CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Onderzoek Vertrouwen in de bijstand

Commissie (Mens, Maatschappij en Vrije tijd) 13 mei 2025, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Rapport Vertrouwen in de bijstand36.146 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Voor de ondersteuning aan de groep die (nog) niet naar betaald werk kan, is het volgens de uitvoerders nodig om steeds op zoek te gaan naar de u ­ itzondering op de regel. Die Participatiewet, als je hem strak uitlegt, dan moet er heel veel en kan er heel weinig. Maar we hebben gemerkt dat je als je er heel strak op gaat zitten, dat het zo veel meer ellende oplevert – ook maatschappelijke ellende, persoonlijke ellende, maar ook kosten – dat het soms gewoon veel beter is om even te kijken naar wat er wel kan, in plaats van wat er niet mag, om zo maar te zeggen. – Klantmanager 2, g1 In de praktijk betekent dit dat klantmanagers de regels van de Participatiewet niet altijd op het netvlies hebben bij de keuzes die ze maken in hun dagelijks werk. Soms blijkt ook dat bepaalde regels niet als zodanig in de Participatiewet staan, maar dat het interne door de gemeente opgelegde regels zijn. Gemeenten nemen dan niet alle ruimte die beschikbaar is voor het aansluiten van de ondersteuning bij de behoeften van de bijstandsgerechtigden. Klantmanagers moeten hun handelen wel kunnen verantwoorden, maar ze lijken eerst te doen wat nodig is en proberen dat achteraf, soms met enige moeite, op de regels te laten aansluiten.

Sommige klantmanagers geven aan dat het helpt dat hun leidinggevende hen die vrijheid expliciet geeft, of dat de gemeente duidelijk kiest voor een ruime handelingsvrijheid van klantmanagers. Dat ik denk: o ja, die wet, ik moet het natuurlijk ook wel weer kunnen verantwoorden. Dat is voor mij soms een beetje een blinde vlek, want we moeten het wel gedraaid krijgen waar... Wel dat je met elkaar probeert die maas een beetje te vinden, zodat je dat maatwerk wel kan leveren. – Klantmanager 2, focusgroep

36

Beleidsruimte voor de uitvoering

En als iets niet past omdat het niet in het kader van de wet is, dan denk ik: oké, rapportage maken, ga maar even zitten, om die en die redenen mag het niet, maar om die en die reden wil ik het toch. Ik ben heel erg van het individualiseren, ik ben heel erg van: heb ik jou daarmee geholpen? Kan jij daarmee verder? – Klantmanager 3, focusgroep

5.2 Handelingsruimte binnen financiële kaders Maatwerk financieel niet altijd haalbaar Gemeenten staan voor het dilemma dat maatwerk nodig is voor de groep die (nog) niet kan werken, maar dat het qua capaciteit en financiën niet altijd haalbaar is. Maatwerk kost vaak extra tijd en energie en geld. Klantmanagers kunnen daardoor niet iedereen maatwerk geven. Volgens mij wil je de juiste dienstverlening bieden naar wat de burger nodig heeft. Maar volgens mij is het ook een utopie om te zeggen: ‘We kunnen iedereen maatwerk bieden.’ Dat kan niet, want dan zou je een-op-een een consulent willen hebben. En dan zou je ongeveer 20.000 consulenten moeten hebben. Dat gaat nooit werken. – Afdelingshoofd 5, g2 Klantmanagers moeten binnen de financiële kaders scherpe keuzes maken in wie ze ondersteuning geven en op welke wijze. Financiële sturing dwingt hen soms tot keuzes die ze vanuit medemenselijkheid niet willen maken. Zegt die collega […]: ‘Ja nou, dat is een beetje eigen schuld hè, had ze maar in de tijd dat ze verslaafd was haar gebit goed moeten doen. En moeten poetsen.’ En dan zeg ik: ‘Ja, deze inwoner komt uit de vrouwenhandel vandaan, is letterlijk achter de ramen weggekomen, en heeft door haar pooier een paar keer goede peuten op haar gebit gehad, en daarom zit er het een en ander los.

[…] Daar moeten implantaten voor komen, want dan kan het klikgebit erop en ga dan niet tegen een inwoner zeggen: “Nou voorliggend [uit het basispakket] is een kunstgebit, hup dan haal de hele bende er maar uit.”’ […] Ik zeg: ‘Hallo, deze vrouw is 32, ik ga dit antwoord niet naar de inwoner geven.’ ‘Nee, maar jij bent de klantmanager.’ Ik zeg: ‘Ja, maar het is jouw besluit, succes ermee. Ik doe het niet.’ – Klantmanager 5, g2 Maatwerk leveren aan bijstandsgerechtigden is voor de klantmanagers ook lastig, omdat het niet aansluit bij het gemeentelijke financiële systeem. Voor mensen die naar betaald werk begeleid kunnen worden is er een re-integratiebudget. Voor mensen die hier niet naar begeleid kunnen worden, is zo’n duidelijk budget er niet altijd en is de financiering vaak incidenteel. Sommige zaken kunnen vanuit het re-integratiebudget bekostigd worden, andere zaken vanuit de bijzondere bijstand. Vaak komt het erop neer dat klantmanagers creatief moeten omgaan met de bijzondere bijstand of fondsen moeten zoeken. Ook de verkokering in het sociaal domein maakt maatwerk een moeizaam proces. Een maatwerkbudget, waarbij de klantmanager het mandaat krijgt om een bepaald bedrag naar eigen inzicht uit te geven, vinden sommige klantmanagers een goed alternatief. Ik heb nu een cliënt die een heel nieuw gebit moet, een prothese. Volgende week gaat ze haar gebit laten trekken.

Ja, en dan moet je dus al die potjes af om te kijken: oké, waar kan dat uit vergoed worden, en ook geen genoegen nemen met ‘nee’. Door blijven gaan totdat je je doel hebt bereikt. Uiteindelijk heeft het een half jaar geduurd. – Klantmanager 4, focusgroep En wat ik ook fijn vind, is dat ik veel slagvaardiger kan zijn. Ik hoef bijna bij niemand toestemming te vragen, behalve als ik een bedrag van meer dan 10.000 euro wil gaan uitgeven of zo, dan moet ik wel toestemming vragen. Maar voor de rest, als ik het goed kan beargumenteren waarom ik iets doe, waarom ik bijvoorbeeld geld uitgeef voor een gebit van iemand of voor een aangepaste auto van iemand, dan kan dat. […] Die ruimte heb ik. – Klantmanager 4, focusgroep

37

Beleidsruimte voor de uitvoering

Keuze voor ondersteuning gericht op uitstroom naar betaald werk Voor de gemeente is het financieel gunstiger te investeren in iemand die met ondersteuning uitstroomt naar betaald werk, dan iemand die op een andere manier maatschappelijk gaat participeren en niet uitstroomt uit de uitkering. Er wordt daarom vaak voor gekozen vooral die groep te ondersteunen, zo blijkt uit de gesprekken. De gemeente merkt direct de baten van uitstroom uit de uitkering, terwijl de (maatschappelijke) opbrengsten van andere vormen van ondersteuning veel moeilijker meetbaar zijn. Die opbrengsten komen bovendien niet altijd direct terug bij de gemeente, maar soms bijvoorbeeld bij de rijksoverheid of zorgverzekeraars (Onstenk et al. 2022). Het is ook een budgetkwestie, dat vind ik heel vervelend om te zeggen, maar ja, dat is het vaak wel. Maar ik maak altijd het rekensommetje, dat ik denk: oké, ik kan 10.000 euro investeren. Is-ie dan na een jaar uit de uitkering, dan winnen we 14.000 euro. Dat sommetje maak je wel. – Beleidsmedewerker 2, g2 Hier krijgen wij geld voor, hier worden we voor beloond: dat we mensen uit laten stromen. Wij worden niet beloond als we mensen een stapje laten maken. Dus wij krijgen geen subsidie op het moment dat iemand misschien zichzelf wel weer aankleedt en naar buiten gaat.

