ik op moet inhaken, vind ik.
– Klantmanager 2, focusgroep Het is ook vaak: ‘Ik vind dat het zou moeten passen’, in plaats van: ‘Wat vindt de klant zelf dat passend zou zijn?’ […] En er zijn een heleboel collega’s die daar heel erg van uitgaan, van: ‘Ik vind best dat hij daar naartoe kan of daar naartoe, want dat past bij hem.’ Maar heb je dat besproken? Past dat ook in het beeld van de klant zelf, en wil die dat ook? – Klantmanager 3, focusgroep Ik heb ook allemaal zinloze trajecten moeten doen van hen. Echt in een kas werken en weet ik het allemaal, waar ik niet achter stond, maar ik moest gewoon wat gaan doen, zeiden ze. Ik was het gewoon verplicht, terwijl ik er niets aan vond. Dat waren echt geen leuke jaren. – Bijstandsgerechtigde 5, focusgroep Volgens de klantmanagers lijkt er de laatste jaren meer aandacht te zijn voor de situatie van bijstands gerechtigden. Dit geldt met name bij de intakegesprekken wanneer mensen een uitkering aanvragen. Klantmanagers benoemen verschillende manieren waarop zij een beeld proberen te krijgen van m eerdere levensdomeinen. Sommigen gebruiken bij de intake meetinstrumenten, zoals de zelfredzaamheidsmatrix, waarin een klantbeeld gegenereerd wordt aan de hand van de situatie op diverse leefgebieden. Multiproblematiek wordt hierin gekoppeld aan een gebrek aan zelfredzaamheid.
Anderen lopen bij de kennismaking in een natuurlijk gesprek de levensdomeinen af, in plaats van aan de hand van een af te werken puntenlijstje. Zo ontstaat een beeld welke dienstverlening er volgens de klantmanagers op dat moment nodig is, en wat de bijstandsgerechtigden vinden dat er nodig is om hun leven op orde te krijgen. Ook komen problemen soms aan het licht via signalen van andere organisaties, zoals de woningbouw vereniging. Zo hebben gemeenten op grond van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening de taak om op basis van signalen van onder anderen woningverhuurders en zorgverzekeraars betaalachterstanden vroegtijdig te signaleren om proactief hulp aan te kunnen bieden (Rijksoverheid 2021).
57
Zicht op de hulpbehoefte
9.2 Gezien, gehoord en begrepen willen worden We weten uit eerder onderzoek dat mensen met problemen op verschillende terreinen niet alleen praktische ondersteuning nodig hebben, maar ook het gevoel willen hebben dat degene die hen ondersteunt weet wat hun omstandigheden zijn, dat hun verhaal gehoord wordt, en dat hun onder steuningsbehoefte wordt begrepen (Movisie 2021; Plaisier et al. 2023). We zien dit ook terug bij de bijstandsgerechtigden in dit onderzoek. Zij hebben uiteenlopende ideeën over of gemeenten voldoende persoonlijk contact en zicht op hun situatie hebben. Sommigen vinden het wel prima als zij door de gemeente met rust gelaten worden, zeker als ze weinig vertrouwen in de overheid of de klantmanager hebben. Anderen vinden dat het contact te sporadisch is om hun situatie echt te kunnen begrijpen, en willen meer contact. Ze willen dat de gemeente vraagt en luistert naar hun situatie en daarnaar handelt. En ik moet zeggen: dat is rustgevend. Voor die tijd liepen ze echt elke maand te zeuren: ‘Hoe gaat het, en hoe gaat het met je werk? Heb je al dit, en heb je al dat?’ Dus ik had zoiets van: jongens, ik probeer aan mezelf te werken, maar jullie geven me nergens ruimte voor. En in de tijd van corona was het in één keer niks meer. Toen ben ik twintig kilo afgevallen, en ik dacht: dat is wat er met me gebeurt [in positieve zin] als ze me met rust laten.
– Bijstandsgerechtigde 2, focusgroep Ik zou wel graag willen dat ze [klantmanager] misschien mij zou bellen, en kijken hoe het met me gaat, of dat ik iets nodig heb. – Bijstandsgerechtigde 4, g1 Weer andere bijstandsgerechtigden vinden dat er voldoende contact is en hebben het gevoel dat er begrip is voor hun levenssituatie. De klantmanager neemt regelmatig zelf contact op, of zij weten hun klantmanager goed te vinden als ze daar behoefte aan hebben. Het contact met de klantmanager is dan laagdrempelig en er lijkt sprake van een persoonlijke vertrouwensband, waarbij er geluisterd en ingespeeld wordt op de behoefte van de bijstandsgerechtigde. Een bijstandsgerechtigde zegt b ijvoorbeeld kind aan huis te zijn bij de gemeente: Ik had inderdaad met [de klantmanager] de afspraak, van: ‘Nou, ik laat je nu even drie weken alleen, dan en dan bel ik je even hoe het met je gaat. […] Komt er wat tussen, dan weet je me te vinden.’ Nou en zo nu en dan, dan vroeg ik het zelf, van: ‘O, ik heb je al een tijdje niet gezien. Ik wil weer even een afspraak, even samen een koffie.’ […] En dan kom ik hier. Ja, het gemeentehuis is echt mijn tweede thuis. – Bijstandsgerechtigde 6, g2 Ook als er wel contact is, voelen sommige bijstandsgerechtigden zich niet begrepen. Zij vinden dat klant managers zich onvoldoende kunnen inleven in de situatie van de bijstandsgerechtigden.
