Gemeentelijk waterprogramma (GWP) 2024-2027 Bergen op Zoom
Tekst van het document
We volgen hierbij de landelijke maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving en bouwen op verstandige locaties. Voor de woningbouwopgave van 7.000 woningen wordt de landelijke maatlat nu al in de planvorming meegenomen. Komende planperiode verkennen we de toepassing van een tool om ontwikkelaars te stimuleren na te denken over natuurinclusief bouwen en om voor een groene klimaatadaptieve maatregelen te kiezen voor waterberging.
4 Strategie en verankering
26
6 Middelen
Waterbergingseisen Zowel bij nieuwbouw als bij ontwikkelingen in bestaand bebouwd gebied wordt van de perceelseigenaar verlangt dat deze zijn/haar verantwoordelijkheid neemt om wateroverlast te voorkomen. Hierbij maken we onderscheid in de grootte van het oppervlak en/of de toename ervan en hanteren we de bergingseisen in Tabel 3. Tabel 3 Waterbergingseisen bij ontwikkelingen Oppervlak Nieuwe ontwikkelingen Ontwikkelingen in bestaand bebouwd gebied Oũũ m2
60 mm
10 mm
Oũũ m2
60 mm
60 mm
Toelichting bij en aanvullingen op Tabel 3: " Het onderscheid tussen kleine ^500m2) en grote ^500 m2) ontwikkelingen betreft het totale oppervlak van de ontwikkeling; "
Inbreidingen en herbouw na sloop beschouwen we als nieuwe ontwikkelingen. Verbouwingen en herstructureringen beschouwen we als ontwikkelingen in bestaand gebied;
" "
Een eis van 60 mm betekent ten minste 60 liter berging per m2 oppervlak; Het oppervlak waarover deze bergingseis berekend dient te worden, betreft het totale verhard1 oppervlak (alle daken en (terrein)verhardingen) in de nieuwe situatie; Bij het ontbreken van een gedegen inrichtingsplan wordt voor (terrein)verharding op de woonpercelen 50% van het perceel aangehouden; De bergingseisen zijn van toepassing op ieder particulier perceel binnen een ontwikkeling.
" "
1 Kunstgrasvelden beschouwen we als onverhard oppervlak (of als 50% verhard indien er kans is op onvoldoende hemelwaterverwerkingscapaciteit in het gebied)
5 Uitvoeringsprogramma
á
«ARCADIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
Stimuleren Conform de voorkeursvolgorde voor verwerking van hemelwater hebben we in Bergen op Zoom de voorkeur voor bovengrondse waterberging in het groen. De komende planperiode verkennen we de toepassing van een tool om ontwikkelaars te stimuleren na te denken over natuurinclusief bouwen en om voor een groene klimaatadaptieve maatregelen te kiezen voor waterberging. Juridische verankering Om ons hemelwaterbeleid juridisch te verankeren, stellen we een verordening op. Dit geeft de gemeente, naast informeren en stimuleren, mogelijkheden voor het juridisch afdwingen van een meer duurzame omgang met hemelwater bij herontwikkeling. De verordening borgt in ieder geval het beleid omtrent de waterbergingseisen bij ontwikkelingen. Ook bevat de verordening de mogelijkheid tot een gebiedsaanwijzing voor het verplicht afkoppelen van hemelwater op drukriool (foutieve aansluitingen) in nader aan te wijzen (bemalings)gebieden.
4.3
4 Strategie en verankering
6 Middelen
á
situatie is een ontwateringdiepte van 0,5 tot 1 meter in relatie tot het maaiveld in de openbare ruimte gewenst. Hierbij mag geen overlast ontstaan. Als gemeente hanteren we de gewenste ontwateringsdiepten in Tabel 4. Tabel 4: Gewenste ontwateringsdiepte bestaand gebied gemeente Bergen op Zoom Bestemming Gewenste ontwateringsdiepte (GHG t.o.v. maaiveld) Woningen met kruipruimte
0,7 m
Woningen zonder kruipruimte
0,5 m
Groenvoorzieningen
0,5 m
Secundaire wegen en woonstraten
0,7 m
Primaire wegen
1,0 m
Bedrijventerreinen
0,7 m
GRONDWATER
Het grondwaterbeleid is gericht op het zo min mogelijk verplaatsen van grondwater, ofwel een zogenaamde hydrologisch neutrale inrichting. Indien grondwater toch wordt verplaatst voeren we dit bij voorkeur niet af naar de RWZI, maar naar oppervlaktewater of in de bodem. Particulier gebied Op particulier terrein is de perceeleigenaar zelf verantwoordelijk voor het tegengaan van grondwateroverlast en/of -onderlast. Dit geldt ook voor funderingsproblemen. Ondergrondse gebruiksruimtes van panden, zoals een kelder of een souterrain, moeten volgens de bouwregelgeving vochtdicht zijn. Ontwateringdiepte Als gemeente richten we ons met betrekking tot het beperken van het risico op grondwateroverlast tot de bebouwde omgeving. Hoge grondwaterstanden kunnen natte kruipruimten en vochtproblemen in huis opleveren. De benodigde ontwateringdiepte is afhankelijk van het gebied. Afhankelijk van de
27
5 Uitvoeringsprogramma
opbolling
Figuur 6: Ontwateringsdiepte en drooglegging Afwijken
van
streefwaarden
In
sommige
bestaande
gebieden
kan
de
ontwateringsdiepte kleiner zijn dan deze streefwaarden. Voor bestaande situaties kunnen we afwijken van de streefwaarden in verband met de natuurlijke geohydrologische omstandigheden, zoals een van nature hogere grondwaterstand. Bij een nieuwe ontwikkeling geven we in een dergelijk bestaand gebied aan wat daarbij de gewenste ontwateringsdiepten zijn.
«ARCADIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
Hinder of structurele overlast Bij incidenteel hoge grondwaterstanden heeft de gemeente geen taak; dit zal de perceeleigenaar moeten accepteren of zal zelf maatregelen moeten nemen om de hinder te beperken. De gemeentelijke zorgplicht treedt in werking als er sprake is van structurele nadelige gevolgen in stedelijk gebied. In Tabel 5 laten we zien hoe we concreet invulling geven aan de kwalitatieve begrippen in de zorgplicht grondwater. Tabel 5: Concrete invulling zorgplicht grondwater Term Definitie Overtollig grondwater
De grondwaterstand zorgt voor nadelige effecten op de gebruiksfunctie van het perceel.
Structureel te hoge grondwaterstand
De grondwaterstand is regelmatig gedurende een aaneengesloten periode van minimaal vier weken hoger dan de gewenste (gebiedsafhankelijke) grondwaterstand.
Structureel te lage grondwaterstand
De grondwaterstand is lager dan het bovenste funderingshout in de directe omgeving. Als het funderingsniveau niet bekend is, dan hanteren we een ontwateringsdiepte van 1,5m in de openbare ruimte, tenzij het grondwater van nature veel lager is.
28
Perceelsbestemming
De aan de grond gegeven bestemming heeft betrekking op het bovengrondse gebruik zoals wonen, werken, recreatie en verkeer. Ondergrondse bouwwerken als parkeergarages en tunnels moeten zo geconstrueerd zijn dat waterdichtheid gegarandeerd is. Dit geldt ook voor kelders en souterrains van woningen en bedrijven.
Belemmering van de perceelsbestemming
Er is een belemmering van de bovengrondse gebruiksfunctie van het perceel zoals vastgelegd in het bestemmingsplan en/of de waarde van een perceel of pand wordt verminderd door een te hoge of te lage grondwaterstand. Er moet een probleem zijn. Voorbeelden: te hoge luchtvochtigheid in de woonkamer door
4 Strategie en verankering
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
grondwater, droogstand van houten paalfundering en aantasting houten vloer. Een natte kruipruimte of kelder is geen belemmering van de functie wonen. Doelmatige oplossing
Oplossingen om het grondwaterprobleem te verhelpen hebben een maatschappelijk aanvaardbare verhouding tussen kosten en effect van maatregelen. Dat betekent: " maatregelen zijn te combineren met andere openbare werken om kosten en overlast te reduceren; " maatregelen hebben een (in)direct effect op overlast; " de gemelde overlast moet structureel zijn. Bij voorkeur wordt het perceel aangepast aan de grondwatersituatie, zodat geen grondwater afgevoerd en getransporteerd hoeft te worden. Wanneer de problematiek groter is, zijn andere oplossingen, zoals bijvoorbeeld een drainagestelsel in combinatie met een infiltratiestelsel, mogelijk doelmatiger.
