CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · Bestand

Bijlage 7. Uitvoeringsnota Cultuur versterckt

Raadsvergadering 5 maart 2026, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Inzet Rijkscompensatiemiddelen Cultuur14.814 woorden

Open het Bestand bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

In de basis: - bieden zij een toegankelijk en kwalitatief programma in het onderwijs en in de vrije tijd; - realiseren zij programma’s voor talentontwikkeling in samenwerking met maatschappelijke organisaties en creatieve hubs; - versterken zij de sociale cohesie en leveren een bijdrage aan positieve gezondheid door de intrinsieke waarde van kunst in te zetten in een maatschappelijke context; - onderschrijven zij de cultuurcodes voor goed bestuur,72 toegankelijkheid,73 eerlijke afspraken en een fatsoenlijke beloning74 en passen die toe; - versterken zij (lokale) samenwerking en netwerkvorming met culturele en maatschappelijke partners en nemen deel aan regionale en landelijke platforms om kennisdeling en innovatie te bevorderen.

Onze culturele nutsvoorzieningen maken onmiskenbaar onderdeel uit van de transformatie van het sociaal domein: de eerste lijn van publieke ondersteuning die bijdraagt aan preventie, welzijn en sociale cohesie. Ze bieden laagdrempelige 72

Governance Code Cultuur Code D&I 74 Fair Practice Code | Gedragscode voor de culturele en creatieve sector 75 Onder cultuurbeoefening vallen de domeinen cultuureducatie, cultuurparticipatie, amateurkunsten, immaterieel 73

toegang tot cultuur en ontmoeting, stimuleren persoonlijke ontwikkeling en versterken het maatschappelijk weefsel van onze gemeente. Juist in een tijd waarin de druk op het sociaal domein toeneemt, zijn deze culturele kerninstellingen cruciaal als verbindende en activerende kracht in de leefomgeving van inwoners.

Uitgangspunt 3: Op weg naar een wettelijk kader voor cultuurbeoefening75 Onze gemeente onderschrijft de landelijke bestuurlijke afspraken over cultuurbeoefening (2025-2028).76 Wij zetten actief in op: - een toegankelijk en sterk ecosysteem voor cultuur waarin verenigingen, voorzieningen en makers optimaal functioneren; - een toegankelijke cultuursector. Beoefenaars van kunst en cultuur staan centraal. Iedere inwoner van onze gemeente kan deelnemen aan kunst- en cultuur; - het verbinden van cultuur met maatschappelijke opgaven zoals sociale cohesie, gezondheid en leefbaarheid; - de introductie en toepassing van de cultuurcodes: (1) Code Cultural Governance, (2) Code Diversiteit & Inclusie, (3) Fair Practice. Bij het verbinden van cultuur aan maatschappelijke opgaven houden we vinger aan de pols bij Arts in Health Nederland (het Nederlandse netwerk voor kunst en gezondheid). Zij werken op dit moment actief aan een strategische blauwdruk — in de vorm van een nationale agenda en whitepaper — voor structurele integratie van kunst in zowel de zorg als het bredere maatschappelijk domein.77 Uitgangspunt 4: financiële robuustheid We scheppen kaders voor financiële robuustheid zodat onze culturele infrastructuur ook in een dynamisch economisch klimaat wendbaar erfgoed, erfgoedparticipatie en talentontwikkeling.

Het gaat hierbij om cultuurbeoefening in de vrije tijd, op school en in de kinderopvang. 76 Bestuurlijke afspraken over cultuurbeoefening ondertekend door OCW, IPO en VNG - LKCA 77 Whitepaper Arts in Health: een nationale agenda - LKCA 20

blijft. We versterken de positie van culturele kerninstellingen door ruimte te bieden voor duurzame ontwikkeling, innovatieve vernieuwing en ondernemerschap in lijn met de aanbevelingen van de Raad voor Cultuur (2025). 78 a. Richtingwijzers voor financiële stabiliteit en innovatie in cultuur Onze gemeente onderkent dat het culturele veld opereert binnen een dynamisch maatschappelijk en economisch speelveld, waarin kostenontwikkelingen — o.a. loonstijgingen en inflatie — de exploitatie onder druk kunnen zetten.79 Vanuit het streven naar financiële robuustheid zetten we in op: - indexering van culturele subsidies in de volle breedte op basis van het Bruto Binnenland Product (bbp);80 - het versterken van de financiële positie van culturele kerninstellingen door maatwerkafspraken te maken over vermogensopbouw. Uitgangspunt is dat instellingen bij plotselinge schommelingen (ook) beschikken over eigen middelen om hun maatschappelijke taak waar te maken; - het stimuleren van een gevarieerde financiering van het culturele veld. We moedigen cultureel ondernemerschap aan en helpen verenigingen op weg om op een slimme manier gebruik te maken van fiscale voordelen.

We verstrekken informatie over potentiële matchingspartners bij regelingen en zetten in op een aantal informatiebijeenkomsten in samenwerking met fondsen; - een financieringsstructuur die inspeelt op matchingsbijdragen van andere fondsen en overheden; - het faciliteren en ondersteunen van samenwerking. Met passende grenzen aan de mate van ondersteuning zijn we wendbaar als het erop aan komt en creëren we additionele ruimte voor maatwerk.

https://www.raadvoorcultuur.nl/actueel/nieuws/2025/11/14/zet-inhaalslag-cultuurbudget-invoor-meer-privaat-geld-cultuur 79 Cultuur en geldstromen - Cultuurmonitor 78

b. Domein overstijgende financiering Onze gemeente opteert voor een toekomst waarin kunst en cultuur geen onderdeel zijn van hokjes-denken, maar een versneller die domeinen verbindt. In een setting waar hart, hoofd en handen samenkomen – van makers tot beleidsmakers, van bewoners tot ondernemers – ontstaat een krachtveld dat sociale cohesie, economische vitaliteit, erfgoedbehoud en duurzame gebiedsontwikkeling in beweging zet. Door cultuur te erkennen als vehikel van ontmoeting, innovatie en zingeving, creëren we een stad die over grenzen heen kijkt. c. Matching van middelen In lijn met het advies van de Raad voor Cultuur (november 2025) 81 hebben we aandacht voor het koppelen van publieke middelen aan matchingsregelingen en cofinanciering. Hiermee vergroten we de financiële veerkracht van het culturele veld en versterken we cultureel ondernemerschap. Wij zorgen ervoor dat onze beleidskaders en subsidiesystematiek (zo goed als mogelijk) aansluiten op landelijke cultuurregelingen en private financieringsmogelijkheden. Binnen het gemeentelijke bedrijf zetten we in op een (meer) integrale benadering van kunst- en cultuur. Cultuur staat niet op zichzelf, maar draagt aan brede maatschappelijke doelen.