Door zich daarin in te leven, kunnen klantmanagers beter zien waar de behoefte van hun cliënten ligt. Maar dat inlevings vermogen is niet vanzelfsprekend. Volgens bijstandsgerechtigden is het voor mensen die niet zelf hebben ervaren hoe het is om in de bijstand te zitten, bijna onmogelijk om echt goed te snappen wat het betekent. Dus als zij zich iets meer zouden inleven in hoe het is van hè om alleenstaande moeder te zijn met een pittig meisje op een bungalowpark dan, ja misschien dat je net wat meer steun kan geven, of een ander soort steun. […] Als je niet weet hoe het is om in mijn schoenen te staan, dan kan je er heel moeilijk iets over zeggen, of heel moeilijk de juiste steun bieden. – Bijstandsgerechtigde 3, g2 Maar ik denk: bijstand is armoede, of je dat nou leuk vindt of niet. Ik denk dat mensen die niet weten wat het is om in die situatie te zitten… Dat inlevingsvermogen is verrekte klein. Totdat je zelf in een situatie hebt gezeten of zit. – Bijstandsgerechtigde 3, g1
58
Zicht op de hulpbehoefte
9.3 Gebrek aan vertrouwen beperkt het zicht op problemen Ook klantmanagers zien het belang van zicht hebben op de omstandigheden van bijstandsgerechtigden. Ze doen hun best om rekening te houden met de omstandigheden en wensen van hun cliënten. Maar er komt uit de gesprekken ook naar voren dat het vaak voor klantmanagers een hele uitdaging is om dit in de praktijk te brengen (zie ook Movisie 2021). Allereerst is (wederzijds) vertrouwen nodig om de hulpbehoefte in kaart brengen. Zonder vertrouwen vertellen mensen niet over de omstandigheden die maken dat zij de bijstand nodig hebben. Mensen vertellen niet vanzelf hun problemen, waardoor er ook niet vanzelf zicht is op de brede problematiek en de hulpbehoefte (zie ook Reinhoudt et al. 2022). Klantmanagers worstelen hierbij met het spanningsveld tussen hun handhavingstaak en hun dienst verlenende taak, omdat dit het vertrouwen kan schaden. Ook geven klantmanagers aan dat het niet vanzelfsprekend is dat bijstandsgerechtigden hun ondersteuningsbehoefte kunnen uiten. Ze zijn, volgens de klantmanagers, niet altijd mondig genoeg, of kunnen – door problematiek – zelf niet goed overzien welke ondersteuning hen kan helpen: er is een probleem en dat zou men graag opgelost willen zien. Klantmanagers benadrukken ook dat het van belang is om verder te kijken dan gedrag. Ze proberen te begrijpen wat achter bepaald gedrag zit.
Als mensen zich niet aan de regels houden, zit er volgens klantmanagers vaak een verhaal achter met een hulpbehoefte, dat zij proberen te achterhalen. De school vertelde dat het kind de laatste week van de maand nooit naar school komt, waarop ik ben door gaan vragen: ‘Maar wat.. Hoe dan? Waar moet het kind vandaan komen en hoe komt-ie dan naar school?’ Ja, dat was altijd met de bus. Er was geen geld de laatste week. Maar school was een beetje geërgerd […]. Maar als jij alleen maar gaat zitten vitten op het feit dat het kind er niet is, dan kom je niet in die diepere laag. – Klantmanager 3, g2 Om tot begrip te komen van de hulpbehoefte, is het van belang om er rekening mee te houden hoe moeilijk bijstandsgerechtigden het vinden om te praten over hun leven. Vaak is er veel schaamte en bijstandsgerechtigden durven vaak niet te vertellen wat er echt speelt in hun algehele situatie. Ook het hebben van weinig geld en daaraan gerelateerde armoede wekken gevoelens van schaamte op. Het is afhankelijk van wat de cliënt vertelt, en er is vaak heel veel schaamte. Die is er ook als ik binnenstap, hoor. Heel veel van mijn eerste afspraken worden afgezegd uit schaamte, meestal ontdek je dat later… Want meestal is het van: ‘Ik moet naar het ziekenhuis.’ – Klantmanager 2, g1 De mensen die je spreekt, ja, het zijn echt hele kwetsbare mensen in moeilijke situaties.
Dus ze zijn niet gewend om openlijk over hun situatie te spreken. Ten tweede zien ze geen uitweg in hun situatie, en drie: er is gewoon weerstand in beweging [mensen houden niet van verandering]. – Klantmanager 4, g1
9.4 Spanningsveld persoonlijk contact en iedereen helpen Klantmanagers werken in het spanningsveld tussen enerzijds persoonlijk contact met al hun cliënten, en anderzijds de noodzaak om zo veel mogelijk bijstandsgerechtigden te helpen (zie ook Zacka 2017). Zij hebben vaak een grote caseload, waardoor ze niet iedereen zoveel aandacht kunnen geven als zij en de bijstandsgerechtigden zouden willen. Maar ja, er zijn wel een paar mensen in mijn caseload die ik echt gewoon heel weinig zie, omdat ik ook erop vertrouw dat als er iets is, dat ze bij mij komen. […] Maar ik probeer iedereen wel een keer in de zoveel tijd of eerder, moet ik eerlijk zeggen dat dat niet altijd lukt, dat heeft vooral te maken met dat het dus gewoon druk is. – Klantmanager 4, g2
59
Zicht op de hulpbehoefte
Zowel de bijstandsgerechtigden als de klantmanagers geven in de gesprekken aan dat een vaste contactpersoon wenselijk is. Dit helpt om een vertrouwensband te creëren en zicht te houden op de problematiek. Continuïteit in relaties kan zorgen voor daadwerkelijke betrokkenheid bij beide partijen (zie bv. Engbersen et al 2022). Een vaste contactpersoon kent het verhaal van de bijstandsgerechtigde en heeft een band opgebouwd. In de praktijk blijkt dit ideaal echter niet altijd mogelijk, vaak vanwege een te grote caseload. Ik wil geen andere personen om het contact dat ik met hem heb te gaan opbouwen, want dan raak ik in de war. Zo raken ook mensen in de war, door wisselen van ambtenaren. […] Want dan moet je weer je persoonlijkheid of je behoefte gaan uitleggen. – Bijstandsgerechtigde 2, g1 Dus vorig jaar is er misschien het gesprek geweest. Wij kijken: zijn die afspraken nagekomen? Zijn er stapjes gemaakt of juist niet? Dus dat kunnen we doen. Maar echt dieper gaan kijken, daar hebben we de capaciteit niet voor. […] Het liefste zou je willen dat iedereen een vast aanspreekpunt heeft. Dat hebben ze niet. Als mensen een klantmanager willen spreken, dan moet dat via ons team, omdat er maar een heel klein percentage is, die een vaste consulent hebben.
