CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Onderzoek Vertrouwen in de bijstand

Beeldvorming 8 mei 2025, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Rapport Vertrouwen in de bijstand36.146 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

19

Draaglast verminderen en draagkracht vergroten

Ik heb eigenlijk hun ook gebruikt, zowel [naam klantmanager] als haar collega, eigenlijk als therapeut. Want ik had geen opvang, niks, niemand. En ja, als ik dan helemaal... als het weer te hoog werd in mijn hoofd, dat ik gewoon helemaal het pad kwijt was, nou, dan begon ik weer te mailen en dan mailde ze altijd terug. – Bijstandsgerechtigde 6, g2

2.3 Draagkracht vergroten Naast het verlagen van de draaglast wordt de ondersteuning ook ingezet om de draagkracht van mensen te vergroten, zodat mensen zelf beter met hun uitdagingen kunnen omgaan, en hun veerkracht toeneemt. In de gesprekken met beleidsmedewerkers, klantmanagers en bijstandsgerechtigden komen drie aspecten naar voren die de draagkracht van bijstandsgerechtigden vergroten: sociale verbinding vergroten, competenties versterken en autonomie geven.

Sociale verbinding vergroten Bij sociale verbinding gaat het erom mensen uit hun isolement te halen en een netwerk te creëren. Het lukt mensen niet altijd dat zelf te doen, bijvoorbeeld vanwege gezondheidsproblemen of armoede. Soms gaat het om lotgenotencontact: het bij elkaar brengen van mensen in een soortgelijke situatie die elkaar kunnen steunen en elkaars buddy zijn. Een sociaal netwerk kan ook praktische ondersteuning bieden, bijvoorbeeld op elkaars kinderen passen. Gemeenten organiseren ook activiteiten die gericht zijn op (maatschappelijke) participatie, bijvoorbeeld om eenzaamheid te voorkomen, ook als dat niet (direct) leidt tot betaald werk. Voorbeelden zijn ondersteuning van alleenstaande ouders (vaak moeders), een ontmoetingslunch, een toneelclub, een fietsplan, bemiddelen bij vrijwilligerswerk, een boswandeling, EHBO-cursus, of gratis sporten. Dat jij sterker wordt. Want als jij hebt een netwerk om je heen en je zegt: ‘Ik kan niet naar mijn werk.’ ‘Waarom?’ ‘Mijn oppas die komt niet.’ Dan kan je zeggen: ‘Oké, ik ga Jantje of Keesje of Pietje bellen, die kan even een uurtje oppassen, of twee uurtjes.’ Dan kun jij breder gaan leven. Want zo blijf jij klein. […] Nu blijf je gewoon in je eigen wereldje. Weet je hoe klein die is? Die is van school en naar huis. En als je kinderen groter zijn is je wereld helemaal klein, want dan blijf je thuis.

Dan ga je naar Albert Heijn om een boodschap te halen en voor de rest blijf je thuis. Waarom? Je hebt geen geld om wat uit te geven. En je wordt stapelgek. […] De gemeente moet de mensen die het moeilijk hebben... Die moeten niet afstand van mekaar nemen en in hun huisje blijven zitten. Je moet ze bij mekaar zetten, want een heleboel mensen hebben heel veel goede ideeën. – Bijstandsgerechtigde 3, focusgroep

Competenties versterken Dit duidt op het erkennen van iemands mogelijkheden of capaciteiten en deze verder ontwikkelen. Het gaat daarbij ook om het geven van hoop, eigenwaarde en perspectief op een betere toekomst. Dit geldt ook voor mensen die waarschijnlijk niet meer aan betaald werk komen. Het doel kan daarbij uiteenlopen van zaken als zelf weer boodschappen doen tot aan (vrijwilligers)werk. Ook zorgen dat iemand een dagritme en structuur krijgt, kan hieronder vallen. Het volgen van een opleiding zou hier eveneens onder kunnen vallen, maar we horen van respondenten dat dat vaak niet mogelijk is. Want zolang je maar een ontwikkelstap zet, dat is het allerbelangrijkste. Want voor iemand die bijvoorbeeld jarenlang thuis opgesloten zit, en op een gegeven moment gaat hij uit zichzelf wekelijks boodschappen doen in een superdrukke winkelstraat: dat is voor ons echt een wereld van verschil. – Klantmanager 4, g1 Ook al kom ik nooit uit de bijstand. Maar ik wil op de een of andere manier wel weer dingen leren, desnoods om bij vrijwilligerswerk in te zetten. Maar ik wil af en toe weer stappen maken, want ook in de bijstand wil je je nog verder ontwikkelen en leren. Misschien op een langzamer tempo dan mensen die 40, 32 uur werken, maar ook wij... Ik denk dat bijna iedereen wil af en toe eens stapjes zetten. – Bijstandsgerechtigde 3, g1

20

Draaglast verminderen en draagkracht vergroten

Autonomie geven Autonomie wil volgens de beleidsambtenaren en klantmanagers zeggen dat mensen de regie over hun eigen leven weer terugkrijgen. Het doel van de ondersteuning is dan om mensen te helpen plannen te maken om hun leven op de rails te krijgen en om die plannen uit te voeren. Nou, dan ga je in ieder geval [eerst] zorgen dat je [als klantmanager] ze [bijstandsgrechtigden] als een speer de hulpverlening in krijgt, iemand [klantmanager] die dus echt handen aan het probleem kan zetten en er echt mee bezig gaat. En dan daarna gaat kijken van: hé, kunnen we de regie terugleggen, hoe kunnen we ervoor zorgen dat jij [bijstandsgerechtigde] zelf ook weer in de lead bent, je eigen plan kan maken? Want het is gewoon zo, en dat is wetenschappelijk ook bewezen: als je een stressbrein hebt, kun je niet overstijgend denken. – Klantmanager 5, g2

2.4 Samenvatting Uit dit hoofdstuk blijkt dat gemeenten in de praktijk bredere ondersteuning bieden dan alleen toeleiding naar betaald werk. Bijstandsgerechtigden hebben vaak te maken met problematiek op diverse levens­ domeinen. Deze problematiek moet worden verminderd, voordat er aan doelen als (arbeids)participatie kan worden gedacht. Het gaat dan vooral om verbetering van de kwaliteit van leven. Voor sommigen is dat het einddoel van de ondersteuning; voor anderen het een voorwaarde voor toeleiding naar maatschap­ pelijke participatie of betaald werk. Niet iedereen kan zo’n stap zetten. In de praktijk betekent dit vaak dat klantmanagers moeten helpen de draaglast van de bijstandsgerechtigde te verkleinen of de draagkracht te vergroten. Het gaat bijvoorbeeld om het stabiliseren van crisissituaties, een sociaal netwerk creëren, of coördineren van zorg. De bijstand is daarmee niet alleen het laatste financiële vangnet, maar lijkt ook het laatste vangnet voor andere ondersteuning te zijn, waar problemen op diverse levensterreinen bij elkaar komen. Problemen elders in de keten van hulpverlening (wachtlijsten in zorg, bureaucratie, krappe basisverzekering) verzwaren de taak van gemeentelijke klantmanagers.

De resultaten impliceren dat het primaire doel van de Participatiewet, de toeleiding naar betaald werk, niet aansluit bij wat klantmanagers in de praktijk doen voor de groep bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kan werken.

21

Draaglast verminderen en draagkracht vergroten

3 Maatschappelijke participatie 3.1 Variatie in meedoen Het wetsvoorstel Participatiewet in balans verbreedt de doelstelling van de gemeentelijke ondersteuning van betaald werk naar ‘maatschappelijke participatie, niet gericht op arbeidsinschakeling’ (Overheid.nl 2024a). De geïnterviewde beleidsmedewerkers, klantmanagers en mensen met een bijstandsuitkering bevestigen het beeld dat ondersteuning niet alleen zou moeten worden ingezet voor de toeleiding naar betaald werk. De ondersteuning gaat volgens hen in de praktijk voor een groot deel van de bijstandsgroep ook over andere vormen van participatie. Sommige gemeentelijke uitvoerders en bijstandsgerechtigden vinden participeren vooral van belang om sociale uitsluiting tegen te gaan en bijstandsgerechtigden een gevoel van eigenwaarde en een zinvolle dagbesteding te geven (zie ook Overheid.nl 2024a). Sociale uitsluiting voorkomen is dan een belangrijk doel van de ondersteuning. Het gaat er in dat geval om dat mensen uit de eenzaamheid geraken. Dat kan zijn een keer in de week te gaan sporten, de deur uitkomen of een maatje vinden om eens koffie te drinken. Dan heb je het ook over participatie, over meedoen. En dan niet specifiek gericht op ’je moet werken en je moet uit die uitkering’, maar meer om die eenzaamheid ook tegen te gaan. Zinvol.

