Onderzoek Vertrouwen in de bijstand
Tekst van het document
Vertrouwen in de bijstand Een kwalitatieve studie naar de ondersteuning aan bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken
Dit is een uitgave van: Sociaal en Cultureel Planbureau Postbus 16164 2500 BD Den Haag www.scp.nl info@scp.nl
Vertrouwen in de bijstand Een kwalitatieve studie naar de ondersteuning aan bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken
Patricia van Echtelt Sabrina Dinmohamed Evelien Eggink Peggy Schyns m.m.v. Khadija Kadrouch-Outmany
Sociaal en Cultureel Planbureau Den Haag, november 2024
Het Sociaal en Cultureel Planbureau is een interdepartementaal, wetenschappelijk instituut, dat – gevraagd en ongevraagd – sociaal-wetenschappelijk onderzoek verricht. Het SCP rapporteert aan de regering, de Eerste en Tweede Kamer, de ministeries en maatschappelijke en overheidsorganisaties. Het SCP valt formeel onder de verantwoordelijkheid van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Het SCP is opgericht bij Koninklijk Besluit op 30 maart 1973. Het Koninklijk Besluit is per 1 april 2012 vervangen door de ‘Regeling van de minister-president, Minister van Algemene Zaken, houdende de vaststelling van de Aanwijzingen voor de Planbureaus’.
© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2024 Opmaak binnenwerk: Xerox, Den Haag Eindredactie en productiebegeleiding: Future Communication, Utrecht Omslagontwerp: Xerox, Den Haag Foto omslag: iStock | Andrii Yalanskyi Copyright U mag citeren uit SCP-rapporten, mits u de bron vermeldt. U mag SCP-bestanden op een server plaatsen mits: 1 het digitale bestand (rapport) intact blijft; 2 u de bron vermeldt; 3 u de meest actuele versie van het bestand beschikbaar stelt, bijvoorbeeld na verwerking van een erratum. Data SCP-databestanden, gebruikt in onze rapporten, zijn in principe beschikbaar voor gebruik door derden via DANS: www.dans.knaw.nl. Contact Sociaal en Cultureel Planbureau Postbus 16164 2500 BD Den Haag www.scp.nl info@scp.nl Via onze website kunt u zich kosteloos abonneren op een elektronische attendering bij het verschijnen van nieuwe uitgaven.
Inhoud Voorwoord5 Samenvatting en beleidsimplicaties
6
1 Inleiding11 Deel A Doel van de ondersteuning: papier versus praktijk
16
2 Draaglast verminderen en draagkracht vergroten
17
3 Maatschappelijke participatie
22
4 Het ideaal van betaald werk
26
Conclusie en beleidsimplicaties deel A: Doel van de ondersteuning
31
Deel B Ruimte voor passende ondersteuning
33
5 Beleidsruimte voor de uitvoering
34
6 Samenwerking volgens uitvoerders
41
Conclusie en beleidsimplicaties deel B: Ruimte voor passende ondersteuning
46
Deel C De vertrouwensrelatie tussen overheid en burger
48
7 Verplichtingen in de bijstand
49
8 (Her)winnen van wederzijds vertrouwen
53
9 Zicht op de hulpbehoefte
57
Conclusie en beleidsimplicaties deel C: De vertrouwensrelatie tussen overheid en burger
62
Literatuur64
4
Inhoud
Voorwoord Mensen in de bijstand zien voor zichzelf vaak weinig perspectief om uit de uitkering te komen. De Participatiewet die sinds 2015 van kracht is, is bedoeld om hen daarbij te ondersteunen. Op basis van een evaluatie van de wet concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in 2019 dat een belangrijke aanname onder de wet, namelijk dat iedereen in de bijstand kan doorstromen naar betaald werk, niet strookt met de praktijk. Op dit moment wordt de Participatiewet herzien. Dit rapport is gericht op de vraag wat er nodig is om bijstandsgerechtigden te ondersteunen op een manier die aansluit op hun eigen veerkracht. Het laat mensen met een bijstandsuitkering en mensen in de gemeentelijke uitvoering aan het woord. Voor een grote groep bijstandsgerechtigden betekent effectieve ondersteuning nog steeds toeleiding naar betaald werk. Voor een tweede groep mensen, die niet in staat is om betaald te werken, is dat maatschappelijke participatie. Denk aan mensen met gezondheidsproblemen. Voor een derde groep zijn omstandigheden dermate belemmerend dat een haalbaar einddoel ligt in meer in verbinding raken met andere mensen en activering.
Het verruimen van de focus van de Participatiewet van betaald werk naar een breder perspectief op meedoen in de samenleving zorgt inderdaad voor meer waardering voor belangrijke vormen van maatschappelijke participatie, zoals vrijwilligerswerk en mantelzorg. Dit rapport geeft inzicht in stappen die nog te zetten zijn. Pure inzet op verbondenheid en activering lijkt in de uitvoering nog lastig. Vanuit het gemeenschappelijk belang lijkt die uitkomst minder gewaardeerd dan maatschappelijke participatie of betaald werk. Maar uiteindelijk is het feit dat het met iemand persoonlijk goed gaat ook goed voor de samenleving. Het rapport beschrijft daarnaast hoe het huidige gebrek aan vertrouwen van burgers in de overheid in de weg kan staan van effectieve ondersteuning van burgers. De wettelijke kaders zijn daarbij voor uitvoerders niet altijd behulpzaam. Alhoewel uitvoerders de ruimte ervaren om de regels waar nodig naar eigen inzicht toe te passen, is het ‘hoe’ daarvan binnen de bestaande systemen niet altijd duidelijk. De kennis uit dit onderzoek moet helpen om de herzieningen in de Participatiewet zo vorm te geven dat zij bijdragen aan het welbevinden van bijstandsgerechtigden en hun participatie in de samenleving.
Onze inzichten helpen ook in het antwoord op de vraag wat er nodig is om overheidsbekleders en professionals kaders mee te geven die maken dat zij uitkeringsgerechtigden zo goed mogelijk kunnen ondersteunen in dat doel. We zijn alle deelnemers aan het onderzoek zeer erkentelijk voor hun bijdrage. Ook danken we Josien Arts (Universiteit van Amsterdam) en Marjet van Houten (Movisie), die als externe deskundigen constructief commentaar gaven op eerdere versies van deze publicatie. Prof. dr. Karen van Oudenhoven-van der Zee (directeur) Drs. Charlotte van Hees (adjunct-directeur)
5
Voorwoord
Samenvatting en beleidsimplicaties S.1 Achtergrond en aanpak van het onderzoek Het overheidsbeleid is erop gericht om zoveel mogelijk mensen te laten participeren op de arbeidsmarkt. De Participatiewet, waarin de bijstand sinds 2015 is geregeld, biedt ondersteuning aan mensen die door omstandigheden niet zelfstandig in hun bestaan kunnen voorzien. De focus ligt daarbij – naast inkomensondersteuning – op uitstroom uit de uitkering naar betaald werk. Een aanname achter de wet is dat (vrijwel) iedereen in de Participatiewet bemiddelbaar is naar betaald werk. Dit blijkt echter in de praktijk volgens gemeenten en bijstandsgerechtigden voor een deel van de groep niet realistisch, zo liet de evaluatie van de Participatiewet zien (Van Echtelt et al. 2019; zie bv. ook NLA 2022; SZW 2022). Zo kan van de circa 400.000 bijstandsgerechtigden naar schatting ruim een derde nu nog niet betaald werken, maar op termijn wel, en nog eens een derde kan ook in de toekomst geen betaald werk verrichten, vaak vanwege gezondheidsproblemen (NLA 2022, zie ook Cuelenaere et al. 2019). Deze mensen zitten vaak langere tijd in de bijstand en kampen soms met problemen op meerdere levensgebieden, zoals gezondheid, huisvesting, gezinssituatie, en schulden.