– Afdelingshoofd 5, g1 Klantmanagers die een goed persoonlijk contact hebben met de mensen in hun caseload, laten een grote betrokkenheid zien. Sommige bijstandsgerechtigden hebben een beperkt netwerk, en kloppen voor hun problemen noodgedwongen bij de gemeente aan. Dit vraagt echter ook veel capaciteit van gemeenten. Klantmanagers geven aan dat de persoonlijke verbinding belangrijk is, maar soms is het moeilijk om de grens aan te geven van welke ondersteuning de klantmanager nog zou moeten bieden. Maar je ziet wel dat […] er best wel veel bij die ene klantmanager terechtkomt. Omdat, ja, die ook een beetje de rol gaat vervullen van wat bij jou of bij mij misschien vrienden, familie, zouden doen. […] Hoever ga je? Een collega die zegt: ‘Nou, er was een klant met vluchtgeschiedenis, die had nog geen kinderwagen. Ik heb wel nog ergens een oude kinderwagen staan, zal ik die maar aan de klant geven?’ Nou ja weet je, dit soort dingen, dat is heel lief, maar je moet wel heel scherp zijn: waar begint je rol en waar houdt die op? Dus dat voor jezelf scherp hebben, op basis van de doelen die in de wet geformuleerd staan, vind ik heel belangrijk. – Afdelingshoofd 4, g1 Ik heb niemand [in mijn netwerk], alleen [naam persoon vrijwilligersorganisatie] daar. Ik heb het [hulp bij verhuizing] gevraagd.
Ze zeggen: ‘Nee, we kunnen jou niet helpen.’ […] Ik zeg het tegen die mevrouw van de gemeente. [Zij] heeft gebeld. Daarna is een auto gekomen uit [voormalige gemeente], maar hij kon niet alles meenemen. – Bijstandsgerechtigde 7, g1 De betrokkenheid van de klantmanager kan ver gaan, en een klantmanager vertelt het er niet bij te laten zitten als zij een tijdje niets horen van hun klanten. Tegelijkertijd illustreert het volgende citaat dat het niet werkbaar is om altijd beschikbaar te zijn. Hoewel een vaste contactpersoon dus door iedereen wenselijk wordt gevonden, is het in de praktijk niet haalbaar door een te grote caseload van de klantmanagers. Laatst was een cliënt zonder afmelding niet verschenen. Nou, dan gaan we eropaf, want ik wist: deze jongeman is wiebelig in hoe het met hem gaat. Ik kon vanwege een afspraak zelf niet gaan. Nou, het ging dus gewoon niet goed; gelukkig deed hij de deur open. Hij schrok zich kapot dat mijn collega daar voor de deur stond en mijn collega stuurde mij een bericht dat ze hem had aangetroffen thuis, helemaal in tranen. Dus ik heb meteen een berichtje gestuurd: ‘Hé, fijn dat ik weet dat je nog leeft, fijn dat je de deur open hebt gedaan, dank je wel. Mag ik je zo meteen even bellen?’ – Klantmanager 5, g2
60
Zicht op de hulpbehoefte
9.5 Spanningsveld intensief contact en ruimte geven aan bijstandsgerechtigden Een belangrijk onderdeel van het inleven in de situatie van bijstandsgerechtigden is begrip voor hun tempo. Soms hebben mensen tijd nodig om tot rust te komen (bv. om te rouwen of om te herstellen van gezondheidsproblemen), en in een stabiele situatie terecht te komen. Anderen moeten wennen aan activiteiten, omdat ze bijvoorbeeld al langere tijd niet met werk of vrijwilligerswerk bezig zijn geweest. Bijstandsgerechtigden geven aan dat ze behoefte aan deze ruimte hebben. Ze zei: ’Voor het komend jaar, dit jaar, ga eerst maar eens rouwen en alles zijn plek laten geven. Ik ga je niet pushen. Ik app je wel over een tijdje en ga lekker maar eens even pas op de plaats maken. Ik ga even nergens achteraan zitten, omdat je nu even de tijd nodig hebt om te rouwen.’ – Bijstandsgerechtigde 3, g1 Hoewel het voor sommige bijstandsgerechtigden goed kan zijn om even met rust gelaten te worden, verschilt het in hoeverre ze die ruimte ook krijgen. Er zitten ook grenzen aan het met rust laten. Sommige klantmanagers vinden dat je altijd contact moet blijven houden met je cliënten, en moet weten wat er bij hen speelt en ze moet blijven motiveren. Anderen laten hun cliënten wel een tijdje met rust, maar vinden dat na enige tijd wel stappen gezet moeten worden.
We weten ook uit de verhalen van bijstandsgerechtigden in dit onderzoek dat het met rust laten over kan gaan in aan hun lot overgelaten geworden. Wat vaak bij ons gebeurd is: je hebt een moeilijke periode, dan laten we jou met rust. Dat vind ik niet sociaal; je moet blijven motiveren en zorgen dat diegene weer omhooggaat. […] Bijvoorbeeld als iemand in de verslaving zit en we zeggen: ‘Nou, red jezelf maar.’ Je zou moeten zeggen: ‘Je moet jezelf laten behandelen, dat gaan we jou verplichten. Laat maar zien wat je eraan gedaan hebt, heb je psychische hulp gezocht?’ Dat soort dingen. – Inkomensconsulent 1, g2 Volgens mij, denk ik echt, dat de mensen vanuit de gemeente denken van: het kost mij meer tijd en energie en werkuren om te investeren in iemand om weer aan het werk te laten gaan, als dat ik ze nu een uitkering geef en hup, ik laat ze. Dat is natuurlijk het makkelijkste. – Bijstandsgerechtigde 9, g1
9.6 Samenvatting Om passende ondersteuning te kunnen bieden, moeten de klantmanagers zicht krijgen op de situatie van de bijstandsgerechtigde: welke problemen spelen er op welke levensdomeinen en waar is ondersteuning bij nodig? Klantmanagers gebruiken diverse methoden om een beeld van de gehele hulpbehoefte te krijgen. Alleen als er vertrouwen is tussen de bijstandsgerechtigde en klantmanager kan een volledig beeld ontstaan. Bijstandsgerechtigden willen zich verder door de gemeente gezien en gehoord voelen en serieus genomen worden. Klantmanagers geven aan dat zij bij de intake, aan het begin van de bijstands periode, vaak een goed beeld krijgen van de situatie van de bijstandsgerechtigde en de ondersteuningsbehoefte, maar het blijkt niet altijd eenvoudig om die situatie gedurende langere tijd in beeld te houden. Hierbij is het dilemma of klantmanagers regelmatig contact moeten hebben met hun cliënten (wat veel tijd kost, en ten koste gaat van andere cliënten), of de bijstandsgerechtigde juist af en toe los moet laten (waardoor de bijstandsgerechtigde zich wellicht niet goed gehoord voelt). Volgens klantmanagers hebben bijstandsgerechtigden zelf niet altijd goed zicht op hun ondersteuningsbehoefte. Ook zijn niet alle bijstandsgerechtigden bereid te praten over hun situatie, bijvoorbeeld door schaamte of negatieve ervaringen uit het verleden.