Maar hoe belangrijk is die impact voor iemand die al misschien een paar jaar niet op straat durfde te komen? – Afdelingshoofd 5, g1 Overigens is de scheidslijn tussen wie wel of niet naar betaald werk begeleid kan worden niet heel scherp, en schatten klantmanagers en bijstandsgerechtigden dat soms verschillend in. De aanpak om mensen te selecteren verschilt tussen gemeenten. Zo tracht een gemeente die deelneemt aan de focusgroepen iedereen naar betaald werk te begeleiden in de eerste twee of drie jaar, behalve een kleine groep mensen die bijvoorbeeld zwaar drugsverslaafd zijn. Een van de onderzochte gemeenten maakt daarentegen al bij het eerste intakegesprek onderscheid tussen degenen die wel of niet betaald werk kunnen verrichten om – mede vanuit kostenoverwegingen – direct passende ondersteuning te bieden. Op het moment dat we veel eerder in beeld hebben waar de schoen wringt, dan kun je de juiste partijen erop aansluiten. Dan ben je er eerder bij, is het uiteindelijk effectiever en ook goedkoper. Goedkoper is een beetje een vies woord, want wij hebben het over mensen. Maar het heeft ook geen nut dat verschillende partijen maar een soort van half beeld hebben. – Afdelingshoofd 1, g1 De gerichtheid op de uitstroom naar betaald werk in de Participatiewet leidt ertoe dat gemeenten in hun organisatie relatief veel aandacht hebben voor hun re-integratietaak.

Dit merken ook beleids­medewerkers en klantmanagers die werken met de groep die (nog) niet betaald kan werken. Zo geeft een afdelingshoofd aan dat er binnen de gemeente in verhouding weinig capaciteit en middelen gaan naar de groep mensen die (nog) niet aan betaald werk kan deelnemen. De meeste capaciteit gaat naar de groep bijstandsgerechtigden met kans op uitstroom naar betaald werk, terwijl dat een relatief kleine groep is. Bij de groep die niet naar betaald werk begeleid kan worden, is het andersom: weinig capaciteit voor een hele grote groep. We hebben re-integratiemiddelen die we alleen op de re-integratiegroep zetten. Maar het hele voorpad naar re-integratie, daar zetten we die middelen niet op in. En ik weet niet of dat nou een beleidsdingetje in [naam gemeente] is of een landelijk ding, maar je zou die re-integratiemiddelen volgens mij ook op een groter deel van de doelgroep moeten zetten. – Afdelingshoofd 3, g1

38

Beleidsruimte voor de uitvoering

Het heeft altijd met geldkwesties te maken. Als er wordt ingezet op werk, dan wordt er geld gezet op werk. Dan krijg je van allerlei potjes waar een afdeling [voor mensen die (nog) niet naar werk begeleid kunnen worden] bijvoorbeeld van moet bestaan. En eigenlijk zou je willen dat je daar je geld inzet, dus meer gekeken wordt naar de Participatiewet, meer naar wegnemen van problematiek of in ieder geval verminderen, mensen in hun kracht zetten, de juiste dienstverlening, het juiste maatwerk. – Afdelingshoofd 5, g1 De twee onderzochte gemeenten geven aan dat ze de laatste jaren binnen de Participatiewet andere accenten zijn gaan leggen. Zo zeggen zij dat de aandacht voor mensen zonder toeleiding naar betaald werk toeneemt, bijvoorbeeld doordat er meer capaciteit en financiële middelen beschikbaar komen voor de ondersteuning van deze groep. Wij krijgen ook […] veel meer aandacht als afdeling [voor bijstandsgerechtigden die (nog) niet naar betaald werk begeleid kunnen worden], vergeleken met vroeger. Dat hoor ik ook heel vaak van andere collega’s, dus het gaat de goede kant op. […] Dat wij dus meer ruimte krijgen om dingen in te kopen, we krijgen meer, hoe heet dat... een stem, dus wij mogen meebeslissen, meedenken.

– Klantmanager 4, g1 Het is voor de uitvoerders dus steeds zoeken naar middelen, instrumenten en capaciteit om de groep die (nog) niet naar betaald werk begeleid kan worden goed te ondersteunen. Gemeenten zouden volgens sommigen een heldere visie moeten ontwikkelen op welke groepen ze zich wil richten en dus ook wie er niet wordt geholpen. Zoals je hebt gezien bij dak- en thuislozen is het de afgelopen tien jaar enorm gegroeid. Dat betekent dus dat je meer mensen nodig hebt of dat je zegt van: ‘Nou, nee, we helpen ze niet meer. We helpen ze alleen nog maar met het verstrekken van een uitkering, en voor de rest zoeken ze het maar uit.’ Kan ook. Dan kan je een hele hoge caseload draaien. Maar dat soort keuzes moeten natuurlijk bij gemeenten wel inzichtelijk gemaakt worden. – Afdelingshoofd 2, g1 Dat is denk ik ook een dilemma, omdat die groep zo groot is. Stel, je zou die hele groep heel grondig in b­ egeleiding nemen, wat kost dat dan en wat levert dat je uiteindelijk op? Loont het om die investering ook te doen? Dat vraag ik me weleens oprecht af. Aan de ene kant zou je heel graag iedereen goed willen ondersteunen, maar […] de middelen zijn niet eindeloos. Die discussie moet denk ik gevoerd... – Beleidsmedewerker 6, g1

5.3 Samenvatting Gemeentelijke uitvoerders zeggen dat er ruimte is om ondersteuning te bieden die past bij de situatie van de bijstandsgerechtigden. Toch worstelen zij met de kaders waarbinnen zij moeten werken. Het strikt volgen van de regels leidt volgens klantmanagers vaak niet tot passende ondersteuning, of maakt de situatie alleen maar erger. Zij zoeken daarom naar mazen in de wet om toch passende ondersteuning te kunnen bieden en proberen maatwerk te leveren. Hierbij geeft de hardheidsclausule in de Participatiewet enige ruimte voor het maken van uitzonderingen op de regels. Ook blijken de regels die de ondersteuning volgens klant­ managers in de weg staan, soms intern door de gemeente opgelegd te zijn en niet zo strikt zijn ingegeven door de Participatiewet. Gemeenten nemen dan niet alle ruimte die beschikbaar is (zie ook Vonk et al. 2021). Hoewel klantmanagers zeggen ruimte te voelen voor het leveren van maatwerk, kost het hun veel tijd en energie om passende ondersteuning te organiseren. Standaardtrajecten passen vaak niet, en de financiering van maatwerkondersteuning moet vaak worden gezocht buiten de re-integratie­budgetten, bijvoorbeeld via de bijzondere bijstand, of het aanschrijven van fondsen. Het is financieel gunstig voor de gemeente om in te zetten op mensen die snel kunnen uitstromen uit de uitkering.

Hiervan ondervinden zij de baten, terwijl de baten van andere ondersteuning moeilijk meetbaar zijn en lang niet altijd bij de (afdeling participatie van de) gemeente terechtkomt, maar bij andere partijen, zoals de rijksoverheid of zorgverzekeraars. Hierdoor bestaat het risico dat mensen met de grootste afstand tot de arbeidsmarkt, die zich vaak in een kwetsbare

39

Beleidsruimte voor de uitvoering

positie bevinden, buiten de boot vallen (NLA 2024). Bij de aandacht voor het leveren van maatwerk past bovendien een waarschuwing dat dit niet moet leiden tot ongelijkheid en willekeur (De Beer 2021; Brinkman en Vonk 2022). Verruiming van de regels en financiering en passende standaardtrajecten zouden het werk van klantmanagers vergemakkelijken. Een (gemeentelijke) visie op de afbakening van hun taak, en mandaat om te doen wat nodig is, zijn daarbij van belang.

40

Beleidsruimte voor de uitvoering

6 Samenwerking volgens uitvoerders 6.1 Samenwerking is nodig Bijstandsgerechtigden die (nog) niet naar betaald werk begeleid kunnen worden, hebben vaak te maken met uitdagingen in verschillende domeinen die niet onder één (gemeentelijke) organisatie vallen. Gemeentelijke uitvoerders geven aan dat ze om goede ondersteuning te kunnen bieden een beeld moeten hebben van de gehele situatie van een bijstandsgerechtigde om daar de ondersteuning vanuit verschillende invalshoeken op te kunnen laten aansluiten. In de praktijk betekent dit dat partijen moeten samenwerken om passende ondersteuning te kunnen bieden, maar dat blijkt niet altijd eenvoudig (Bannink en Bosselaar 2018; De Berk et al. 2021). De knip is dat [naam afdeling] zich bezighoudt met de leefgebieden financiën, werk, participatie en huisvesting, en dat [naam afdeling] zich bezighoudt met de andere leefgebieden. Zo staat het ook letterlijk in de doelstellingen en in het beleid. Alleen: die personen die je helpt hebben die knip niet. – Klantmanager 2, g1 In dit hoofdstuk komen alleen de perspectieven van de gemeentelijke beleidsmedewerkers, afdelingshoofden en klantmanagers aan de orde. In de gesprekken met bijstandsgerechtigden is niet expliciet over samenwerking in de uitvoering gesproken.