Een beetje voldoening: ‘Nou, ik ben de deur uit geweest, ik heb wat contacten gelegd.’ – Beleidsmedewerker 1, g2 Zowel uitvoerders als bijstandsgerechtigden relateren meedoen aan het hebben van een doel in het leven en een invulling van de dag. Ze benadrukken allebei het belang van een routine in de dag. Een doel hebben om op te staan en vroeg naar bed te gaan. Want weet je wat er kan gebeuren: dat je andersom gaat leven. En op het moment dat je in die cirkel zit van andersom, […] voordat je het weet, is het opeens ’s nachts drie uur en denk je: oh. […] Dan is het de volgende dag, maar je bent dan gebroken. Dus je energielevel gaat steeds meer naar beneden. – Bijstandsgerechtigde 3, focusgroep Daarbij valt op dat er zowel bij uitvoerders als bijstandsgerechtigden veel variatie zit in wat meedoen betekent. Wat voor de ene persoon vanzelfsprekend is, zoals uit bed komen, kan voor de ander een vorm van meedoen zijn. Soms is zelfstandig boodschappen doen of het huis uit komen het eerste doel. Het doel van de ondersteuning moet volgens de respondenten haalbaar en passend zijn voor bijstands­gerechtigden. Maatschappelijke participatie betekent in de praktijk dus meedoen op heel verschillende niveaus. Ik denk dat er gewoon heel veel mensen zijn voor wie vrijwilligerswerk misschien wel het max haalbare is.

Of gewoon al is het maar dat ze af en toe naar buiten gaan en dan een kopje koffie gaan drinken, of een keer iets doen in het buurthuis. – Klantmanager 1, g1 Kom je wel naar buiten nu? Doe je wel zelf je boodschappen? Durf je nu je buurman te helpen, bijvoorbeeld in de tuin? Want we zitten echt op dit niveau. Dus soms stapjes maken, gewoon naar buiten, letterlijk stapjes maken. – Afdelingshoofd 5, g1

22

Maatschappelijke participatie

3.2 Bijdragen aan de maatschappij Sommige uitvoerders en bijstandsgerechtigden benadrukken dat het gaat om bijdragen aan de ­maatschappij, productief zijn. Meedoen is dan vooral dienstbaar zijn en anderen helpen. Veel ­bijstandsgerechtigden noemen de behoefte om – ook als betaald werk geen optie is – ergens aan te kunnen bijdragen, een zinvolle dagbesteding te hebben, zoals vrijwilligerswerk. Uitvoerders en ­bijstandsgerechtigden benadrukken dat ondersteuning bij dergelijke activiteiten niet alleen het individu, maar ook de samenleving als geheel ten goede komt. Dat je ertoe doet. Dat je een functie hebt. Dat er mensen zijn die op jou rekenen en dat je daar op de een of andere manier iets voor terugkrijgt: waardering of geld. – Bijstandsgerechtigde 1, focusgroep Ik ben ervan overtuigd dat als een gezin minder problemen heeft, dus als wij ze goed kunnen helpen door ze naar de juiste afdelingen door te zetten, dus dat de financiën in orde komen, dat andere punten op hun leefgebieden aangepakt kunnen worden door de juiste steun van de juiste afdelingen, dat het thuis beter gaat en ook met hun kinderen. En als het daar beter gaat, gaat het in de straat beter, en volgens mij spreidt dat zich uit. – Afdelingshoofd 5, g1 En dan kijk je ook echt wel naar het belang van de maatschappij, zeg maar. Want uiteindelijk is het toch belastinggeld.

Uiteindelijk kijk je toch ook naar het belang van die stad, en niet alleen het belang van die klant. –Klantmanager 2, focusgroep Zowel bij de bijstandsgerechtigden als bij de uitvoerders is er soms een spanningsveld tussen partici­ patie als plicht en participatie als recht. Enerzijds horen we in de gesprekken dat bijstandsgerechtigden verplicht worden om te participeren. Dat kan vanuit de gedachte zijn dat dit goed is voor mensen, maar het kan ook bedoeld zijn als tegenprestatie voor het ontvangen van een uitkering, die vanuit de Participatiewet kan worden opgelegd. Dit maakt soms dat bijstandsgerechtigden een antipathie hebben tegen de term ‘meedoen in de maatschappij’. Deze term wordt als dwingend ervaren, waarbij er geen plaats is voor de wensen van de bijstandsgerechtigde. Anderzijds komt ook uit de gesprekken naar voren dat bijstandsgerechtigden soms geen vrijwilligerswerk mogen doen van de gemeente, vanuit de gedachte dat als mensen vrijwilligerswerk kunnen doen, zij ook betaald werk zouden kunnen verrichten. Vrijwilligerswerk of andere vormen van onbetaalde arbeid, zoals mantelzorg, wordt dan niet gestimuleerd of zelfs niet toegestaan. Dat vind ik een lastige, want ik heb een beetje antipathie tegen ‘meedoen in de maatschappij’. Dat is meer vanuit de gemeente, want die deden dat in het begin dus heel erg: je moet meedoen in de maatschappij.

En dan werd ik ergens neer geflikkerd, van: zoek het uit. Dus ik heb zoiets van: ik wil mijn eigen ding doen. Dus liever gewoon iets wat ik leuk vind, wat ik graag wil doen, en dat ik mijn eigen centjes kan verdienen. Dat zou de beste optie zijn. […] Ik zou heel graag met de dierenambulance mee willen lopen, dat lijkt me geweldig om te doen. Maar ja, dan wordt er gewoon gezegd: ‘Als je dat kan doen, dan kan je ook betaald werk doen.’ Wat is dat nou? – Bijstandsgerechtigde 2, focusgroep

23

Maatschappelijke participatie

Ook de gemeenten worstelen soms met het verplichten tot participatie. Enerzijds doen ze hun best om aan hun opdracht te voldoen en iedereen die dat kan te laten participeren, vanuit de gedachte van wederkerigheid. Anderzijds worstelen uitvoerders met die verplichtingen, omdat het volgens hen niet altijd werkbaar is. Iedereen, die heeft eigenlijk de plicht om aan de Participatiewet te voldoen. Dat betekent dat ze actief bezig ­moeten zijn. We hebben het hier eigenlijk over de wederkerigheid van de uitkering […], dus het liefst ­vrijwilligerswerk of mantelzorg. – Afdelingshoofd 5, g1 Het is op zich wel vrij cruciaal, die intrinsieke motivatie. Als dat er niet is of als je iets oplegt als gemeente, volgens mij werkt dat dus inderdaad niet. […] Nee, dat doen we inderdaad ook niet. Dat is natuurlijk wel hoe de Participatiewet is ingericht: vanuit sancties en verplichtingen. En dat is ook precies waar gemeenten zoveel moeite mee hebben in de uitvoering. Want volgens mij werkt dat uiteindelijk niet, als je iets oplegt of iets... Als iemand niet gemotiveerd is, in mijn beleving werkt dat dan niet. – Beleidsmedewerker 6, g1 En wat niet helpt, is een tegenprestatie. Op het moment dat dat geïntroduceerd werd, werd daar vanuit [naam gemeente] tegen geageerd. Dat hebben we echt niet nodig. Dat gaat mensen niet motiveren om in beweging te komen.