61
Zicht op de hulpbehoefte
Conclusie en beleidsimplicaties deel C: De vertrouwensrelatie tussen overheid en burger Wederzijds wantrouwen In dit deel van het rapport staat de vraag centraal wat er nodig is om de vertrouwensrelatie tussen o verheid en burger bij de ondersteuning binnen de Participatiewet te verbeteren. Er is in het m aatschappelijke en politiek debat veel aandacht voor het vertrouwen van burgers in de overheid (Den Ridder et al. 2024). Het hoofdlijnenakkoord (PVV et al. 2024) geeft aan dat ‘we hard moeten werken om het v ertrouwen van Nederlanders te verdienen’. De klantmanagers in dit onderzoek merken dit ook in de praktijk. Zij hebben dat vertrouwen nodig om hun werk goed te kunnen doen, maar moeten er soms veel tijd en energie in steken om het vertrouwen van mensen in de bijstand te (her)winnen. De kaders waarin zij werken zijn hier echter niet behulpzaam bij (Arts 2020a). Uit de gesprekken met beleidsmedewerkers, klantmanagers en bijstandsgerechtigden blijkt dat er vaak sprake is van wederzijds wantrouwen. De oorzaak hiervan ligt volgens de respondentgroepen mede in het wantrouwen van de overheid naar inwoners. De oplossing voor het wantrouwen moet dan ook daar gezocht worden. De overheid zal zich als betrouwbare partij moeten opstellen, en mensen vanuit v ertrouwen moeten benaderen.
Het mensbeeld achter het Participatiewetbeleid, dat ervan uitgaat dat dwang en drang nodig zijn om het gedrag van mensen te sturen om aan het werk te gaan, zal dan herzien moeten worden. De bijstand neemt een bijzondere positie in binnen het sociaal domein, omdat het niet alleen gaat om het ondersteunen van mensen die het zelf niet redden, maar ook om het opleggen van verplichtingen en sancties. Dit is echter zo ver doorgevoerd, dat mensen niet meer het gevoel hebben dat de overheid het beste met hen voorheeft. De overheid voorziet weliswaar in een uitkering, maar de controle dringt ook diep door in het persoonlijke leven van mensen. Zodanig soms dat mensen niet meer durven te participeren (bv. bij iemand gaan eten of vrijwilligerswerk doen), terwijl meedoen juist het doel van het beleid is. Ook in de literatuur is er weinig bewijs dat een strenger sanctiebeleid bijdraagt aan hogere uitstroom uit de uitkering (Muns 2019). Mensen die door omstandigheden niet aan het werk komen, zijn niet geholpen met een sanctie en het werkt zelfs vaak averechts. Als de overheid het vertrouwen van mensen wil winnen, dan zal het sanctiebeleid in de Participatiewet serieus heroverwogen moeten worden (Arts 2020a). Met het wetsvoorstel Handhaving sociale zekerheid, dat het handhavingsbeleid in de sociale zekerheid moet versoepelen, wil de overheid daarin stappen zetten (Overheid.nl 2024b).
Hoe krijgen klantmanagers een beeld van de problematiek? Het is voor klantmanagers belangrijk om een goed beeld te hebben van de brede problematiek van de bijstandsgerechtigde, om de ondersteuning daarop af te kunnen stemmen. Klantmanagers besteden veel tijd aan het (her)winnen van vertrouwen, omdat mensen anders niet vertellen over de omstandigheden die maken dat zij de bijstand of andere ondersteuning nodig hebben. Het risico is dan dat er (kostbare) instrumenten worden ingezet, die niet aansluiten bij de problematiek en daardoor ook weinig effectief blijken te zijn. Dit kan weer leiden tot een verdere verslechtering van de vertrouwensrelatie. De onderzochte gemeenten gebruiken bijvoorbeeld methodieken om de brede problematiek in kaart te brengen en onderhouden een gemeentelijk sociaal netwerk voor signalering vanuit andere instanties. Zij streven ook naar een vaste contactpersoon voor bijstandsgerechtigden, die een vertrouwensrelatie met hen kan opbouwen. Wel blijkt dat dit investeringen vergt. Zo is een vaste contactpersoon alleen mogelijk als de caseload per klantmanager niet te groot is, en kost het de klantmanager veel tijd een breed gemeentelijk netwerk te onderhouden. Dit is niet eenvoudig op te lossen gezien de huidige krappe arbeidsmarkt.
62
Conclusie en beleidsimplicaties deel C
Ervaringsdeskundigheid Tot slot voelen mensen zich in de bijstand niet altijd begrepen, ook niet als er wel een vertrouwensband en voldoende contact is met de klantmanager. Zij vinden dat mensen die nooit in hun situatie hebben gezeten niet kunnen begrijpen wat het betekent om in de bijstand te zitten en wat er nodig is om de situatie te verbeteren (zie bv. ’S Jongers 2024). Bij de beleidsvorming zou daarom meer rekening gehouden moeten worden met de ervaringen van burgers (Plaisier et al. 2023). Het betrekken van burgers bij de beleids vorming zal ook het vertrouwen in de overheid ten goede komen (Van Oudenhoven-van der Zee 2023).