Uitgangspunt 5: vergroten van de waarde van cultuur Deze uitvoeringsnota vertrekt vanuit een artistiek perspectief: kunst en cultuur ontstaan uit de innerlijke drijfveer om te maken, te creëren, te verbeelden en uitdrukking te geven aan ideeën en emoties. Vanuit deze kracht ontstaan maatschappelijke effecten als meedoen, zingeving en mentale veerkracht. Kunst nodigt uit tot ontmoeting, stimuleert creativiteit en geeft betekenis aan het dagelijks leven. Muziekprojecten brengen mensen samen, theater zet aan tot dialoog en beeldende kunst biedt rust en inspiratie. Wij geloven dat kunst en cultuur de hartslag zijn van een samenleving in beweging. Ons

80

dat betekent dat het budget automatisch meebeweegt met economische groei of krimp 81 Zet inhaalslag cultuurbudget in voor meer privaat geld cultuur | Nieuwsbericht | Raad voor Cultuur 21

cultureel landschap verbindt mensen, versterkt gemeenschappen en draagt bij aan een gezonde, veilige en inclusieve samenleving. Vanuit deze overtuiging is de uitvoering gericht op het versterken van de waarde van cultuur met als uitgangspunten: a. Verbinding en samenwerking We stimuleren samenwerking tussen culturele initiatieven, makers, verenigingen en maatschappelijke organisaties. Cultuur is onlosmakelijk verbonden met wijken en dorpen, het onderwijs en de binnenstad. Samenwerking versterkt het culturele netwerk en helpt ons om in te spelen op demografische veranderingen, zoals vergrijzing, ontgroening en migratie. b. Toegankelijkheid en inclusie We zorgen voor een laagdrempelig aanbod en passende financieringsvormen die aansluiten bij de leefwereld van jongeren, ouderen en nieuwe stadsgenoten. Volkscultuur, buurtfestivals en nieuwe vormen van ontmoeting dragen bij aan een inclusieve stad. We maken het potentieel van kunst en cultuur zichtbaar in activiteiten en beleid en creëren zo bewustwording binnen andere domeinen ten aanzien van de waarde van cultuur.

positieve gezondheid: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. e. Data-gedreven werken vanuit publieksanalyses We zetten in op het gebruik van publieksdata.82 Door data-gedreven te werken sturen we op een cultuurbeleid dat primair ten dienste staat van alle inwoners. Inzicht in behoeften en gedrag van inwoners maakt het mogelijk om cultuur toegankelijker en relevanter te maken. f.

Impactmeting Vanaf 2027 willen we bij de verantwoording van subsidiemiddelen maatschappelijke impact toevoegen als sturingsmechanisme waar dit nog niet wordt gedaan. Minder nadruk op cijfers en een evaluatieverslag, meer aandacht voor de bijdrage van culturele initiatieven aan sociale cohesie, positieve gezondheid, talentontwikkeling, inspiratie of het stimuleren van een bewustwording ten aanzien van de kracht van kunst en cultuur.

c. Talentontwikkeling en creatieve groei Jeugd en jongeren krijgen ruimte om te experimenteren en zich te ontwikkelen via cultuureducatie, broedplaatsen en ondersteuning van creatieve ondernemers. d. Zichtbaarheid en maatschappelijke impact We maken lokale verhalen zichtbaar en vieren culturele presentaties. Erfgoed, evenementen en vernieuwende initiatieven versterken de identiteit van Bergen op Zoom en vergroten de aantrekkingskracht van de stad. Maatschappelijke impact wordt gewogen langs de lijn van positieve gezondheid. De impact van kunst en cultuur worden benaderd vanuit het vermogen van mensen om zich aan te passen en eigen regie te voeren binnen de zes dimensies van 82

Met behulp van het Culturele Doelgroepen Model: CDM - Het Culturele Doelgroepenmodel: Cultuurpubliek in kaart 22

Deel 3 | Uitvoeringskader 5 Programmalijnen voor cultuur Cultuur versterckt geeft uitvoering aan de Pijlervisies Sociaal en Veilig en Economie waarop de drie programmalijnen zijn gebaseerd: Meedoen, Ontwikkelen en BeLeefstad. Met deze programmalijnen bouwen we aan stad waarin iedereen de kans krijgt om bij te dragen, te groeien en zich verbonden te voelen. Lijn

Kerndoel

Meedoen

Cultuur in wijken, Versterken sociale cohescholen en buurthuisie en inclusie zen

Ontwikkelen BeLeefstad

Middel

Stimuleren talentontwikkeling en creatieve groei

Cultuureducatie en broedplaatsen

Versterken identiteit en aantrekkingskracht

Erfgoed, evenementen en voorzieningen

Meedoen – Cultuur als middel voor verbinding en inclusie In de openbare ruimte, wijkcentra, op scholen en in buurthuizen maken mensen samen cultuur – van muziek tot volkskunst. Cultuur is één van de versterkers van de Transformatie van het Sociaal Domein. Door in te zetten op toegankelijkheid voor álle inwoners draagt cultuur bij aan een inclusieve, veilige en aantrekkelijke leefomgeving. Buurtfestivals, het lokale verenigingsleven, volkscultuur en maatwerkprojecten voor nieuwe stadsgenoten zijn laagdrempelige culturele initiatieven die een impuls geven aan meedoen. Ontwikkelen – Ruimte voor talent, cultuuronderwijs en creatieve broedplaatsen Jeugd, jongeren en makers krijgen de kans om zich creatief te ontwikkelen. Met cultuureducatie, broedplaatsen en ondersteuning van creatieve ondernemers stimuleren we het experiment, talentgroei en innovatie. Kunst en cultuur worden zo een motor voor persoonlijke en professionele ontwikkeling, intergenerationele interactie, mentale veerkracht en welzijn. Kunst

en cultuur leveren daarmee een waardevolle bijdrage aan positieve gezondheid. BeLeefstad – Cultuur als drager van identiteit en aantrekkingskracht Cultuur geeft Bergen op Zoom karakter en maakt de stad aantrekkelijk om in te wonen, werken en verblijven. Erfgoed, evenementen en culturele voorzieningen versterken de identiteit van de stad en spelen een sleutelrol in het aantrekken van talent en bezoekers.