Dit werpt de vraag op hoe het landelijk beleid en de gemeenten deze groep bijstandsgerechtigden de ondersteuning kunnen bieden die past bij hun mogelijkheden en omstandigheden. Ook is de vraag of het volstaat om de ondersteuning aan bijstandsgerechtigden in te richten rond het begeleiden naar betaald werk, of dat het beleid ook ingezet zou moeten worden op alternatieve uitkomsten die voor mens en maatschappij wenselijk zijn, zoals andere vormen van participatie en kwaliteit van leven. Inmiddels is er in het landelijke en gemeentelijke beleid steeds meer aandacht voor deze groep die (nog) niet betaald aan het werk kan, en werkt het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan een herziening van de Participatiewet. Dit gebeurt in drie sporen. Spoor 1 bevat wijzigingen die relatief snel realiseerbaar zijn, zoals de bijverdiengrenzen en ontvangsten uit giften, maar ook een verbreding van het doel van de Participatiewet naar maatschappelijke participatie. Een wetsvoorstel voor spoor 1 is inmiddels beoordeeld door de Raad van State en zal in de Tweede Kamer worden besproken (Rijksoverheid 2024). Spoor 2 betreft een meer fundamentele herziening van de Participatiewet en is nog in ontwikkeling (zie ook het regeer programma, Kabinet-Schoof 2024).
Het omvat een heroverweging van de beleidsuitgangspunten van de Participatiewet, ook in samenhang met andere wetgeving in het sociaal domein. Spoor 3 richt zich op de professionalisering in de uitvoering en een cultuuromslag van controle naar dienstverlening. Met dit onderzoek wil het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) bijdragen aan de fundamentele herziening van de Participatiewet, met name in spoor 2, op landelijk niveau. Het onderzoek biedt inzicht in waar de huidige wet- en regelgeving schuurt met de praktijk. Op gemeentelijk niveau draagt het onderzoek bij aan kennis over hoe in de praktijk wordt omgegaan met deze spanning tussen de regels en de praktijk en hoe de ondersteuning vanuit de Participatiewet wordt ervaren door bijstandsgerechtigden. Dit kwalitatieve onderzoek is een vervolg op het SCP-rapport Een brede blik op bijstand (Van Echtelt et al. 2023), waarin op basis van register- en enquêtegegevens de problematiek van mensen in de bijstand en de gemeentelijke ondersteuning in kaart is gebracht. De centrale vraag van deze studie is hoe gemeentelijke beleidsmedewerkers, klantmanagers en bijstandsgerechtigden de ondersteuning ervaren van mensen in de bijstand die (nog) niet betaald kunnen werken.
Het onderzoek richt zich daarbij op drie kwesties uit het beleidsdebat over de fundamentele herziening van de Participatiewet waar de huidige wet- en regelgeving lijkt te schuren met de praktijk. Elk van deze drie fundamentele vraagstukken komt in een deel van het rapport aan de orde:
6
Samenvatting en beleidsimplicaties
• Deel A: Wat zou het doel van de ondersteuning vanuit de Participatiewet moeten zijn; is dat (primair) toeleiding naar betaald werk of gaat het ook om bredere maatschappelijke of individuele doelen, zoals andere vormen van participatie en het verbeteren van de kwaliteit van leven? • Deel B: Hebben gemeenten voldoende ruimte om passende ondersteuning te bieden aan mensen in de bijstand die niet betaald kunnen werken, of is aanpassing van de wettelijke kaders nodig? • Deel C: Wat is nodig om de vertrouwensrelatie tussen overheid en burger in de ondersteuning binnen de Participatiewet te verbeteren? Bij het afbakenen van de groep bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken, gaat het om het oordeel van de betrokkenen (gemeenten en bijstandsgerechtigden), omdat het moeilijk te definiëren is wanneer mensen niet in staat zijn te werken en dit bijvoorbeeld ook afhangt van de mogelijkheden die de arbeidsmarkt biedt. Dit onderzoek vond plaats in twee anoniem blijvende gemeenten: een grotere gemeente (gemeente 1) en een kleinstedelijke gemeente (gemeente 2). Er zijn gesprekken gevoerd met drie groepen respondenten: bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken, beleidsmedewerkers/ afdelingshoofden en klantmanagers die werken met deze groep bijstandsgerechtigden. Daarnaast zijn focusgroepen gehouden met deze drie respondentgroepen uit andere gemeenten.
Hiermee verbreden we de inzichten met informatie uit meerdere gemeenten.1
S.2 Belangrijkste bevindingen en beleidsimplicaties Deel A: Niet alleen ondersteuning naar werk nodig Het belangrijkste doel van de huidige Participatiewet is om mensen aan betaald werk te helpen, zodat ze geen uitkering meer nodig hebben. Dit onderzoek bevestigt het beeld uit eerder onderzoek dat een deel van de mensen in de bijstand te maken heeft met problemen op diverse levensterreinen, bijvoorbeeld hun gezondheid, huisvesting, gezinssituatie en schulden (FNV 2021; NLA 2022; Van Echtelt et al. 2023). Daardoor is toeleiding naar betaald werk niet altijd realistisch. De uitvoerders die werken met deze groep bijstandsgerechtigden geven aan dat zij een breed terrein bestrijken aan ondersteuning die niet alleen gericht is op toeleiding naar werk, maar ook op bijvoorbeeld het verbeteren van de kwaliteit van leven en maatschappelijke participatie. De voorgenomen herziening van de Participatiewet, het wetsvoorstel Participatiewet in balans, sluit aan op deze praktijk en verbreedt het doel van de ondersteuning van toeleiding naar betaald werk naar maatschappelijke participatie (zie Overheid.nl 2024a). Bijstandsgerechtigden en uitvoerders onderschrijven in dit onderzoek het belang van deze verbreding. Uit de gesprekken blijkt echter ook dat maatschappelijke participatie in de praktijk ruim moet worden opgevat.
Voor de een is vrijwilligerswerk of mantelzorg een haalbaar doel, terwijl bij anderen alledaagse activiteiten, zoals het weer zelfstandig boodschappen kunnen doen, een uitdaging kunnen zijn. De ondersteuning is dan vooral gericht op het verbeteren van de kwaliteit van leven. Afhankelijk van de ernst van de problematiek is het soms nodig problemen op verschillende levensterreinen te stabiliseren. Het onderzoek laat zien hoe klantmanagers bij deze groep die (nog) niet kan werken proberen de draaglast te verkleinen en/of de draagkracht te vergroten. Denk aan het organiseren van ondersteuning bij gezondheidsproblemen, het vergroten van het sociale netwerk, of het regelen van hulp bij financiële problemen. Hierbij is de gemeentelijke ondersteuning een laatste vangnet voor de maatschappelijke en individuele problematiek die in de bijstand samen komt. Dit geldt met name wanneer het elders in de hulpverleningsketen niet goed gaat. Een voorbeeld is dat wanneer er in de geestelijke gezondheidszorg (ggz) of de schuldhulpverlening wachtlijsten zijn, de klantmanagers zich extra inzetten om de situatie stabiel te houden door mentale ondersteuning te bieden of schuldeisers ‘rustig te houden’. Bijstandsgerechtigden ervaren soms dat ze nergens anders terechtkunnen, terwijl de klantmanagers zoeken naar de grenzen van wat mensen aan ondersteuning van de gemeente kunnen verwachten.
Soms zijn het verbeteren van de
1
7
Voor een methodologische verantwoording, zie de bijlage, te raadplegen via www.scp.nl bij dit rapport.
Samenvatting en beleidsimplicaties
kwaliteit van leven en maatschappelijke participatie een ontwikkelstap naar betaald werk, maar soms is het ook een doel op zich, omdat uitstroom uit de uitkering door betaald werk niet lukt. De vraag is daarbij hoever de verantwoordelijkheid van de overheid reikt voor het zorgen voor voldoende kwaliteit van leven van bijstandsgerechtigden, en in hoeverre klantmanagers daar vanuit de Participatiewet aan moeten bijdragen. Voor bijstandsgerechtigden die weinig kans hebben om uit te stromen uit de uitkering, lijken de mogelijkheden om perspectief te bieden op betaald werk of maatschappelijke participatie nog onderbenut. Het gevolg kan volgens dit onderzoek zijn dat mensen zich afgeschreven voelen, terwijl bijvoorbeeld een kleine deeltijdbaan, aangepast werk, of werk met ondersteuning wel mogelijk zou zijn. Investeringen zoals een opleiding, kinderopvang, begeleiding naar deeltijdwerk, en passend werk onder gezonde arbeidsomstandigheden zijn nodig om mensen perspectief te bieden, ook wanneer deze niet direct leiden tot uitstroom uit de bijstand. Gemeenten kunnen of willen die investeringen niet altijd doen, bijvoorbeeld vanwege een minder goede financiële positie. Uitstroom uit de bijstand loont immers, terwijl andere ontwikkelstappen geen direct financiële winst opleveren voor de gemeente.