63
Conclusie en beleidsimplicaties deel C
Literatuur Andriessen, Saskia, Sam Huberts, Stefan van der Veen, Nilco van der Steege en Michiel Blom (2019). Succesvol uit de bijstand. Kansrijke aanpakken en hun werkzame elementen. Utrecht: Movisie. Arts, Josien (2020a). Klantmanagers zitten klem tussen wens en werkelijkheid. In: Zorg+Welzijn. Geraadpleegd 27 juni 2024 via www.zorgwelzijn.nl/magazine-artikelen/ klantmanagers-zitten-klem-tussen-wens-en-werkelijkheid/?ipaccess=1. Arts, Josien (2020b). Looking presentable, feeling optimistic, performing potentiality: How recipients of social assistance in the Netherlands are ‘activated’ for the post-Fordist labour market. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. Arts, Josien (2020c). Naar een ‘droombaan’ via een ‘broodbaan’. Reïntegratie naar betaald werk door training in optimisme. In: Thomas Kampen, Melissa Sebrechts, Trudie Knijn en Evelien Tonkens (red.), Streng maar onrechtvaardig. De bijstand gewogen (p. 97-114). Amsterdam: Van Gennep. Bakker-Klein, Janny (2021). Anders kijken. Een zoektocht naar responsiviteit in het sociaal domein. Utrecht: Movisie. Bannink, Duco (2018). Samenwerken in het domein van werk en inkomen. In: Duco Bannink en Hans Bosselaar (red.), Het probleem samenwerken. Duiden en verbinden: ironische uitwegen voor vastgelopen samenwerking (p. 35-64). Den Haag: Boom Bestuurskunde. Bannink, Duco en Hans Bosselaar (2018). Het probleem samenwerken.
Duiden en verbinden: ironische uitwegen uit vastgelopen samenwerking. Den Haag: Boom Bestuurskunde. Beer, Paul de (2021). Maatwerk is geen oplossing. In: Wiardi Beckman Stichting, 12 januari 2021. Geraadpleegd 10 oktober 2024 via wbs.nl/publicaties/maatwerk-geen-oplossing. Beleidsonderzoekers, de (2018). Klant in beeld. Hoe zinvol is het voor gemeenten om bijstandsgerechtigden beter te leren kennen? Leiden: De Beleidsonderzoekers. Berendsen, Ed, Myrthe van Vilsteren, Menno de Vries, Lisa Dumhs en Marcel Spijkerman (2023). UWV Monitor arbeidsparticipatie arbeidsbeperkten 2023. Aan het werk zijn, komen en blijven van mensen met een arbeidsbeperking. Amsterdam: UWV. Berk, Vera de, Lieke van de Camp, Wouter Jongebreur, Eline Reiff en Maaike Jongerius (2021). Domeinoverstijgend samenwerken in de praktijk. Eindrapportage monitoring en evaluatie. Utrecht: Significant. Binkhorst, Joep en Jean Pierre Wilken (2021). Integraal samenwerken op het snijvlak van Participatiewet en Wmo. In: Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken, jg. 37, nr. 3, p. 357-369. Boele, Wilfred (2020). Integraal activeren: moeilijk, maar mogelijk. In: Hans Bosselaar (red.), Met andere ogen. Onderzoekers over 5 jaar Participatiewet (p. 125-138). Den Haag: Boom Bestuurskunde. Bos, Sandra, Paul de Beer, Judith Elshout, Mathieu Portielje en Kim van Berkel (2023). Naar een werkzame bijstand.
Bevindingen uit het Amsterdams experiment met de bijstand. Utrecht: Eburon. Bouma, Suzanne (2023). Werk als oplossing? Narratieven over de waarde van werk ter preventie van en herstel na partnergeweld. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. Bredewold, Femmianne, Jan Willem Duyvendak, Thomas Kampen, Evelien Tonkens en Loes Verplanke (2018). De verhuizing van de verzorgingsstaat. Hoe de overheid nabij komt. Amsterdam: Van Gennep. Brinkman, Onno en Gijsbert Vonk (2022). De menselijke maat. In: Socialisme en Democratie, jg. 79, nr. 2, p. 28-40. Bruijn, Ernst-Jan de, Heike Vethaak, Pierre Koning en Marike Knoef (2024). Bijstand veelvoorkomende bron van schulden. In: Economisch Statistische Berichten, 26 september 2024. Geraadpleegd 10 oktober 2024 via esb.nu/bijstand-veelvoorkomende-bron-van-schulden. Commissie sociaal minimum (2023). Een zeker bestaan. Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum. Den Haag: Commissie sociaal minimum. Conen, Wieteke (2020). Waarde van werk in Nederland. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Cuelenaere, Boukje, Erna van den Brink en Joost Leenen (2019). Ervaringen gemeenten met Participatiewet. Rapportage derde meting. Tilburg: Centerdata. Dirven, Henk-Jan (2021). Binding met de arbeidsmarkt en onbenut potentieel van bijstandontvangers. In: Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken, jg. 37, nr. 3, p.