Voor hen lijkt het vooral van belang dat zij één contactpersoon hebben, die de ondersteuning vanuit de verschillende partijen coördineert. Overigens verwachten niet alle bijstandsgerechtigden van de gemeente dat deze al hun problemen kan oplossen, maar willen zij hulp bij het oplossen van een of meerdere specifieke problemen (Reinhoudt-den Boer et al. 2021). Beleidsmedewerkers en klantmanagers geven aan dat zij samenwerken met iedereen die nodig is om het probleem van de bijstandsgerechtigde in kaart te brengen en aan te pakken. Het gaat dan om partijen binnen het domein van de Participatiewet, tussen klantmanagers op het terrein van inkomen en van participatie, en tussen de verschillende gemeentelijke domeinen (Participatiewet, Wmo en Jeugdwet). Ook werken zij samen met partijen buiten de gemeentelijke organisatie, zoals woningbouwverenigingen, huisartsen, ggz-instellingen, loopbaanbegeleiders, schuldhulpverlening, jobcoaches, politie, deur­waarders, bewindvoerders en reclassering. Klantmanagers opereren daardoor in een groot netwerk van actoren en werken niet op een eilandje, of alleen in contact met de bijstandsgerechtigde. Kijk, stel dat iemand binnenkomt bij een helpdesk [financiën] en ze constateren daar van: ‘O ja, nou, u heeft schulden, maar er is eigenlijk veel aan de hand.’ Dan kunnen die bijvoorbeeld een klantmanager inschakelen om een totaalplan te maken.

Dus wij zijn echt van de gestapelde dingen, en hun [helpdesk financiën] zijn echt van het regelen van de schulden. – Afdelingshoofd 2, g1 Dat kan van alles zijn om de problemen, zeg maar, op te lossen. We werken veel samen, met zowel welzijn, vrijwilligersorganisaties, zorginstelling, overheden. Dus ja, mensen [klantmanagers] hebben wel een behoorlijk netwerk, zeg maar, waar men uit kan putten. – Klantmanager 4, g2

6.2 Samenwerking steeds beter De uitvoerders geven aan dat de gemeentelijke samenwerking tussen domeinen steeds beter wordt. Er is bij het beleid en de uitvoering steeds meer aandacht voor samenwerking. Volgens een aantal r­ espondenten wordt het beleid in het sociaal domein opgesteld met inbreng van verschillende partijen, waardoor het een

41

Samenwerking volgens uitvoerders

samenhangend karakter heeft. Er worden nieuwe werkvormen geïntroduceerd om dat te realiseren. Zo wordt het beleid soms getoetst, gecontroleerd en geëvalueerd door de uitvoering, zoals door klantmanagers op het terrein van inkomen en van participatie. Dit is voor sommigen een mooie nieuwe ontwikkeling. Ja, van het sociaal domein, er worden trekkers zal ik maar zeggen voor aangewezen. En vanuit daar gaan we kijken van: oké, hoe willen we dan dat het proces eruitziet? Wat kunnen we leren van de evaluatie [van het sociaal domein] van de afgelopen vier jaar? Want die ligt er. Daar kwam vooral uit dat we dus niet goed hebben gemonitord, en hoe gaan we dat meenemen in de komende beleidsperiode? – Beleidsmedewerker 1, g2 Ook worden er in de gemeente 1, de grote gemeente, plannen gemaakt voor gezamenlijke inkoop van externe trajecten door verschillende gemeentelijke afdelingen. In gemeente 2, de kleinstedelijke gemeente, is er regulier overleg tussen de domeinen binnen het gemeentelijke sociaal domein om casuïstiek te bespreken. We hebben nu een domeinmanager en een directie die zeggen: ‘Oké, wij willen echt drempelloos samenwerken.’ Dus volgend jaar wordt er ook een soort pilot gestart om te kijken: oké, mensen krijgen dus een vaste klant­ manager van het begin tot het eind. En zo was het vroeger vóór de Participatiewet ook. We gaan gezamenlijk inkopen, externe trajecten.

We zijn intern trajecten aan het ontwikkelen en dat gaat ook altijd in samenwerking met andere afdelingen, dus je ziet het nu ontstaan dat die samenwerking steeds intensiever wordt. – Afdelingshoofd 5, g1 We moedigen juist aan door integraal te werken, dus we hebben ook een multicasuïstiek overleg tussen Wmo, Participatiewet en Jeugd. Dus daar kunnen klantmanagers casuïstiek aandragen die op die drie wetten speelt en daar zit een gedragsdeskundige bij om dat, nou ja, om te adviseren om dat, ja daar waar nodig. Dus we hebben de structuur wel zo ingericht dat we oog hebben voor die multiprobleemgezinnen. – Beleidsmedewerker 4, g2 Samenwerking vraagt van de uitvoerders dat zij een groot netwerk hebben, zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie. Zij moeten goed zicht hebben op het netwerk waarin de gemeente opereert. Zo moeten klantmanagers weten welke gemeentelijke afdelingen of andere partijen een mogelijke rol kunnen spelen bij de ondersteuning, en daar ook goede contacten hebben. Zo’n netwerk kan in veel situaties bijdragen aan het oplossen van situaties, en het voorkomen van (verergering van) problemen. Een klantmanager geeft aan dat zijn contact met een woningbouwvereniging zo goed was dat hij een ontruiming kon voorkomen. Gelukkig heb ik mijn boekje vol met telefoonnummers van lieve collega’s.

En als ik bel, dan word ik echt wel geholpen, maar dat geldt ook voor de woningbouw. Als ik de woningbouw bel van: ‘Joh, doe maar niet die ontruiming’, dan doen ze het niet. Maar dat doen ze puur omdat ze mij kennen, en niet omdat er iets op samenwerkingsgebied [is geregeld]. – Klantmanager 2, g1 Een klantmanager noemt dat als er meerdere partijen betrokken zijn bij de ondersteuning van de bijstandsgerechtigde, er een regisseur wordt aangewezen uit het domein waar het zwaartepunt van de problematiek ligt. Deze regisseur heeft het overzicht over alle ondersteuning, en zorgt dat dit goed bij elkaar komt. Nou, bij ons is het een beetje zo dat dat afhankelijk is van waar de zwaarte ligt. Dus als dat bij Jeugd is, dan trekt vaak de klantmanager Jeugd het, bij Wmo... Maar wat in de praktijk wel zo blijkt, omdat mensen bij ons vaak lang in de uitkering zitten, zijn wij vaak het langst betrokken. En zo ook bij de casus die ik net vertelde, daar zat iemand van [naam organisatie] bij, iemand van Jeugd, de moeder van deze mevrouw en de hulpverlener van deze mevrouw, en dan ben ik wel de link die dat allemaal bij elkaar brengt. En dan zit ik de vergadering voor. Dus in veel van mijn casussen ben ik wel de regievoerder, omdat ik het overzicht heb en vaak het langst betrokken ben. – Klantmanager 4, g2

42

Samenwerking volgens uitvoerders

6.3 Samenwerking gaat niet vanzelf Schurende doelen en vertrouwen in elkaar Het samenwerken met andere partijen gaat niet vanzelfsprekend goed. Klantmanagers noemen dat alleen al binnen het domein van de Participatiewet meer samenwerking nodig is. Uitvoerders met verschillende functies binnen de Participatiewet (klantmanagers op het terrein van inkomen en van participatie, handhavers) hebben verschillende regels, en verschillende doelen, zoals het beoordelen van de rechtmatigheid van de uitkering en de toeleiding naar werk (Bannink 2018). Nou, wat je nog weleens ziet is dat wij [als klantmanager participatie] bijvoorbeeld het heel belangrijk vinden als ouders beschikbaar zijn voor kinderen, en dat dan ondertussen de klantmanager inkomen zegt: ‘U moet aan het werk.’ Dus dat zijn de momenten waarop het elkaar kan bijten, zeg maar. En dan is het heel belangrijk om contact te zoeken met elkaar, en te kijken van ja, maar wat heeft dit gezin nou echt nodig, in plaats van: wij zitten in ons eigen kadertje te denken en daar komen we niet uit. – Klantmanager 2, g2 Dit geldt nog meer voor uitvoerders van andere (sociaal domein)wetten. Zo streeft de Participatiewet naar uitstroom naar betaald werk en de Wmo 2015 meer naar het verbeteren of stabiliseren van de leefsituatie van een bijstandsgerechtigde (Van Driesten en Blink 2021; Kalshoven en Van Driesten 2018).