Wel moet er vanuit het oogpunt van de kwaliteit van de samenleving als geheel, een goede afweging gemaakt worden tussen enerzijds de individuele voorkeuren en mogelijkheden van bijstandsgerechtigden en anderzijds het maatschappelijke belang van werk en het draagvlak voor de uitkering. Implicaties voor beleid en praktijk uit deel A • De bijstandsgerechtigden voor wie uitstroom uit de uitkering door betaald werk (nog) niet realistisch is, hebben andere ondersteuning nodig dan alleen gericht op betaald werk. Afhankelijk van de omstandigheden en de ernst van de problematiek gaat het dan bijvoorbeeld om andere vormen van participatie of het verbeteren van de kwaliteit van leven. De nieuwe Participatiewet zou hier beter op moeten aansluiten. Dit onderzoek onderschrijft daarmee het wetsvoorstel Participatiewet in balans (Overheid.nl 2024a), die de doelstelling van de Participatiewet verbreedt van betaald werk naar maatschappelijke participatie. Tegelijkertijd laat dit onderzoek ook zien dat maatschappelijke participatie niet te eng moet worden opgevat. • De gemeentelijke taak voor ondersteuning aan mensen in de bijstand wordt verzwaard als er elders in de hulpverleningsketen problemen zijn, zoals lange wachtlijsten. Dit zijn brede stelselvraagstukken en ze zijn daarom ook niet alleen in de Participatiewet op te lossen.
Zo zouden gezondheidsproblemen in de bijstand, zoals ook in het recente regeerprogramma (Kabinet-Schoof 2024) wordt voorgesteld, in samenhang met de herziening van de arbeidsongeschiktheidsregelingen (Octas 2024) moeten worden bezien.
Deel B: Worsteling om binnen de kaders passende ondersteuning te bieden Gemeenten hebben beleidsruimte om zelf invulling te geven aan de implementatie van het landelijke beleid, en ook klantmanagers hebben binnen gemeenten discretionaire ruimte voor het uitvoeren van het lokale beleid. Gemeenten doen in de praktijk al veel om mensen voor wie betaald werken (nog) geen optie is ondersteuning te bieden bij hun problematiek, ook binnen de huidige kaders van de Participatiewet. De vraag is of aanpassing van de wettelijke kaders nodig is, of dat er al voldoende ruimte is om passende ondersteuning te bieden aan deze groep bijstandsgerechtigden. Beleidsmedewerkers en klantmanagers die deelnemen aan dit onderzoek vinden dat de regels van de Participatiewet niet goed passen bij de ondersteuningsbehoefte van de groep die (nog) niet naar werk begeleid kan worden. Het lijkt dat klantmanagers eerder ondanks de Participatiewet, dan dankzij de Participatiewet passende ondersteuning bieden aan deze groep. De regels zijn te veel gericht op de uitstroom naar betaald werk. Strikt de regels volgen maakt de situatie van bijstandsgerechtigden soms alleen maar erger, zo blijkt uit de gesprekken. Het reguliere ondersteuningsaanbod van de gemeente past vaak niet bij de behoeften van deze groep, en maatwerk is dan nodig.
Klantmanagers proberen daarom steeds uitzonderingen te maken op de regels, en ad-hocondersteuning te regelen. Zij zeggen daar de ruimte voor te voelen, maar ze moeten daarvoor de randen van de wet opzoeken. Dit kost hun veel tijd en energie, omdat dat maatwerk veelal ad hoc moet worden geregeld, bijvoorbeeld om financiering te zoeken voor ondersteuning die afwijkt van de standaard. De capaciteit en financiering van de gemeente gaat echter meer uit naar de relatief kleine groep die wel naar betaald werk begeleid
8
Samenvatting en beleidsimplicaties
kan worden. Daar ziet de gemeente direct het (financiële) voordeel terug omdat de uitkering vervalt, in tegenstelling tot de minder zichtbare maatschappelijke en financiële voordelen van andere onder steuning. Maatwerk kan bovendien leiden tot (onevenredige) verschillen in ondersteuning, zowel tussen gemeenten als tussen klantmanagers binnen gemeenten. De maatwerkondersteuning die klantmanagers organiseren ligt veelal op meerdere domeinen, zowel binnen als buiten de gemeentelijke sfeer. Dat vraagt om samenwerking. De aandacht voor samen werking in de uitvoering neemt toe, zo blijkt uit de gesprekken. Ze wordt echter gehinderd doordat de uitgangspunten en het mensbeeld verschillen tussen partijen en vanuit verschillende wettelijke kaders. Zo gaat het bij de Participatiewet om uitstroom naar betaald werk en rechtmatigheid van de uitkering (handhaving en wederkerigheid), en bij de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015) om begeleiding (ondersteuning). De handhavingstaak en ondersteuningstaak kunnen met elkaar botsen. Ook zijn er organisatorische uitdagingen die het lastig maken met andere partijen binnen de gemeente in contact te komen, zoals fysieke afstand tussen afdelingen bij grotere gemeenten. Bij dit alles speelt dat het uitwisselen van informatie een uitdaging is door de privacywetgeving en de verscheidenheid aan administratieve systemen.
Sommige klantmanagers vinden echter dat andere klantmanagers dat te strikt interpreteren en zich daar onterecht achter verschuilen. Implicaties voor beleid en praktijk uit deel B • Klantmanagers die ondersteuning bieden aan bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken, worstelen met de kaders waarbinnen zij moeten werken. Maatwerk is een vaak noodzakelijke oplossing, maar kost ook veel tijd en energie en kan leiden tot onevenredige verschillen. De kaders zouden duidelijker kunnen en beter moeten aansluiten bij de uitvoeringspraktijk. Bijvoorbeeld door meer of beter passend instrumentarium te ontwikkelen voor deze groep bijstandsgerechtigden. Denk bijvoorbeeld aan een life-first-benadering, om problemen op verschillende levensdomeinen aan te pakken (Van der Valk en Fenger 2019). • Als de randvoorwaarden waarbinnen de uitvoering moet werken niet veranderen, dan zal een aanpassing van het doel van de wet weinig soelaas bieden. Denk bijvoorbeeld aan de financiële sturing. Wanneer het doel van de ondersteuning niet alleen betaald werk is maar ook maatschappelijke participatie, zoals in het wetsvoorstel Participatiewet in balans, zouden de wettelijke kaders daar dus op aangepast moeten worden.
Hoewel stappen richting maatschappelijke participatie moeilijker meetbaar zijn dan de uitstroom uit de uitkering door betaald werk, zou ook die taak van de gemeente financieel gewaardeerd moeten worden. Ook kan ondersteuning naar maatschappelijke participatie investeringen vragen, zoals opleiding, kinderopvang, dagbesteding of vrijwilligerstrajecten, ook wanneer deze niet leiden tot uitstroom uit de uitkering. • Er is domeinoverstijgende samenwerking nodig om ondersteuning op meerdere leefdomeinen beter op elkaar te laten aansluiten. Die samenwerking kan verbeteren door wetgeving op de verschillende leefdomeinen minder te verkokeren. Denk aan verschillen in doelen, mensbeelden en financieringsstromen van de verschillende wettelijke kaders (Bakker-Klein 2021; Kromhout et al. 2020).