Sterker nog: volgens mij zien we, niet alleen bij een tegenprestatie, maar de afstand tussen inwoner en overheid wordt door dit soort maatregelen forser. – Beleidsmedewerker 4, focusgroep

3.3 Maatschappelijke participatie als einddoel of tussenstap Klantmanagers geven vaak aan dat ze willen dat bijstandsgerechtigden ontwikkelstappen maken. Het is echter onduidelijk waar die stappen precies naartoe moeten leiden. De ene klantmanager ziet dergelijke ontwikkelstappen als tussenstap naar uitstroom uit de uitkering naar betaald werk, de ander naar vormen van participatie in brede zin. Vaak zijn de tussenstappen echter het eindstation. Voor mij is het dat de randvoorwaarden voor de burger zo goed geregeld zijn, voor zover wij dat kunnen natuurlijk, zodat de burger een stap kan zetten, een ontwikkelstap. En of dat nu richting vrijwilligerswerk is of richting een betaalde baan, dat is voor ons niet belangrijk. – Klantmanager 4, g1 Klantmanagers worstelen soms met het doel om mensen toe te leiden naar betaald werk. Door betaald werk als einddoel te stellen, lijken andere activiteiten inferieur, zoals de zorg voor kinderen, mantelzorg en vrijwilligerswerk. Net als bijstandsgerechtigden zien klantmanagers soms dat in beleid en de samen­ leving het idee leeft dat iemand die geen betaald werk doet, niets doet of nutteloos is, terwijl zij zelf zien hoe mensen van betekenis zijn voor hun omgeving. Kijk, bijvoorbeeld zo’n buurtvader. Hij is 55, zijn kinderen zijn allemaal uit huis, zit in de bijstand, kan niet gaan werken want hij heeft bijvoorbeeld last van [zijn gezondheid].

Maar hij is wel de hele dag aan het rondlopen in de wijk, alle jongetjes aanspreken, zorgen dat hij een bekend gezicht is, heeft aanzien in de wijk ook. Dus indirect heeft hij heel veel invloed op de maatschappij en in de wijk. Maar je kunt niet meten, maar dan ga je zeggen: ‘Zo iemand moet gewoon aan het werk.’ Maar hij doet al heel veel, zijn inbreng is veel waardevoller voor de maatschappij dan wat je dan op zo’n blaadje kan zien van: nou, die heeft een betaalde baan van acht uur per week of zo. – Klantmanager 4, g1

24

Maatschappelijke participatie

Wel klinkt de waarschuwing vanuit alle respondentgroepen dat als maatschappelijke participatie het doel is in plaats van betaald werk, de kans bestaat dat je mensen afschrijft of aan de kant zet. Het risico is dat mensen zich jarenlang onbetaald (moeten) inzetten voor de samenleving, zonder perspectief op een verbetering van hun (financiële) situatie. Een bijstandsgerechtigde illustreert in het volgende citaat dat vrijwilligerswerk belangrijk is, maar dat het ook een uitzichtloze fuik kan zijn, waarin mensen onbetaald werk doen, maar geen perspectief hebben uit de uitkering te komen en in hun eigen onderhoud te voorzien. Je ontvangt geld van de gemeenschap. Dus de gemeenschap vindt het ook wel prettig als je iets terugdoet voor de gemeenschap. Wij praten te veel in de moderne tijd over rechten, rechten, rechten. Je hebt ook een plicht, en ik vind het goed om dat te hebben. Alleen, het moet wel een bepaald doel voor ogen hebben. Er moet een eind­ perspectief zijn en een punt op de horizon waar je naartoe werkt. En als dat er niet is, dan wordt het een soort van... Dan wordt het een slavernij, in feite. – Bijstandsgerechtigde 1, g1

3.4 Samenvatting De voorgenomen herziening van de Participatiewet verbreedt het doel van de ondersteuning van toeleiding naar betaald werk naar maatschappelijke participatie (Rijksoverheid 2024). Uitvoerders en bijstandsgerechtigden onderschrijven het belang hiervan. Mensen in de bijstand willen, net als anderen, graag meedoen in de maatschappij. Zij willen een zinvolle dagbesteding, zich nuttig voelen en gewaardeerd worden. De gesprekken laten zien dat er veel variatie is in wat participatie betekent voor mensen in de bijstand en hun klantmanagers. Wat voor de een vanzelfsprekend is, zoals uit je bed komen, is voor anderen een vorm van meedoen. Soms gaat het om maatschappelijke participatie, zoals vrijwilligerswerk en mantelzorg, maar voor anderen is een keer koffie drinken in het buurthuis de hoogst haalbare vorm van meedoen. Het is daarbij voor bijstandsgerechtigden soms onduidelijk wat de gemeente wil als het gaat om participatie. Zo blijkt uit de gesprekken dat sommige bijstandsgerechtigden niet mogen participeren in bijvoorbeeld vrijwilligerswerk, omdat zij beschikbaar moeten zijn voor betaald werk. Anderen worden juist verplicht om vanuit het principe van wederkerigheid (tegenprestatie) te participeren in – in hun ogen soms zinloze – activiteiten. Mensen willen graag participeren en zich nuttig maken, maar dan moet het wel passend zijn.

Er moet dus een balans worden gezocht tussen individuele voorkeuren en maatschappelijke opbrengsten van participatie. Daarnaast moet ervoor gewaakt worden dat mensen te gemakkelijk een stempel krijgen dat maatschappelijke participatie voor hen het einddoel is en ze niet meer kunnen werken, als ze met de juiste ondersteuning wel de stap naar de arbeidsmarkt kunnen maken.

25

Maatschappelijke participatie

4 Het ideaal van betaald werk 4.1 Als betaald werken niet lukt Het overheidsbeleid is erop gericht dat zoveel mogelijk mensen participeren op de arbeidsmarkt. Gemeenten en bijstandsgerechtigden geven aan dat voor sommige bijstandsgerechtigden betaald werk, ook op de lange termijn, niet mogelijk is. Wat betekent het als bijstandsgerechtigden zelf of hun klantmanager het ideaal van betaald werk loslaten? Zijn zij het met elkaar eens over de (on)mogelijk­ heden om betaald werk te verrichten? Uit de gesprekken komt naar voren dat veel bijstandsgerechtigden wel betaald werken zouden willen verrichten, maar daar geen mogelijkheden voor zien, vaak vanwege gezondheidsproblemen. Dat levert frustratie en moedeloosheid op. Ik weet wanneer ik wel iets kan, wanneer ik niet iets kan. Kan ik aan de ratrace weer gaan deelnemen? Ik zou willen dat ik fysiek gezond genoeg was om te zeggen van: ‘ja, kan ik’. Maar ik voel dat mijn lijf dat niet meer kan. Dat vind ik niet altijd leuk. Het is ook een stukje rouwproces van dat je niet meer op die manier kan deelnemen aan de maatschappij, zoals je dat eigenlijk deed voordat je in de bijstand... voordat ik in de WW terechtkwam. – Bijstandsgerechtigde 3, g1 Het frustreert me wel dat ik me nu niet nuttig kan maken. Maar ik heb daar heel lang moeite mee gehad, omdat ik juist ben opgegroeid met: werken voor je geld, sparen, niet je hand ophouden.

Heel veel mensen behandelen het als een tijdelijk iets. […] Nee, je komt er gewoon niet uit. – Bijstandsgerechtigde 7, g2 Uit de gesprekken komt naar voren hoe bijstandsgerechtigden die niet kunnen meedoen in de vorm van betaald werk bejegend worden door de gemeente en de mensen in hun omgeving. De sterke focus op betaald werk in het bijstandsbeleid en de samenleving maakt het extra pijnlijk als het niet lukt om aan die maatschappelijke norm te voldoen. Dit komt voor sommigen boven op het stigma van het hebben van een (arbeids)beperking (zie bv. Fitzpatrick 2023; Kampen 2021). Nog erger vinden de bijstands­ gerechtigde respondenten hoe zij beoordeeld kunnen worden, zowel door de samenleving als vanuit de overheid. Zo wordt verondersteld dat zij een gebrekkig arbeidsethos hebben, misbruik maken van de uitkering en nutteloos zijn. Bijstandsgerechtigden vinden het idee onterecht dat ze niets doen of misbruik maken van de uitkering. Daarom vertellen sommigen niet dat zij een bijstandsuitkering hebben. Ja, laten we zeggen dat ik het idee heb, en dan heb ik het over maatschappijbreed, niet specifiek bij de mensen in de gemeente zelf, maar dat het klaplopers zijn. Het overgrote deel is onverschillig, want zij zullen nooit in de bijstand komen. Totdat ze er zelf in kukelen. Want iedereen kan altijd alles.