Faciliteren bij grondwateroverlast Indien het vermoeden bestaat dat er grondwateroverlast is in gebieden waar de gewenste minimale ontwateringdiepte niet behaald wordt verrichten we als gemeente lokaal onderzoek. Wanneer blijkt dat een te hoge grondwaterstand structureel nadelige gevolgen geeft voor de functie van een gebied zullen er doelmatige maatregelen door de verantwoordelijke partij uitgevoerd worden. De burger heeft een eigen verantwoordelijkheid op het eigen perceel en mag ontwateringmiddelen aansluiten op gemeentelijke voorzieningen. In sommige gebieden treedt lokaal grondwateroverlast op. Uit het oogpunt van doelmatigheid en evenredige kosten zullen we dit moeten accepteren. Voor de aandachtsgebieden grondwateroverlast leggen we indien nodig drainage bij tijdens rioolvervanging in bestaand gebied en verrichten grondwateronderzoek bij nieuwe ontwikkelingen om toekomstige problemen te voorkomen.
á
«ARCADIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
Grondwatermeetnet Wijzigingen in grondwateronttrekkingen en/of het optreden van langdurig droge of natte perioden als gevolg van klimaatverandering kunnen het verloop van de grondwaterstand beïnvloeden. Het is daarom goed om een vinger aan de pols te blijven houden via ons gezamenlijke grondwatermeetnet. We streven naar een natuurlijke fluctuatie zonder dat hierdoor overlast wordt ervaren als gevolg van structureel te hoge of te lage grondwaterstanden. Het grondwatermeetnet is vanaf 2011 operationeel. Meldingen van grondwateroverlast worden bij ons als gemeente gemeld en geanalyseerd. We beschikken als gemeente over voldoende inzicht in de grondwaterhuishouding om klachten en meldingen goed te beoordelen. We hebben als gemeente momenteel een contract met Brabant Water in het kader van samenwerking in de waterketen. Brabant Water beheert het gemeentelijke grondwatermeetnet, leest en valideert de meetgegevens en beheert deze gegevens voor onze gemeente. Ons meetnet bestaat op dit moment uit 91 meetpunten. In het ontwerpgrondwatermeetnet 2009 zijn door Deltares de meetpunten gedefinieerd aan de hand van de meetdoelen en op basis van de relevante geohydrologische deelgebieden. Afhankelijk van de vraagstelling qua grondwaterproblematiek kan het zijn dat er lokaal behoefte is aan extra meetpunten. Voor het algemene beeld en de meetdoelen volstaan de 91 meetpunten.
Ruimtelijke ontwikkeling Bij ruimtelijke ontwikkelingen zetten we in op water en bodem als sturend element. We werken vanuit de randvoorwaarden die het water- en bodemsysteem stellen. De grondwatervoorraad in Brabant staat al lange tijd onder druk, wat zich vertaalt in toenemende waterschaarste in droge tijden, afname van grondwaterstanden en diepte stijghoogten en droogvallende beeksystemen in de zomer. Bodemenergiesystemen Met de toenemende behoefte aan duurzame energiebronnen neemt het aantal warmte-koude opslagsystemen (WKO) in de bodem
29
4 Strategie en verankering
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
toe. Dit brengt een risico voor de bescherming van het grondwater met zich mee, als niet volgens de voorschriften wordt gewerkt, meldingen niet worden gedaan en hier ook geen controle op is. Hierdoor bestaat de kans dat afsluitende lagen niet goed worden afgedicht en schoon grondwater uittreedt of ondiep, mogelijk vervuild, grondwater intreedt in de watervoerende laag. Over open (vaak grote) WKO-systemen heeft de provincie bevoegdheid. Bij de gesloten (vaak kleine) WKO-systemen heeft de gemeente de mogelijkheid om de toepassing ervan op bepaalde locaties of dieptes uit te sluiten. Bijvoorbeeld omdat op een locatie een open systeem de voorkeur heeft of omdat er reeds te veel systemen zich dicht op elkaar bevinden. Omdat de invloed van WKO-systemen op de waterhuishouding (grondwater en riolering) nog relatief onbekend zijn, gaan we dit als gemeente in afstemming met de waterpartners onderzoeken. De komende planperiode gaan we in gesprek met onze waterpartners over een strategie ten aanzien van bodemenergiesystemen.
4.4
OVERIGE ZORGPLICHTEN IN DE WATERKETEN
Drinkwater De waterbedrijven Brabant Water en Evides zorgen ervoor dat er schoon water uit de kraan komt. Met het oog op een duurzame drinkwatervoorziening beschermen we onze bestaande zoetwaterbellen. Aangezien een groot deel van het hemelwater nog wordt afgevoerd, is de grondwaterstand en hiermee de waterwinning gebaat bij afkoppeling van verhard oppervlak en infiltratie van hemelwater in de bodem. Sinds juli 2016 is een samenwerkingsverband gestart met Samen Sterk in Brabant (SSIB). De samenwerking is gericht op toezicht in het buitengebied. Evides heeft met het bevoegd gezag (gemeenten, omgevingsdienst en provincie) en met de Veiligheidsregio Midden- en West Brabantafspraken gemaakt over hoe het drinkwaterbedrijf bij een calamiteit wordt geïnformeerd en hoe er wordt gehandeld
á
«ARCADIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
tijdens of na de calamiteit. In de gebiedsdossiers zijn de potentiële risico's en de aanpak ervan voor de bronbescherming omschreven. Oppervlaktewater De waterschappen hebben een zorgplicht voor het oppervlaktewater. Het waterschapsbeleid voor de waterkwaliteit en -kwantiteit leggen zij vast in regionale waterbeheerplannen. Projecten en andere werkzaamheden die uit de uitvoeringsprogramma's van het waterschap en gemeente voortvloeien, worden op elkaar afgestemd. KRW Om eind 2027 aan de doelen voor de KRW (Kaderrichtlijn Water) te voldoen, heeft het waterschap Brabantse Delta de toekomstige knelpunten in het watersysteem die een belemmering zijn voor de waterkwaliteit in beeld gebracht door middel van watersysteemanalyses. Welke inzet dit vervolgens vraagt van ons als gemeente, dient in overleg met de waterpartners verder te worden uitgewerkt. Voor de waterketen betreft dit voornamelijk effluentstromen en overstorten. Het waterschap verzorgt het proces om samen tot een aanpak te komen. Oppervlaktewater en de Omgevingswet Het Rijk stelt in het Besluit kwaliteit leefomgeving omgevingswaarden voor luchtkwaliteit, waterkwaliteit, zwemwaterkwaliteit en waterveiligheid. De gemeente kan ervoor kiezen om aanvullende of strengere omgevingswaarden vast te leggen, bijvoorbeeld voor de te behalen waterkwaliteit.
Eventuele omgevingswaarden krijgen hun beslag in het Gemeentelijk Omgevingsplan. Uitgangspunt is dat de gemeente (of waterschap) verantwoordelijk is voor het opstellen van een programma bij dreigende overschrijding van de omgevingswaarde, ook als die waarde door het Rijk of de provincie is vastgesteld.