398-407 (doi.org/10.5117/TVA2021.3.011.DIRV). Driesten, Gertrude van en Sara Blink (2021). Zo werkt het sociaal domein. Amsterdam: De Argumentenfabriek. Echtelt, Patricia van en Maurice Guiaux (2012). Verzorgd uit de bijstand. De rol van gedrag, uiterlijk en taal bij de re-integratie van bijstandsontvangers. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
64
Literatuur
Echtelt, Patricia van, Klarita Sadiraj, Stella Hoff, Sander Muns, Kasia Karpinska, Djurre Das, Maroesjka Versantvoort en m.m.v. Lisa Putman (2019). Eindevaluatie van de Participatiewet. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Echtelt, Patricia van en Esther van den Berg (2022). Maatwerk. In: Lex Veldboer, Radboud Engbersen, Erna Hooghiemstra, Judith Jansen, Laura Koeter, Lou Repetur, Jesper Rözer en Ard Sprinkhuizen (red.), Lexicon nabijheid en sociaal werk (p. 152-156). Utrecht: Movisie/Werkplaatsen Sociaal Domein. Echtelt, Patricia van, Evelien Eggink en Klarita Sadiraj (2023). Een brede blik op bijstand. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Edzes, Arjen, Ruud Muffels, Alice Zulkarnain, Egbert Jongen, Mark Sanders, Timo Verlaat, Janos Betko, Henk-Wim de Boer, Janneke Bolhaar, Peter Gramberg, Loek Groot, Stephanie Rosenkranz, Richard Rijnks, Niels Spierings en Viktor Venhorst (2021). Perspectieven voor interventies in de bijstand. Experimenten Participatiewet. In: Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken, jg. 37, nr. 3, p. 327-356. Eleveld, Anja (2020). Regels en macht. Rechtvaardigheid in het gemeentelijk reïntegratiebeleid. In: Thomas Kampen, Melissa Sebrechts, Trudie Knijn en Evelien Tonkens (red.), Streng maar onrechtvaardig. De bijstand gewogen (p. 79-96). Amsterdam: Van Gennep. Eleveld, Anja, Thomas Kampen en Josien Arts (2020).
Betere rechtsbescherming en inspraak voor bijstandsgerechtigden. In: Sociale Vraagstukken, 18 februari 2020. Geraadpleegd 10 oktober 2024 via www.socialevraagstukken.nl/betere-rechtsbescherming-en-inspraak-voor-bijstandsgerechtigden. Engbersen, Radboud, Thijs Jansen en Rienk Janssens (2022). Het geheim van de lange relatie. Continuïteit als voorwaarde voor een effectief sociaal domein. Utrecht: Movisie. Fitzpatrick, Helen (2023). Een tegengif voor zelfstigma op de werkvloer. Utrecht: Movisie. Geraadpleegd 5 augustus 2024 via www.movisie.nl/artikel/tegengif-zelfstigma-werkvloer. FNV (2021). Passend vangnet gewenst. Verhalen over gevangen zitten in het huidige sociale vangnet. Utrecht: FNV. Geraadpleegd 10 oktober 2024 via www.fnv.nl/getmedia/f3bc12c7-e10f-4095-9bae-99567ea39758/ Gevangen-in-de-bijstand-rapport-FNV-Uitkeringsgerechtigden.pdf. Gestel, Nicolette van (2021). Hoe verder met de Participatiewet? Van kleine naar grote innovaties in beleid voor ‘werk en inkomen’. In: Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken, jg. 37, nr. 3, p. 277-295. Ghorashi, Halleh, Kees Boersma en Firoez Azarhoosh (2023). Tussen-denken en inclusief besturen rond armoede. In: Tom Overmans, Marlies Honingh en Mirko Noordegraaf (red.), Maatschappelijke bestuurskunde. Hoe verbindende bestuurskundigen (kunnen) inspelen op maatschappelijke vraagstukken (p. 97-112). Meppel: Uitgeverij Boom.
Heekelaar, Martin en Irene Van Eldik (2021). Ondersteuning en dienstverlening aan langdurig bijstands gerechtigden. Utrecht: Berenschot. Hek, Paul de, Arie-Jan van der Toorn, Mark den Hartog, Elisa de Vleeschouwer en Kees Zandvliet (2022). Cohortstudie Participatiewet. Eindrapport. Rotterdam: SEOR. Hiah, Trudie en Trudie Knijn (2020). Rechtvaardigheid en participatie in de sociale bijstand. Gelijkwaardigheid door herverdeling, erkenning en vertegenwoordiging. In: Thomas Kampen, Melissa Sebrechts, Trudie Knijn en Evelien Tonkens (red.), Streng maar onrechtvaardig. De bijstand gewogen (p. 23-41). Amsterdam: Van Gennep. Inspectie SZW (2017). Handhaving arbeidsverplichtingen. Den Haag: Inspectie SZW. Inspectie SZW (2019). Klantonderzoek monitor Participatiewet 2019. Den Haag: Inspectie SZW. Kabinet-Schoof (2024). Regeerprogramma. Uitwerking van het hoofdlijnenakkoord door het kabinet. Den Haag: Rijksoverheid. Kalshoven, Frank en Gertrude van Driesten (2018). Paradigma’s in het sociaal domein. Helder denken over wetgevingsparadigma’s in de Participatiewet, Jeugdwet en Wmo. Amsterdam: De Argumentenfabriek. Kampen, Thomas (2021). De stofzuiger van Hanny. Naar meer menselijkheid in de bijstand. Amsterdam: Van Gennep. Klerk, Mirjam de, Evelien Eggink, Inger Plaisier en Klarita Sadiraj (2023). Zicht op zorgen.