Dit kan leiden tot een verschillende visie op wat er goed is voor de bijstandsgerechtigde (zie bv. Binkhorst en Wilken 2021). Daardoor ontbreekt het soms aan vertrouwen dat andere collega’s – tussen afdelingen binnen de Participatiewet en domeinoverstijgend – ook handelen in het belang van de bijstands­gerechtigde. Er spelen vaak ook dingen op het gebied van Wmo, of Jeugd. Maar iedere discipline heeft zijn eigen, ja doelen, maar ook zijn eigen regeltjes waar ze zich aan houden. – Handhaver 1, g2 Om meer vertrouwen te krijgen in elkaar is het volgens gemeentelijke beleidsmedewerkers en u ­ itvoerders belangrijk om je bewust te zijn van verschillen in elkaars werk, met name in de verschillen in de doelen die worden nagestreefd. En daar vervolgens in de uitvoering ook rekening mee te houden, door elkaar bij (beslissingen over) de ondersteuning van cliënten te betrekken. Laten we nou aan de voorkant met mekaar in gesprek gaan over mogelijkheden en wat iemand nodig heeft, en wat betekent dat dan voor al die wetten? En hoe gaan we het dan doen met elkaar? – Klantmanager 5, g2 Wat ik verder net aangaf, in de gemeente zoals die van ons met inkomensconsulenten en klantmanagers apart, dat die verbinding ook heel belangrijk is en dat je standaard eventjes bij elkaar aanschuift bij een gesprek met een klant.

Of dat als je de klant uitnodigt, dat je dan meteen aan re-integratie laat weten van: ‘Ik nodig een klant uit, vind je het nog fijn om erbij te zitten?’ Dat je elkaar die keuze geeft. – Inkomensconsulent 2, g2

Schaalgrootte Een uitdaging zit ook in de schaalgrootte van de gemeente. Zo zijn de ondersteunende afdelingen in de grote onderzoeksgemeente groter en daardoor ook afzonderlijk van elkaar gehuisvest. Volgens uitvoerders bemoeilijkt dit samenwerking en integrale ondersteuning. Aan de andere kant wordt genoemd dat een grote gemeente ook voordelen biedt, zoals meer mogelijkheden voor een gevarieerder en specifieker aanbod van hulpverlening. In de kleinstedelijke gemeente zijn de verschillende afdelingen dichter bij elkaar gehuisvest. Door de kleinere omvang van de organisatie kan het makkelijker zijn om te weten wie op een bepaald dossier zit, zo geven uitvoerders aan. Dit is echter geen garantie voor meer contact en overleg.

43

Samenwerking volgens uitvoerders

We kennen elkaar niet eens. We zien elkaar nooit. Er zijn nooit gesprekken. Als je al een gesprek wil initiëren, dan gaat dat via beleid, dus het is best wel moeilijk. – Afdelingshoofd 5, g1 Hier zit de administratie van de Wmo en Jeugd. Handhaving zit hier ook nog, ja alles zit hier, op [deze] verdieping. Een regisseur valt onder een ander team, maar feitelijk werkt ze gewoon in het sociaal domein. ja, die zit wisselend op verschillende verdiepingen, en andere experts zitten allemaal op [deze] verdieping. – Beleidsmedewerker 4, g2

Administratieve systemen en AVG Een andere uitdaging zit in het werken met verschillende administratieve systemen, zowel bij de verschillende domeinen als binnen een domein. Daardoor is het zicht beperkt op wat er bij een bijstandsgerechtigde speelt. Dit zorgt ervoor dat de werelden van verschillende domeinen gescheiden blijven, wat de samenwerking bemoeilijkt. Er is niet per se inzage nodig in elkaars systeem, zeggen uitvoerders, maar wel kennis over de hulp die een cliënt ontvangt en over andere hulp die eventueel kan worden ingezet. Ja, waar wij tegenaan lopen is sowieso dat iedereen met eigen systemen werkt. Registratie, moeilijk om inzage [te krijgen]. Nou, de wet Wams7 komt eraan hè binnenkort, dat gaat misschien wel wat lucht geven. Als je het aan mij zou vragen, zou ik zeggen van: ‘Haal die systemen lekker daar allemaal weg, en positioneer dat centraal binnen [gemeente 1].’ Maar nu zijn de werelden te veel gescheiden. – Afdelingshoofd 2, g1 Hierbij speelt zoals het voorgaande citaat al aangeeft, ook de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) een rol. De gemeentelijke uitvoerders hebben hierover verschillende ideeën. Doordat er verschillende systemen zijn, is het van belang om met elkaar te blijven overleggen, ondanks angst dat het de privacy van de inwoner zou kunnen schaden. Alleen dan komt de situatie van de bijstandsgerechtigde goed in beeld.

AVG is natuurlijk een heel belangrijk dingetje. Ik moet zeggen dat dat ons werk ontzettend bemoeilijkt. We mogen bijna niks in de rapportage zetten. Dus de burger doet bij ons zijn hele verhaal, en met name natuurlijk als je het hebt over medische of psychische problematiek. ‘Iemand heeft iets aan zijn bewegingsapparaat’: dat is dan ongeveer wat je op mag schrijven. – Klantmanager 1, g1 Enkele gemeentelijke uitvoerders benoemen dat collega’s zich verschuilen achter de AVG, maar dat het juist in het belang is van de bijstandsgerechtigde om wel informatie te delen, zodat de situatie goed in kaart kan worden gebracht. Wel moet de privacy volgens hen altijd goed in het oog gehouden worden. Zolang de inwoner op de hoogte is van de informatie-uitwisseling is er volgens deze uitvoerders geen probleem. Ja, maar die AVG ligt niet zo zwaar als iedereen het maakt. Iedereen maakt het heel zwaar en verschuilt zich erachter. Maar de AVG is niet heel veel strenger eigenlijk dan de Privacywet. Alleen je moet kunnen aantonen: wat is het doel van de informatie die je uitwisselt? Waarom wissel je die informatie uit? [Het gaat om] ‘need to know’ en niet ‘nice to know’. Maar dat was altijd eigenlijk al zo. Het staat alleen nu meer vast, en mensen vinden dat dan eng. – Klantmanager 4, g2 AVG, ammehoela, dus dat heb ik intern uitgezocht en ook de punten opgeschreven.

En dat mocht prima, want als het gaat om het bedienen van de inwoner, als dat helpt, mag je alles delen. – Beleidsmedewerker 1, g2

7 Met de Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (Wams) wil de overheid knelpunten wegnemen met betrekking tot gegevensuitwisseling en privacy in het sociaal domein bij de aanpak van meervoudige problematiek. Het wetsvoorstel ligt momenteel ter goedkeuring bij de Tweede Kamer.

44

Samenwerking volgens uitvoerders

6.4 Samenvatting De ondersteuning die gemeentelijke uitvoerders organiseren ligt veelal op meerdere domeinen, zowel binnen als buiten de gemeentelijke sfeer. Hiervoor is samenwerking nodig met diverse partijen. Uit de gesprekken blijkt enerzijds dat er steeds meer aandacht is voor samenwerking tussen diverse partijen. Er wordt bijvoorbeeld ingezet op gezamenlijke inkoop van trajecten en op casuïstiekbesprekingen. Anderzijds ervaren uitvoerders knelpunten in de kaders waarin zij werken en die bemoeilijken de ­samenwerking. Zo verschillen de uitgangspunten en het mensbeeld vaak tussen verschillende wettelijke kaders, zoals de Participatiewet (gericht op verplichtingen en wederkerigheid) en de Wmo 2015 (gericht op ondersteuning), maar ook binnen de Participatiewet tussen het inkomensdeel (handhaving) en het re-integratiedeel (begeleiding). Daardoor verschillen visies over hoe bijstandsgerechtigden het best ondersteund kunnen worden, en geven uitvoerders aan dat ze er niet altijd op vertrouwen dat andere partijen het welzijn van de bijstandsgerechtigde goed voor ogen houden. Ook zijn er organisatorische uitdagingen die het lastig maken met andere onderdelen binnen de gemeente in contact te komen, zoals de fysieke afstand tussen afdelingen bij de grotere onderzochte gemeente.

Tot slot geven klantmanagers aan dat de administratieve systemen van verschillende afdelingen binnen en buiten het sociaal domein niet op elkaar zijn afgestemd. Ook kan de AVG informatie-uitwisseling in de weg zitten (NLA 2024). Wel wordt door sommigen opgemerkt dat er binnen de AVG-regels meer mogelijk is dan soms wordt verondersteld.