30
4 Strategie en verankering
4.5
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
BIJDRAGEN AAN KLIMAATBESTENDIGHEID
Bergse Adaptatiestrategie In navolging op onze klimaatstresstest en gevoerde klimaatdialogen is de Bergse Adaptatiestrategie opgesteld. Het beschrijft de aanpak van de gemeente Bergen op Zoom voor klimaatadaptatie. Onze stip op de horizon is: In 2050 is Bergen op Zoom klimaatbestendig en waterrobuust. Daartoe streven we vijf ambities na die aansluiten bij de regionale strategie van Waterkring West (waterrobuust, droogtebestendig, hittebestendig, voorbereid op overstromingen en versterking van biodiversiteit). De strategie is uitgewerkt in de vier gebiedsprofielen zoals onderscheiden in de Omgevingsvisie (Stedelijk, Landelijk, Natuurlijk en Waterrijk). Hierin hebben we oog voor stad en dorp, bedrijventerreinen én buitengebied. De uitvoeringsagenda omschrijft vervolgens de stappen die de gemeente Bergen op Zoom de komende jaren zet. Dit betreft zowel uitvoeringsactiviteiten als onderzoek en organisatie.
procesmatige
activiteiten
waaronder
planvorming,
Bestaande situatie Het voorkomen van toekomstige wateroverlast door het blijven verruimen van de ondergrondse riolering is geen optie, dat wordt uiteindelijk veel te kostbaar. We houden daarom bij de (her)inrichting van de openbare ruimte rekening met de verwerking van extreme neerslaghoeveelheden en accepteren dat er wat vaker water op straat zal optreden. Naast waterrobuust willen we de bestaande bebouwde omgeving droogtebestendiger maken. Daartoe zetten we de koers van afkoppelen van verhard oppervlak en infiltratie van hemelwater de komende planperiode door. We zorgen er ook voor dat droogte onderwerp van gesprek wordt bij het klimaatbestendig herinrichten van bedrijventerreinen en versterken de regie op de ondergrond. We gaan kritisch kijken hoe we ons eigen gemeentelijke waterbeleid, aansluitend op het waterbeleid van de waterbeheerders, verder kunnen verduurzamen. Bijvoorbeeld door beleid voor kleine onttrekkingen op te stellen (relevant voor o.a. sportvelden en plantsoenen) en de
á
«ARCADIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
waterbehoefte binnen de gemeente te verlagen. We gaan vanuit ons werkveld sterk(er) sturen op het minder bedekken van de bodem (ontharden), uiteraard houden we ook aandacht voor de grondwaterbeschermingsgebieden. Nieuwe ontwikkelingen Bij ruimtelijke planprocessen is een sectorgerichte aanpak vaak gangbaar. Om klimaatadaptatie in de verschillende sectoren te integreren beschouwen we het waterbelang in beleidsthema's/plannen en ontwerpen. We verankeren dit belang waar mogelijk en houden oog voor de koppeling met andere thema's zoals droogte, hittestress en biodiversiteit. Klimaatadaptatie is als wenselijk opgenomen in ons programma van eisen voor ruimtelijke ontwikkelingen. We verkennen de komende planperiode nog of en hoe we de bestaande Watertoets kunnen verbreden naar een Klimaattoets. Gezonde leefomgeving In de openbare ruimte creëren we ruimte voor hemelwater in de bodem, groen- en speelvoorzieningen en in het oppervlaktewater. We houden hierbij oog voor mogelijke gezondheidsrisico's en stemmen ons beheer hierop af. Ook houden we bij de herinrichting van de openbare ruimte rekening met vitale infrastructuur zoals toegangswegen en regelinstallaties en kwetsbare objecten zoals ziekenhuizen en verzorgingstehuizen.
De benodigde bovengrondse voorzieningen richten we zodanig in dat deze tevens een positieve bijdrage leveren aan het tegengaan van hittestress en positief bijdragen aan een gezonde leefomgeving. We intensiveren via gerichte communicatie de samenwerking met andere partners (GGD's, kennisinstellingen, onderwijs, woningcorporaties, etc.) rondom een klimaatbestendige en gezonde leefomgeving.
31
4 Strategie en verankering
4.6
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
BIJDRAGEN AAN EEN GOEDE WATERBALANS
Kwaliteitsbescherming Voor een goede leefomgeving vormt gezond oppervlaktewater van een natuurlijke kwaliteit een vanzelfsprekende randvoorwaarde. Voor de drinkwatervoorziening is grondwater van goede kwaliteit een primaire behoefte in zuidwest Nederland. Oppervlaktewater voedt het grondwater en is hiermee indirect een buffer voor de drinkwater voorziening. Bij het afkoppelen van verhard oppervlak binnen grondwaterbeschermingsgebieden houden we rekening met de aandachtspunten zoals benoemd in de provinciale Interim Omgevingsverordening (IOV)en de gebiedsdossiers drinkwaterwinning. Gebiedsgericht grondwaterbeheer Via gebiedsgericht grondwaterbeheer spelen we in op langdurige perioden van droogte en beschermen we ons (toekomstige) drinkwater. Hiertoe sturen we op een goede balans tussen het regionale watersysteem en de gebouwde omgeving voor de opvang van extreme neerslaghoeveelheden. Dit betekent dat waterstromen afkomstig uit landelijk gebied niet leiden tot overlast in de gebouwde omgeving en vice versa. We beperken verdroging van hoge en droge zandgronden door zoveel mogelijk water in de bodem te infiltreren (hemelwater, effluentwater) en waterbergingsgebieden zodanig in te richten dat een bijdrage wordt geleverd aan gezonde en klimaatbestendige leefomgeving. Herstel grondwaterbalans Het herstel van de grondwaterbalans is een gedeeld belang van partijen.
Het vraagstuk van droogte en verdroging zal in een brede maatschappelijke context moeten worden geplaatst, waar diverse sectoren, overheden en bedrijfsleven mee te maken hebben en/of zullen krijgen. Het probleem wordt als ernstig en urgent gezien in Brabant en daarbuiten. In de Droogteagenda maken partijen in Brabant afspraken over het vraagstuk van droogte en verdroging.
á
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM
Waterlopen op orde We richten het beheer van retentievijvers zo doelmatig mogelijk in. Het aantal bovengrondse voorzieningen voor de opvang van overtollig hemelwater zal in de toekomst toenemen. We zien waterschap Brabantse Delta als logische partner om deze op te nemen in het totale beheerareaal conform het beleid 'waterlopen op orde'. Het waterschap is gespecialiseerd in deze taak en op deze wijze is er één verantwoordelijke partij. Dit geeft duidelijkheid en is (kosten)efficiënt.
4.7
BIJDRAGEN AAN WAARDEVOL WATER
Als gemeente zamelen we afvalwater in en het waterschap transporteert en zuivert dit afvalwater en verwerkt het tot reststoffen. We kunnen bijdragen aan duurzaamheid en innovatie in de afvalwaterketen, door energie en grondstoffen terug te winnen en schoon water opnieuw te gebruiken in plaats van af te voeren. We volgen de landelijke ontwikkelingen op deze innovaties. Innovaties Indien de gelegenheid zich voordoet, staan we open voor een bewezen of zeer gedegen onderbouwd alternatief. Bij voorkeur passen we innovaties toe, waarbij we terug kunnen vallen op het oorspronkelijke systeem indien blijkt dat het functioneren tegenvalt. We investeren bij voorkeur op enkele strategisch gunstige locaties dan op meerdere minder geschikte locaties. Op die strategische locaties bevorderen we innovaties en reserveren daarvoor budget en tijd. Concreet gaan we de komende planperiode binnen het samenwerkingsverband Waterkring West een verkennend onderzoek uitvoeren naar drinkwaterbesparingstechnieken door hergebruik van afvalwater (grijswatersystemen) en regenwater.
32
Gemeente ŕ Bergen op Zoom
«ARCADIS
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
5
3 Visie en ambitie
UITVOERINGSPROGRAMMA Het uitvoeringsprogramma in dit hoofdstuk geeft weer welke activiteiten en/of maatregelen we als gemeente Bergen op Zoom al dan niet samen met onze waterpartners verrichten om invulling te geven aan de ambities en watertaken in dit GWP. Omdat maatregelen kunnen bijdragen aan meerdere opgaven hebben we deze gegroepeerd per type: planvorming en onderzoek, beheer en onderhoud, uitvoeringsmaatregelen en overig.
33
4 Strategie en verankering
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
5.1
3 Visie en ambitie
GEZAMENLIJK PROGRAMMA
Binnen het samenwerkingsverband Water- en Klimaatkring West stellen we jaarlijks een programma vast met onderwerpen waarop we willen samenwerken. Zo ook het gezamenlijk uitvoeren van onderzoeken of ontwikkelen van beleid. De komende planperiode gaan we in de regio aan de slag met een aantal gezamenlijke activiteiten, waar bij de waterpartners een behoefte ligt om (verder) te verkennen of ontwikkelen. Het gaat om: " Verkennend onderzoek naar de effecten van droogte en bodemdaling op het functioneren van ons watersysteem. " Verkennend/experimenteel onderzoek naar drinkwaterbesparingstechnieken door hergebruik van afvalwater (grijswatersystemen) en regenwater. " Verkennen van de impact van het toepassen van composietbuien voor het toetsen van de verwerkingscapaciteit van het watersysteem " Verkenning naar het vervangen van de bestaande criteria voor IBA's door een nieuw, transparant afwegingskader. " Verkennend onderzoek naar het benutten van hemelwaterbergingsvoorzieningen als zoetwatervoorraad.