Deel C: Werken aan de vertrouwensrelatie tussen overheid en burger In het beleidsdebat is er de laatste jaren veel aandacht voor de menselijke maat en het vertrouwen tussen overheid en burger. Hoewel deze onderwerpen breed in de samenleving leven, zijn ze vooral goed zichtbaar in de bijstand, waar allerlei problematiek samenkomt, en waar zowel ondersteuning als handhaving een rol speelt. De vraag is wat er nodig is om de vertrouwensrelatie tussen overheid en burger te verbeteren. De bijstand neemt een bijzondere positie in binnen het sociaal domein, omdat het niet alleen gaat om het ondersteunen van mensen die het zelf niet redden, maar ook om verplichtingen en sancties. Naast re-integratieverplichtingen en de inlichtingenplicht kan de klantmanager verplichten om interventies te accepteren, zoals een verhuizing of ggz-behandeling, en kortingen op de uitkering opleggen. Soms helpt het volgens bijstandsgerechtigden om een stok achter de deur te hebben, maar in veel gevallen staat deze drang en dwang op gespannen voet met de situatie waarin
9
Samenvatting en beleidsimplicaties
bijstandsgerechtigden verkeren. Klantmanagers geven aan dat sancties meestal averechts werken, en leggen die niet vaak op. Het kan de (financiële) problemen verergeren. Daarnaast zet de scheve machts verhouding de vertrouwensrelatie tussen klantmanager en bijstandsgerechtigde onder druk. Met het wetsvoorstel Handhaving sociale zekerheid, dat het handhavingsbeleid in de sociale zekerheid moet versoepelen, wil de overheid meer uitgaan van vertrouwen (Overheid.nl 2024b). Bijstandsgerechtigden in dit onderzoek voelen dat zij gewantrouwd worden door de overheid, en dus ook door de klantmanagers. Zij voelen op hun beurt wantrouwen naar de overheid. Dat komt doordat ze soms slechte ervaringen hebben met de overheid en zich vaak benaderd voelen als potentiële fraudeurs. De overheid voorziet weliswaar in een uitkering, maar de controle dringt ook diep door in het persoon lijke leven van mensen. Zodanig soms dat mensen niet meer durven te participeren (bv. bij iemand gaan eten of vrijwilligerswerk doen), terwijl meedoen juist het door het beleid gestimuleerd wordt. Ze willen zich gezien, gehoord en begrepen voelen en serieus genomen worden (zie bv. ook Plaisier et al. 2023; Schmidt et al. 2018). Het gebrek aan (wederzijds) vertrouwen hindert de weg naar passende ondersteuning en lijkt de uitvoering veel tijd en geld te kosten.
Klantmanagers moeten veel tijd steken in het (her)winnen van vertrouwen, om de hulpbehoefte in kaart te kunnen brengen. Zonder vertrouwen vertellen mensen niet over de omstandigheden die maken dat zij de bijstand nodig hebben, ook vanwege gevoelens van schaamte. Het risico is dan dat er (kostbare) instrumenten worden ingezet die niet aansluiten bij de problematiek. Die kunnen daardoor weinig effectief zijn en het vertrouwen van de bijstandsgerechtigde in de overheid verder ondermijnen. Klantmanagers in dit onderzoek geven aan dat zij een sfeer van gelijkheid proberen te creëren om het vertrouwen te verbeteren, maar dat de scheve machtsverhouding daarbij in de weg zit. Ook is het door hun grote caseload moeilijk om regelmatig contact te houden en zicht te hebben op de ondersteuningsbehoefte van bijstandsgerechtigden. Implicaties voor beleid en praktijk uit deel C • De overheid wil het vertrouwen van burgers (her)winnen (PVV et al. 2024). Dit onderzoek bevestigt het belang van het opbouwen van (wederzijds) vertrouwen in de uitvoering van de Participatiewet. Het gebrek hieraan hindert de weg naar passende ondersteuning. • Dit onderzoek geeft inzicht in het mechanisme dat het wantrouwen jegens de overheid tot stand brengt. Het vertrouwen van bijstandsgerechtigden in de overheid wordt groter wanneer de overheid uitgaat van vertrouwen in plaats van wantrouwen.
Het streven naar meer vertrouwen van de burger in de overheid betekent dan ook dat een heroverweging van het sanctieregime nodig is en het daarachter liggende uitgangspunt dat dwang en drang effectief zijn bij de uitstroom uit de bijstand (Arts 2020a). Dit vergt ook een herziening van het mensbeeld achter het huidige Participatiewetbeleid, dat vraagt om dwang en drang (zie ook het wetsvoorstel Participatiewet in balans, Overheid.nl 2024a). • Bijstandsgerechtigden voelen zich niet altijd begrepen. Zij vinden dat mensen die nooit in hun situatie hebben gezeten niet kunnen begrijpen wat het betekent om in de bijstand te zitten en wat er nodig is om de situatie te verbeteren. Het blijft daarom belangrijk om bij beleidsvorming niet alleen de uitgangspunten van beleidsmedewerkers en uitvoerenden mee te nemen, maar ook de ervarings kennis van burgers (zie bv. Van Oudenhoven-van der Zee 2024; Plaisier et al. 2024).
10
Samenvatting en beleidsimplicaties
1 Inleiding 1.1 Aanleiding Gemeenten hebben op basis van de Participatiewet als taak om mensen in de bijstand te onder steunen, zodat zij kunnen meedoen in de samenleving, ofwel participeren, primair via betaald werk. Meedoen door betaald werk of maatschappelijke participatie, zoals vrijwilligerswerk of mantelzorg, is volgens de Participatiewet goed voor mensen zelf en voor de maatschappij als geheel (Van Echtelt et al. 2019; TK 2013/2014). Participatie bevordert over het algemeen de kwaliteit van leven en de eigenwaarde van mensen (zie bv. Nationale Ombudsman 2023; NLA 2022). Meer in het bijzonder is het voor veel mensen belangrijk betaald werk te verrichten en zo in hun onderhoud te kunnen voorzien. Betaald werk biedt bijvoorbeeld zelfvertrouwen en zelfkennis, en zorgt voor een versterking van het sociaal netwerk (Onstenk et al. 2022; Plaisier et al. 2020; Versantvoort 2022). Niet alleen vanuit economisch, maar ook vanuit een maatschappelijk oogpunt is het voor de samenleving als geheel dan ook belangrijk dat mensen werken. Betaald werk is voor velen de norm waaraan ze willen of moeten voldoen. Maar meedoen is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Dat geldt voor maatschappelijke participatie, maar zeker bij betaald werk.
Zowel bijstandsgerechtigden als gemeenten geven aan dat de aanname achter de Participatiewet dat alle bijstandsgerechtigden, eventueel met ondersteuning, betaald aan het werk kunnen, niet realistisch is (Cuelenaere et al. 2019; Van Echtelt et al. 2019; Kremer en Van der Meer 2020; Kremer et al. 2017). De problematiek van de groep bijstandsgerechtigden is zeer gevarieerd. Bij bijstandsgerechtigden komen vaak problemen op meerdere levensdomeinen samen, zoals problemen met gezondheid, schulden en huisvesting, en administratieve en sociale vaardigheden (Van Echtelt et al. 2023; FNV 2021; NLA 2022). Zo’n combinatie van problematiek vormt een belemmering om mee te doen aan betaald werk, en breder om mee te doen aan de samenleving (zie bv. ook De Klerk et al. 2023; Vrooman et al. 2023). Voordat bijstandsgerechtigden kunnen meedoen, is het geregeld nodig om hun leven eerst weer op orde te brengen. Zo kan van de circa 400.000 bijstandsgerechtigden naar schatting ruim een derde nu nog niet betaald werken, maar op termijn wel, en nog eens een derde kan ook in de toekomst geen betaald werk verrichten, vaak vanwege gezondheidsproblemen (NLA 2022, zie ook Cuelenaere et al. 2019). Dit roept de vraag op welke ondersteuning gemeenten bieden aan deze groep die (nog) niet betaald kan werken.
Doordat de Participatiewet gericht is op uitstroom naar betaald werk, hebben de gemeenten minder aandacht voor de groep die (nog) niet betaald kunnen werken (Van Echtelt et al. 2019; Kromhout et al. 2020). Mede door de financiële prikkels in de wet en beperkte capaciteit kiezen gemeenten ervoor zich met name te richten op groepen die makkelijker betaald aan het werk kunnen (Heekelaar en Van Eldik 2021).2 Bijstandsgerechtigden worden daardoor vooral direct na instroom in de bijstand ondersteund (De Hek et al. 2022). Zo ontvangen de bijstandsgerechtigden met een stapeling van problemen die al langer in de bijstand verblijven, naast hun bijstandsuitkering relatief vaak geen re-integratie of andere ondersteuning uit het sociaal domein (meer) (Van Echtelt et al. 2023). Toch moeten ook zij zich houden aan de verplichtingen die bij een bijstandsuitkering horen (Arts 2020b; Nationale Ombudsman 2023; NLA 2022; Werkgroep verbetering Participatiewet 2022).