Kerncijfers over de problematiek, hulpbronnen, leefsituatie en ondersteuning van mensen in het sociaal domein. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
65
Literatuur
Kremer, Monique (2022). Vertrouwen. In: Lex Veldboer, Radboud Engbersen, Erna Hooghiemstra, Judith Jansen, Laura Koeter, Lou Repetur, Jesper Rözer en Ard Sprinkhuizen (red.), Lexicon nabijheid en sociaal werk. Utrecht: Movisie/Werkplaatsen sociaal domein. Kremer, Monique (2024). Hou eens op over leefwereld en systeemwereld. In: Sociale Vraagstukken, 5 juni 2024. Geraadpleegd 27 juni 2024 via www.socialevraagstukken.nl/column/ hou-eens-op-over-leefwereld-en-systeemwereld. Kremer, Monique en Jelle van der Meer (2020). De bijstand kan veel beter. In: Sociale Vraagstukken, 16 oktober 2022. Geraadpleegd 1 maart 2023 via www.socialevraagstukken.nl/ de-bijstand-kan-veel-beter. Kremer, Monique, Jelle van der Meer en Marcel Ham (2017). Van werk naar welbevinden – werkt de zachte hand in de bijstand? In: Sociale Vraagstukken. 21 december 2017. Geraadpleegd 1 maart 2023 via www.socialevraagstukken.nl/van-werk-naar-welbevinden-werkt-de-zachte-hand-in-de-bijstand. Kremer, Monique, Aisa Amagir, Hetty van Kempen, Laure Michon en Josien Arts (2023). Overheid bedoelt het goed maar kan het niet. In: Sociale Vraagstukken, 23 mei 2023. Geraadpleegd 10 oktober 2024 via www.socialevraagstukken.nl/overheid-bedoelt-het-goed-maar-kan-het-niet. Kromhout, Mariska, Patricia van Echtelt en Peteke Feijten (2020). Sociaal domein op koers? Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal beleid.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Kruiter, H. en F. Kellerman (2019). Stapelingsproblematiek in het sociale domein. Utrecht: Instituut voor Publieke Waarden. Lanen, Sander van, Erik Meij, Erik Merx, Arjen Edzes, Tialda Haartsen en Sanne Visser (2023). Verschillende gezichten, diverse paden. Naar effectieve randvoorwaarden voor flexibiliteit en effectiviteit in het doorbreken van intergenerationele armoede. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen. Lindner, Thijs, Willem de Koster en Jeroen van der Waal (2022). Zo zien burgers sociale zekerheid. In: Sociale Vraagstukken,15 september 2022. Geraadpleegd 10 oktober 2024 via www.socialevraagstukken.nl/zo-zien-burgers-sociale-zekerheid. Linthorst, Eline en Lieke Oldenhove (2020). Maatwerk aan de keukentafel: van ‘hoera’ begrip tot betwiste norm. In: Nederlands Tijdschrift voor Bestuursrecht, jg. 209, nr. 8, p. 511-521. Lipsky, Michael (1980). Street-level bureaucracy: dilemmas of the individual in public services. New York: Russell Sage Foundation. Lub, Vasco (2017). Een zachte hand, maar ook subtiele drang – Wat werkt volgens de wetenschap bij participatie? In: Sociale Vraagstukken, 21 december 2017. Geraadpleegd 3 augustus 2024 via www.socialevraagstukken.nl/een-zachte-hand-maar-ook-subtiele-drang-wat-werkt-volgensde-wetenschap-bij-participatie. Movisie (2021). In De Dichter Bij Stand. Utrecht: Movisie.
Muffels, Ruud (2020). Experimenten in de Participatiewet. Ongelijke behandeling bij ongelijke kansen op de arbeidsmarkt. In: Thomas Kampen, Melissa Sebrechts, Trudie Knijn en Evelien Tonkens (red.), Streng maar onrechtvaardig. De bijstand gewogen (p. 23-41). Amsterdam: Van Gennep. Muns, Sander (2019). Gemeentebeleid: verplichtingen en handhaving. In: Patricia Van Echtelt, Klarita Sadiraj, Stella Hoff, Sander Muns, Kasia Karpinska, Djurre Das, Maroesjka Versantvoort en m.m.v. Lisa Putman (red.), Eindevaluatie van de Participatiewet (p. 222-237). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Nationale Ombudsman (2023). Inspraak mag geen vinkje zijn! Een onderzoek naar participatie en invloed van de burger in de Particpatiewet. Den Haag: Nationale Ombudsman. NLA (2022). Spiegel Bestaanszekerheid 2022. Den Haag: Nederlandse Arbeidsinspectie. NLA (2024). Re-integratiedienstverlening in het kader van de Participatiewet. Een onderzoek onder gemeentelijke klantmanagers naar de risico’s voor doeltreffendheid van de dienstverlening. Den Haag: Nederlandse Arbeidsinspectie. Notten, Natascha (2022). Kansenongelijkheid wordt van generatie op generatie overgedragen. In: Sociale Vraagstukken, 10 februari 2022. Geraadpleegd 10 oktober 2024 via www.socialevraagstukken.nl/kansenongelijkheid-wordt-van-generatie-op-generatie-overgedragen. Octas (2024). Toekomst van het arbeidsongeschiktheidsstelsel.
Meer aandacht, vertrouwen en zekerheid. Den Haag: Onafhankelijke Commissie Toekomst Arbeidsongeschiktheidsstelsel.
66
Literatuur
Onstenk, Annemiek, Marjet van Houten en Mark Franken (2022). Waardevol werken. De stand van zaken. Utrecht: Movisie. Oomkens, Rosanne en Anne Drijvers (2021). Aandacht voor vertrouwen en oog voor de menselijke maat binnen de Participatiewet. Syntheseonderzoek. Zoetermeer: Panteia. Oudenhoven-van der Zee, Karen van (2023). 50 jaar SCP. Op weg naar een veerkrachtige en empathische overheid. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Oudenhoven-van der Zee, Karen van (2024). Burgers gelijkwaardig aan de ontwerptafel van beleid. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Overheid.nl (2024a). Participatiewet in balans: Spoor 1. Geraadpleegd 29 april 2024 via wetgevingskalender. overheid.nl/regeling/WGK014515/documenten/Raad%20van%20State/Adviesaanvraag%20aanhangig%20bij%20Raad%20van%20State/1. Overheid.nl (2024b). Wetsvoorstel Handhaving Sociale Zekerheid. Geraadpleegd 10 oktober 2024 via www.internetconsultatie.nl/handhavingsocialezekerheid/b1. Plaisier, Inger, Fieke Wagemans en Mirjam de Klerk (2020). Welbevinden ten tijde van corona: oktober 2020 (signalement). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Plaisier, Inger, Peggy Schyns, Khadija Kadrouch-Outmany, Anne Louise Schotel en Mirjam de Klerk (2023). Gezien, gehoord en geholpen willen worden. Ervaringsverhalen uit het sociaal domein over gemiste ondersteuning. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Plaisier, Inger, Mark Reijnders en Anne Louise Schotel (2024). Zien, luisteren en helpen. Wat gemeenten kunnen doen voor een beter bereik in het sociaal domein. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. PVV/VVD/NSC/BBB (2024). Hoop, lef en trots. Hoofdlijnenakkoord 2024-2028. Den Haag: Rijksoverheid. Reinhoudt-den Boer, Lieke Robbert Huijsman en Jeroen van Wijngaarden (2021). Dreaming the impossible dream? An exploratory study on the expectations of Dutch clients with multiple problems concerning the co-production of public services. In: Health and Social Care in the Community, jg. 29, p. e240-e248. Reinhoudt, Lieke, Robbert Huijsman en Jeroen van Wijngaarden (2022). Willen mensen met multiproblematiek wel integrale ondersteuning? In: Sociale Vraagstukken, 14 april 2022. Geraadpleegd 1 maart 2023 via www.socialevraagstukken.nl/rubrieken/onderzoek/ willen-mensen-met-multiproblematiek-wel-integrale-ondersteuning. Ridder, Josje den, Leonard van ’t Hul en Joris Broere (2024). Burgerperspectieven 2024|1. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Rijksoverheid (2021). Gemeenten: sneller signaleren van schulden. Geraadpleegd 2 augustus 2024 via www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/schulden/gemeenten-sneller-signaleren-van-schulden. Rijksoverheid (2024). Kabinet wil in nieuwe Participatiewet uitgaan van vertrouwen.