45

Samenwerking volgens uitvoerders

Conclusie en beleidsimplicaties deel B: Ruimte voor passende ondersteuning Klantmanagers nemen ruimte voor maatwerk In dit deel van het rapport stond de vraag centraal of dat gemeenten voldoende ruimte hebben om passende ondersteuning te bieden aan mensen voor wie betaald werk (nog) geen optie is, of dat aanpassing van de wettelijke kaders nodig is. Aan de ene kant laten de gesprekken zien dat gemeenten al veel doen om deze groep bijstandsgerechtigden de ondersteuning te bieden die nodig is, binnen de huidige kaders van de Participatiewet, al is dat niet altijd eenvoudig. In de onderzochte gemeenten lijkt er de laatste jaren meer aandacht te komen voor deze groep bijstandsgerechtigden. Zo lijkt er wat meer capaciteit naartoe te gaan, al is dat nog steeds relatief weinig volgens gemeentelijke beleidsmedewerkers. Ook blijkt dat strikte regels die volgens klantmanagers de ondersteuning in de weg staan, soms intern door de gemeente opgelegd zijn en niet vanzelfsprekend door de Participatiewet. Gemeenten nemen daarin dus niet altijd de ruimte die de regelgeving hen biedt (zie ook Vonk et al. 2021). Daarnaast biedt de wet via de hardheidsclausule enige mogelijkheid om van de regels af te wijken en maatwerk te leveren die past bij de ondersteuningsbehoefte van de doelgroep.

Uit de gesprekken komt echter naar voren dat, ondanks de ruimte die klantmanagers nemen om te doen wat nodig is, zij continu worstelen met de wettelijke kaders waarin zij moeten werken. Strikt de regels volgen zou de situatie van bijstandsgerechtigden soms alleen maar erger maken (zie ook deel C). Zij proberen daarom steeds uitzonderingen te maken op de regels, en ad-hocondersteuning te regelen. Dit kost echter tijd en energie, bijvoorbeeld om financiering te zoeken voor ondersteuning die afwijkt van de standaard. Het lijkt dat zij eerder ondanks de Participatiewet, dan dankzij de Participatiewet passende ondersteuning bieden aan deze groep voor wie betaald werk (nog) geen optie is. De kaders zouden daarom beter moeten aansluiten bij wat er in de uitvoeringspraktijk nodig is voor deze groep bijstandsgerechtigden.

Maatwerk kan leiden tot (onevenredige) ongelijkheid Maatwerk kan een oplossing zijn om passende ondersteuning te bieden. Maar maatwerk heeft ook nadelen. Niet alleen is het voor de klantmanagers veel werk om te organiseren, ook bestaat het risico op onevenredige ongelijkheid en willekeur als klantmanagers gelijke gevallen ongelijk behandelen (De Beer 2021). Uit de kwantitatieve voorloper van dit onderzoek, Een brede blik op bijstand (Van Echtelt et al. 2023), blijkt dat gemeenten verschillen in de sociaaldomeinondersteuning die zij bieden aan mensen in de bijstand. Daarbij valt op dat mensen die relatief weinig problemen hebben en makkelijker naar werk begeleid kunnen worden, in alle typen gemeenten vaak ondersteuning krijgen. De variatie zit vooral in de groepen bijstandsgerechtigden die al langer in de bijstand zitten. Ook uit dit kwalitatieve onderzoek blijkt dat er veel variatie is in geboden ondersteuning, ook tussen klantmanagers onderling. Sommige klant­ managers gaan verder dan anderen bij het zoeken naar uitzonderingen op de regel om mensen toch de ondersteuning te bieden die zij nodig vinden. Door de kaders beter te laten aansluiten bij de uitvoeringspraktijk kunnen zulke (onevenredige) verschillen worden voorkomen.

Bijvoorbeeld door meer of beter passend instrumentarium te ontwikkelen voor deze groep bijstandsgerechtigden (zoals life-first-­trajecten, financiering van opleiding, kinderopvang, dagbesteding of vrijwilligerstrajecten), of klantmanagers meer (financieel) mandaat te geven voor maatwerk.

(Financiële) kaders passen niet bij uit uitvoeringspraktijk Klantmanagers geven aan dat de financiële kaders bepalend zijn voor waar zij capaciteit op kunnen inzetten. Omdat het doel van de wet gericht is op uitstroom naar betaald werk, gaan de middelen en capaciteit ook vooral naar de groep die betaald aan het werk kan. Het is voor de uitvoerders steeds zoeken naar middelen, instrumenten en capaciteit om de groep die (nog) niet betaald kan werken goed te ondersteunen. Klantmanagers geven ook aan dat zij beoordeeld worden op de uitstroom van mensen naar betaald werk, en niet op een stap(je) maken richting maatschappelijke participatie. Het levert gemeenten immers

46

Conclusie en beleidsimplicaties deel B

financiële ruimte op wanneer zij iemand vanuit de uitkering naar betaald werk kunnen begeleiden. Het wijzigen van het doel van de wet naar maatschappelijke participatie, zoals het wetsvoorstel Participatiewet in balans beoogt, heeft consequenties voor de uitkomsten waar uitvoerders op gestuurd en beoordeeld (moeten) worden. Ook het financiële sturingssysteem zal daarop aangepast moeten worden. Hoewel stappen richting maatschappelijke participatie moeilijker meetbaar zijn dan de uitstroom uit de uitkering door betaald werk, zou ook die taak van de gemeente (financieel) gewaardeerd moeten worden.

Brede ondersteuning vereist meer samenwerking De Participatiewet is meer dan een regeling voor werk en inkomen en bevindt zich niet op een eiland. Een klantmanager in het onderzoek merkt op dat de organisatie van de dienstverlening vaak een knip maakt tussen verschillende levensdomeinen, maar dat de mensen om wie het gaat die knip in hun eigen leven niet hebben. Bij het ondersteunen van bijstandsgerechtigden op verschillende leefdomeinen hebben de klantmanagers te maken met een veelheid van partijen. De samenwerking tussen de b ­ etrokken instanties gaat niet vanzelf en vergt inspanningen van klantmanagers om deze tot stand te brengen (zie ook NLA 2024). Dit is enerzijds een organisatorische kwestie: het gaat bijvoorbeeld om gegevensuit­­­wis­seling en fysieke afstand tussen afdelingen. Anderzijds leiden verschillen in mensbeelden, doelen, u ­ itgangspunten en financiering tussen wettelijke kaders tot verschillen en visie over wat de inhoud van de ondersteuning moet zijn (Bannink 2018). Om de samenwerking zo goed mogelijk te kunnen inrichten, is het belangrijk dat zowel beleid als uitvoering zich bewust zijn van deze verschillen.

Het betekent echter ook dat verbetering van integrale ondersteuning en samenwerking niet alleen aanpassing vergt vanuit de uitvoering, maar dat ook de uitgangspunten van de Participatiewet beter moeten worden afgestemd met andere delen van het systeem van ondersteuning door de overheid.

47

Conclusie en beleidsimplicaties deel B

Deel C De vertrouwensrelatie tussen overheid en burger In dit deel van het rapport staat de vraag centraal wat nodig is om de vertrouwensrelatie tussen ­overheid en burger in ondersteuning binnen de Participatiewet te verbeteren. De laatste tijd is er in het beleids­debat meer aandacht voor de menselijke maat in het overheidshandelen (Kampen 2021; Oomkens en Drijvers 2021; Vonk et al. 2021). Onder andere naar aanleiding van de toeslagenaffaire werd de roep luider dat uitvoerders niet strikt de letter van de wet moeten volgen, maar oog moeten hebben voor de context en de mens achter het dossier (Van Echtelt en Van den Berg 2022). Het recht op vergissen zonder direct in de problemen te komen, zoals vermeld in het hoofdlijnenakkoord, is hier een uitvloeisel van (PVV et al. 2024). Dit raakt aan het vertrouwen in de overheid. De Participatiewet neemt in deze discussie een bijzondere positie in. Anders dan bijvoorbeeld bij de Wmo hebben gemeenten volgens de Participatiewet niet alleen de taak om mensen ondersteuning te bieden, maar kunnen zij ook hun uitkering korten als zij niet aan de verplichtingen voldoen (Bouma 2023; Kromhout et al. 2020; Kruiter en Kellerman 2019).