Totdat je een chronische ziekte krijgt, totdat je tegenslag krijgt die je niet ziet aankomen. Ik zou het fijn vinden, in de grote context, dat er niet zo wordt gezegd van: ‘Alle mensen in de bijstand die frauderen en die gaan zwartwerken.’ Zijn er een paar die dat doen? Geheid. Maar de meesten willen graag. – Bijstandsgerechtigde 1, g1 Ja, ik praat er wel over dat ik vrijwilligerswerk doe, maar niet dat ik in de bijstand zit. Nee. Want dat is het wel: je krijgt meteen een bepaald stempel. De meeste mensen kennen me wel: dat ik welwillend ben, enzovoort. Maar dan nog heb je van: je praat er niet zomaar over tegen vreemde mensen, van: ‘Ik zit in de bijstand’ of zo. – Bijstandsgerechtigde 4, focusgroep

26

Het ideaal van betaald werk

Bijstandsgerechtigden hebben niet alleen last van het negatieve beeld van het ontvangen van een uitkering, maar ook van het feit dat zij niet altijd kunnen rondkomen van de bijstandsuitkering. Dit kan andere problemen veroorzaken, zoals stress, wat weer kan leiden tot beperkingen in het nemen van bijvoorbeeld langetermijnbeslissingen (zie bv. Commissie sociaal minimum 2023). Ook kan het hebben van weinig geld leiden tot een sociaal isolement. Zo kan een neerwaartse spiraal ontstaan waar maar moeilijk uit te ontsnappen is. Als je met vrienden wilt afspreken, die heeft een baan, die heeft een baan, die heeft een baan. En dan moet je ergens tussen de momenten door dat zij vrij zijn moet je afspraken maken. Dus doordeweeks is het soms een soort van vaag niemandsland van niks. Je hebt niks om naartoe te gaan. En zijn de meeste dingen te duur. – Bijstandsgerechtigde 3, g1

4.2 Inschatting wie er kan werken Het is moeilijk vast te stellen of iemand geen betaald werk kan verrichten, zelfs wanneer de ­bijstands­gerechtigde ondersteuning zou krijgen. Het is niet alleen afhankelijk van de capaciteiten van de ­bijstandsgerechtigde, maar ook van de mogelijkheden die er op de arbeidsmarkt zijn (Arts 2020a) en de ondersteuning die de gemeente financieel en praktisch biedt. Klantmanagers verschillen hierin bovendien in hun opvattingen. Sommige uitvoerders noemen dat je moet accepteren dat er bijstands­ gerechtigden zijn die nooit meer betaald kunnen werken. Hoewel het hun taak is om mensen naar betaald werk toe te leiden, zien zij dat dit in sommige gevallen een onmogelijk opgave is, bijvoorbeeld omdat zij dat fysiek en/of mentaal niet meer aankunnen na zo veel jaren uit het arbeidsproces te zijn geweest. In andere gevallen zijn er problemen op meerdere levensgebieden. Klantmanagers noemen dat het soms zelfs het beste is om iemand helemaal niet meer aan te sporen om betaald werk te verrichten. Maar er zijn ook uitvoerders die vinden dat iedereen wel iets kan. We hebben mensen, die zijn zwaar verslaafd, die wonen in voorzieningen speciaal voor junks. Nou, die zie ik nou niet direct aan het werk gaan. Je hebt ook mensen die, als ze aan het werk zouden gaan, dat het alleen maar nog meer ellende met zich mee zou brengen.

En de mensen die wel iets kunnen, die moet je absoluut ondersteunen en stimuleren, die moeten eruit gehaald worden. Maar je hebt ook gewoon mensen die je beter niet kan belasten met werken. – Afdelingshoofd 2, g1 Je hebt ook weleens het idee dat mensen soms een stempel opgedrukt krijgen door de problematiek die er op dat moment speelt. En dat ze dan in een bestand terechtkomen, waarbij er eigenlijk niet zo heel veel meer gedaan wordt om mensen te stimuleren om aan het werk te komen. Is dat altijd even eerlijk? Kan iemand echt niks meer? Of kan eigenlijk iedereen wel iets? – Handhaver 1, g2 Terwijl sommige bijstandsgerechtigden proberen te accepteren dat betaald werk er niet in zit, zien anderen op termijn nog wel mogelijkheden, al lukt het niet (meer) om een substantieel aantal uren betaald te werken. Zij willen hun eigen geld verdienen en noemen ook hoe de negatieve behandeling vanuit de gemeente en de financiële teruggang hen motiveert om zo snel mogelijk weg te komen uit de bijstand. Een respondent noemt dat ze accepteert dat ze niet meer volledig aan het werk zal kunnen gaan, maar dát ze betaald werk zal verrichten, staat voor haar vast: Ze behandelen je ook als een iets. Ook als je belt om dingen te vragen, behandelen ze je echt alsof je zielig je handje komt ophouden.

En wat mij écht, écht stoort, is dat ik van duizenden te besteden per maand naar dit ben gegaan, weet je, dus het stoort me nog steeds. […] Ik wil m’n eigen geld maken, dus ik ben ook keihard aan het werken nu om te herstellen om die opleiding te gaan doen. […] Ik ga niet veel kunnen werken meer, zoveel uren, dus ik moet kijken hoe het past. – Bijstandsgerechtigde 8, g2

27

Het ideaal van betaald werk

Soms lijkt er ook verschil te zijn tussen wat de klantmanager denkt dat mogelijk is en wat de ­bijstands­gerechtigde denkt of wil. Het kan zijn dat de klantmanager meer mogelijkheden ziet dan de bijstandsgerechtigde zelf, maar in de gesprekken met de bijstandsgerechtigden in dit onderzoek valt vooral het omgekeerde op. Dit doet zich bijvoorbeeld voor als betaald werk wel mogelijk zou kunnen zijn, maar een flinke investering vergt, zoals het financieren van een opleiding of langdurige begeleiding. Een bijstandsgerechtigde geeft aan dat het soms frustrerend is dat die ruimte niet geboden wordt. Belangrijk voor bijstandsgerechtigden is ook dat zij niet onderschat willen worden, dat zij perspectief hebben en dat de gemeente in hen gelooft. Weet je, geef iemand nu een kans. Dat is wel iets wat ik toen heel erg miste. […] ‘Ja, nee, maar het [kost gewoon te veel geld] om dan iemand te begeleiden naar een baan.’ Laten we zeggen, hij had zijn hakken in het zand gezet. Hij vond dat ik dat niet kon en dus kon het niet. […] Mijn eerste emotie was verdriet, maar ik ben er ook heel boos over geworden, van: ’Jij ontneemt mij nu een kans om weer terug te keren in het arbeidsproces.’ Dat dat misschien niet fulltime is, dan is het niet fulltime, maar gun iemand een lichtpuntje. Gun iemand perspectief. – Bijstandsgerechtigde 3, g1

4.3 Toekomstperspectief bieden op participatie Hoewel dit onderzoek zich vooral richt op de groep die (nog) niet betaald kan werken, komt er in de gesprekken ook een aantal aspecten naar voren die mensen meer perspectief zou kunnen bieden op (arbeidsmarkt)participatie. Ten eerste is dit de arbeidsduur. Sommige bijstandsgerechtigden willen wel betaald werken, maar kunnen niet (meer) voltijd werken, bijvoorbeeld door gezondheidsproblemen of door de zorg voor kinderen die vanwege ziekte of gedragsproblemen extra aandacht nodig hebben. Zij zouden graag in deeltijd werken, maar dat is niet altijd mogelijk. Kleine deeltijdbanen liggen op de arbeidsmarkt niet voor het oprapen. En als zo’n deeltijdbaan beschikbaar is, verdienen ze daarmee niet altijd voldoende om uit te stromen uit de uitkering. Dan hadden ze eindelijk via dat doelgroepenregister een baan gevonden voor me, waar ik met twee keer twee uur kon beginnen, dus helemaal perfect. Ik had het prima naar mijn zin, en vervolgens was het: ‘We willen eigenlijk alleen nog maar fulltime mensen.’ En dat was het. Anderhalf jaar voor niks opgebouwd, en dan word je aan de kant geflikkerd. – Bijstandsgerechtigde 2, focusgroep Klantmanagers erkennen het belang van deeltijdwerk en zetten daar ook op in. Soms geven zij echter aan dit als een tussenstap te zien, met als uiteindelijk doel uitstroom uit de uitkering.