5.1 Meedoen Toegankelijkheid is een kernwaarde binnen de programmalijn Meedoen. We willen dat kunst en cultuur bereikbaar, betaalbaar en zichtbaar zijn voor alle inwoners van onze gemeente. We zetten in op fysieke en digitale toegankelijkheid. De culturele kerninstellingen, met name bibliotheken, verenigingen, scholen, kindcentra en buurthuizen vervullen een verbindende rol als laagdrempelige ontmoetingsplekken (Third Places). We zetten in op samenhang tussen cultuur, onderwijs en maatschappelijke organisaties. Iedereen doet mee naar vermogen Wij richten ons op het vergroten van cultuurparticipatie door aandacht te geven aan groepen die momenteel minder bereikt worden door het bestaande aanbod. Waaronder ouderen die behoefte hebben aan laagdrempelige cultuurvormen (zoals buurtinitiatieven en festivals) en mensen met ondersteuningsbehoeften. We moedigen het culturele veld aan om activiteiten te ontwikkelen met een duidelijke maatschappelijke meerwaarde.

Om cultuurparticipatie en het sociale beleid verder te versterken initieert onze gemeente community building als innovatieve aanvulling op de bestaande minimaregelingen van ISD Brabantse Wal: - de regeling Maatschappelijke Participatie Schoolgaande Kinderen (meedoenregeling kinderen), die zich richt op kinderen uit gezinnen met een laag inkomen; - de Sociaal Culturele Bijdrage (meedoenregeling volwassenen), die volwassenen met een laag inkomen 23

ondersteunt bij het betalen van culturele, sportieve en maatschappelijke activiteiten. Community building krijgt vorm door bijvoorbeeld een laagdrempelige ontmoetingsplek en een netwerk van partners dat sociale verbinding en praktische steun combineert, zodat inwoners met een laag inkomen niet alleen financieel, maar ook sociaal en cultureel kunnen meedoen. In het verlengde hiervan werkt de ISD Brabantse Wal momenteel aan een verbeterslag om de toegankelijkheid van al haar minimaregelingen, inclusief de bovengenoemde, te vergroten. Een cruciaal middel hiervoor is het aanbieden van de regelingen en het aanbod aan culturele, sportieve en maatschappelijke activiteiten via een webshop. Deze aanpak verhoogt de laagdrempeligheid significant, doordat anonimiteit is geborgd, waardoor schaamte in mindere mate een belemmering vormt; gebruikers het bedrag niet langer voor hoeven te schieten en de administratieve last vermindert.

vertrouwde plek. Vrijwilligers zijn het kloppend hart van het verenigingsleven. Het werven van nieuwe leden is voor onze gemeente geen doel op zich als antwoord op vergrijzing en veranderende sociale structuren. Onze focus ligt op het versterken van verenigingen door samenwerking. We willen verenigingen faciliteren om bijvoorbeeld repetitieruimten en faciliteiten te delen of bieden ondersteuning om culturele functies toe te voegen aan maatschappelijk vastgoed. In een tijd waarin individualisering toeneemt en sociale netwerken onder druk staan, bieden vrijwilligerswerk en culturele betrokkenheid een tegenwicht. We maken het verenigingsleven weerbaar en wendbaar en zetten in op: 1. ondersteuning bij vrijwilligerswerving Vrijwilligerswerk verandert. Vandaag de dag ligt de nadruk op flexibiliteit, betekenisvolle inzet en eigen regie. Inwoners kiezen vaker voor kortdurende, impactvolle betrokkenheid. Een toekomstbestendig vrijwilligersbeleid is gericht op maatwerk, digitale werving, samenwerking met maatschappelijke partners en zichtbare waardering. Vrijwilligerswerk draagt bij aan sociale verbondenheid.

In Bergen op Zoom is ook Stichting Leergeld 83 actief. Zij helpen kinderen uit gezinnen met een laag inkomen om mee te doen en dragen bij aan sportactiviteiten óf cultuurbeoefening. In de toekomst willen we de ondersteuning verbreden zodat kinderen mee kunnen doen sportactiviteiten én cultuur.

2. maatschappelijke inbedding van het verenigingsleven Er liggen kansen voor verenigingen om zich sterker te verbinden met hun omgeving en bij te dragen aan een levendige wijken in onze gemeente. Door samenwerking te zoeken met het maatschappelijke domein - zoals onderwijs, kinderopvang en jongerenwerk – spelen verenigingen in op actuele behoeften en ontstaan nieuwe kansen.

Verenigingen als bron van verbinding Actieve deelname aan cultuur is een aanjager van sociale cohesie, persoonlijke ontwikkeling en mentale gezondheid. Inwoners met een beperkte fysieke fitheid84 en jongvolwassenen die open staan voor nieuwe vormen van expressie hebben baat bij culturele activiteiten als drager voor motorische ontwikkeling. Het culturele verenigingsleven is een dragende kracht van cultuurparticipatie. In lijn met de landelijke trend staat het culturele verenigingsleven in onze stad en dorpen onder druk. Amateurkunstverenigingen zijn onmisbaar als sociaal vangnet (voor ouderen).85 Ondanks de uitdagingen van vergrijzing bieden verenigingen een veilige en

83

Stichting Leergeld Sociaal-culturele wijkbewoners (Proevende Buitenwijkers) hebben in de regel minder toegang tot sportvoorzieningen en komen via laagdrempelige cultuurvormen toch in beweging 84

3. stimuleren van toegankelijkheid We stimuleren toegankelijkheid door gezinnen met een krap budget te ondersteunen om cultuurdeelname mogelijk te maken. Community building helpt 85

Actieve senioren (Klassieke Cultuurliefhebbers) en wijkgebonden senioren (Lokale Vrijetijdsgenieters)