Een fundamentele vraag is hoe de ondersteuningstaak en de handhavingstaak van gemeenten zich in de praktijk tot elkaar verhouden, en of die wisselwerking wel bijdraagt aan een betere situatie voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Mensen in de bijstand houden de gemeente soms liever op afstand, bijvoorbeeld omdat ze het gevoel hebben als potentiële fraudeur of werkweigeraar te worden behandeld (Oomkens en Drijvers 2021; Reinhoudt et al. 2022). Zij hebben vaak geen vertrouwen in de overheid. Een wantrouwende overheid die veel nadruk legt op controleren en sanctioneren, geeft mensen in de bijstand niet het gevoel dat de overheid het beste met hen voorheeft en rekening houdt met hun situatie, terwijl dat juist voorwaarden zijn voor v­ ertrouwen (Kremer 2022). Klantmanagers zijn om die reden vaak terughoudend met het opleggen van sancties (Van Echtelt en Guiaux 2012; Inspectie SZW 2017). De herzieningen in het sociaal domein zijn ingegeven vanuit de gedachte dat gemeenten meer zicht zouden hebben op de situatie van burgers en hun ondersteuningsbehoeften dan de centrale overheid (Bredewold et al. 2018; Kromhout et al. 2020). Het lukt echter niet om de behoeften van alle bijstands­ gerechtigden goed in beeld te krijgen, mede door de vaak grote caseload (NLA 2024).

Een gebrek aan vertrouwen kan er daarnaast voor zorgen dat mensen niet openstaan voor ondersteuning vanuit de gemeente, wat de aanpak van de problematiek in de weg kan staan (De Ruig et al. 2020). Onderzoek laat zien dat het voor bijstandsgerechtigden belangrijk is om persoonlijk contact te hebben met klant­ managers en dat klantmanagers rekening houden met hun persoonlijke omstandigheden (Movisie 2021; Oomkens en Drijvers 2021). Voor mensen die al langere tijd in de bijstand zitten blijkt echter dat er lang niet altijd contact en zicht op hun situatie is (De Beleidsonderzoekers 2018; Cuelenaere et al. 2019). Dit deel van het rapport gaat in op de relatie tussen de klantmanagers en de mensen in de bijstand die (nog) betaald niet aan het werk kunnen. Het verbeteren van de vertrouwensrelatie is geen doel op zich, maar een middel om passende ondersteuning te kunnen bieden. Hoofdstuk 7 stelt de ervaringen van uitvoerders en bijstandsgerechtigden centraal met het spanningsveld tussen de handhavingstaak en de ondersteuningstaak van gemeenten. Hoofdstuk 8 richt zich op de vertrouwensrelatie tussen gemeenten en bijstandsgerechtigden en de knelpunten die zij hierbij ervaren. Hoofdstuk 9 gaat in op de vraag of klantmanagers zicht hebben op de problemen van mensen op meerdere levensgebieden, waarbij het onderlinge vertrouwen ook een rol speelt.

48

Deel C De vertrouwensrelatie tussen overheid en burger

7 Verplichtingen in de bijstand 7.1 Klantmanagers zijn terughoudend met sancties De dienstverlening in de Participatiewet is niet vrijblijvend: aan het ontvangen van een uitkering zitten ook verplichtingen. Gemeenten bieden niet alleen hulp, maar kunnen mensen ook straffen door de uitkering te korten wanneer mensen zich niet aan afspraken houden. De verplichtingen vanuit de Participatiewet betreffen vaak re-integratieverplichtingen (gericht op de toeleiding naar betaald werk) of de inlichtingenplicht, waarbij mensen bijvoorbeeld extra inkomsten of een verandering in hun huishoudsamenstelling moeten doorgeven (gericht op het verstrekken van de uitkering). Voor mensen die (nog) niet betaald kunnen werken, is vaak andere dienstverlening nodig dan alleen gericht op re-integratie naar betaald werk, zo bleek uit eerdere hoofdstukken, bijvoorbeeld ondersteuning bij de toeleiding naar maatschappelijke participatie. Uit de gesprekken komt naar voren dat de klantmanagers soms ook zulke interventies verplichten. Voorbeelden zijn dat mensen verplicht vrijwilligerswerk moeten doen, of zich verplicht moeten laten behandelen in de medische of geestelijke gezondheidszorg (bv. een verslaafd persoon die niet kan of wil afkicken). Een klantmanager geeft aan dat dergelijke verplichte hulp vanuit de Participatiewet makkelijker kan worden opgelegd dan vanuit andere wetgeving.

Omdat wij als Participatiewet-klantmanagers veel in de uitvoering zitten met cliënten, hebben we veel vaker gesprekken dan [vanuit] de Wmo. Wij kunnen gesprekken hebben waarbij we schuldhulpverlening verplicht op gaan leggen; wij kunnen gesprekken hebben waarbij we de begeleiding verplicht opleggen. Nu wil je dat niet, maar het betekent wel dat je als klantmanager dus dan daardoor vaker in de lead bent. – Klantmanager 5, g2 Klantmanagers vinden dat zij soms beter weten wat goed is voor de mensen dan de mensen zelf. Zij proberen mensen dan te sturen in de door hen gewenste richting. Soms willen zij een bijstands­ gerechtigde tegen zichzelf in bescherming nemen. Zo geeft een klantmanager aan dat sommige ­bijstandsgerechtigden hun eigen behoeften niet goed in beeld hebben. Zij weten dan niet wat ze nodig hebben voor een verbetering in hun situatie. Een voorbeeld vormen eenzame mensen die zelf geen stappen (willen) zetten om die eenzaamheid te doorbreken. Andere klantmanagers geven aan dat sommige mensen weinig zelfinzicht hebben in wat hun capaciteiten zijn, of zichzelf erg overschatten. Zij voelen zich in die gevallen genoodzaakt de verwachtingen wat te temperen, of duidelijk aan te geven welke stappen er allemaal genomen moeten worden om tot een bepaald resultaat te komen.

Het zit in tijd en ook inzichten van mensen zelf: vinden zij het zelf ook noodzakelijk? Je hebt ook mensen waarvan je weet dat de situatie niet helemaal oké is, maar die er zelf helemaal tevreden mee zijn. Dan denk ik: waar leg je dan je eigen lat neer? In hoeverre moet je iets pushen? […] Ik vind: niet gauw iets pushen. Ik vind wel, als het gaat om een verbetering van een situatie, daar probeer ik wel naar toe te sturen. – Klantmanager 1, focusgroep Ik wilde mijn vrachtwagenrijbewijs halen om een beetje in Nederland [te gaan rijden]. [...] Zij [klantmanager] vond het maar niks, zij zei: ‘Ja, maar dat is een geweldig plan, maar misschien moet u maar eens rustig doen…’ [...] En toen dacht ik: misschien moet ik ook maar eens inderdaad gaan kijken om het wat rustiger aan te doen, andere dingen doen. – Bijstandsgerechtigde 8, g1 Klantmanagers verschillen in de mate waarin ze dienstverlening verplicht opleggen. Sommige klant­ managers zijn van mening dat de gemeente bijstandsgerechtigden moet kunnen verplichten om hulp te aanvaarden, ook als ze het zelf niet willen. Uit de gesprekken blijkt echter dat veel klantmanagers vaak moeite hebben met het dwangmatige karakter van de Participatiewet en terughoudend zijn in het opleggen van sancties (zie ook Van Echtelt en Guiaux 2012). Een streng regime en strenge sancties

49

Verplichtingen in de bijstand

kunnen volgens hen schadelijk zijn voor mensen die al in een kwetsbare situatie verkeren door complexe problematiek. Het (tijdelijk of gedeeltelijk) stopzetten van de uitkering als mensen niet meewerken kan een situatie verergeren, en zorgt er vaak voor dat mensen in de schulden raken (zie ook De Bruijn et al. 2024). Een sanctie opleggen zorgt dan voor een verdere neerwaartse spiraal. Het leek echt op razzia’s, daar leek het echt op. […] Dus iedereen met een uitkering kreeg een brief: je moet volgende week woensdag om 10 uur […] komen, met daaronder: kom je niet, dan wordt je uitkering beëindigd. […] Ik vond dat heel erg. Er is daarna heel veel ellende van gekomen, omdat heel veel uitkeringen toen zijn beëindigd. […] Want als jij een maand geen uitkering hebt, moet je kijken wat voor een ellende je hebt, want je haalt het namelijk nooit meer in, echt niet. […] Als je er niet snel iets mee doet, heb je gewoon binnen een jaar dramatische schulden. – Klantmanager 2, g1 In de praktijk vinden klantmanagers dat een goed contact tussen klantmanager en bijstandsgerechtigde beter werkt dan de inzet van sancties en verplichtingen als pressiemiddel. Klantmanagers proberen op meer subtiele wijze de bijstandsgerechtigden ertoe te bewegen om uiteindelijk te doen wat de klant­ manager denkt dat goed voor hen is.