Geraadpleegd 25 juni 2024 via www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/06/21/ kabinet-wil-in-nieuwe-participatiewet-uitgaan-van-vertrouwen. Ruig, Lennart de (2021). Persoonlijke begeleiding in de Participatiewet: drie veelbelovende gemeentelijke pilots. In: Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken, jg. 97, nr. 3, p. 296-309. Ruig, Lennart de, Jildou Talman, Mirjam Engelen, Femke Bennenbroek, Marte Wachter en Anner Bindels (2020). Persoonlijke begeleiding in de bijstand. Wat gemeenten en Rijk kunnen leren van pilots uit Tilburg, Leiden en Helmond. Leiden: De Beleidsonderzoekers. ‘S Jongers, Tim (2024). Armoede uitgelegd aan mensen met geld. Amsterdam: De Correspondent. Schmidt, Jante, Alistair Niemeijer, Carlo Leget, Evelien Tonkens en Margo Trappenburg (2018). De Waardigheidscirkel. Utrecht: Universiteit voor Humanistiek. Sebrechts, Melissa, Thomas Kampen en Evelien Tonkens (2019). Verschillen in de bijstand: Maatwerk of ongelijkheid? Utrecht: Universiteit voor Humanistiek. SZW (2022). Participatiewet in balans: uitkomsten beleidsanalyse. Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. SZW (2024). Vereenvoudigingsagenda sociale zekerheid 2024. Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. TK (2012/2013).
Vaststelling van de begrotingsstaten van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (vii) en van de begrotingsstaten van Wonen en Rijksdienst (xviii) voor het jaar 2013. Brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 19 februari 2013. Tweede Kamer, vergaderjaar 2012/2013, 33400 vii, nr. 59.
67
Literatuur
TK (2013/2014). Wijziging van de Wet werk en bijstand, de Wet sociale werkvoorziening, de Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten en enige andere wetten gericht op bevordering deelname aan de arbeidsmarkt voor mensen met arbeidsvermogen en harmonisatie van deze regelingen (invoeringswet Wet werken naar vermogen). Vierde nota van wijziging. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013/2014, 33161, nr. 107. TK (2022/2023). Stand van zaken Participatiewet in balans. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022/2023, 34352, nr. 260. TK (2023/2024). Motie van de leden Mohandis en Palmen over uitspreken dat de voorgenomen aanpassing van hardheden in de Participatiewet doorgang moet vinden. Tweede Kamer, vergaderjaar 2023/2024, 34352, nr. 316. Trappenburg, Margo (2020). Wie hulp nodig heeft, wil maatwerk. De historische zoektocht naar een rechtvaardige bijstand. In: Thomas Kampen, Melissa Sebrechts, Trudie Knijn en Evelien Tonkens (red.), Streng maar onrechtvaardig. De bijstand gewogen (p. 23-41). Amsterdam: Van Gennep. Valk, Sanne van der en Menno Fenger (2019). Intensief contact met bijstandsklanten: kleine stapjes naar de arbeidsmarkt. In: Sociale Vraagstukken, 3 september 2019. Geraadpleegd 1 maart 2023 via www.socialevraagstukken.nl/intensief-contact-met-bijstandsklanten-kleine-stapjesnaar-de-arbeidsmarkt. Veldheer, Vic, Jedid-Jah Jonker, Lonneke van Noije en Cok Vrooman (red.) (2012).
Een beroep op de burger. Minder verzorgingsstaat, meer eigen verantwoordelijkheid? Sociaal en Cultureel Rapport 2012. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Versantvoort, Maroesjka (2022). Zin verzoet de arbeid. Over arbeid en zingeving in een paradoxale samenleving (oratie). Groningen/Den Haag: Protestantse Theologische Universiteit. Vonk, Gijsbert, Anne Mieke Zwanenveld en Jan Dirk Pruim (2021). Eindverslag Commissie Menselijke Maat Enschede. Maatvoering is mensenwerk II. Enschede: Gemeente Enschede. Vrooman, Cok (2009). Rules of Relief. Institutions of Social Security, and their Impact. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Vrooman, Cok, Jeroen Boelhouwer, Jurjen Iedema en Ab van der Torre (2023). Eigentijdse ongelijkheid. De postindustriële klassenstructuur op basis van vier typen kapitaal. Verschil in Nederland 2023. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Werkgroep verbetering Participatiewet (2022). Manifest. Een oproep tot meer echte bijstand. In: Sociale Vraagstukken, 5 januari 2022. Geraadpleegd 10 oktober 2024 via www.socialevraagstukken.nl/manifest-een-oproep-tot-meer-echte-bijstand. WRR (2006). De verzorgingsstaat herwogen. Verzorgen, verzekeren, verheffen en verbinden. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. WRR (2020). Het betere werk. De nieuwe maatschappelijke opdracht. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
Zacka, Bernardo (2017). When the state meets the street. Public service and moral agency. Londen/Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press.
68
Literatuur
Dit is een uitgave van: Sociaal en Cultureel Planbureau Postbus 16164 2500 BD Den Haag www.scp.nl info@scp.nl