Zij vinden het belangrijk om door middel van deeltijdwerk mensen weer te laten wennen aan het arbeidsproces en dit langzaam op te bouwen. Deeltijdwerk is dan duurzamer dan gelijk voltijds gaan werken. Bijstandsgerechtigden geven echter aan dat een (kleine) deeltijdbaan waarschijnlijk het hoogst haalbare voor hen is. Dat is iets wat je zou willen: niet meteen op fulltime, nee. Soms, als jij al zolang in de bijstand zit, dan is parttime geweldig. Eigenlijk streef ik daar meestal naar, omdat ik denk: ik heb liever dat je 16 uur werkt en dat volhoudt of nog een jaar doet, dan dat je nu 32 uur gaat werken en het is een te grote stap. – Klantmanager 2, focusgroep Ik weet van mezelf: ik zal nooit fulltime kunnen werken, dus ik kom nooit meer uit die uitkering. Dat ideaalbeeld heb ik al opgegeven, dat gaat ‘m gewoon niet worden. Dus voor mij zou het zijn dat ik parttime werk. – Bijstandsgerechtigde 2, focusgroep Ten tweede is passend werk belangrijk voor de werkperspectieven van bijstandsgerechtigden. Het gaat daarbij om aansluiting bij hun capaciteiten en interesses, maar ook om goede werkomstandigheden (zie ook WRR 2020). Die omstandigheden moeten zodanig zijn dat het betaalde werk iets toevoegt, in plaats van afbreekt. Slecht werk maakt de problemen van mensen in de bijstand eerder groter dan dat het een oplossing biedt voor hun situatie.

Sommige bijstandsgerechtigden vertellen dat ze alleen maar

28

Het ideaal van betaald werk

zieker worden door het werk dat zij aangeboden krijgen. Zo geeft iemand aan niet de hele dag in een loods te willen werken waar geen daglicht is. Ook willen bijstandsgerechtigden graag iets doen wat past bij hun behoeften, wat zinvol is en henzelf of anderen iets brengt. Iemand die altijd alleen is, zou bijvoorbeeld graag sociale contacten opdoen in het werk. Klantmanagers doen hun best passend werk te vinden, maar zijn er soms vooral op gericht om te zorgen dat mensen uitstromen naar werk, ongeacht wat het is. Werk dat passend is voor bijstandsgerechtigden is niet altijd beschikbaar, zoals eenvoudig werk onder goede werkomstandigheden in een kleine deeltijdbaan. Dit botst soms met de wens van bijstandsgerechtigden dat er rekening gehouden wordt met hun interesses. Als het werk niet passend is, lijkt het vaak ook niet duurzaam te zijn. Respondent: D  ie peuterspeelzaal vond ik heel erg leuk. Ik wil gewoon heel graag met kinderen werken. Het maakt me niet eens zoveel uit of het nou een basisschool is, peuterspeelzaal, zoiets. Interviewer: En [naam klantmanager] kan je daar niet bij helpen? Respondent: Nee, want ze zegt al: ‘Wij zijn gemeente, wij helpen je niet aan een droombaan.’ – Bijstandsgerechtigde 2, g2 Ik ben natuurlijk, eigenlijk heel veel alleen. Dus dan wil ik wel, als ik ga werken, dat ik in een omgeving kom...

Ik heb ook weleens een baan aangeboden gekregen: kleding uitzoeken, ging ik doen, kleding sorteren. Vond ik ook heel erg leuk. Bij een kringloopwinkel. Toen kwam ik daar. Ik kreeg een traphok, een kamertje toegewezen, daar stonden allemaal zakken met kleding en een bureau. Alleen in mijn koffiepauze zag ik iemand. En voor de rest zat ik weer alleen. Nou, dat gaan we niet doen. – Bijstandsgerechtigde 6, g2 Ten derde is financieel vooruitkomen in plaats van achteruitgaan een belangrijke voorwaarde voor ­bijstandsgerechtigden om een baan te accepteren. Zowel uitvoerders als bijstandsgerechtigden geven aan dat het niet altijd financieel loont om betaald werk te verrichten en dat dit veel financiële onzekerheid geeft. Allereerst gaat het om weeffoutjes in het toeslagensysteem. Klantmanagers geven aan dat dit vooral geldt voor alleenstaande moeders met veel kindgebonden budget. Daar komt bij dat veel bijstandsgerechtigden weinig opleiding hebben gehad en maar een beperkt aantal uren kunnen werken. Zij gaan er niet op vooruit als ze een baan krijgen. Alle respondentgroepen noemen de complexiteit van de financiële veranderingen die gepaard gaan met aan het werk gaan, en de bijbehorende onzekerheden voor de bijstandsgerechtigden (zie ook NLA 2024; SZW 2024).

Het uitstromen, nu we het hier over hebben, moet ook wel lonen: het moet je beter maken qua inkomen, om die stap te maken naar zelfstandigheid. Als je ziet dat alle toeslagen wegvallen als je er net iets onder zit; dat motiveert niet om uit te stromen naar werk. Dus dat is ook een stukje veiligheid. – Klantmanager 3. focusgroep Op het moment dat je gaat werken, heb je geen toeslag meer, heb je geen energietoeslag meer, heb je geen pas [voor voorzieningen van de gemeente] meer. Niemand van de bijstand wil meer gaan werken tegenwoordig, want iedereen profiteert van alle voordelen, op het moment dat je een bijstandsuitkering hebt. – Bijstandsgerechtigde 1, focusgroep Tot slot kan ten vierde het investeren in voorzieningen mensen meer perspectief bieden op het ­verbeteren van hun situatie. Het gebrek aan toegang tot voorzieningen die voor anderen wel beschikbaar zijn (bv. een opleiding via de werkgever, kinderopvang voor werkenden) maakt dat mensen in de bijstand weinig perspectief hebben op ontwikkeling, laat staan op uitstroom naar betaald werk. Zo horen we in de gesprekken vaak dat mensen een opleiding zouden willen volgen. Daar is echter niet altijd budget voor, mede vanuit de gedachte dat mensen die een opleiding kunnen volgen ook kunnen werken.

Dit gebrek aan opleidingsmogelijkheden beperkt volgens klantmanagers en bijstandsgerechtigden soms het toekomstperspectief op participatie of uitstroom naar een (duurzame) baan.

29

Het ideaal van betaald werk

Uitvoerders en bijstandsgerechtigden noemen ook de behoefte aan kinderopvang. Dat is overigens niet alleen van belang om aan de slag te kunnen gaan in een betaalde baan, maar ook om op andere manieren te participeren, bijvoorbeeld om vrijwilligerswerk te doen, een sociaal netwerk op te bouwen of een opleiding te volgen. Deze opvang is niet voor iedereen toegankelijk, omdat mensen niet altijd recht hebben op kinderopvangtoeslag. Soms gaat het in de gesprekken ook over het gebrek aan passende opvang in het geval van kinderen die veel zorg nodig hebben, of wachtlijsten in de kinderopvang. Ik denk ook dat ook goed moet gekeken worden naar de randvoorwaarden. Bijvoorbeeld, iets als kinderopvang is iets wat een heel groot probleem is. Als je in een re-integratieroute zit, dan heb je recht op kinderopvangtoeslag. Maar als je in die participatieroute zit – dus alleen om deel te nemen aan de samenleving – heb je geen recht op kinderopvangtoeslag. Waardoor dus jonge moeders vaak vier jaar met rust gelaten worden, omdat er geen kinderopvang geregeld kan worden, omdat er geen kinderopvangtoeslagrecht is. Terwijl, als mensen al eenmaal vier jaar in de bijstand zitten, om ze dan nog weer in beweging te krijgen, dat is heel moeizaam. Dat is een groot struikelpunt. – Beleidsmedewerker 7, g1 Ik wil heel graag terug naar school.

[…] Ik wil heel graag mijn social work-studie doen en daarin zou ik heel graag de ondersteuning willen krijgen van de gemeente. Volgens mij is het iets van 2300 euro per jaar. Het is ook een baan wat ik wil gaan doen voor de maatschappij: ik wil teruggeven aan de maatschappij, ik wil een goed deel uitmaken ervan. Dus ik hoop dat ze mij daarin zouden kunnen sponsoren, en dat ik ook hulp zou kunnen krijgen met mijn zoontje. Ik moet huiswerk gaan doen, ik moet stage gaan lopen. – Bijstandsgerechtigde 4, g1

4.4 Samenvatting Uitvoerders en bijstandsgerechtigden zien het primaire doel van de Participatiewet, om uit de uitkering te komen door betaald werk, voor een deel van de bijstandsgerechtigden als een illusie en laten het in de praktijk vaak los. Veel van de bijstandsgerechtigden die we spraken willen graag betaald werk, maar geven aan dat niet te kunnen, gegeven hun omstandigheden. Het gaat vaak om gezondheidsproblemen. Zij raken gefrustreerd als zij niet aan het werk komen, temeer omdat betaald werk de norm is in de Participatiewet en in de samenleving. Bijstandsgerechtigden vinden het beeld in de samenleving dat zij misbruik maken van de uitkering en niet willen werken onjuist. De mogelijkheden om te kunnen werken worden door klantmanagers soms anders ingeschat dan door de bijstandsgerechtigden. Het gevolg kan zijn dat mensen zich afgeschreven voelen, terwijl er (eventueel met ondersteuning) wel mogelijkheden voor betaald werk zijn. De mogelijkheden om mensen perspectief te bieden op betaald werk of maatschappelijke participatie lijken nog onderbenut. Hoewel uit ons onderzoek blijkt dat uitstroom uit de uitkering door betaald werk voor de bijstandsgerechtigden niet (direct) mogelijk is, zijn er wel aspecten die hun perspectieven op participatie op de arbeidsmarkt vergroten. Zo kan financiering van een opleiding of kinderopvang mogelijk perspectief bieden.