Ze vinden dat de vertrouwensrelatie tussen klantmanager en bijstandsgerechtigde ook niet moet lijden onder het opleggen van verplichtingen. Als jij laat [door]schemeren dat jij die persoon ergens naartoe wil zetten, dan ga je weerstand creëren. Die persoon zit al zo diep in de ellende, dat hij [zoiets] heeft van: ‘Ik wil helemaal niet ergens naartoe.’ Dan voelt hij die druk, snap je? En dan wil hij niks. Terwijl: als je het een beetje erom[heen] draait, om het zo te zeggen, voorzichtig benadert, dan hoor je al vaak van: ‘O ja, maar ik ga met de buurvrouw koffiedrinken, misschien is dat wel wat.’ En dan heb je hem eigenlijk al een soort van geactiveerd, zonder dat hij het doorhad. – Klantmanager 4, g1 Ik denk dat als je iets verplicht gaat stellen, zoals die bewindvoerder, dan denk ik: in hoeverre houdt dat stand als iemand niet wil? Dus het is wel de kunst, vind ik, voor ons om iemand te motiveren, zodat hij uit zichzelf gaat zeggen: ’Misschien is bewindvoering inderdaad wel beter’, dan is het niet moeten. […] Maar ik denk: het is ook aan mij om te zorgen dat ik misschien betere gesprekken doe, of dat ik het anders invul of wat dan ook. Ik hoef niet vaak echt iets verplicht op te leggen, bewindvoering of wat dan ook. – Klantmanager 1, focusgroep

7.2 Stok achter de deur of betutteling? De gedachte achter de Participatiewet dat mensen door drang en dwang bewogen moeten worden om aan hun verplichtingen te voldoen, stemt niet overeen met hoe de geïnterviewde bijstandsgerechtigden dit zien. Zij waarderen soms een stok achter de deur in de afspraken die ze met hun klantmanager maken, maar ergeren zich aan de verplichtingen en de dreiging met een sanctie. Ze hebben die naar eigen zeggen ook niet nodig om in beweging te komen. Waar ik heel beroerd van word, is die ‘als-dan-politiek’: ‘Als jij niet zus, dan wij niet zo.’ Dat persen, dwingen, sturen. Terwijl ik denk: ik ga zelf wel. Ik heb geen zweep nodig; ik loop wel. – Bijstandsgerechtigde 1, focusgroep Bijstandsgerechtigden en klantmanagers verschillen soms van mening over wat er goed is voor de bijstandsgerechtigde. Soms ervaren bijstandsgerechtigden dat de overheid zich te veel mengt in hun privéleven. De ondersteuning aan de groep die (nog) niet betaald kunnen werken gaat immers niet alleen om de toeleiding naar werk, maar bestrijkt vaak meerdere levensdomeinen. Het idee geholpen te worden door de gemeente slaat dan om naar een gevoel van ongewenste bemoeienis of betutteling. Ze voelen weerstand als klantmanagers beter denken te weten wat het best voor hen is. Hierbij speelt de onder­linge machtsverhouding een rol: de gemeente kan immers sancties opleggen.

Als de bijstandsgerechtigde het niet eens is met wat ze van de klantmanager moeten doen, kan het als heftig ervaren worden dat de

50

Verplichtingen in de bijstand

gemeente beslist over diens leven. Een voorbeeld van een vergaande interventie is een bijstands­ gerechtigde die moet verhuizen naar een andere woonplaats omdat daar een huis beschikbaar is. Ze wil dat echter niet, omdat ze daar niemand kent en omdat de school van haar kind dan verder weg is. Nu was het echt zo: ‘Ik heb een huis hier, en ja, je moet.’ En toen zei [naam klantmanager] ook: ‘Je moet nu, want anders gaan er juridische stappen aankomen.’ En dat was echt, echt, dat heb ik als heel, heel heftig ervaren met mijn dochter. Ja, ik was net natuurlijk, je bent nog aan het scheiden en alles, en dat wou ik ook niet, en dan moest ik weer iets verwerken wat ik helemaal niet wou. – Bijstandsgerechtigde 3, g2 Bijstandsgerechtigden vinden verplichtingen dus niet nodig of ongewenst, maar hebben gezien de ­scheve machtsverhoudingen weinig mogelijkheden zich daartegen te verzetten (Eleveld 2020). Daarnaast werken verplichtingen volgens hen, net als volgens klantmanagers, soms ook contra­ productief. Bijstandsgerechtigden geven aan dat een streng regime van sancties ertoe kan leiden dat zij bang worden voor de gemeente. Ze durven niet meer in beweging te komen of eigen initiatief te nemen, omdat ze bang zijn iets verkeerd te doen in de ogen van de gemeente. Verplichtingen ­verslech­teren de relatie, en de machtsverhouding zit het onderlinge vertrouwen in de weg.

In [naam gemeente] laten ze me vooral heel erg aan mijn lot over, en dat is prima voor mij. Maar ik hoor verhalen van vrienden van mij die continu op hun huid gezeten worden, en dat werkt alleen maar ontzettend aproductief. Dan durf je ook niks meer te doen wat niet mag, dus dan ga je maar niks doen. Dus die mensen zitten de hele dag met blauwe lippen op de bank, zorgvuldig en openbaar niks te doen, terwijl ze prima bereid zouden zijn om allerlei vrijwilligerswerk te doen. – Bijstandsgerechtigde 1, focusgroep Tot slot benoemen bijstandsgerechtigden dat zij dwang ervaren vanuit de gemeente, zonder dat de gemeente naar hun verhaal luistert. Het is voor mensen soms niet duidelijk waar zo’n verplichting toe dient en hoe het helpt. Zij krijgen dan het gevoel dat de gemeente tegenover hen staat, in plaats van meedenkt over waar ze mee geholpen zouden zijn. Ik ben verplicht om [naar een bijeenkomst van de gemeente] te gaan, anders kan het mijn uitkering veranderen of status. Dat is dan ook een soort dwang. […] Ik voel me meer gedwongen soms dan dat ik het gevoel heb: mensen kijken echt naar wat ik nodig heb om te komen op de plek waar ze mij willen.

– Bijstandsgerechtigde 4, g1 Want hun zeggen alleen maar van: ‘Je moet dit en je moet dat, je moet je grenzen aangeven.’ Maar ondertussen zeggen ze wel: ‘Je moet ook je tuin opruimen.’ Dus ze geven niet advies of wat, het is echt dat bemoederen. En dat, ja, daar zijn ze niet voor, dus ik voel me dan aangevallen van ja, dat. Van onder dwang. In plaats van dat ze zeggen van: ‘Ja, ik zie dat je een rommelige tuin hebt, hoe komt dat?’ En dat ik dan m’n verhaal kan doen. – Bijstandsgerechtigde 2, g2

7.3 Samenvatting De Participatiewet neemt een bijzondere positie in binnen het sociaal domein, omdat het niet alleen gaat om het ondersteunen van mensen die het zelf niet redden, maar ook om verplichtingen en sancties (korting op de uitkering). Het gaat dan vaak om re-integratieverplichtingen of de inlichtingenplicht, waarbij mensen een verandering in hun situatie moeten doorgeven in verband met de rechtmatigheid van de uitkering. Maar de gemeente legt soms ook interventies verplicht op die niet altijd direct gericht zijn op de toeleiding naar betaald werk. De praktijk van mensen die levensbrede ondersteuning nodig hebben, schuurt met de gedachte in de Participatiewet dat mensen door drang en dwang bewogen moeten worden om aan hun verplichtingen te voldoen. Deze verplichtingen passen niet altijd bij de situatie waarin mensen zich bevinden, wanneer zij (nog) niet in staat zijn betaald werk te verrichten. Uitvoerders hebben vaak moeite met het dwangmatige karakter van de Participatiewet, al hangt dat ook samen met v­ erschillende functies

51

Verplichtingen in de bijstand

van klantmanagers. Zo staan klantmanagers die zich met inkomensverstrekking en handhaving bezighouden meer achter strikt handhaven van de regels dan klantmanagers die zich richten op participatie. In sommige gevallen is dwang volgens klantmanagers zinvol, om de situatie van mensen te verbeteren. In (veel) andere gevallen vinden klantmanagers dat dit juist averechts werkt voor mensen die al in een kwetsbare positie verkeren. Zij zijn dan terughoudend in de toepassing van sancties. Bijvoorbeeld als mensen door een financiële sanctie verder in de problemen komen. In de praktijk lijkt een goed contact tussen klantmanager en bijstandsgerechtigde beter te werken dan de inzet van sancties en verplichtingen. Hoewel bijstands­ gerechtigden soms ‘een stok achter de deur’ waarderen, ervaren zij het in andere gevallen als ‘betuttelend’ of ‘heftig’ als de gemeente beslist over hun leven. Dit alles verslechtert de relatie tussen hen: de scheve machtsverhouding zit dan het onderlinge vertrouwen in de weg.