4 Strategie en verankering
5.2
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
GEMEENTELIJK PROGRAMMA
Planvorming en onderzoek Plannen zijn onmisbare elementen in een doelmatig rioleringsbeheer. Om inzicht te behouden en verkrijgen in de toestand en het functioneren van het rioleringssysteem is onderzoek noodzakelijk. Als gevolg van ontwikkelingen en nieuwe inzichten kan behoefte aan planvorming en onderzoek ontstaan of wijzigen. Om deze reden reserveren we hiervoor een jaarlijks budget voor vijf onderdelen, zoals weergegeven in Tabel 6. We bepalen gedurende de planperiode onze planvorming- en onderzoeksactiviteiten om invulling te geven aan de speerpunten in dit GWP. Tabel 6 Overzicht planvorming en onderzoek. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2024 Planvorming en onderzoek Jaarlijks budget Onderzoek en advieskosten (overige kosten)
C 22.138
Onderzoeksrapporten
C 55.342
Beleid (wet- en regelgeving)
C 22.138
Inventarisatie
C 16.602
Afdracht SWWB & Water- en klimaatkring West
C 22.138
TOTAAL
C 138.358
Beheer en onderhoud Onze onderhoudsinspanningen stemmen we af op het in stand houden en goed laten functioneren van het systeem, waarbij we ontoelaatbare risico's proberen te vermijden (assetmanagement). De activiteiten bestaan uit regulier onderhoud en reparaties. De onderhoudskosten maken een significant deel uit van de totale exploitatie van de gemeente Bergen op Zoom. Deze kosten bestaan grotendeels uit het jaarlijks onderhoud van rioleringen, gemalen en rand- en hemelwatervoorzieningen. Tabel 7 geeft een samenvatting van activiteiten en budgetten voor beheer en onderhoud.
34
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
4 Strategie en verankering
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
á
Tabel 7 Overzicht beheer en onderhoud. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2024
Tabel 8 Overzicht uitvoeringsmaatregelen. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2024
Beheer en onderhoud
Uitvoeringsmaatregelen
Jaarlijks budget
Vrijvervalriolering2
C 998.400
2024
2025
2026
2027
C 984.700
C 984.700
C 800.000
C 800.000
C 3.807.900
C 4.021.600
C 4.544.900
C 5.927.900
C 30.700
C 32.300
C 36.600
C 46.000
Verbeteringen
Mechanische riolering3
C 716.500
Verbeteringen stelsel
Randvoorzieningen4
C 192.300
Vervangingen
Drainage
C 16.230
Vrijvervalriolering
Grondwater
C 19.200
Drainage
Wateroevers, watergangen en vijvers
C 70.000
Persleiding
C 49.300
C 50.000
C 50.000
C 50.000
ITO-buitendienst
C570.600
Gemalen E/M*
C 945.200
C 1.027.300
C 992.400
C 1.319.400
Indirecte kosten5
C 592.300
Gemalen BK**
C 874.800
C 28.800
-
C 77.500
Randvoorzieningen E/M
C 760.500
-
-
-
C 1.115.000
-
C 75.000
-
TOTAAL C 8.568.100 *EfM: Elektromechanische delen **BK: Bouwkundige delen
C 6.144.700
C 6.498.900
C 8.220.800
TOTAAL
C 3.172.000
Uitvoeringsmaatregelen Voor het in stand houden en optimaliseren van het functioneren van het systeem zijn maatregelen nodig in de vorm van rioolverbetering, vervanging of renovatie. In Tabel
Randvoorzieningen BK
8 zijn de verwachte activiteiten opgenomen.
Tabel 9 Overzicht facilitair/overig. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2024
Facilitair/overig
Facilitair/overig
Om het stedelijke watersysteem goed te beheren, worden ondersteunende
Verzekeringen
C 14.400
activiteiten verricht en diensten afgenomen. Deze worden gegroepeerd onder
Communicatie burgers
C 11.100
'Facilitair/Overig'. Samen met andere ondersteunende aspecten die betrekking
Abonnementen, lidmaatschap, contributies
C 11.100
hebben op organisatie en financiën zijn deze opgenomen in Tabel 9.
Rioolbeheersysteem
C 44.300
Perceptiekosten rioolheffing
C 235.000
Jaarlijks budget
(Belastingsamenwerking West-Brabant) TOTAAL
2 Dagelijks onderhoud, groot onderhoud, onderhoud kolken en lijngoten 3 Dagelijks onderhoud, inspectie en reiniging, energie, dataverkeer, waterverbruik
35
4 Onderhoud/reinigen bergbezinkbassins etc., rioolmetingen 5 Doorbelastingen (OR wagenpark, straatreiniging)
C 316.000
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
6
3 Visie en ambitie
MIDDELEN De vervangingswaarde van het stedelijk watersysteem in de gemeente Bergen op Zoom bedraagt ca. C 575 miljoen. Voor het beheer van dit systeem zijn goede mensen en financiële middelen nodig. Middelen die burgers en bedrijven via de rioolheffing bijeenbrengen. In dit hoofdstuk gaan we in op de benodigde personele en financiële middelen om invulling te geven aan goed en doelmatig rioleringsbeheer in Bergen op Zoom.
36
4 Strategie en verankering
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
6.1
3 Visie en ambitie
4 Strategie en verankering
PERSONELE MIDDELEN
6.2
De totale FTE-bezetting bedraagt 18,33 FTE (inclusief vacatureruimte, exclusief projectgebonden uren). In de voorgaande planperiode heeft een uitbreiding plaatsgevonden binnen Beheer & Advies op het product Riolering. Daardoor hebben we op dit moment een acceptabele formatie om invulling te geven aan de zorgplichten riolering. In verband met vacatureruimte is de personele capaciteit niet altijd op niveau. Met name op uitvoering (vanuit toezicht, projectleiders en aannemers) zijn er regelmatig handen te kort, met het niet behalen van planningen als gevolg. We vullen de formatie aan met inhuur, maar willen structurele inhuur graag verminderen.
Meerjarenprogrammering voor onderhoud en verbetermaatregelen riolering in de pas houden bij het ambitie- en onderhoudsniveau;
"
Vast personeel borgt de systeemkennis en het belang van de gemeente voor de lange termijn;
"
Kunnen inspelen op ontwikkelingen energietransitie en circulaire economie;
"
Met een gemiddelde levensduur van 60-80 jaar voor riolering is het van belang om toekomstgericht te werk te gaan. Anders lopen we het risico dat de maatschappelijke levensduur korter is dan de technische levensduur en dat betekent kapitaalvernietiging;
" "
Up-to-date houden van onze beheersystemen; Optimaal kunnen profiteren van de integrale samenwerking binnen het fysiek domein en met stakeholders (nutsbedrijven, woningbouwcorporaties, etc.).
zoals
klimaatverandering,
FINANCIËLE MIDDELEN
berekend. We onderscheiden exploitatie, investeringen en extracomptabele kosten. "
"
de "
Exploitatiekosten zijn activiteiten zoals planvorming, onderzoek, beheer en facilitaire zaken. De kosten van deze uitgaven worden toegeschreven aan het boekjaar waarin deze worden uitgegeven. De onderhoudsactiviteiten betreffen een groot aandeel van de exploitatiekosten. Deze worden jaarlijks hoger door algemene prijsstijgingen, stijgingen van de lonen en vergroting van het areaal. Door efficiënter te werken kan de noodzakelijke prijsstijging zoveel als mogelijk worden beperkt. Investeringsuitgaven bestaan uit vervangingsinvesteringen (bijvoorbeeld rioolvervanging) en verbeteringsinvesteringen (bijvoorbeeld buisvergroting of afkoppelmaatregelen). Investeringen zijn uitgaven voor zaken die meerdere jaren meegaan en vaak worden gekapitaliseerd. De jaarlijkse kosten die daaruit voortkomen (kapitaallasten) bestaan uit rente en afschrijvingen. Extracomptabele kosten zijn kosten waarbij de gemeente de keuze heeft of en in hoeverre deze aan de riolering toe te rekenen. Het gaat om overhead, BTW-compensatie en kwijtschelding. Toerekenen van overhead is benodigd om het waterprogramma uit te voeren. De keuze om BTW-compensatie en kwijtschelding toe te reken leidt tot meer benodigde rioolheffingsinkomsten, terwijl deze ook op een andere manier gedekt kunnen worden in de begroting.