Ook (kleine) deeltijdbanen kunnen helpen om aan de slag te komen, en daarnaast is financiële zekerheid van belang (zie bv. SZW 2024). Het moet hier wel gaan om zinvol werk met goede arbeidsomstandigheden, waardoor de situatie van de bijstands­gerechtigde verbetert, in plaats van verslechtert (Arts 2020c; Conen 2020; WRR 2020). Als betaald werk en maatschappelijke participatie als doel gesteld worden voor het individu en de samenleving, dan zullen de gemeenten daarin moeten investeren, en moeten ook de instrumenten in de Participatiewet hierop aansluiten.

30

Het ideaal van betaald werk

Conclusie en beleidsimplicaties deel A: Doel van de ondersteuning In dit deel van het rapport stelden we de fundamentele vraag wat het (primaire) doel van de onder­ steuning zou moeten zijn. Sluit het doel van de huidige Participatiewet – begeleiding naar betaald werk – aan bij de ondersteuningsbehoefte van bijstandsgerechtigden? De bevindingen laten zien dat in de praktijk ondersteuning wordt geboden die veel breder kan zijn dan begeleiding naar werk. Het doel hangt van de omstandigheden en mogelijkheden van de bijstandsgerechtigde, en kan gaan om betaald werk, maatschappelijke participatie, of de kwaliteit van leven.

Klantmanagers als link tussen beleid en uitvoering Gemeentelijke uitvoerders nemen een bijzondere positie in tussen enerzijds de wettelijke kaders en anderzijds de mensen voor wie de wet bedoeld is, met wie zij in direct contact staan (Ghorashi et al. 2023). Zij hebben als taak om de wet uit te voeren, maar worden tegelijkertijd geacht om in te spelen op wat mensen nodig hebben (Lipsky 1980; Zacka 2017). Dit is soms een spanningsveld, omdat de doelen van de wet niet vanzelfsprekend overeenkomen met wat uitvoerders denken dat passende onder­steuning is. Deze dualiteit in het werk van klantmanagers zien we bij uitstek terug bij de uitvoering van de Participatiewet. Het primaire doel van de wet is de toeleiding naar werk, maar in de praktijk is die doelstelling niet voor alle bijstandsgerechtigden haalbaar.

Doel uitvoerders is breder dan de wettelijke kaders In de levens van bijstandsgerechtigden komen vaak problemen op diverse leefterreinen samen. De gemeentelijke ondersteuning van bijstandsgerechtigden is daarom in de praktijk breder dan de toeleiding naar werk. Klantmanagers doen hun best de draagkracht en de draaglast van mensen weer in evenwicht te brengen. Het gaat dan om het verbeteren of op peil houden van de kwaliteit van leven. De klantmanagers coördineren daartoe vaak de hulp vanuit aanpalende wetten en instanties voor hulp bij diverse problematiek, zoals wonen, gezondheid, gezin en financiën. De bijstand is daarmee niet alleen het laatste financiële vangnet in Nederland, maar lijkt ook wat betreft ondersteuning het laatste vangnet te zijn. Zo zetten klantmanagers zich in om de situatie stabiel te houden (mentale ondersteuning bieden, schuldeisers ‘rustig houden’) wanneer het elders in de hulpverleningsketen vastloopt. En daar waar de overheid weinig toegankelijk is voor burgers door bureaucratie en complexe regelgeving, helpen klant­ managers mensen hiermee. Dit impliceert dat, om de Participatiewet beter te laten aansluiten bij de uitvoeringspraktijk, de wet ook gericht zou moeten zijn op deze bredere ondersteuning. Denk bijvoorbeeld aan een life-first-benadering, om problemen op verschillende levensdomeinen aan te pakken (Van der Valk en Fenger 2019).

Bijstandsgerechtigden ervaren soms dat ze nergens anders terechtkunnen, terwijl de klantmanagers zoeken naar de grenzen van wat mensen aan ondersteuning van de gemeente kunnen verwachten. De vraag is daarbij hoever de verantwoordelijkheid van de overheid reikt voor het zorgen voor voldoende kwaliteit van leven van bijstandsgerechtigden, en in hoeverre klantmanagers daar vanuit de Participatiewet aan moeten bijdragen.

Rekening houden met variatie in mogelijkheden voor participatie Het recente wetsvoorstel Participatiewet in balans verbreedt het doel van de ondersteuning van toeleiding naar betaald werk naar maatschappelijke participatie (zie bv. Rijksoverheid 2024). Uitvoerders en bijstandsgerechtigden onderschrijven het belang hiervan. Waar anderen via betaald werk sociale contacten opdoen, waardering krijgen, structuur in het leven en een zinvolle tijdbesteding hebben, is dit voor mensen die (nog) niet kunnen werken net zo goed van belang (Nationale Ombudsman 2023). Uit de gesprekken blijkt dat in de praktijk maatschappelijke participatie niet altijd als een tussenstap wordt gezien op de weg naar betaald werk, maar soms ook als het (voorlopige) hoogst haalbare doel

31

Conclusie en beleidsimplicaties deel A

van de ondersteuning. Daarnaast wordt uit de gesprekken duidelijk dat bij de herziening het begrip ‘maatschappelijke participatie’ niet te eng moeten worden opgevat (zie ook Hiah en Knijn 2020). Voor de een is vrijwilligerswerk of mantelzorg een haalbaar doel, terwijl bij anderen alledaagse activiteiten, zoals het weer zelfstandig boodschappen kunnen doen, een uitdaging kunnen zijn. Ook dat kan gezien worden als een vorm van participatie, en grijpt direct aan op de kwaliteit van leven van mensen, en op een inclusieve samenleving. Voor de bijstandsgerechtigde is het belangrijk dat het (voorlopige) einddoel van de ondersteuning in goed overleg tot stand komt.

Toekomstperspectief bieden Het verbreden van de focus van de Participatiewet betekent niet dat de focus op betaald werk geheel moet worden losgelaten (zie ook Van Echtelt et al. 2023). Dit kan namelijk leiden tot het aan de kant zetten van mensen. Het risico bestaat dan dat zij jarenlang onbetaalde arbeid verrichten zonder dat zij de kans krijgen in hun eigen levensonderhoud te kunnen voorzien. Het is voor bijstandsgerechtigden belangrijk om perspectief te houden op verbetering van hun (financiële) situatie. Dit betekent echter niet dat mensen zomaar aan het werk kunnen of dat er van hen verlangd mag worden elke baan te accepteren. Het moet gaan om goed werk, dat voor hen passend is en waarvan de omstandigheden zodanig zijn dat het bijdraagt aan hun kwaliteit van leven in plaats van dat vermindert, zoals wanneer mensen alleen maar zieker worden van het werk (Conen 2020; WRR 2020). Bovendien is niet-passend werk vaak ook niet duurzaam en vallen mensen weer uit, omdat ze het niet volhouden. Wel moet er, vanuit het oogpunt van de kwaliteit van de samenleving als geheel, een goede afweging gemaakt worden tussen enerzijds de individuele voorkeuren en mogelijkheden van bijstandsgerechtigden en anderzijds het maatschappelijke belang van werk en het draagvlak voor de uitkering.