2 De uitstroom van bijstandsgerechtigden naar betaald werk levert de gemeente besparingen op de bijstandsuitkering op. De kosten van ondersteuning van mensen die niet uitstromen komen ten laste van de gemeente, terwijl de baten daarvan moeilijk meetbaar zijn en bovendien veelal elders terechtkomen, zoals bij de rijksoverheid of zorgverzekeraars (Onstenk et al. 2022).
11
Inleiding
Inmiddels is er in het gemeentelijke beleid steeds meer aandacht voor de groep die (nog) niet betaald kan werken (Van Echtelt et al. 2023). In de uitvoering wordt de vraag gesteld of de focus van de Participatiewet op betaald werk wel voldoet, gezien de problematiek van bijstandsgerechtigden (zie bv. Cuelenaere et al. 2019; Van Gestel 2021; Werkgroep verbetering Participatiewet 2022). Gemeentelijke uitvoerders hebben moeite om als tussenpersonen de perspectieven van beleid en praktijk bij elkaar te brengen (Arts 2020a; Ghorashi et al. 2023; Kremer 2024). Verschillende gemeenten doen experimenten of passen hun dienstverlening aan om deze groep bijstandsgerechtigden beter te kunnen bedienen (Bos et al. 2023; Edzes et al. 2021; Kremer et al. 2017; De Ruig 2021; Van der Valk en Fenger 2019). Ook in het landelijke beleid en de politiek is er aandacht voor deze groep (zie bv. SZW 2022). Er loopt een maatschappelijk en politiek debat over een herziening van de Participatiewet. Dit gebeurt in drie sporen (SZW 2022; TK 2022/2023). Spoor 1 betreft wijzigingen die relatief snel realiseerbaar zijn, zoals de bijverdiengrenzen en ontvangsten uit giften, maar ook een verbreding van het doel van de Participatiewet naar maatschappelijke participatie.
Enerzijds is de toeleiding naar maatschappelijke participatie gebaseerd op het idee van wederkerigheid (in ruil voor de uitkering iets terugdoen voor de maatschappij). Anderzijds zou participatie de kwaliteit van leven van mensen te vergroten, bijvoorbeeld doordat participatie sociale uitsluiting tegengaat en het de bijstandsgerechtigde gevoelens van eigenwaarde en nuttig zijn voor de maatschappij geeft (Overheid.nl 2024a). Een wetsvoorstel voor spoor 1 zal in de Tweede Kamer worden besproken (Rijksoverheid 2024). Spoor 2 betreft een meer fundamentele herziening van de Participatiewet en is nog in ontwikkeling (zie ook het regeerprogramma, KabinetSchoof 2024). Het omvat een heroverweging van de beleidsuitgangspunten van de Participatiewet, ook in samenhang met andere wetgeving in het sociaal domein. Spoor 3 richt zich op de professionalisering in de uitvoering en een cultuuromslag van controle naar dienstverlening. Onderzoek naar de bijstand neemt vaak het primaire doel van de Participatiewet – betaald werk - als uitgangspunt en gaat na voor welke groepen of met welke re-integratie-instrumenten dat doel het beste bereikt kan worden (Andriessen et al. 2019; Van Echtelt et al. 2019; Lub 2017). Minder aandacht is er voor die groep voor wie betaald werk (nog) niet mogelijk is. Dit onderzoek kijkt specifiek naar deze groep.
Het beeld vanuit de literatuur en uitvoeringspraktijk is dus dat de groep die (nog) niet betaald kan werken op dit moment onvoldoende passende ondersteuning vanuit de gemeente ontvangt voor het oplossen van hun problematiek. Dit betekent echter niet dat de gemeenten niets doen voor deze bijstandsgerechtigden. Klantmanagers proberen hen te ondersteunen binnen de ruimte die de Participatiewet daarvoor biedt (Muffels 2020; De Ruig 2021). De visie van bijstandsgerechtigden op de dienstverlening die zij ontvangen en hun ervaringen blijven in de literatuur vaak nog onderbelicht (Eleveld et al. 2020). In dit onderzoek kijken we zowel vanuit het perspectief van de gemeentelijke uitvoerders als van bijstandsgerechtigden naar de ondersteuning die gemeenten in de praktijk bieden aan de groep voor wie betaald werk (nog) niet realistisch wordt geacht. Het SCP-onderzoek Een brede blik op bijstand (Van Echtelt et al. 2023) geeft een cijfermatige schets van de problematiek waar bijstandsgerechtigden mee te maken hebben, en welke ondersteuning bijstands gerechtigden krijgen van de gemeente vanuit het sociaal domein. Het gaat dan om de Participatiewet (bv. re-integratieondersteuning), de Wmo 2015 (bv. begeleiding bij fysieke problemen) en de Jeugdwet (hulp bij de opvoeding).
In dit kwalitatieve vervolgonderzoek gaan we dieper in op de ondersteuning die gemeenten bieden aan mensen die (nog) niet betaald kunnen werken en hoe gemeentelijke uitvoerders en bijstandsgerechtigden dit ervaren.
12
Inleiding
1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen De evaluatie van de Participatiewet uit 2019 liet zien dat de aannames erachter niet altijd stroken met de praktijk, waardoor de wet niet doet wat het beoogt (Van Echtelt et al. 2019). Het is belangrijk dat een herziening van de wet wel gebaseerd is op realistische aannames. Op dit moment ligt het wetsvoorstel Participatiewet in balans (Overheid.nl 2024a) voor behandeling bij de Tweede Kamer en wordt er gewerkt aan een meer fundamentele herziening van de Participatiewet. Met dit onderzoek willen we bijdragen aan de kennis voor deze herziening en de uitwerking daarvan in het gemeentelijk beleid. Het onderzoek beoogt beter inzicht te geven in de aspecten van de uitvoering waar de wet- en regelgeving schuurt met de praktijk. Dit doen we door een beeld te schetsen van de ervaringen van bijstandsgerechtigden, klantmanagers en beleidsmedewerkers met de ondersteuning vanuit de Participatiewet. Dit onderzoek gaat specifiek over mensen in de bijstand die op meerdere levensdomeinen problemen ervaren en (nog) niet betaald kunnen werken. Bij het afbakenen van de groep gaat het om het oordeel van de betrokkenen, omdat een exacte definitie ontbreekt van wie wel of niet in staat is betaald werk te verrichten (bv. van een arbeidsdeskundige).
Of iemand betaald kan werken is niet eenduidig vast te stellen, en hangt bijvoorbeeld ook af van de mogelijkheden die de arbeidsmarkt biedt. Met dit kwalitatieve onderzoek willen we kennis opdoen over hoe de gemeentelijke ondersteuning voor de groep bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken in de praktijk werkt. De centrale vraag is: Hoe ervaren gemeentelijke beleidsmedewerkers, klantmanagers én bijstandsgerechtigden de ondersteuning van mensen in de bijstand die (nog) niet betaald kunnen werken? Het onderzoek richt zich daarbij op drie kwesties uit het beleidsdebat over de fundamentele herziening van de Participatiewet waar de huidige wet- en regelgeving lijkt te schuren met de praktijk.
Elk van deze drie fundamentele vraagstukken komt in een deel van het rapport aan de orde: • Deel A: Wat zou het doel van de ondersteuning vanuit de Participatiewet moeten zijn; is dat (primair) toeleiding naar betaald werk of gaat het ook om bredere maatschappelijke of individuele doelen, zoals andere vormen van participatie en het verbeteren van de kwaliteit van leven? • Deel B: Hebben gemeenten voldoende ruimte om passende ondersteuning te bieden aan mensen in de bijstand die niet betaald kunnen werken, of is aanpassing van de wettelijke kaders nodig? • Deel C: Wat is nodig om de vertrouwensrelatie tussen overheid en burger in de ondersteuning binnen de Participatiewet te verbeteren?