Tabel 11 Overzicht financiële middelen. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2024 Financiële middelen Huidig niveau
Tabel 10 Overzicht loonkosten. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2024 Personele middelen Jaarlijks budget
Exploitatiekosten
C 4,7 miljoen
Investeringsuitgaven
C 5,4 miljoen
Loonkosten
Extracomptabele kosten
C 3,7 miljoen
C 1.053.300
TOTAAL
37
6 Middelen
De benodigde financiële middelen (zie Tabel 11) zijn met een kostendekkingsplan
Behoud van voldoende personele middelen is van belang op meerdere vlakken: "
5 Uitvoeringsprogramma
C 13,8 miljoen
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
Extracomptabele kosten in Bergen op Zoom
Investeringen
Gemeenten maken een eigen keuze in hoeverre de extracomptabele kosten toe te rekenen aan de rioolheffing. In de gemeente Bergen op Zoom zijn de volgende keuzes gemaakt, wat leidt tot de volgende kosten:
" De vervangingsplanning voor vrijvervalriolering, rioolgemalen, drukriolering, persleidingen en randvoorzieningen bepalen we op basis van rioolinspecties en actuele knelpunten (eerste 10 jaar) en de theoretische levensduur (langere termijn). De daadwerkelijke vervanging op korte termijn vindt plaats op basis van rioolinspecties en afstemming met andere vakdisciplines en organisaties. Meer over het geplande investeringsverloop verderop in paragraaf 6.2. " We activeren alle investeringen en hanteren hierbij de volgende (fiscale) afschrijvingstermijnen:
BTW-compensatie Kwijtschelding Overhead
Maximaal (exploitatie + investeringen)
C 1.949.700
Betreft ca. 2.800 huishoudens
C 940.000
Betreft 18,33 FTE + werf
C 826.200
Financiële uitgangspunten Om tot een kostendekkend tarief te komen hebben we een financiële doorrekening van de rioolheffing over de gemiddelde levensduur van de riolering gemaakt. Hierbij hebben we de volgende uitgangspunten gehanteerd: Rioolheffing " De heffingsgrondslag bestaat uit een gebruikersheffing plus een tarief voor grootverbruik (verbruik boven 1000 m3). " De rioolheffing per heffingseenheid voor het basistarief bedroeg in 2023 C 351,43. De aanvullende heffing voor grootverbruik bedraagt C 0,85 per m3. In de berekeningen zijn inkomsten uit beide tarieven meegenomen, de rapportage van de resultaten beschrijven we vanuit het basistarief. " Kwijtschelding bedraagt 15'^ van de grootverbruikers. " De rioolheffing mag op begrotingsbasis maximaal kostendekkend zijn: de geraamde opbrengsten mogen de geraamde lasten niet overstijgen. " Reserveren voor tariefegalisatie en/of toekomstige vervangingsinvesteringen - door dotaties aan de voorziening(en) - is toegestaan. Reserveren enkel voor uitbreiding van het voorzieningenniveau is niet toegestaan. " De opbrengsten van de rioolheffing mogen niet voor andere doeleinden dan voor het gemeentelijk rioolstelsel (incl. grond- en hemelwatervoorzieningen) worden aangewend ofwel hebben een relatie met de verbrede watertaken.
38
4 Strategie en verankering
Omschrijving Woonstraten S 0900 mm Primaire routes S 0900 mm Bergse Plaat S 0900 mm Stamriool > 0900 mm Persleidingen Randvoorzieningen, bergbezinkbak bouwkundig Gemalen en randvoorzieningen (elektrisch en mechanisch) Gemalen bouwkundig deel
Afschrijvingstermijn 40jaar 40jaar 40jaar 40jaar 40jaar 40jaar 15jaar 45jaar
" De afschrijving vindt lineair plaats. De investeringen belasten we door aan het begin van het jaar volgend op de investering.
Rente en inflatie " De rente op nieuwe investeringen en boekwaarden bedraagt 2,0ľX. in 2024, 1,98'^ in 2025 en 1,94'^ in 2026 en verder; " We rekenen geen rente toe op positieve saldi van reserves of voorzieningen; " De uitgaven zijn in 2024 geïndexeerd met 3,9'^ ten opzichte van 2023 (als gevolg van inflatie) en de loonkosten met 5,2'^ (in verband met CAO onderhandelingen). De rekenresultaten in dit GWP (vanaf 2024) zijn op vast prijspeil, exclusief indexatie.
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
BTW
Toerekening van kosten
" Jaarlijks belasten we 2^ BTW door aan de rioolheffing, op basis van een vast bedrag over de directe kosten en de investeringen.
Een aantal indirecte kostenposten worden geheel of gedeeltelijk toegerekend aan de rioolheffing omdat deze verband houden met de riolering en/of de uitvoering van de gemeentelijke watertaken. Het betreft in het geval van exploitatiekosten de bijdrage aan straatreiniging, een deel van het wagenpark en een afdracht aan de Belastingsamenwerking West-Brabant (BWB) voor de heffing en inning van de gemeentelijke belastingen. De toerekening van extracomptabele kosten is eerder in deze paragraf 6.2 toegelicht. De rechtmatigheid van alle kostentoerekeningen aan de rioolheffing zijn fiscaal-juridisch getoetst en onderbouwd.
Voorzieningen " Het saldo van de voorziening resultaten rioolexploitatie (BBV 44.2), bedroeg per 9 maart 2023 C 4.122.209 " Het saldo van de voorziening(en) mag gedurende de gehele beschouwde periode niet negatief zijn. " Met een doorkijk van 15 jaar voor groot onderhoud en de exploitatie sluiten we aan bij de vervangingscyclus van elektromechanisch delen van de gemalen. De eerste 15 jaarschijven in het GWP vormen de basis voor de berekening van de gemiddelde lasten in het komende belastingjaar. Door jaarlijks opschuiven kan voor de volgende jaren het gemiddelde worden berekend. Voor de rioolvervanging blijven we uitgaan van de planningshorizon van 60-80 jaar. " Er is geen maximum gesteld aan het saldo dat gedurende de beschouwde periode in de voorziening(en) wordt begroot.
Heffingseenheden " Het aantal heffingseenheden in het basistarief bedraagt per 1 januari 2023: 33.112. Daarnaast zijn er 73 heffingseenheden in het grootverbruikerstarief. " Voor de woningbouwprognose moeten we in Bergen op Zoom 4.300 woningen realiseren tot 2024. Gezien de huidige voorraad bouwlocaties zal het aantal heffingseenheden in het basistarief voor de komende 5 jaar stijgen met jaarlijks 150 eenheden en daarna tot 2040 met 250 eenheden per jaar.
39
4 Strategie en verankering
Ook klimaatadaptatie maatregelen die direct verband houden met de riolering kunnen logischerwijs worden gefinancierd uit de rioolheffing. In het vorige GRP hebben we de ambitie van 80% afkoppelen in 2050 losgelaten. Het huidige percentage afgekoppeld rioolareaal betreft 54%. Nu is een andere koers gekozen gezien de klimaatveranderingen met hogere bui-intensiteit. Door deze klimaatverandering groeit in toenemende mate het besef dat niet al het hemelwater in rioolbuizen gevangen kan worden. Per ontwikkeling/vervanging wordt de doelmatigheid van afkoppelen beoordeeld en het accent verlegd naar de inrichting van bovengrondse ruimte. Ons streven is erop gericht om hemelwater zo efficiënt mogelijk in te zetten in de openbare ruimte. De kosten die daartoe gemaakt worden, mogen worden toegerekend aan de rioolheffing (zorgplicht hemelwater). De onderliggende kostenkengetallen zijn eigen kostenkengetallen. We rekenen een toeslag van 40% op de vervangingsprijs bij het afkoppelen van hemelwater. Met deze toeslag kan bijvoorbeeld het wegprofiel worden aangepast om het water richting een groenvoorziening te begeleiden.