Investeringen die niet direct leiden tot uitstroom uit de bijstand Klantmanagers schatten de mogelijkheden die mensen hebben om te werken soms anders in dan de bijstandsgerechtigden. Dit komt deels doordat toewerken naar betaalde arbeid voor sommige bijstands­ gerechtigden een grote investering vraagt die gemeenten niet kunnen of willen doen. Denk bijvoorbeeld aan een opleiding volgen of het regelen van kinderopvang. Ook leidt betaald werk niet altijd tot u ­ itstroom uit de bijstand, en dus tot een besparing op de uitkering voor de gemeente. Dat komt bijvoorbeeld doordat sommige mensen alleen in deeltijd kunnen werken, en daarmee onvoldoende kunnen verdienen om in hun levensonderhoud te voorzien. Als de Participatiewet gericht is op betaald werk, zouden ook de investeringen die nodig zijn om dat te bewerkstelligen onderdeel moeten zijn van de ondersteuning, ook als dit niet direct leidt tot uitstroom uit de uitkering.

Arbeidsongeschikten in de bijstand Tot slot is het de vraag of de bijstand wel de juiste regeling is voor mensen voor wie betaald werk echt niet mogelijk is. Veel mensen in de bijstand kunnen niet werken door gezondheidsproblemen, en kunnen door arbeidsbeperkingen niet uit de uitkering komen. Zij moeten echter wel aan het strenge bijstandsregime voldoen, zoals de inlichtingenplicht of een tegenprestatie. De uitgangspunten van de huidige Participatiewet sluiten dus niet goed aan bij de mogelijkheden en behoeften van arbeids­ongeschikten. In samenhang met het recente advies van de commissie-Octas over een stelsel van a­ rbeidsongeschiktheidsregelingen (Octas 2024), kan deze aansluiting binnen de Participatiewet w ­ orden bewerkstelligd zoals het kabinet voorstelt (Kabinet-Schoof 2024), of elders in het systeem van ­ondersteuning worden belegd.

32

Conclusie en beleidsimplicaties deel A

Deel B

Ruimte voor passende ondersteuning

De Participatiewet legt de kaders vast waarbinnen gemeenten moeten opereren, maar gemeenten hebben de vrijheid om daarbinnen het beleid in te vullen. En binnen de gemeentelijke beleidskaders hebben klantmanagers op hun beurt discretionaire ruimte in het bieden van ondersteuning (Bredewold et al. 2018; Lipsky 1980; Zacka 2017). De fundamentele vraag die in dit deel van het rapport centraal staat is of het nodig is om de Participatiewet aan te passen, of dat er binnen de huidige kaders voldoende ruimte is om passende ondersteuning te bieden, ook aan de groep bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken. Bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald aan het werk kunnen, hebben vaak te maken met een stapeling van problematiek (Van Echtelt et al. 2023). Gemeenten doen al veel voor hen, zo bleek uit voorgaande hoofdstukken. Voor deze groep voldoen standaardoplossingen vaak niet, zoals de ­gang­bare re-integratietrajecten gericht op de toeleiding naar betaald werk (Oomkens en Drijvers 2021; Trappenburg 2020). Gemeenten proberen daarom binnen de kaders van de Participatiewet maatwerk te leveren, ofwel vraaggerichte ondersteuning, die aansluit bij het ervaren probleem, de specifieke situatie en context, en de wensen en voorkeuren van de cliënt (Van Echtelt en Van den Berg 2022; Kromhout et al. 2020).

Het leveren van maatwerk vraagt wat van de uitvoering, vooral als het gaat om ondersteuning vanuit verschillende domeinen. Het vraagt mandaat, tijd, geld, kennis en vaardigheden van klant­ managers om over de grenzen van hun eigen vakgebied heen te kijken (Bakker-Klein 2021). Daarbij is een normenkader nodig om te kunnen beoordelen in welke gevallen het gelegitimeerd is af te wijken van de regels (Oomkens en Drijvers 2021). Ook is er een spanningsveld tussen het leveren van maatwerk en gelijke rechten voor iedereen, als gelijke gevallen ongelijk behandeld worden (De Beer 2021; Kromhout et al. 2020; Linthorst en Oldenhove 2020; Sebrechts et al. 2019). In de praktijk betekent het leveren van passende ondersteuning dat mensen niet alleen ondersteund worden vanuit de Participatiewet, maar ook vanuit andere wettelijke kaders, zoals de Wmo 2015, Jeugdwet, of schuldhulpverlening. Een van de doelstellingen van de decentralisaties in het sociaal domein in 2015, waar de Participatiewet onderdeel van is, was dan ook het vereenvoudigen van het bieden van multidisciplinaire, integrale hulp over domeinen heen (TK 2012/2013). Uit eerder onderzoek blijkt echter dat de onderlinge afstemming tussen uitvoerders binnen en tussen verschillende domeinen een struikelblok is.

Dit komt mede doordat elke partij eigen uitgangspunten, belangen en doelstellingen heeft, waardoor het niet vanzelfsprekend is dat samenwerking tot stand komt, ook al streeft elke partij naar passende ondersteuning voor de cliënt (Bakker-Klein 2021; Bannink en Bosselaar 2018; Boele 2020; Kromhout et al. 2020). Hier schuurt dus niet alleen de Participatiewet met de praktijk, maar ook met andere wetten binnen het systeem van ondersteuning. In dit deel van het rapport gaan we na in hoeverre gemeentelijke uitvoerders vinden dat de kaders waarbinnen zij opereren passen bij de ondersteuning die zij bieden aan de bijstandsgerechtigden voor wie betaald werk (nog) niet mogelijk is. Hoofdstuk 5 gaat in op de ervaringen van de uitvoering met de ruimte die zij heeft om passende ondersteuning te bieden en welke knelpunten zij ervaart. Hoofdstuk 6 stelt de kaders centraal waarbinnen de samenwerking met andere actoren in het sociaal domein plaatsvindt. Het gaat in op de vraag welke knelpunten klantmanagers en gemeentelijke beleids­medewerkers ervaren bij het bieden van integrale ondersteuning, en hoe dat beter zou kunnen.

33

Deel B Ruimte voor passende ondersteuning

5 Beleidsruimte voor de uitvoering 5.1 Op zoek naar de uitzondering op de regel Maatwerk Uit de voorgaande hoofdstukken blijkt dat gemeenten allerlei vormen van ondersteuning bieden aan mensen die (nog) niet betaald aan het werk kunnen. Deze ondersteuning is vaak niet gericht op de toeleiding naar betaald werk en soms ook niet op de toeleiding naar andere vormen van participatie. Het is de vraag of de regelgeving hierop aangepast moet worden. Welke ruimte voelen de geïnterviewde beleidsmedewerkers en klantmanagers binnen de huidige kaders om passende ondersteuning te bieden aan bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken? Hoe strikt interpreteren ze de wet­telijke kaders? Bijstandsgerechtigden zijn in de gesprekken niet expliciet gevraagd naar hun ideeën over de ruimte die klantmanagers hebben binnen de wet. Dat is voor hen waarschijnlijk ook lastig te overzien. Zij komen daarom in dit hoofdstuk slechts een enkele keer aan het woord. Sommige klantmanagers vinden dat standaardregelingen voor deze groep bijstandsgerechtigden eigenlijk niet mogelijk zijn, omdat altijd maatwerk nodig is. De groep en de omstandigheden waarin zij verkeren zijn zeer uiteenlopend. Het werk van klantmanagers is daardoor niet routinematig; ze werken niet volgens regels of protocollen, maar oplossingsgericht en pragmatisch. En alle cliënten die ik nu heb...

De gemeente had gevraagd: ‘Hoe wil jij die doelgroep omschrijven?’ Ik denk, als je die hele doelgroep moet omschrijven, dan doe je die hele doelgroep tekort, omdat iedereen maatwerk nodig heeft. Iedereen heeft wat anders nodig. – Klantmanager 4, focusgroep Voor klantmanagers betekent maatwerk leveren de grenzen van de wet opzoeken en creatieve ­oplos­singen vinden binnen de kaders die er zijn. Om maatwerk te leveren, wijken klantmanagers soms bewust van de regels af, en maken ze uitzonderingen op de regels. De hardheidsclausule binnen de Participatiewet biedt deze mogelijkheid. Als het niet lukt binnen de kaders van de Participatiewet, zetten klantmanagers die vaak even aan de zijlijn en kijken ze naar andere wetgeving. Maatwerk is voor mijn gevoel wat ik net zei: dat je gebruikmaakt van de hardheidsclausule, dat je zegt: ‘Op dit individuele geval pas ik de wet niet toe, maar zeg ik: “Ik doe dit.”’ […] Ja, ik wijk af van de regels. Want je maakt iets op maat, wat eigenlijk niet past binnen het reguliere kader. En al dat andere, volgens mij probeer je dan maximaal gebruik te maken van de ruimte die er binnen de kaders is.