24

mensen in armoede om op een respectvolle en makkelijke manier mee te doen aan lokale cultuur, samen met partners uit de buurt. Community building start met het onder de aandacht brengen van cultuuractiviteiten die aansluiten bij Culturele sfeermakers met jonge gezinnen en een praktische achtergrond (op pagina 15 als Flanerende Plezierzoekers86 omschreven). Inwoners met dit profiel zijn lichte, nieuwsgierige gebruikers van cultuur die laagdrempelig aanbod waarderen. Binnen onze gemeentegrenzen worden een kleine 3.000 huishoudens 87 gerekend tot dit profiel – met een zwaartepunt in de buurten: Warande-West, Gageldonk-West en Noord-Geest. Het CKB vervult een belangrijke rol bij het versterken van lokale netwerken en het stimuleren van actieve deelname aan kunst en cultuur. Vanuit hun gemeentelijke opdracht werken zij samen met verenigingen en organiseren zij activiteiten die mensen verbinden en bijdrage aan een brede toegankelijkheid. De bouwcultuur van morgen Niet in de laatste plaats is cultuurdeelname in Bergen op Zoom hoog door levendige volkscultuur die tot uiting komt in onze bouwcultuur. Met de subsidieregeling Bouwcultuur Versterckt wordt t/m 2030 stapsgewijs gewerkt aan de invoering van aanvullende beoordelingscriteria zoals artistieke kwaliteit, vakmanschap, talentontwikkeling en maatschappelijke impact.

Om de uitvoerbaarheid voor vrijwilligersorganisaties te verbeteren en de administratieve lasten te verlagen kan na 2030 worden verkend of het werken met meerjarige subsidies een passende vervolgstap is.

Buurtcultuurprojecten waarin culturele verenigingen en bewoners samenwerken, vormen een krachtig middel om kunst en creativiteit te verankeren in de directe leefomgeving. In wijken waar relatief veel wijkgebonden senioren en sociaal-culturele wijkbewoners (Proevende Buitenwijkers) wonen, liggen extra kansen om cultuurparticipatie op een toegankelijke en betekenisvolle manier te stimuleren. Deze doelgroepen zijn sterk verbonden met hun buurt en staan open voor gemoedelijke, herkenbare culturele activiteiten. Buurtcultuurprojecten kenmerken zich door laagdrempelige participatie, het benutten van bestaande verenigingsstructuren en het verbinden van lokale identiteit aan artistieke expressie. Dit vergroot niet alleen de toegankelijkheid van het cultuuraanbod, maar versterkt ook de culturele tussenruimte: een ontmoetingsplek waar verschillende achtergronden en perspectieven samenkomen en nieuwe verbindingen ontstaan. Om buurtcultuur te stimuleren wordt gewerkt aan een voorstel waarbij dit nadrukkelijk verbonden wordt met het Stevig Lokaal Team (SLT) en de transformatie van het sociaal domein. Percentageregeling als instrument Een percentageregeling voor kunst biedt Bergen op Zoom kansen om kunst structureel te verbinden aan ruimtelijke en sociale opgaven.

We onderzoeken of een deel van het bouwbudget gereserveerd kan worden voor participatief ontworpen kunst in de openbare ruimte en om nieuwbouwwijken aan de stadsranden te verrijken met kunst die niet alleen esthetisch is, maar ook functioneert als ontmoetingsplek en identiteitsdrager.

Bouwclubs spelen een belangrijke rol in het verbinden van mensen met verschillende achtergronden, generaties en talenten. Er liggen kansen om bouwclubs te ondersteunen bij het verbeteren van hun communicatie over bestaande ondersteuningsregelingen van Stichting Leergeld en ISD.88 Buurtcultuur

Door jong en oud actief te betrekken bij het ontwerp en de realisatie van kunst, ontstaat gedeeld eigenaarschap en worden generaties op een natuurlijke manier met elkaar verbonden. Dit bevordert een inclusieve leefomgeving waarin ontmoeting en samenwerking centraal staan. De groenrijke omgeving van onze gemeente biedt volop kansen om kunst te verweven in parken, speelplekken en wadi’s.

86

88

87

Flanerende-plezierzoekers 9,2% van het totaal aantal huishoudens

Sociaal Culturele Bijdrage

25

Bij de herontwikkeling van stadswijken met een negatieve SES-WOA-score vormt het gezamenlijk creëren van cultuur — via dans, muziek of fotografie — een sleutel tot sociale revitalisering. Culturele derde plekken Toegankelijke ontmoetingsplekken89 zijn essentiële schakels voor het versterken van de sociale basis. Third Places verbinden in deze context cultuur met het dagelijks leven van onze inwoners. Ontmoetingsplekken bieden ruimte aan ervaringsdeskundigen om hun kennis en levenservaring in te zetten binnen culturele projecten, bijvoorbeeld als begeleider, verteller of maker. We willen een select aantal (culturele) plekken, als wijkcentra, ateliers en verenigingsgebouwen enthousiasmeren om te transformeren tot inclusieve Third Places: gastvrije ontmoetingsplekken waar kunst, cultuur en gemeenschap samenkomen. Lokale initiatiefnemers worden ondersteund bij projectontwikkeling, fondsenwerving90 en het verbinden van hun plannen aan gebiedsgericht beleid. Met deze aanpak beogen we de sociale samenhang te versterken en cultuurdeelname te vergroten.

5.2 Ontwikkelen Kinderen als basis voor een leven lang cultuur Cultuureducatie is een belangrijke bouwsteen in het streven naar een kansrijke en inclusieve samenleving. In Bergen op Zoom verbinden we kunst en cultuur actief met het onderwijs, kinderopvang en welzijn. Cultuureducatie voor kinderen en jongeren is een publieke taak die uitgevoerd wordt door het CKB. Door kinderen vroeg in aanraking te brengen met kunst, cultuur en creativiteit, ontwikkelen zij sociale vaardigheden, zelfvertrouwen en brede blik op de wereld. We investeren in een generatie die cultuur niet alleen waardeert, maar ook actief bijdraagt aan een gezonde en verbonden gemeenschap. 89 90