1.3
Aanpak
Dit onderzoek betreft een kwalitatieve studie in twee niet bij naam genoemde gemeenten. In deze gemeenten is kwalitatief onderzoek gedaan naar de uitvoeringspraktijk van de ondersteuning van bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken. Om enige variatie te hebben in de context en de populatie van bijstandsgerechtigden, is het onderzoek gedaan in een grotere gemeente en een kleinstedelijke gemeente. Het is echter niet het doel van dit onderzoek om een vergelijking te maken tussen beide gemeenten. Het veldwerk bestond uit verkennende gesprekken, focusgroepen, interviews en (beperkte) observatie. We hebben drie groepen respondenten gesproken: bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken, beleidsmedewerkers/afdelingshoofden, en klantmanagers die werken met deze groep bijstandsgerechtigden. Voor de laatste groep hanteren we in dit rapport de gangbare term ‘klantmanagers’, maar de benaming verschilt per gemeente (consulenten, coaches, begeleiders, enz.). Deze groep respondenten omvat zowel klantmanagers die zich richten op het participatiedeel van de Participatiewet, als op het inkomensdeel van de wet (inkomensconsulenten en handhavers). Bij relevante verschillen tussen deze
13
Inleiding
functies zullen we dat in het rapport weergeven. In het rapport gebruiken we de term (gemeentelijke) uitvoerders voor de gemeenteambtenaren die zich bezighouden met de uitvoering van de Participatiewet, dus zowel klantmanagers als beleidsmedewerkers/afdelingshoofden. In verkennende gesprekken in de grotere onderzoeksgemeente is een beeld gevormd over de gemeentelijke organisatie en de respondenten die benaderd moesten worden. Ook werd in deze interviews verkend hoe het best toegang kon worden verkregen met de klantmanagers en de bijstandsgerechtigden.3 Vervolgens zijn semigestructureerde interviews gehouden met beleidsmedewerkers/afdelingshoofden, klantmanagers en bijstandsgerechtigden uit beide gemeenten. Door drie focusgroepen te houden met dezelfde drie respondentgroepen uit andere gemeenten werden ook ervaringen uit andere gemeenten meegenomen, en kon dieper worden ingegaan op aspecten van de dienstverlening die goed gaan of juist verbeterd kunnen worden. In totaal zijn er 42 respondenten geïnterviewd, en zijn er drie focusgroepen gehouden met in totaal zeventien respondenten.4 Gedurende het onderzoek hebben we ook een beperkt aantal (participerende) observaties uitgevoerd om gevoel te krijgen voor de werk- en leefomgeving van de gemeente en de bijstandsgerechtigden.
In de bijlage, te raadplegen via www.scp.nl bij dit rapport, is uitgebreidere informatie over de onderzoeksaanpak te vinden.
1.4 Beleidscontext van twee gemeenten Binnen de landelijke kaders van de Participatiewet maken gemeenten zelf keuzes over de invulling van hun beleid. In dit rapport richten we ons op de achtergronden en motivaties van de keuzes die gemeenten daarin maken. Aan de hand van beleidsdocumenten5 van beide onderzoeksgemeenten geven we een beknopt beeld van de invulling van hun gemeentelijk beleid, waaruit blijkt dat er accentverschillen te vinden zijn. Overigens verbreden we de gemeentelijke context van dit onderzoek met informatie uit andere gemeenten via de focusgroepen. Net als in het landelijke beleid is het hoofddoel van het participatiewetbeleid van beide gemeenten om te zorgen voor duurzame uitstroom uit de bijstand. Beide gemeenten besteden in hun beleids documenten ook expliciet aandacht aan de groep bijstandsgerechtigden die (nog) geen betaald werk kunnen verrichten.
De grotere gemeente (gemeente 1) Gemeente 1 heeft expliciet aandacht voor de groep voor wie betaald werk (nog) niet mogelijk is. Voor deze groep wil de gemeente een ander duurzaam perspectief bieden via andere vormen van participatie, zoals dagbesteding, vrijwilligerswerk of mantelzorg. Dit zou positieve effecten hebben op de kwaliteit van leven van mensen en de maatschappelijke kosten verminderen. Daarbij speelt wederkerigheid (iets terug doen voor de uitkering, zoals bij de tegenprestatie in de bijstand) geen rol. De gemeente heeft veel aandacht voor de brede problematiek van mensen in de bijstand, en de gevolgen daarvan voor zelfredzaamheid en arbeidsparticipatie. De gemeente biedt daarom ook trajecten gericht op persoonlijke ontwikkeling en het creëren van stabiliteit, en zorgt waar nodig voor ondersteuning op aanpalende terreinen zoals schulden, ggz en de Wmo 2015.
3 In de kleinstedelijke gemeente was de organisatie overzichtelijker en was de werving van respondenten eenvoudiger. Daarom waren verkennende gesprekken niet nodig. 4 Aan de interviews deden achttien bijstandsgerechtigden, twaalf beleidsmedewerkers/afdelingshoofden en twaalf klantmanagers mee. Aan de focusgroepen namen zeven bijstandsgerechtigden, vier klantmanagers en vijf beleidsmedewerkers deel. Daarnaast is er een klantmanager uit de focusgroep individueel online geïnterviewd. 5 Het gaat om documenten waarin de onderzochte gemeenten hun visie uiteenzetten op het sociaal domein in het algemeen en de ondersteuning die zij bieden aan bijstandsgerechtigden die (nog) niet betaald kunnen werken in het bijzonder. De documenten zijn door de gemeenten zelf aangeleverd, maar zijn vanwege de anonimiteit niet ter inzage beschikbaar (zie verder de bijlage bij dit rapport).
14
Inleiding
De kleinstedelijke gemeente (gemeente 2) Voor de groep die (nog) niet betaald kan werken ziet deze gemeente sociale participatie als opstap naar betaald werk. Zelfredzaamheid is voor deze gemeente van groot belang. Meedoen betekent voor deze gemeente ook wederkerigheid en een (passende) tegenprestatie. De gemeente houdt daarbij rekening met de gehele situatie van mensen. Voor mensen voor wie betaalde arbeid (nog) een stap te ver is, zet de gemeente in op het stabiliseren van de leefsituatie en het vergroten van de zelfredzaamheid. Daarvoor worden passende voorzieningen gezocht, ook in andere domeinen. Via één zichtbaar en toegankelijk loket en een vaste contactpersoon wil de gemeente zorgen dat er een samenhangend ondersteuningsplan komt.
1.5 Reikwijdte van het onderzoek Hoewel het zwaartepunt van het onderzoek ligt op de interviews in twee gemeenten, verbreden we onze bevindingen naar een algemener beeld. Dat doen we door focusgroepen te houden met deelnemers uit meerdere gemeenten. De knelpunten die zich voordoen in de twee onderzoeksgemeenten, of de gemeenten van de focusgroeprespondenten gelden echter niet vanzelfsprekend op dezelfde wijze voor alle gemeenten in Nederland. Dit onderzoek geeft een beeld van de ervaringen met Participatiewetondersteuning van bijstands gerechtigden, en klantmanagers en beleidsmedewerkers/afdelingshoofden in twee gemeenten. De daadwerkelijke effecten van de ondersteuning op de uitstroom naar betaald werk of op andere aspecten van de kwaliteit van leven vallen buiten de scope van het onderzoek. Ook richten we ons op de ondersteuning bij participatie, en laten we het inkomensdeel van de Participatiewet (bv. of de uitkering hoog genoeg is) buiten beschouwing (zie hiervoor bv. Commissie sociaal minimum 2023). Het onderzoek geeft een beeld van het type ondersteuning dat gemeenten bieden, maar kwantificeert dit niet. We weten bijvoorbeeld niet hoeveel bijstandsgerechtigden welk type ondersteuning krijgen van de gemeente, of welk deel van hen juist nauwelijks ondersteuning krijgt.
Voor het onderzoek hebben we vooral bijstandsgerechtigden gesproken die hun verhaal wilden vertellen en dat ook goed kunnen. Hierdoor hebben wij mogelijk minder zicht op bijstandsgerechtigden die met nog zwaardere problematiek te maken hebben. Wel spraken we niet alleen met mensen die tevreden zijn met de ondersteuning en de overheid, maar ook met mensen die geen vertrouwen hebben in de overheid. Daarnaast hebben wij gesproken met beleidsmedewerkers/afdelingshoofden en klantmanagers die met de groep werken die (nog) niet betaald kunnen werken. Ook die respondenten zijn niet vanzelfsprekend representatief voor de gehele groep beleidsmedewerkers/afdelingshoofden en klantmanagers. Het is immers mogelijk dat juist de zeer betrokken medewerkers aan ons onderzoek hebben meegedaan. Ook kunnen uitvoerders die werken met bijstandsgerechtigden die wel naar betaald werk begeleid kunnen worden een ander beeld hebben van de ondersteuning en de knelpunten die daarbij optreden.