– Beleidsmedewerker 2, focusgroep En als dat niet binnen het gekaderde stuk kan, ik noem maar wat, dan ga je het gesprek voeren over van, hé, maar dit is wel noodzakelijk, dit valt niet, in welke manier ook niet, in A-wet, niet in B-wet, niet in C-wet te timmeren. […] Dan gaan we daar een uitzondering maken, maar dan hebben we een onderbouwde uitzondering. – Klantmanager 5, g2 Niet alle klantmanagers gaan hetzelfde om met de regels en de ruimte die ze daarin kunnen nemen. De ene klantmanager wil duidelijke kaders en volgt de regels strikter, terwijl de andere klantmanager juist probeert flexibel tussen de regels door te laveren en buiten die kaders te denken. Als er geen regels zijn of strikte protocollen om te volgen, vraagt het vakmanschap van de klantmanagers om keuzes te maken in de ondersteuning. Enkele respondenten geven aan dat niet alle collega’s daarin mee kunnen. Dit heeft onder andere te maken met ervaring en expertise, maar ook met moed of lef, en persoonlijkheid. Zo kunnen klantmanagers die langer in het vak zitten de ruimte voelen om flexibel en ruimdenkend te zijn, omdat zij niet meer het gevoel hebben zich te moeten bewijzen en zekerder zijn van hun positie dan hun startende collega’s, die vaker te maken hebben met onzekere contracten (Arts 2020a). Anderzijds kan die ervarenheid

34

Beleidsruimte voor de uitvoering

juist ook zorgen voor starheid in de werkwijze en het volgen van regels. Doordat klantmanagers v­ erschillend omgaan met de mogelijkheden voor het leveren van maatwerk, en de mate waarin zij de randen van de wet zoeken, bestaat er een risico op ongelijkheid en willekeur (De Beer 2021; Brinkman en Vonk 2022). Als ik op huisbezoek ben geweest of ik zie iets helemaal misgaan met een gezin, dan heb ik formeel geen toestemming gekregen, een getekende toestemmingsverklaring ofzo. Denk je dan dat ik niks doe? Dan ga ik later wel uitleggen aan een paar stropdassen waarom ik het gedaan heb, maar ik doe het wel. […] Alleen, ik durf dat en ik heb ook de luxe om dat te kunnen durven. Maar als jij dertig jaar bent en je werkt bij de gemeente, je verstrekt bijstandsuitkeringen, je hebt een gezin met drie kinderen, je houdt net het hoofd boven water… Ga je dan ook zeggen van: ‘Ik mag het eigenlijk niet, maar ik doe het wel?’ – Klantmanager 2, g1

Standaardinstrumentarium De gemeente koopt via aanbesteding dienstverlening in voor een aantal jaren, maar weet van tevoren niet precies wat er nodig is. Hoewel klantmanagers via het huidige aanbod van reguliere (re-integratie)trajecten en maatwerk ook tot oplossingen komen, zou het volgens sommigen helpen als de standaardtrajecten en -instrumenten beter zouden passen bij de doelgroep die (nog) niet betaald kan werken. Denk bijvoorbeeld aan ondersteuning gericht op stabilisatie van persoonlijke omstandigheden, of begeleiding naar andere vormen van participatie. Als gemeente hebben we een ongelooflijk aanbod in huis voor trajecten richting werk. Wat naar mijn idee eigenlijk ontbreekt, is intensievere programma’s waarmee je mensen naar een traject naar werk kunt helpen. […] Dat zelf door mensen een aantal dagdelen per week vrijwilligerswerk te laten doen, in ieder geval te zorgen dat er ritme en structuur is, maar eigenlijk gewoon een soort Werkfit-programma, dat mist nog wel. De focus heeft altijd zo bij werk gelegen, en pas nu ontstaat een beetje dat besef van: eigenlijk moeten we toch meer investeren in deze doelgroep. – Klantmanager 2, focusgroep Als je mensen niet of nauwelijks spreekt, heb je – denk ik – voor een groot deel van de groep ook onvoldoende in kaart wat precies die [ondersteunings]behoefte is.

Maar ik denk dat die [behoefte] ook meer richting Wmoondersteuning gaat. […] Beetje de ‘life-first’-benadering. Ik vermoed wel dat die [behoefte] veel meer daar zit, en dat de Participatiewet daar heel weinig instrumentarium op heeft. Dat is een beetje een onderontwikkeld deel van de Participatiewet. En kun je misschien deels met de Wmo invullen, maar ook weer niet helemaal, denk ik. – Beleidsmedewerker 6, g1 De meningen over de inzet van de standaardtrajecten voor deze groep bijstandsgerechtigden verschillen. Waar de een vindt dat de inkoop van trajecten via aanbesteding niet goed werkt, vindt de ander het niet handig om hiervan af te wijken. Traditioneel koopt de gemeente trajecten in, die ze dan inzetten voor klanten. […] Ik geloof er niet zo in, want het is maar heel zelden dat een traject precies past bij een klant die ik spreek en het probleem dat hij heeft. […] Ik zou eigenlijk veel meer met een aantal partijen samen willen kijken: [hoe] gaan we dan die verschillende stukjes aan elkaar passen om die mensen te helpen? In plaats van: we hebben hier zoveel trajecten, oh, we hebben er nog niemand op zitten, we gaan er mensen bij zoeken. Dus ik wil het eigenlijk andersom… – Afdelingshoofd 3, g1 We willen ook voorkomen dat we, we hebben net een aanbesteding gedaan, dat er heel veel wordt ingekocht buiten die aanbesteding om.

We hebben niet voor niks met elkaar die puzzel gelegd van: wat hebben we nou geleerd van de afgelopen periode, wat misten we, wat hebben we nodig? En dan heb je met elkaar een pakket, ja, dan moet je [dat] ook proberen. – Beleidsmedewerker 4, g2

35

Beleidsruimte voor de uitvoering

Volgens de klantmanagers krijgen in de praktijk mensen die makkelijk passen in het reguliere aanbod van de gemeente soms voorrang. Het is immers eenvoudiger om mensen ondersteuning te geven die al is ingekocht (aanbodgestuurd), dan om maatwerk te leveren (vraaggestuurd). Hierdoor krijgen mensen bij wie de standaardondersteuning niet past soms niet de ondersteuning die ze nodig hebben. Zowel ­uitvoerders als bijstandsgerechtigden noemen dit in de gesprekken. Het zijn zulke grote aantallen dat je ook een beetje moet differentiëren van: wie kan vrij makkelijk vanuit de reguliere dienstverlening geholpen worden? – Beleidsmedewerker 6, g1 Ik denk dat ze het een beetje opgegeven hebben. Ik ben te ingewikkeld of zo, ik kost te veel geld. Dat gevoel krijg ik dan, omdat voor mij meer nodig is dan de standaard, zeg maar. Dus dan denken ze: laat maar met rust. – Bijstandsgerechtigde 2, focusgroep

Ruimte voor eigen invulling regels De geïnterviewde beleidsmedewerkers zeggen dat zij beleidsvrijheid ervaren om zelf invulling te geven aan de Participatiewet. De Participatiewet geeft minder ruimte voor het bepalen wie recht heeft op een bijstandsuitkering en de handhaving (rechtmatigheid) dan voor het toeleiden naar betaald werk en bredere participatie (doelmatigheid). Kijk, er zijn een paar onderdelen die we moeten verordenen, maar dan kunnen we toch nog wel onze eigen draai eraan geven. De Participatiewet is wat dat betreft wel, ja aan de ene kant is het een hele harde wet, je ziet de verplichtingen waar je allemaal aan moet voldoen, de inlichtingenplicht. Op de rechtmatigheid is-ie wel hard, maar op de doelmatigheid kunnen we wel iets meer. – Beleidsmedewerker 3, g2 Klantmanagers benadrukken dat het noodzakelijk is om ruimte te nemen om zelf invulling te geven aan de ondersteuning en niet te strikt de regels van de wet en het gemeentelijk beleid te volgen. Niet de regels staan bij hen centraal, maar de vraag of de cliënt met de ondersteuning geholpen is. Strikt de regels volgen helpt niet altijd, of werkt zelfs alleen maar averechts, bijvoorbeeld als iemand door een korting op de uitkering verder in de problemen komt.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=ef908dab-0dfe-4682-86f9-f95156f9302a