Third Places – Culturele Derde Plekken inclusieve culturele sector | VSBfonds

Basisscholen uit onze gemeente nemen deel aan het landelijke programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK), dat tot doel heeft om cultuureducatie duurzaam te versterken. Binnen dit kader investeren we in het meerjarige programma Cultuurtraject Brabant.91 Het CuMenu - het centrale programma voor kunst- en cultuureducatie voor basisscholen in onze gemeente – helpt scholen om cultuureducatie duurzaam en kwalitatief te integreren in hun onderwijspraktijk. Het CKB ondersteunt scholen bij het ontwikkelen van een doorlopende leerlijn cultuureducatie, waarbij het cultuuraanbod voor jeugd & jongeren wordt benaderd vanuit drie complementaire domeinen: - Cultuureducatie in huis – activiteiten die plaatsvinden binnen de school, gericht op het ontwikkelen van culturele vaardigheden en creativiteit in de klas. - Cultuureducatie met de culturele omgeving – samenwerking met lokale culturele instellingen, verenigingen en makers in de directe omgeving van de school. - Cultuureducatie uit de grote wereld – cultuurbezoek buiten de eigen omgeving, zoals musea, theaters en erfgoedlocaties, die bijdragen aan brede culturele oriëntatie. Taalontwikkeling en een intergenerationele aanpak De gemeente Bergen op Zoom zet kunst en cultuur actief in om kansengelijkheid te vergroten en sociale cohesie te versterken. Een belangrijke prioriteit is het stimuleren van taalontwikkeling vanaf jonge leeftijd.

Creatieve vakken zoals muziek, theater en beeldende kunst dragen niet alleen bij aan taalvaardigheid, maar versterken ook motorische vaardigheden en sociale competenties. Kinderen leren spelenderwijs spreken, luisteren en zich uitdrukken in een omgeving die uitnodigt tot creativiteit. Scholen en kindcentra worden benaderd als culturele knooppunten in de wijk, waar samenwerking met kinderopvang en voorschoolse educatie zorgt voor een inclusieve infrastructuur waarin elk kind toegang heeft tot cultuur, ongeacht achtergrond of beperking. Daarnaast koppelen we 91

CultuurTraject Brabant

26

deze inzet aan initiatieven die sociale verbinding bevorderen. Programma’s die zich richten op het verminderen van eenzaamheid onder ouderen door kunst en cultuur in te zetten als middel voor ontmoeting en zingeving. Jongerencultuur De gemeente Bergen op Zoom wil het initiatief van jongeren bekrachtigen. Volgens het Nederlands Jeugdinstituut is een betekenisvolle omgeving waarin jongeren serieus genomen worden essentieel voor hun ontwikkeling. Vrije tijd biedt ruimte voor participatie, zelfexpressie en sociale binding. Als aanvulling op het traditionele cultuuraanbod, dat vooral jongeren bereikt die al (enige) affiniteit hebben met cultuur of op zoek zijn naar persoonlijke expressie, zetten we in op initiatieven waarin jongeren zélf culturele activiteiten ontwikkelen in hun vrije tijd. Een deel van de jongeren uit onze stad en omliggende dorpen herkent zich niet in het bestaande culturele aanbod: zij ervaren culturele uitsluiting en voelen zich onvoldoende vertegenwoordigd binnen de dominante culturele structuren. Hun verhalen, stijlen en expressievormen krijgen daarin (te) weinig ruimte wat leidt tot afstand tot het culturele veld. Door jongeren te positioneren als makers en organisatoren ontstaat ruimte voor nieuwe communities, culturele representatie en maatschappelijke impact. We erkennen hun culturele zeggenschap en talenten door hen te ondersteunen.

Om deze dynamiek duurzaam te faciliteren, ontwikkelen we een hybride vorm van financiering die aansluit bij de leefwereld van jongeren. Geïnspireerd door het programma The Culture van het Cultuurfonds zetten we in op een drempelverlagende aanpak die ruimte biedt aan jonge makers met diverse achtergronden. The Culture toont aan dat traditionele subsidiestromen vaak niet aansluiten bij de praktijk van jonge makers, en dat flexibele aanvraagroutes, samenwerking met matchmakers en

92

Kunstloc Brabant krijgt extra financiering om amateurkunst te versterken 93 Podiumkunstenaars kunnen gebruik maken van de residentiemogelijkheden van Stichting Podiumkunsten en

community-based beoordeling essentieel zijn om culturele zeggenschap werkelijk te versterken. Een mogelijke werkwijze voor onze stad is het werken met vouchers. Met een waardebon krijgen jongeren de mogelijkheid om zelf culturele activiteiten vorm te geven en hun eigen sociaal kapitaal in te zetten bij de ontwikkeling en uitvoering van projecten. De vouchers worden bijvoorbeeld verstrekt door zelfstandige makers die jongeren actief opzoeken, verbinding maken en vertrouwen opbouwen. We starten juist bij jongeren zelf zodat nieuwe relaties en nieuwe verbindingen met culturele kerninstellingen en verenigingen van onderop tot stand komen. Op deze wijze versterken we een preventieve aanpak in buurten waar dat het hardst nodig is. We kiezen bewust voor het domein van de vrije tijd, omdat jongeren daarin (meer) autonomie ervaren: ze bepalen zelf wat ze doen, met wie en hoe lang. Realiteitszin is een tweede aspect: het cultuurbudget is ontoereikend om direct grote impact te genereren met een dergelijke aanpak. Zichtbaarheid en bewustwording over de impact van cultuur zijn de eerste stap naar een integratieve aanpak. Programma Versterking Landelijke Infrastructuur Amateurkunst We richting ons erop om als één van de tien Brabantse gemeenten aan te sluiten bij het programma Versterking Landelijke Infrastructuur Amateurkunst (VLIAK)92 van Kunstloc Brabant. Het programma co-financiert o.a.

trainingen voor cultuurambtenaren om jongerencultuur beter te borgen binnen het sociaal domein. Ook worden pitch-avonden voor informele initiatieven en sociaal-artistieke projecten van en voor jongeren gefaciliteerd. Ruimte voor talentvolle makers Onze gemeente wil makers ondersteunen in hun artistieke en maatschappelijke ontwikkeling. We hebben expliciet aandacht voor autonome makers van immersieve kunst, community art, beeldende kunst en visuele kunst.93 We (startende) social designers en grafisch ontwerpers kunnen terecht bij het bedrijvenloket (economie)