Inkomsten De wettelijke waterzorgplichten en ambities bekostigen we uit de rioolheffing. De heffingsgrondslag in de gemeente Bergen op Zoom bestaat uit een gebruikersheffing plus tarief voor grootverbruik.
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
Intreden riool- en waterzorgheffing
Risicogestuurd beheer
Door de Vereniging van Nederlandse Gemeente (VNG) is de modelverordening Riool- en waterzorgheffing geïntroduceerd als opvolger van de rioolheffing. De uitvoering van de brede gemeentelijke watertaken gaat namelijk verder dan rioolzorg. Daarom heeft de modelverordening een benaming die meer recht doet aan het gehele takenpakket. Een adequate uitvoering van de zorgplichten is een collectief goed, waar alle percelen (ook zonder rioolaansluiting) hebben profijt.
Voor de technische levensduur hanteren we risicogestuurd beheer. De argumentatie hiervoor is als volgt: " Woonstraten S0900mm: kennen een laag risicoprofiel, doordat de verkeersintensiteit laag is en er een gematigd risico op een agressief milieu bestaat. Het bezwijken van de riolering leidt tot een acceptabel overlastniveau; " Primaire routes S0900mm: hebben een bovengemiddelde verkeersintensiteit. Er mogen daarom geen concessies worden gedaan aan de bereikbaarheid; " Bergse Plaat S0900mm: wordt gekenmerkt door onregelmatige zettingen van de ondergrond waardoor het rioolstelsel 'meebeweegt'. Er is hierdoor een verhoogd risico op vroegtijdige schade, wat leidt tot een eerdere vervangingsbehoefte; " Stamriolen ^900mm: verzorgen de hoofdafvoer van het rioolwater. Bij 'falen' stremt een groot deel van de afvoer in het achterliggende systeem waardoor afvalwater, bij langdurige uitval (dagen) kan gaan uittreden. Er is sprake van een verhoogd milieu- en volksgezondheidsrisico; " Persleidingen: bij falen van persleidingen is sprake van uittrede van afvalwater. Er is sprake van een verhoogd milieu- en volksgezondheidsrisico; " Bergbezinkbakken: treden slechts enkele keren per jaar in werking. De aantasting van de bouwkundige constructie als gevolg van agressief afvalwater is gering, waardoor de constructie bovengemiddeld lang kan meegaan.
Uitgaven De hiervoor beschreven uitgangspunten, voorziene planmaatregelen en jaarlijkse werkzaamheden leiden tot een uitgavenpatroon voor de gemeente Bergen op Zoom tot en met 2084. De uitgaven bestaan grotendeels de uit vervangingsinvesteringen. Hieronder lichten we toe hoe we de vervangingsopgave en -planning bepalen. Vervangingsopgave We baseren de vervangingsopgave riolering voor de lange termijn op leeftijd. Hierbij gaan we uit van de technische levensduren in Tabel 12. Tabel 12 Technische levensduur Omschrijving Woonstraten S 0900 mm Primaire routes S 0900 mm Bergse Plaat S 0900 mm Stamriool 0900 mm Persleidingen Randvoorzieningen, bergbezinkbak bouwkundig Gemalen en randvoorzieningen (elektrisch en mechanisch) Gemalen bouwkundig deel
40
4 Strategie en verankering
Technische levensduur 80jaar 60jaar 50jaar 60jaar 60jaar 100jaar 15 jaar 45jaar
Op basis van technische levensduur en risicogestuurd beheer ontstaat de vervangingsopgave per meter riolering zoals weergegeven in Figuur 7. Deze vervangingsopgave maal de eenheidsprijs per type riolering, plus de vervangingsopgave voor de gemalen, leidt tot de investeringsbehoefte van riolering.
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
4 Strategie en verankering
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
In de financiële doorrekening van dit GWP houden we rekening met de huidige programmering en daarbij het verwachtte investeringsverloop zoals weergegeven in onderstaande Figuur 8.
Vervangingsplanning We baseren de planning voor de komende 10 jaar op inspectieresultaten en actuele knelpunten. De vervangingsplanning Beheer openbare ruimte wordt elk jaar geactualiseerd. Hierbij is riolering leidend in het opstellen van de programmering. De conceptplanning riolering wordt afgestemd met wegen. Daarna volgen de andere disciplines zoals verlichting, groen etc. De systematiek voor afstemming van deze programmering is globaal: "
" "
Figuur 8 Investeringsplanning gemeente Bergen op Zoom. Bedragen op prijspeil 2024 (exclusief indexatie)
Korte termijn (1-3 jaar): vastgestelde programmering. Het eerste jaar is nodig voor projectopdracht formuleren, daarna civieltechnische uitwerking en in het derde jaar uitvoering. Middellang termijn (4-6 jaar): Samenwerkingsprojecten liggen vast (met partners zoals Stadlander en nutspartijen)
Met de overstap naar risicogestuurd beheer in de voorgaande planperiode is het investeringsvolume neerwaarts bijgesteld. Hierdoor zijn de grote investeringspieken afgevlakt en is er beter aangesloten bij de verwachte levensduur op basis van de huidige inspectiebeelden.
Lange termijn (7-10 jaar): Oriëntatie op samenwerking. De planning kan nog geschoven worden om de overlast voor de omgeving te minimaliseren.
Het investeringsverloop laat zien dat we doorgroeien van een investeringsvolume van 6,3 miljoen naar 8,2 miljoen per jaar. Dit is benodigd om niet achteruit te lopen in de kwaliteit van het areaal. De riolering en drinkwatervoorziening hebben sinds de 19de
41
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
eeuw voor de volksgezondheid meer betekend dan de hele medische wetenschap daarna. Het heeft een zeer belangrijke bijdrage geleverd aan onze huidige levensstandaard. Deze kostbare infrastructuur moeten we daarom voor nu en in de toekomst operationeel houden. Voor de komende jaren staat de aanpak van het stamriool op de planning, die de aorta vormt van onze afvalwaterketen in de gemeente Bergen op Zoom.
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
Met variant 1 onderzoeken we, met geactualiseerde gegevens, het heffingsverloop bij voortzetting van de huidige financieringsmethodiek 'activeren'. Met variant 2 onderzoeken we het effect van overstappen op de een 'duurzame financieringsmethodiek'. Hierbij streven we ernaar het activeren van investeringen zoveel mogelijk te reduceren via de spaarvoorziening.
Kostendekking
Bij de twee varianten zijn ook scenario's opgenomen om de impact van een eventuele rentestijging te laten zien. Deze scenario's gaan uit van een rentestijging vanaf 2027, van ca. 2'^ naar 41^6.
Scenario's Investeringen in de riolering worden doorgaans gekapitaliseerd. Dit betekent dat de
Vergelijkende resultaten
investering wordt afgeschreven over de verwachte gebruiksduur. De jaarlijkse afschrijving en rente vormen een last in de rioolbegroting. Op dit moment bedragen deze kapitaallasten C5,4 miljoen per jaar, op een begroting van C13,8 miljoen per jaar. Bij een stijgende rente naar bijvoorbeeld 4'^ schieten we door naar C 15mlnj Het activeren gaat gepaard met afhankelijkheid van de renteontwikkelingen.
Volgens variant 1 (blijven activeren) activeren we al onze investeringen. De geactiveerde investeringen leiden tot een boekwaarde. Uit de boekwaarde volgen kapitaallasten (rente- en afschrijvingslasten) voor een bepaalde duur.
Een alternatief is om vooraf te sparen voor toekomstige investeringen. Wanneer de rente stijgt, voorkomen we met sparen hoogoplopende rentelasten. Sparen vooraf betekent op termijn ook dat de schuldenlast voor de gemeente wordt afgebouwd. De huidige schuldenlast van de gemeente Bergen op Zoom bedraagt C208 miljoen, waarvan bijna de helft ten laste van riolering.