15
Inleiding
Deel A Doel van de ondersteuning: papier versus praktijk De fundamentele vraag die in dit deel van het rapport centraal staat, is wat naast inkomens ondersteuning het (primaire) doel van de wet- en regelgeving zou moeten zijn, en daarmee van de (gemeentelijke) ondersteuning. Voldoet de focus op betaald werk in de huidige Participatiewet in de praktijk? De ideeën over het doel van de bijstand veranderen over de tijd (Van Echtelt et al. 20223; Lindner et al. 2022; Vrooman 2009). De laatste decennia verschoof het accent in het beleid van inkomensbescherming naar activering en arbeidstoeleiding (Trappenburg 2020; Veldheer et al. 20212; WRR 2006). De gedachte hierachter is dat mensen die niet zelfstandig in hun bestaan kunnen voorzien, ondersteuning krijgen en geprikkeld worden om weer zelfredzaam te worden. Volgens deze redenering zijn mensen er meer mee geholpen als zij betaald werk kunnen verrichten, dan dat zij een uitkering blijven ontvangen en afhankelijk blijven van de overheid. In de huidige Participatiewet staat de toeleiding naar betaald werk centraal. De aanname daarbij is dat (vrijwel) iedereen in de Participatiewet aan het werk kan, eventueel met ondersteuning (Van Echtelt et al. 2019).
Bijstandsgerechtigden zijn, mede vanwege hun omstandigheden, veel minder positief over de mogelijkheden die betaald werk hun kan bieden dan wat je op basis van beleidsaannames zou verwachten. Zeven op de tien bijstandsgerechtigden ziet voordeel in het hebben van betaald werk boven het niet hebben van werk (Inspectie SZW 2019). Toch wil maar ongeveer de helft van de bijstandsgerechtigden op korte termijn werken op het moment van ondervraging, voornamelijk omdat mensen denken niet te kunnen werken vanwege gezondheidsproblemen (Dirven 2021; Inspectie SZW 2019). Veel onderzoek naar de bijstand gaat over de vraag hoe mensen te bewegen zijn in de richting die het beleid beoogt, namelijk richting betaald werk. Het gaat dan bijvoorbeeld om de effectiviteit van re-integratie-instrumenten (Andriessen et al. 2019), de striktheid van de regels (zie bv. de experimenten in Bos et al. 2023; De Ruig 2021), of om de arbeidsdeelname van mensen met een arbeidsbeperking (Berendsen et al. 2023). In dit onderzoek draaien we het om, en gaat het over de vraag hoe het doel van het beleid beter kan aansluiten bij de ondersteuningsbehoefte van mensen in de bijstand.
Als de ondersteuning van gemeenten niet gericht is op de toeleiding naar betaald werk, omdat dit niet voor iedereen realistisch blijkt, waar richt ze zich dan wel op? In het wetsvoorstel Participatiewet in balans wordt het doel verbreed naar maatschappelijke participatie. De vraag is of dat voldoende aansluit bij de problematiek van bijstandsgerechtigden in de praktijk. Dit deel van het rapport beschrijft de ervaringen van beleidsmedewerkers/afdelingshoofden, klantmanagers en bijstandsgerechtigden over doelen van de ondersteuning in de praktijk en laat zien waar dit schuurt met de huidige wet- en regel geving. De praktijk laat een diversiteit aan ondersteuning zien, die niet alleen gericht is op de toeleiding naar betaald werk. Hoofdstuk 2 laat zien dat (eerst) vaak meer basale ondersteuning nodig is, gericht op het verminderen van de draaglast en het vergroten van de draagkracht van bijstandsgerechtigden. Dan staat de kwaliteit van leven van de bijstandsgerechtigden centraal. Hoofdstuk 3 beschrijft wat toeleiding naar maatschappelijke participatie, een van de doelstellingen van het wetsvoorstel Participatiewet in balans, in de praktijk inhoudt. Hoofstuk 4, tot slot, laat zien wat het betekent voor mensen als betaald werk als doel niet realistisch wordt geacht.
16
Deel A Doel van de ondersteuning: papier versus praktijk
2 Draaglast verminderen en draagkracht vergroten 2.1 In de bijstand komen veel problemen samen Voordat gemeenten mensen kunnen toeleiden naar betaald werk of andere vormen van participatie, moeten geregeld eerst andere problemen worden aangepakt. De gesprekken met uitvoerders en bijstandsgerechtigden bevestigen het beeld uit eerder onderzoek dat bij een deel van de mensen in de bijstand sprake is van een stapeling van problematiek op meerdere levensdomeinen (bv. Van Echtelt et al. 2023). De verhalen van de verschillende respondentgroepen laten een gevarieerd beeld zien over de uitdagingen waar bijstandsgerechtigden tegenaan lopen. Zo zijn er, naast financiële problematiek, vaak ook psychische of fysieke gezondheidsproblemen, en kan er bijvoorbeeld sprake zijn van huiselijk geweld en problemen rondom de opvoeding van kinderen. De respondenten noemen ook taalproblemen en verslavingsproblematiek. Juist de combinatie van verschillende problemen belemmert mensen in hun dagelijks leven, en vermindert de kwaliteit van leven. Mensen komen om verschillende redenen in de bijstand. Soms verandert iemands levenssituatie, bijvoorbeeld door een scheiding. Daaruit komen allerlei praktische uitdagingen voort, zoals het vinden van huisvesting, het aanvragen van ondersteuning, de juiste toeslagen krijgen.
Soms spelen er gezondheidsproblemen, of is er sprake van gezinsproblematiek of de zorg voor anderen. Dus [de scheiding] was al een soort van verwerkingsproces voor mij. Nou, later overleed mijn moeder natuurlijk, en mijn moeder en ik waren eigenlijk heel erg close. Dus ja, viel nóg iemand weg. Toen stond ik er helemaal alleen voor, ook met m’n zoontje, die best wel problematisch gedrag had, die ons aanviel en heel onhandelbaar en wist ik ook niet wat ik daarmee aan moest. Dus ja, heel veel mee bezig geweest en heeft gewoon heel veel energie gevraagd en zo, dus een moeilijke periode. En dan inderdaad op een gegeven moment dus geen werk meer en ja, toen zat ik gewoon thuis en zat ik gewoon in een depressie. – Bijstandsgerechtigde 2, g26 Maar er is niet altijd een acute aanleiding die ertoe leidt dat mensen in de bijstand komen. Kenmerkend is dat de situaties vaak langdurig zijn. Een deel van de bijstandsgerechtigden kent al sinds hun jeugd een leven met uitdagingen, denk bijvoorbeeld aan kansenongelijkheid of armoede die van generatie op generatie stand houdt (Van Lanen et al. 2023; Notten 2022). Ook kan ziekte voor een ontwrichting zorgen, waardoor mensen uitvallen uit het arbeidsproces. Voorbeelden daarvan zijn een jonge man die migraineaanvallen krijgt en een vrouw die een combinatie van verschillende lichamelijk klachten heeft en geen startkwalificatie.
Op mijn negentiende […] had ik wel al lichamelijke klachten, maar ik had geen diagnose. […] Ik ging steeds verder achteruit lichamelijk. Toen kreeg ik de diagnose fybromyalgie, dat is een vergaarbak van: we weten het eigenlijk niet, maar je hebt pijn. Vijf jaar later, op mijn 25e, toen ik eigenlijk net uit huis was, toen had ik al zes jaar een uitkering, toen bleek ik de ziekte van Bechterew te hebben. […] Ik heb inmiddels de ziekte van Crohn erbij… Sowieso: uit de uitkering komen zal ik nooit […], ik denk niet dat ik nog aan het werk kom. Ik heb geen start kwalificatie sowieso, dat wordt heel moeilijk. – Bijstandsgerechtigde 7, g2
6 De nummering achter de respondentgroep verwijst naar de afzonderlijke respondenten hierbinnen. De letter ‘g’ verwijst naar respectievelijk de grotere (g1) of kleinstedelijke gemeente (g2). We tonen verder binnen de respondent groep beleidsmedewerkers/afdelingshoofden de twee verschillende functies afzonderlijk. Hetzelfde geldt voor de respondentgroep klantmanagers: met ‘klantmanagers’ die zich richten op het participatiedeel van de Participatiewet en ‘inkomensconsulenten’ op het inkomensdeel. Daarnaast hebben we ook een handhaver geïnterviewd. ‘Focusgroep’ geeft tot slot aan dat het om een respondent uit een bepaalde focusgroep gaat.