27

bieden mogelijkheden voor experiment, samenwerking en zichtbaarheid. Makers uit de stad zijn meer dan creatieve talenten. Ze zijn rolmodellen die onze omgeving kleur geven, verhalen delen en nieuwe perspectieven openen. Door hen een plek te bieden binnen de stedelijke dynamiek, wordt een bijdrage geleverd aan een levendig cultureel klimaat. Kleinschalige, vernieuwende initiatieven in wijken, dorpen en het centrum dragen bij aan een stad die uitnodigt tot ontmoeting, verbeelding en betrokkenheid. We beogen de beroepspraktijk van makers een impuls te geven, zodat zij nieuwe stappen kunnen zetten om hun artistieke praktijk te verdiepen in bijvoorbeeld leerling-gezeltrajecten. Stadsdichter We willen een stadsdichter aanstellen. Bij momenten waarop onze stad zich laat zien, viert of herdenkt is de stadsdichter present en geeft woorden aan wat we samen beleven, maakt emoties zichtbaar en verbindt inwoners met bijvoorbeeld poëzie, rap of spoken word. De stadsdichter is ambassadeur van onze streektaal en geeft kleur aan de lokale identiteit, houdt dialect levend en maakt het eigentijds. Zo blijft streektaal niet alleen bewaard, maar groeit en verbindt ze generaties en inwoners met elkaar. Om meerstemmigheid en dynamiek te stimuleren rouleert de functie van stadsdichter bewust tussen generaties: afwisselend wordt een jonge maker en een ervaren dichter aangesteld.

De taken bestaan uit het schrijven en voordragen van werk bij officiële gelegenheden en tijdens een beperkt aantal gemeentelijke of culturele evenementen per jaar, met publicatie via gemeentelijke kanalen en lokale media. De aanstelling geldt doorgaans voor 2–4 jaar en biedt continuïteit, zichtbaarheid en kansen voor aanvullende opdrachten, wat het culturele netwerk versterkt. De opdracht is kleinschalig in uitvoering, maar heeft grote symbolische en verbindende waarde voor inwoners en stad. Kortom: een stadsdichter brengt mensen samen via een creatief netwerk, geeft een creatieve impuls met poëzie, rap of spoken word, levert sociaal-maatschappelijke meerwaarde door jongeren te betrekken bij herdenkingen,

houdt streektaal levend en maakt emoties zichtbaar bij momenten die ertoe doen. Podiumtechniek als talentmotor Bergen op Zoom faciliteert bij het versterken van de doorlopende leerlijn ten aanzien van podiumtechniekopleiding van Curio (MBO). De podiumtechniekopleiding biedt jongeren arbeidskansen in een groeiende sector en vormt de basis voor creatieve innovatie. Theater De Maagd en Gebouw-T faciliteren dit met een hybride leeromgeving, waar studenten werken met professionele technologie en praktijkopdrachten.

5.3 BeLeefstad Onze gemeente wil uitgroeien tot een bruisende BeLeefstad: een plek waar je woont, werkt, leert én samen cultuur beleeft. Een binnenstad met creatieve ontmoetingsplekken als brandhaarden van bedrijvigheid en werkgelegenheid. We zetten cultuur in als aanjager van het vestigingsklimaat gericht op het aantrekken van jonge gezinnen en professionals. Het is een strategische keuze om young-professionals (Culturele Alleseters) en opwaartse mobielen gezinnen (Kindrijke Cultuurvreters) te binden aan de stad. Een unieke troef van onze gemeente is het monumentale erfgoed, dat als culturele trekpleister strategisch gepositioneerd wordt in de stadspromotie, met het oog op het aantrekken van bezoekers van buiten Bergen op Zoom, het verlengen van de verblijfsduur en het genereren van directe economische meerwaarde voor de binnenstad. Een stad voor jonge gezinnen en creatieve doeners Young-professionals en gezinnen met kinderen zijn ondervertegenwoordigd in de gemeente Bergen op Zoom en het is een strategisch keuze binnen de pijlervisie economie om juist op deze doelgroepen in te zetten. Deze doelgroepen passend uitstekend bij het creatieve en vernieuwende DNA dat we verder willen uitbouwen. Met rust, ruimte en goede bereikbaarheid biedt Bergen op Zoom een ideale basis.

We zetten in op het verweven van cultuur met wonen, werken en vrije tijd en creëren daarmee een gezinsvriendelijke stad met minimaal één culturele derde plek (Third Place) die verbonden is aan 28

initiatieven van young creatives. Hoogwaardige beroepsopleidingen dragen bij aan het aantrekken van young professionals en versterken het vestigingsklimaat voor creatief talent en bedrijven. Doelgroep De Culturele Alleseters Young-professionals

De Kindrijke Cultuurvreters Opwaarts mobiele gezinnen

BOZ

%

%

huishoudens BOZ

NL

1.005

3,1 6,7

646

2,0

Erfgoed als uithangbord van de stad Onze gemeente beschikt over een uitzonderlijk rijk erfgoedlandschap dat zich uitstekend leent als culturele trekpleister. De erfgoednota van onze gemeente signaleert kansen om erfgoed in te zetten bij stadspromotie. Vanuit de publieksanalyse met het Culturele Doelgroepen Model blijkt dat een specifieke doelgroepenbenadering gericht op actieve senioren (Klassieke Cultuurliefhebbers) en young-professionals (Culturele Alleseters) van buiten de stad kansrijk is. Actieve senioren zijn grootgebruikers van de Museumkaart. Door hen actief aan te spreken in de stadspromotie – via kwaliteitsgerichte communicatie, thematische routes en verdieping in het aanbod – worden (extra) bestedingen in de binnenstad gegenereerd. Onderzoek uit de vrijetijdswetenschappen94 bevestigt dat actieve senioren door de prominente aanwezigheid van erfgoed langer verblijven en zo bijdragen aan de levendigheid van het centrum. Young-professionals fungeren als ambassadeurs van het vestigingsklimaat en dragen bij aan de creatieve dynamiek. Digitale media, visuele formats en cross-overs met andere disciplines versterken de aantrekkingskracht van onze gemeente als woon- en werkstad voor deze cultuurverkenners. Hun bezoek aan erfgoedlocaties is vaak onderdeel van een breder stedelijk verblijf.

94 95

Zelfstandige makers van cultuur Het aantal creatieve bedrijven in onze gemeente groeide de afgelopen vijf jaar met 43%, maar achter die groei schuilt kwetsbaarheid: een versnipperde sector met zelfstandige makers zonder stevige basis.