Volgens variant 2 (sparen vooraf) starten we vanaf 2024 een groeimodel op om jaarlijks een groter aandeel van onze investeringen via de spaarvoorziening te bekostigen. Met dit groeimodel kunnen we vanuit onze spaarvoorziening jaarlijks 7'^ meer (dan het jaar ervoor) in mindering brengen op onze investeringen. De spaarvoorziening gebruiken we op deze manier de te activeren investeringsuitgaven zoveel mogelijk te reduceren. Het resterende deel van de investeringen activeren we alsnog. Het groeimodel betekent dat we 2038 100'^ van de investeringen dekken vanuit de spaarvoorziening.
Er zijn twee varianten doorgerekend om de consequenties van de keuze voor financieringsvorm inzichtelijk te maken: ^ Variant 1 - blijven activeren ^ Variant 2 - sparen vooraf
Het opbouwen van de spaarvoorziening betekent dat investeringskosten in variant 2 hoger zijn dan in variant 1. In variant 2 voegen we namelijk spaarbedragen toe. Figuur 9 laat het verschil in lasten zien tussen de varianten in termen van kapitaallasten plus spaarbedragen. De impact van een mogelijke rentestijging per 2027, zoals eerder
6 Een renteontwikkeling tot 40á ligt op korte termijn niet in de verwachting. De rentepluim van 40Zo betreft dus een rekenvoorbeeld. De gemeente heeft in het verleden echter wel rentepercentages gekend die zelfs hoger lagen.
42
4 Strategie en verankering
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
4 Strategie en verankering
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
toegelicht, is hierin ook weergegeven middels een rentepluim. De rentepluim van 4% ligt bij variant 1 (blijven activeren) ca. 3 miljoen per jaar hoger. In variant 2 (sparen vooraf) wordt de invloed van een hoger rente naar mate de tijd verstrekt steeds minder6.
Figuur 10 Boekwaardeverloop volgens twee varianten periode 2023 t/m 2084. Bedragen op prijspeil 2024 (exclusief indexatie) Figuur 9 Investeringskosten (kapitaallasten + spaarbedragen) volgens twee varianten periode 2023 t/m 2084. Bedragen op prijspeil 2024 (exclusief indexatie) Tot 2038 ontstaan nog boekwaarden en van daaruit nieuwe kapitaallasten (rente en afschrijving). Vanaf 2038 ontstaan geen nieuwe boekwaarden. Wel leiden de resterende boekwaarden van in het verleden geactiveerde investeringen in de beschouwde periode nog tot kapitaallasten. Het gecombineerde boekwaardeverloop van de varianten is weergegeven in Figuur 10. Sparen heeft een positief effect op de totale schuldenlast van de gemeente.
43
Ons uitgavenpatroon (exploitatiekosten + extracomptabele kosten + investeringskosten) in combinatie met onze financiële uitgangspunten leidt tot een lastenpatroon. De benodigde totaalinkomsten per jaar zijn bepaald om die lasten te kunnen dekken. De benodigde inkomsten voor de twee berekende varianten zijn in Figuur 11 vertaald naar de benodigde heffing. Tabel 13 geeft de heffingsontwikkeling voor de twee varianten op korte termijn weer in getallen (exclusief indexatie).
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
Figuur 11 Heffingsverloop volgens twee varianten periode 2023 t/m 2084. Bedragen op prijspeil 2024 (exclusief indexatie) Tabel 13 Heffingsverloop volgens twee varianten periode 2023 t/m 2027. Bedragen op prijspeil 2024 (exclusief indexatie) Jaar Variant 1 (blijven activeren) Variant 2 (sparen vooraf) Rente 2'^
Rentestijging6
Rente 2'^
Rentestijging6
2023
C 351,43
C 351,43
C 351,43
C 351,43
2024
C 351,43
C 351,43
C 361,09 ^2,30^)
C 361,09 ^2,3y0)
2025
C 351,43
C 351,43
C 371,02 ^2,3y0)
C 371,02 ^2,3y0)
2026
C 351,43
C 351,43
C 381,23 ^2,3y0)
C 381,23 ^2,3y0)
2027
C 351,43
C 362,85 ^3,307o)
C 394,19 ^3,407o)
C 406,01 ^6,507o)
4 Strategie en verankering
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
Figuur 12 Verloop egalisatievoorziening volgens twee varianten periode 2023 t/m 2084. Bedragen op prijspeil 2024 (exclusief indexatie) In variant 2 (sparen vooraf) wordt een aparte spaarvoorziening (BBV art. 44.1d) opgericht. Hier worden de opgehaalde spaarbedragen aan gedoteerd en (een deel van) de investeringsbedragen uit onttrokken. De jaarlijkse spaarbedragen groeien tot en met 2038, waarna deze stabiliseren rond ca. C 8 miljoen. Afwisselend is het jaarlijkse spaarbedrag hoger of lager dan het investeringsbedrag in dat jaar. Het verschil resulteert in een stijging of daling van de spaarvoorziening. Deze spaarvoorziening varieert tot een plafond van ca. C 5 miljoen.
Conclusies en afwegingen In het bepalen van de hoogte van de benodigde inkomsten (verloop van de heffing) is telkens een evenwicht gezocht tussen het zo goed mogelijk aansluiten bij het lastenpatroon enerzijds, en het niet laten schommelen van het tarief anderzijds. Daarbij is ook de wettelijke regel in acht genomen dat het saldo in de egalisatievoorziening (BBV art. 44.2) in geen enkel jaar negatief mag zijn. Het verloop van de egalisatievoorziening in beide varianten is weergegeven in Figuur 12.
44
Variant 1 (blijven activeren) leidt op de korte en middellange termijn tot een lagere rioolheffing, maar op lange termijn tot de hoogste heffing, de hoogste rentelasten en oplopende en blijvend hoge restschuld. Het toepassen van een spaarmethodiek (Variant 2) vraagt op korte en middellange termijn een hogere rioolheffing, vanwege de toegevoegde spaarbedragen. Maar op lange termijn leidt sparen tot een lagere heffing, lagere rentelasten en een blijvend lage restschuld.
á
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM 1 Inleiding
2 Beeld huidige situatie
3 Visie en ambitie
Daarnaast is de hoogte van de rioolheffing bij een spaarmethode steeds minder afhankelijk van toekomstige renteontwikkelingen. Wanneer de rente in de toekomst weer zou stijgen, nemen de rentecomponenten bij activeren namelijk toe (ze verdubbelen als de rente van 2% naar 4% zou stijgen). Gezien de recente vlotte stijging van de marktrente is te verwachten dat de omslagrente die de gemeente Bergen op Zoom hanteert deze ontwikkeling volgt. Een stijging in deze marges is daarbij niet ondenkbaar. De koepelorganisatie van riolerend Nederland 'Stichting RIONED' beveelt gemeenten aan om de financieringswijze van investeringen om te vormen naar 'sparen vooraf'. De keuze die nu gemaakt wordt tussen blijven activeren of gaan sparen vooraf, is bepalend voor de volgende generatie. Hoe langer we wachten met het eventueel overstappen naar een spaarmethodiek, hoe moelijker de realisatie ervan. Dit komt doordat de schuldenlast gestaagd blijft groeien met het blijven activeren. Bij de interpretatie van de resultaten in dit hoofdstuk dient rekening te worden gehouden met de (actuele) onzekerheden die de rioolheffing zullen beïnvloeden, zoals kostenontwikkelingen van (bouw)materialen, energiekosten, en toenemende opgaven rondom klimaatadaptatie. Om een kostendekkende rioolheffing te behouden, dient deze telkens te worden geïndexeerd op basis van de optredende inflatie.
Jaarlijks wordt, bij het vaststellen van de nieuwe programmabegroting, het te hanteren indexatiepercentage bepaald. Naast deze indexatie moet tenminste de beleidsmatige verhoging behouden blijven voor een rioolheffing die aansluit bij dit plan.