17
Draaglast verminderen en draagkracht vergroten
Een klantmanager benoemt de problematiek waar mensen mee kampen als een disbalans tussen draaglast en draagkracht. De ondersteuning ligt voor veel bijstandsgerechtigden (nog) niet zozeer op het terrein van participatie of begeleiding naar betaald werk, maar op het verminderen van de draaglast en het vergroten van de draagkracht. Het gaat dan om het verbeteren van de omstandigheden rondom de bijstandsgerechtigde en hun kwaliteit van leven. Eerst moeten problematische situaties stabiliseren of crises worden opgelost. Dat de cliënten die ik in mijn caseload heb op twee of meer leefgebieden problemen hebben, maar dusdanige problemen, waarbij dus ook de draagkracht en de draaglast niet meer in evenwicht is. Dus mensen kunnen eigenlijk hun eigen problemen niet handelen in het dagelijks leven om te komen tot participeren. […] Ik denk dat het niet alleen de taak is samen met de inwoner om te kijken van: wat heb je nu nodig om uit te stromen naar werk? Nee, wat heb je nodig om ervoor te zorgen dat je kan leven? – Klantmanager 5, g2
2.2 Draaglast verminderen Een eerste doel waar de ondersteuning zich op richt, is het verminderen van de draaglast, ofwel de problemen waar bijstandsgerechtigden tegenaan lopen. In de gesprekken met beleidsmedewerkers, klantmanagers en bijstandsgerechtigden komen grofweg drie aspecten naar voren die de draaglast van bijstandsgerechtigden verminderen: stabiliseren door vermindering van problematiek, financieel ontzorgen en een vinger aan de pols houden.
Stabiliseren door verminderen van problematiek Het creëren van stabiliteit door het verminderen of wegnemen van problematiek helpt mensen die zo zijn vastgelopen dat ze het zelf niet redden. Dit is volgens uitvoerders en bijstandsgerechtigden een eerste, noodzakelijke, stap in het proces om het leven van mensen weer een beetje op orde te krijgen, wanneer zij met problematiek op verschillende levensgebieden te maken hebben. Pas daarna kan eventueel aan maatschappelijke participatie of betaald werk worden gewerkt. De klantmanager die de Participatiewet uitvoert, regelt vaak niet alleen zaken die te maken hebben met werk en inkomen, maar is ook de coördinator om te zorgen dat mensen de hulp krijgen die ze nodig hebben. Een klantmanager doet dit niet allemaal zelf, maar verwijst mensen door naar de juiste hulp. Dat kan ook ondersteuning buiten de Participatiewet zijn, zoals verslavingszorg, psychische zorg, ondersteuning vanuit de Wmo 2015, schuldhulpverlening, of het regelen van een woning of onderdak. En dan is het doel gewoon: er zijn en luisteren. En op het moment dat het echt nog slechter gaat, ingrijpen en samen met de persoon kijken: wat kunnen we doen om je weer stabiel te krijgen. En dan is stabiel zijn eigenlijk het hoogst haalbare.
– Klantmanager 4, g1 Het [de bijstand] heeft mij de ruimte gegeven om mezelf te herpakken, om uit een burn-out te komen, om ervoor te zorgen dat ik geestelijk, lichamelijk, gezond het leven weer in kan gaan. – Bijstandsgerechtigde 9, g1
Financieel ontzorgen Volgens uitvoerders hebben mensen in de bijstand vaak financiële problemen, wat verbetering van de leefsituatie en ontwikkeling richting meedoen in de weg staat. Er wordt dan ook ingezet op financieel ontzorgen. Het kan daarbij gaan om helpen bij het oplossen van schuldenproblemen, en om het verminderen van de stress die daarmee gepaard gaat. Maar het kan ook gaan om financiële onder steuning om te kunnen participeren, zoals financiering van een aangepaste auto, het vergoeden van reiskosten voor vrijwilligerswerk, en ook om het vergoeden van herstel van een gebit of andere zorg kosten waar mensen met een laag inkomen zich niet altijd goed tegen kunnen verzekeren. Ook meer
18
Draaglast verminderen en draagkracht vergroten
praktische hulp en spullen voor een menswaardig bestaan worden genoemd, bijvoorbeeld een bed regelen als mensen dat niet kunnen betalen. Klantmanagers proberen – vaak met creatieve oplossingen via de bijzondere bijstand – een neerwaartse spiraal door armoede te doorbreken. Maar wij willen ook dat iedereen financieel stabiel is, dat is gewoon echt een doelstelling. Als een van de naastliggende onderwerpen, wat jullie ook benoemen, waardoor mensen ook gewoon niet goed kunnen meedoen in de maatschappij. Je moet gewoon geen geldzorgen hebben. – Beleidsmedewerker 5, focusgroep Ik ga geen gouden bergen beloven. Wat ik wel zeg tegen die mensen, tegen dat gezin die matrasjes op de grond heeft: ‘We zorgen dat er volgende week bedden staan.’ – Klantmanager 2, g1
Een vinger aan de pols houden Dit wil zeggen dat de gemeente in de gaten houdt hoe het met de bijstandsgerechtigde gaat en of diegene krijgt wat nodig is. Het doel is vooral in de gaten te houden dat mensen de hulp hebben die nodig is, en dat de situatie niet verergert. Het lukt bijstandsgerechtigden niet altijd dit zelf te regelen, bijvoorbeeld door ingewikkelde regels en/of bureaucratie. De ondersteuning varieert van het wijzen op regelingen of samen ondersteuning aanvragen tot het volledig ontzorgen door al het regelen uit handen te nemen. Het valt op dat aanvragen bij de overheid vaak zo complex zijn dat dezelfde overheid klant managers moet inschakelen om mensen hierbij te helpen. Ook de klantmanagers zelf vinden aanvragen vaak complex. Het gaat ook richting ‘maak je wel gebruik van die bijzondere regelingen, heb je ons ergens anders nog bij nodig, heb je problemen met schulden, moeten we je doorverwijzen?’ Dus dat is breder dan de standaardheronderzoeken die vroeger werden gedaan. Het zit ook meer op hulp. – Beleidsmedewerker 2, g1 Het ging heel moeilijk in [eerdere gemeente], want daar kreeg ik gewoon allerlei formulieren die ik moest invullen, maar dat was heel ingewikkeld. Het is me uiteindelijk wel gelukt, maar dat vond ik moeilijk. Ik heb het uiteindelijk, toen ik naar [gemeente 1] was verhuisd, met een maatschappelijk werker gedaan.
Ik heb gewoon hulp gevraagd, want ik dacht: dit is zo ingewikkeld. Sommige vragen kwam ik gewoon niet uit, of het was niet duidelijk hoe ik het moest beantwoorden. – Bijstandsgerechtigde 4, g1 Bij het creëren van stabiliteit, financieel ontzorgen en een vinger aan de pols houden lijken klant managers het laatste vangnet te zijn als de dienstverlening op andere terreinen niet goed geregeld is. Als er elders in de hulpverlening lange wachtlijsten zijn (bv. in de ggz of bij de bewindvoering), moet de klantmanager de situatie in de tussentijd stabiel zien te houden. Als er veel bureaucratie is bij overheidsinstanties, moeten klantmanagers veel tijd steken in zaken regelen. Als er een krappe basisverzekering is, regelen klantmanagers gebitsrenovaties of andere zorgkosten. Als er bijvoorbeeld vanwege armoede praktische zaken nodig zijn, zoals bedden en wasmachines, regelt de klantmanager dat via de bijzondere bijstand. De wachttijden bij de rechtbank in [naam gemeente], die lopen de spuigaten uit. [...] Een maandje of zes minimaal voor de behandeling van een verzoek op bewindvoering. En dat betekent dus dat ik in de tussentijd manieren moet vinden om iemand financieel stabiel te houden. […] Probeer die schuldeisers dan maar eens koel te houden; daar gaat een heleboel werk in zitten. – Klantmanager 2, g1