Cultuur en participatie - Cultuurmonitor Monitor Creatieve Industrie 2023 - Media Campus NL

4

Onze gemeente heeft de ambitie om meer focus aan te brengen ten aanzien van de creatieve sector. Juist cultuurmakers zijn cruciaal voor innovatie, talentontwikkeling en sociale cohesie, maar zijn vaak niet in beeld bij de gemeente. Een incidentele impulssubsidie is de springplank voor makers om hun beroepspraktijk te versterken en samenwerking met andere sectoren te realiseren. Zo ontstaan nieuwe verdienmodellen, klantcontacten en innovatieve cross-overs. Deze impuls sluit aan bij de positioneringspropositie De Makers van Morgen. Deze propositie draait om het neerzetten van Bergen op Zoom als een vooruitstrevende, creatieve en ondernemende gemeente, waar innovatie, samenwerking en talentontwikkeling centraal staan om de stad toekomstbestendig en aantrekkelijk te maken voor inwoners, bedrijven en bezoekers. Om synergie tussen creatieve makers en andere sectoren meer gewicht te geven zien we een rol voor het Bedrijvenloket. Zij zijn een ideale partner om te ondersteunen bij financieringsvraagstukken van zelfstandige makers. Daarmee geven we invulling aan de pijler Creatieve Kracht binnen de positioneringspropositie De Makers van Morgen.

We hebben oog voor talentvolle makers die netafgestudeerd zijn en willen meebewegen met de trend waarin we zien dat de werkgelegenheid binnen de creatieve sector (deels) verschuift van Randstad naar kleinere steden, wat vraagt om regionale netwerken en praktijkervaring.95 Het adviesrapport Cultuur voor stad, land en regio van de Raad voor Cultuur (2017) concludeert dat stedelijke regio’s 96 als culturele ecosystemen functioneren waarin makers, instellingen en publiek elkaar versterken. Het rapport benadrukt dat het bieden van ruimte aan zelfstandige makers en talentontwikkeling niet alleen zorgt voor een levendige kunstpraktijk, 96

Bergen op Zoom maakt deel uit van de Stedelijke Regio West-Brabant West (SRWBW 29

maar ook bijdraagt aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor inwoners en bedrijven

verantwoordelijkheid van regio’s, provincie en Rijk voor grootstedelijke culturele voorzieningen.

Evenementen Evenementen zijn krachtige aanjagers van onze lokale economie. Onderzoek naar de vrijetijdseconomie in Nederland laat zien dat iedere euro die wordt geïnvesteerd in evenementen gemiddeld € 1,80 tot € 2,50 aan extra bestedingen oplevert bij horeca, retail en toeristische voorzieningen.97 Grote evenementen trekken jaarlijks tienduizenden bezoekers en zorgen voor een directe omzetstijging bij lokale ondernemers. Door evenementen met een economische multiplier te positioneren binnen de BeLeefstadagenda ontstaat een synergie tussen cultuur, toerisme en economie. Het koppelen van evenementen aan bijvoorbeeld erfgoedlocaties en binnenstadpromotie verlengt de verblijfsduur van bezoekers en vergroot de bestedingen. Onderzoek van o.a. Berenschot98 en de adviesrapportage voor de Culturele Basisinfrastructuur 99 van de Raad voor Cultuur laten zien dat gemeentelijk subsidieregelingen voor evenementen geregeld generiek en economisch gedreven zijn. Subsidieregelingen maken onvoldoende onderscheid tussen verschillende evenementen en sturen op algemene doelen als bereik en economische spin-off. Dit generieke beeld zien we ook terug in onze eigen subsidieregelingen. Er wordt in mindere mate gestuurd op o.a. culturele kwaliteit of programma-ontwikkeling. Bij de voorgenomen herijking van het subsidiestel in 2026 nemen we deze facetten mee.

Bestuurlijke samenwerking als hefboom voor impact Het is kansrijk stapsgewijs toe te werken naar één gezamenlijk cultureel profiel voor de regio West-Brabant. Dit betekent dat het beleid ten aanzien van voorzieningen, programmering en culturele ambities (nog) beter op elkaar worden afgestemd. De regioprofielen waarmee Gelderland werkt100 zijn een inspirerend voorbeeld en laten zien dat regionale samenwerking de basis vormt voor gezamenlijke 97

Vereniging van Evenementenmakers – Onderzoek In de schijnwerpers - groeipotentie voor de culturele sector door bijdragen aan maatschappelijke opgaven - Berenschot - juni 2023 98

99

Advies Culturele basisinfrastructuur 2025-2028 | Raad voor Cultuur 100 Regio’s - Cultuur- en Erfgoedmonitor Gelderland

30

Deel 4 | Resultaten 6

Vooruitblik

Cultuur versterckt zet met haar uitvoering koers naar 2035 en bouwt verder met creativiteit als voedingsbodem voor een sterke sociale basis én een bloeiend vestigingsklimaat. We benutten de energie van cultuur om gemeenschappen te versterken, talent te ontwikkelen en brede welvaart te realiseren.

1. Een toegankelijk cultuuraanbod Programma 1 Meedoen In 2035 is cultuur een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven. We bouwen voort op de brede cultuurdeelname die onze stad en dorpen nu al kent: (nog) meer inwoners doen mee naar vermogen. Kunst en cultuur zijn dichtbij, betaalbaar en zichtbaar in de stad, met ruimte voor initiatieven die juist daar ontstaan waar mensen elkaar ontmoeten. Door gebiedsgerichte samenwerking en innovatieve participatievormen is onze gemeente een voorbeeld voor sociale innovatie door cultuur. Versterking van het verenigingsleven en bouwcultuur – toegankelijkheid & vrijwilligersbeleid Onze gemeente investeert in een cultureel verenigingsleven dat actief samenwerkt met het maatschappelijk domein. We stimuleren verenigingen om hun maatschappelijke rol te vergroten en hun zichtbaarheid te versterken. Om dit te ondersteunen stellen we een (tijdelijk) stimuleringsbudget beschikbaar. Dit budget is bedoeld om samenwerkingen aan te jagen én om verenigingen praktisch te ondersteunen bij het werven van vrijwilligers en het benutten van regelingen die drempels voor cultuurparticipatie verlagen.

In 2035 is het culturele veld duurzaam en adaptief: klaar om maatschappelijke taken uit te bouwen, het publiek van de toekomst te bereiken en bij te dragen aan een stad die sociaal én economisch aan de weg timmert.