52

Verplichtingen in de bijstand

8 (Her)winnen van wederzijds vertrouwen 8.1 Wederzijds wantrouwen in de bijstand In het maatschappelijk debat is er de laatste jaren veel aandacht voor het wantrouwen van burgers in de overheid (zie ook het hoofdlijnenakkoord, PVV et al. 2024). De Participatiewet neemt hierin een bijzondere positie in, omdat gemeentelijke uitvoerders zowel een handhavingstaak als een ondersteuningstaak hebben, en daarmee worstelen. Wederzijds vertrouwen tussen gemeenten en bijstandsgerechtigden is belangrijk om passende ondersteuning te kunnen bieden aan mensen die dat nodig hebben. In de relatie tussen bijstandsgerechtigden en de gemeente heerst echter veel wantrouwen (Oomkens en Drijvers 2021). Dat zien we ook in dit onderzoek. Bijstandsgerechtigden voelen zich vaak met wantrouwen door de gemeente benaderd. Al bij het aanvragen van de uitkering moeten zij heel wat formulieren aanleveren. Ook na de toekenning hebben zij continu het gevoel iets te moeten, door de dreiging dat de uitkering wordt stopgezet of gekort. De gemeente benadert hen vooral vanuit sancties en verplichtingen, vinden bijstandsgerechtigden. Zij krijgen het gevoel als een fraudeur te worden gezien totdat het tegendeel is bewezen. Er wordt zoveel uitgegaan van wantrouwen; je moet altijd bewijzen, bewijzen, bewijzen… Je bent eigenlijk schuldig totdat je hebt bewezen dat je het goed hebt gedaan.

En dat wantrouwen, daar word ik zo moe van. En als je een keer zegt: ‘Het staat me gewoon tegen dat ik jou drie maanden inzicht in mijn complete uitgaven­patroon moet geven’, dan zijn er gewoon mensen die keihard tegen je zeggen: ‘Maar hoor eens, je hebt een uitkering, wat verwacht je nou?’ Een beetje privacy? Een beetje respect? Dat mensen ervan uitgaan dat ik niet de boel oplicht? – Bijstandsgerechtigde 7, g2 Wij moeten ervan uitgaan dat de mens te vertrouwen is, tenzij er aanwijzingen zijn, duidelijke aantoonbare aanwijzingen, dat iemand sjoemelt of rotzooit, maar niet andersom. Maar je wordt gezien als misschien wel een halve crimineel. [Volgens] mij zijn mensen in de regering crimineel, maar niet andersom. Die plukken. De Belastingdienst plukt, maar wij niet. Wij willen helemaal niet werkloos zijn. Wij willen gewoon werken. – Bijstandsgerechtigde 1, g1 Andersom blijkt ook uit de gesprekken dat bijstandsgerechtigden de overheid wantrouwen. Zij hebben niet altijd het gevoel dat de gemeente het beste met hen voor heeft en rekening houdt met hun b ­ elangen. De verplichtingen die aan bijstandsgerechtigden zijn opgelegd schrikken hen af. Zij hebben niet het gevoel dat de gemeente hen ondersteunt, maar meer dat je als bijstandsgerechtigde kort wordt gehouden en allerlei verplichtingen hebt, zonder dat je weet waarom en die hen ook niet helpen uit de bijstand te komen.

Ze ervaren ook dat er weinig begrip is voor hun situatie wanneer ze een fout maken. Klantmanagers merken dit wantrouwen ook, en begrijpen dat. Door allerlei verplichtingen en regels ontstaat een soort ‘wij-zij-denken’ tussen burger en overheid, waarbij het beide partijen belemmert dat men elkaar wederzijds niet vertrouwt. Hier speelt ook het idee vanuit klantmanagers dat bijstands­ gerechtigden geen reden hebben de overheid te vertrouwen wanneer de overheid hen niet met ­vertrouwen benadert (zie bv. Kremer et al. 2023). Ik heb bijzondere bijstand gekregen, dat je apart krijgt om meubels te kopen. Die originele rekening heb ik aan een ambtenaar gegeven, terwijl ik een kopie had moeten maken en aan hem moeten geven […] Het was een truc van hem, hij wilde niet toegeven dat ik die aan hem had gegeven. Dus hij zei tegen mij […]: ‘Zou je al die bonnen voor mij mee willen nemen?’ […] Ik bleef zeggen: ‘Ik heb het je gegeven.’ En hij blijft gewoon zeggen: ‘Nee, ik heb die bon niet gekregen’. […] Omdat ik de bon niet meer had, heeft hij mijn uitkering gestopt. O wee als je een fout maakt. Dan verlies je alle rechten. – Bijstandsgerechtigde 2, g1

53

(Her)winnen van wederzijds vertrouwen

Ik hoef het vertrouwen van de ander niet, maar dat ga ik ook nooit, dat gaat nooit lukken, mensen zijn zo beschadigd. [...] Vraag maar eens een uitkering aan; moet je eens zien wat je allemaal aan moet leveren. In het slechtste geval komt handhaving nog op huisbezoek om te checken, of dat klopt wat je hebt ingevuld. Weet je, dat is toch, dan denk ik, dat is toch verschrikkelijk. […] En ik zie de mentaliteit hier wel keren. Weet je waar ik vooral heel veel last van heb, denk ik, nee dat weet ik wel zeker, is dat de overheid denkt dat de burger niet te vertrouwen is. – Klantmanager 5, g2 Sommige bijstandsgerechtigden verwachten niet zoveel (meer) van de gemeente; ze denken dat de overheid niets voor ze kan of wil doen. Er komt bijvoorbeeld in de gesprekken naar voren dat bijstandsgerechtigden situaties hebben meegemaakt waarbij hun vertrouwen is geschaad. Het gaat dan om situaties met partijen zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie. Ook zaken zoals niet teruggebeld worden kan de vertrouwensband met de overheid schaden (zie ook Plaisier et al. 2023). Daarnaast zijn sommigen hulpverleningsmoe, bijvoorbeeld door slechte ervaringen met hulpverlening of de overheid in het verleden. Door deze negatieve ervaringen hebben ze geen vertrouwen meer in instanties, en dus ook niet in een klantmanager die ze als representant daarvan zien. Dus ik voel gewoon...

Daarom, ik ben een afgehaakte burger. Totaal afgehaakt. Ik heb geen vertrouwen meer in de politiek. Heb geen vertrouwen in de overheid. Ik heb nergens mijn vertrouwen in. Ze zijn bezig om de mensen kapot te maken. – Bijstandsgerechtigde 1, g1 Nee, ik heb er [gemeente] geen reet aan. Maar ik ben blij met mijn uitkering daar. Je moet gewoon niks vragen en gewoon naar de kringloop of zo, want je krijgt geen [spullen waar je iets aan hebt]. Ik tenminste niet hoor. […] Maar niemand reageert en... Voor de vierde maand kom je bij iemand en die zegt: ‘Moeten we even kijken.’ Dan kijken ze en dan: ‘U wordt teruggebeld binnen 24 uur’, of zo. Nou, dat word je niet. [...] Maar het maakt mij niet uit. Kan mij het schelen. […] En anders, je moet roeien met de riemen die je hebt. Ik heb alleen twee tandenstokers en dat is [erg weinig] om vooruit te komen. – Bijstandsgerechtigde 6, g1 Het eerste gesprek begint bijna altijd stroef. Er zit opeens een ambtenaar op je bank. Er is heel veel wantrouwen en ook negatieve ervaringen. Heel veel mensen hebben echt heel veel negatieve ervaringen met dé gemeente en ik ben van dé gemeente. Want de gemeente is de deurwaarder van gemeentebelastingen, is ook van de gemeente. De brief van: ‘Je hebt de stukken niet aangeleverd, we stoppen je uitkering...’ Die komt ook van de gemeenten en ik kom ook van de gemeente. – Klantmanager 2, g1

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=54045f97-fddc-46c8-8605-7500d695fd66