45
4 Strategie en verankering
5 Uitvoeringsprogramma
6 Middelen
á
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM
7
46
BIJLAGEN
ŴARCÄDIS
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM
BIJLAGE A WETTELIJK KADER
iv.
het beheer van watersystemen, voor zover toegedeeld bij omgevingsverordening als bedoeld in artikel 2.18, tweede lid, of bij ministeriële regeling als bedoeld in artikel 2.20, derde lid, (art. 2.18: als beheer van specifieke provinciale wateren niet aan waterschap, maar aan gemeente is toegewezen, art. 2.20: als beheer van specifieke rijkswateren aan gemeente is toegewezen)
v.
de zuivering van stedelijk afvalwater, in gevallen waarin toepassing is gegeven aan artikel 2.17, derde lid (als met waterschap is overeengekomen dat zuivering door gemeente doelmatiger is, bijvoorbeeld via een IBA)
In de Omgevingswet - Artikel 2.16 (gemeentelijke taken voor de fysieke leefomgeving) zijn de wettelijke watertaken van de gemeente opgenomen (cursief is door ons een korte toelichting opgenomen). 1.
Bij het gemeentebestuur berusten, naast de elders in deze wet en op grond van andere wetten aan dat bestuur toegedeelde taken voor de fysieke leefomgeving, de volgende taken: a.
op het gebied van waterketenbeheer: i.
ii.
iii.
47
het
beheer
van
watersystemen
en
de doelmatige inzameling van afvloeiend hemelwater, voor zover de houder het afvloeiend hemelwater redelijkerwijs niet op of in de bodem of een oppervlaktewaterlichaam kan brengen, en het transport en de verwerking daarvan, (dit is de zorgplicht hemelwater) het treffen van maatregelen in het openbaar gemeentelijke gebied om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de op grond van deze wet aan de fysieke leefomgeving toegedeelde functies zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet op grond van artikel 2.17, 2.18 of 2.19 tot de taak van een waterschap, een provincie of het Rijk behoort, (dit is de zorgplicht grondwater) de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater, (dit is de zorgplicht stedelijk afvalwater)
b. c. 2.
(openbare wegen) (geluid)
Op grond van het eerste lid, onder a, onder 3^ wordt stedelijk afvalwater ingezameld en getransporteerd naar een zuiveringtechnisch werk als dat vrijkomt: a.
op de percelen, gelegen binnen een bebouwde kom van waaruit stedelijk afvalwater met een vervuilingswaarde van ten minste tweeduizend inwonerequivalenten als bedoeld in de richtlijn stedelijk afvalwater wordt geloosd, door middel van een openbaar vuilwaterriool, (als een bebouwde kom al boven de drempel van 2000 VE zit moet elk nieuw perceel daarbinnen gerioleerd worden).
b.
op andere percelen, voor zover dit doelmatig kan worden uitgevoerd door middel van een openbaar vuilwaterriool. (De landelijke afstands- en vervuilingscriteria komen vooralsnog in de bruidsschat terecht en blijven daarmee van kracht tot waterschap en gemeente(n) daar samen een eventuele nieuwe invulling aan geven)
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM
3.
In plaats van een openbaar vuilwaterriool en een zuiveringtechnisch werk kunnen andere passende systemen in beheer bij een gemeente, een waterschap of een rechtspersoon die door een gemeente of waterschap met het beheer is belast, worden toegepast, als daarmee hetzelfde niveau van het beschermen van het milieu wordt bereikt. (Dit biedt de mogelijkheid om alternatieve zuiveringen toe te staan).
Ad 2a. De Europese Commissie wil de richtlijn voor behandeling van stedelijk afvalwater aanscherpen. Naast aangescherpte lozingsregels bestaat het voornemen om gemeenten met 1.000 inwoners te verplichten om water te zuiveren (tegenover 2.000 inwoners nu). Nadere informatie over waterbeleid is te vinden op: www.helpdeskwater.nl www.infomil.nl www.riool.net www.stowa.nl www.wetten.overheid.nl www.samenwerkenaanwater.nl www.ruimtelijkeadaptatie.nl www.omgevingswet.nl www.iplo.nl
48
ŴARCÄDIS
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM
ŴARCÄDIS
BIJLAGE B TAKEN EN BEVOEGDHEDEN Bij het uitvoeren van dit GWP hebben we te maken met verschillende taken en bevoegdheden van de diverse waterpartners en nieuwe uitdagingen en ontwikkelingen waar we op willen anticiperen. De zorg en verantwoordelijkheid voor de gehele waterketen is in handen van gemeenten, waterschappen, waterbedrijven, provincie en perceeleigenaren. Iedere partij heeft hierin zijn eigen verplichtingen en bevoegdheden, die zijn vastgelegd in wetgeving of beleid.
Actor
Taken bevoegdheden Op 22 december 2000 is de Kaderrichtlijn Water (KRW) van kracht geworden. De KRW is een Europese richtlijn, die bedoeld is om de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater op goed niveau te krijgen en te houden. In 2027 moeten alle EU-lidstaten voldoen aan de doelen die de Kaderrichtlijn Water (KRW) stelt. Provincies stellen de ecologische doelen en de begrenzing van de regionale KRW-waterlichamen vast en zijn daarnaast verantwoordelijk voor grondwater. Het beheer van regionale KRW-waterlichamen is in handen van de waterschappen.
49
Rijk
Het Rijk is verantwoordelijk voor het nationale beleidskader en de strategische doelen en maatregelen voor het waterbeheer in Nederland. Op grond van Europese regelgeving en de nationale Waterwet zijn iedere 6 jaar nationale plannen voor water nodig. In het NWP komen het oude Nationaal Waterplan (voor beleid) en het Beheer en ontwikkelplan voor de rijkswateren (voor beheer) samen. Daarnaast zijn het Programma Noordzee, de stroomgebiedbeheerplannen en de overstromingsrisicobeheerplannen onderdeel van het NWP. Hiermee geeft het programma invulling aan de Europese richtlijnen voor water. Volgens Omgevingsbesluit artikel 8.14 dient het Nationaal Waterprogramma elke zes jaar te worden geactualiseerd door het Rijk.
Provincie
De provincie is verantwoordelijk voor de vertaling van het rijksbeleid naar een regionaal beleidskader en voor strategische regionale opgaven. De provincie is opsteller van het Regionaal Water en Bodem Programma (RWP). Dit is de opvolger van het Provinciaal Milieu en Waterplan. Het is onderdeel van het planstelsel voor de wateropgaven in Nederland, samen met het Nationaal Waterprogramma (NWP) en de waterbeheerprogramma's van de waterschappen. De provincie is tevens bevoegd gezag voor vergunningverlening, het toezicht en handhaving van onderstaande grondwateronttrekkingen en -infiltraties: » Grote industriële onttrekkingen » Grondwateronttrekkingen t.b.v. drinkwaterwinning » Bodemenergiesystemen Ten aanzien van het Gemeentelijk Waterprogramma (GWP) heeft de provincie een adviserende en toetsende rol. De provincie kan een aanwijzing geven indien er tegenstrijdigheden zijn tussen het GWP en de provinciale plannen. De provincie is opsteller van de Brabantse Omgevingsvisie (2018).
GEMEENTELIJK WATERPROGRAMMA 2024-2027 BERGEN OP ZOOM
ŴARCÄDIS
Actor
Taken bevoegdheden
Waterbeheerder
De waterbeheerder is verantwoordelijk voor het operationeel regionaal waterbeheer. De waterbeheerder draagt zorg voor droge voeten (veiligheid), schoon, voldoende en aantrekkelijk water. Conform artikel 3.7 uit de Omgevingswet stelt de waterbeheerder periodiek een Waterbeheerprogramma op, wat rekening houdt met het Regionale Waterprogramma. De waterbeheerder heeft een zorgplicht voor de zuivering van stedelijk afvalwater en is bevoegd gezag voor directe lozingen op de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) en (in)directe lozingen op het oppervlaktewater. Voor de regulering van lozingen op de riolering heeft de waterbeheerder een adviserende rol naar gemeenten. De waterbeheerder heeft ook een zorgplicht voor het beheer van regionale wateren en keringen. Handelingen in het oppervlaktewatersysteem reguleren waterschappen via de waterschapsverordening (keur). De waterbeheerder is verantwoordelijk vergunningverlening, toezicht en handhaving van grondwateronttrekkingen en infiltraties binnen het beheergebied (met uitzondering van de drie categorieën waarvoor de provincie verantwoordelijk is). Om de waterbelangen bij ruimtelijke ontwikkelingen veilig te stellen doorlopen waterschap en gemeente bij alle ruimtelijke ontwikkelingen de watertoetsprocedure. Ten aanzien van het Gemeentelijk Waterprogramma (GWP) heeft het waterschap een adviserende rol.