Ontmoetingsplekken Bibliotheken, buurthuizen en creatieve hubs zijn uitgegroeid tot inclusieve ontmoetingsplekken waar generaties elkaar vinden, verhalen delen en samen creëren. Buurtcultuurprojecten verbinden mensen in wijken met uiteenlopende achtergronden en jongeren organiseren hun eigen initiatieven, ondersteund door flexibele financiering en digitale platforms. Kunst als middel voor ruimtelijke en maatschappelijke opgaven Onze afdeling Vrijetijdseconomie/Erfgoed verkent de mogelijkheden van een percentageregeling voor kunst. Daarbij ligt de focus enerzijds op de rol van kunst bij placemaking, wijkvernieuwing en sociale samenhang, en anderzijds op de benodigde financiële dekking voor begeleiding, uitvoering, materialen en onderhoud. In 2035 is domein overstijgende financiering voor cultuur geen uitzondering, maar een aanvullende vorm van investeringen in creativiteit, gezondheid, leefbaarheid en brede welvaart.

2. Ruimte voor makers en talent Programma 2 Ontwikkelen In Bergen op Zoom krijgt iedere inwoner de kans om talent te ontdekken en te ontwikkelen. We investeren in cultuureducatie als basis voor een leven lang cultuur, met doorlopende leerlijnen van school tot vrije tijd. Door specifieke groepen jongeren zeggenschap te geven over hun culturele omgeving, vergroten we hun betrokkenheid en cultuurdeelname. Dit versterkt sociale binding en helpt eenzaamheid en culturele uitsluiting tegen te gaan. Creatieve broedplaatsen en hubs bieden makers plek om te experimenteren, samen te werken en zichtbaar te zijn. Over tien jaar is Bergen op Zoom een stad waar talenten breder gedragen worden. Naast culturele basisvoorzieningen is er ruimte voor cultureel zeggenschap van jongeren en talentvolle makers met co-creatie,

31

hybride leeromgevingen en community-based projecten.

Creatieve hubs In 2035 zijn er creatieve hubs en hybride werkplekken in de binnenstad en dorpskernen te vinden. Deze plekken verbinden cultuur, ondernemerschap en innovatie en maken onze stad aantrekkelijk voor young-professionals, startups in de creatieve sector. Door cultuur te verweven met werk- en leefomgevingen ontstaat een dynamische gemeente die talent aantrekt, samenwerking stimuleert en economische groei genereert.

In 2035 versterken creatieve hubs het vestigingsklimaat en de stedelijke dynamiek.

3. Cultuur als drager voor Brede Welvaart - Programma 3 BeLeefstad Kunst en cultuur geven kracht aan onze ambitie om een BeLeefstad te zijn. Ze maken de stad zichtbaar, voelbaar en toegankelijk: van erfgoed tot spraakmakende evenementen en creatieve ontmoetingsplekken die bedrijvigheid stimuleren. We staan bekend als een gezinsvriendelijke en creatieve stad die young-professionals en gezinnen aantrekt, bezoekers van buitenaf verwelkomt en economische spin-off genereert voor de binnenstad. In opmaat naar 2035 bouwen we aan een stad waar ons erfgoed, spraakmakende evenementen en creatieve plekken dé inspiratiebronnen voor young-professionals, actieve senioren en ambitieuze gezinnen zijn om zich te verbinden.

West-Brabant als cultureel knooppunt In 2035 presenteren we ons als regio met een herkenbaar (duo-)stadprofiel voor cultuur. Beleidsmatige afstemming van het cultuurbeleid leidt tot een sterk regioprofiel met een gedeeld voorzieningenniveau. Bovenregionale functies vragen een breed gedragen

verantwoordelijkheid. Samen zetten we in op cofinanciering voor grootstedelijke culturele functies bij provincie en Rijk. Op termijn hopen we samen matchingsregelingen voor talentontwikkeling en community-art af te stemmen en ontwikkelen we investeringslijnen voor bijvoorbeeld cultureel vastgoed en verduurzaming. Een herkenbaar cultureel profiel trekt ook young professionals en opwaarts mobiele gezinnen, versterkt het arbeidspotentieel en maakt de duo-stad aantrekkelijk voor bedrijven en talent, terwijl culturele voorzieningen en evenementen de kwaliteit van leven verhogen en bijdragen aan een dynamische, creatieve stedelijke omgeving.

Met 2035 voor ogen presenteren we ons als cultuurregio met grootstedelijke functies. Samen zetten we in op bovenregionale cofinanciering.

Placemaking als aanjager van gebiedsontwikkeling In 2035 is placemaking verbonden met stedelijke ontwikkeling. Kunst en cultuur worden ingezet om de binnenstad en nieuwe woongebieden aantrekkelijk en toekomstbestendig te maken. Deze focus sluit aan bij de stedelijke opgave: de binnenstad als economisch en cultureel hart van Bergen op Zoom én nieuwe woongebieden als groeilocaties waar placemaking bijdraagt aan sociale cohesie en een herkenbare identiteit. Placemaking versterkt niet alleen de identiteit van Bergen op Zoom, maar zorgt ook voor economische spin-off: horeca, detailhandel en toerisme profiteren van een levendige binnenstad waarin cultuur zichtbaar en voelbaar is.

In 2035 is placemaking een onderdeel van stedelijke ontwikkeling. Kunst en cultuur worden ingezet om plekken met identiteit, sociale cohesie en economische dynamiek te versterken.

32

4. Een stevige culturele infrastructuur - Programma-overstijgend Onze kerninstellingen zijn de kruk waar ons culturele infrastructuur op drijft – onmisbare schakels in het dagelijks leven van onze gemeenschap. Theater De Maagd, Gebouw-T, het Markiezenhof, de Bibliotheek en het CKB groeien mee met demografische veranderingen en maatschappelijke behoeften. Ze bouwen hun rol verder uit van podium en erfgoedplek naar inclusieve ontmoetingsplekken, creatieve broedplaatsen en aanjagers van talentontwikkeling. In 2035 zijn deze onze kerninstellingen krachtige culturele nutsvoorzieningen die (ook/verder) geworteld zijn in het sociaal domein, toegankelijk voor nog meer inwoners uit de stad en onmisbaar voor een gezonde en verbonden samenleving.

__

33

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoomid=ef83b110-fe1b-46bc-a613-95e74671ea84