Bijlage 7. Uitvoeringsnota Cultuur versterckt
Tekst van het document
Cultuur versterckt de hartslag van de samenleving Uitvoeringsnota voor kunst & cultuur - gemeente Bergen op Zoom 2027-2035
1
Leeswijzer Deze leeswijzer helpt je een beeld te krijgen van Cultuur versterckt: onze uitvoeringsnota voor kunst en cultuur die opgebouwd is in drie delen: 1. Context 2. Uitgangspunten 3. Uitvoeringskader 4. Resultaten
festivals en versterking van het verenigingsleven. Bibliotheken, buurthuizen en wijkinitiatieven worden ingezet als ontmoetingsplekken. Extra aandacht gaat naar inwoners die nu minder vaak deelnemen aan cultuur, zoals wijkgebonden senioren en jongeren. -
Ontwikkelen (paragraaf 5.2): We zetten in op talentontwikkeling en cultuureducatie met programma’s als Cultuureducatie met Kwaliteit en het CuMenu. Jongeren krijgen ruimte voor eigen initiatieven en makers worden ondersteund met mogelijkheden voor experiment, samenwerking en zichtbaarheid.
-
BeLeefstad (paragraaf 5.3): We zetten erfgoed, evenementen en culturele voorzieningen in om Bergen op Zoom aantrekkelijk(er) te maken. Erfgoed trekt bezoekers van buitenaf, evenementen brengen levendigheid in de binnenstad en creatieve hubs koppelen cultuur aan ondernemerschap. We beogen young professionals en jonge gezinnen aan te trekken om het vestigingsklimaat te versterken.
Wil je eerst een korte samenvatting lezen van deze nota? Op de volgende bladzijden vind je de kern van deze uitvoeringsnota en een schematische weergaven van onze inzet voor kunst en cultuur. 1) Context In de eerste drie hoofdstukken lees je hoe onze culturele voorzieningen, ons erfgoed en onze makers zich ontwikkelen. Ook zie je welke groepen inwoners en trends belangrijk zijn voor ons beleid. De aanpak komt voort uit de Pijlervisies Sociaal en Veilig en vertaalt deze naar een samenhangende koers waarin kunst en cultuur bijdragen aan maatschappelijke en economische opgaven. Cultuur is een motor voor welzijn, verbondenheid en brede welvaart. Het tweede deel schetst het culturele profiel van onze gemeente. Het derde deel beschrijft wie gebruikmaakt van onze culturele voorzieningen. 2) Uitgangspunten In het tweede deel, hoofdstuk 4, leggen we uit wat de belangrijkste uitgangspunten van deze uitvoeringsnota zijn. We hebben daarvoor twee centrale opgaven op het gebied van kunst en cultuur geformuleerd. De eerste is het versterken van het sociaal domein: cultuur helpt om mensen samen te brengen en de sociale basis sterker te maken. De tweede is Bergen op Zoom ontwikkelen tot een BeLeefstad: een stad waar cultuur een bijdrage levert aan de economie en het unieke karakter van onze gemeente.
4) Resultaten In het vierde deel sluiten we af met een vooruitblik, waarbij we kijken naar de resultaten die we willen behalen in 2035.
3) Uitvoeringskader Met drie programmalijnen laten we zien hoe we uitvoering geven aan onze plannen: -
Meedoen (paragraaf 5.1): We zetten in op toegankelijkheid door cultuur dichtbij te brengen. Dit doen we met buurtactiviteiten, laagdrempelige 2
Cultuur versterckt Cultuur als harstslag van de samenleving: cultuur versterckt Kunst en cultuur als kloppend hart van onze stad en dorpen dat is wat we voor ogen hebben met deze uitvoeringsnota: Cultuur versterckt. Net als Bergen op Zoom ooit standvastig achter haar vestingmuren stond, bouwen we vandaag aan een nieuw fundament met cultuur als symbool. Bergen op Zoom leeft – binnen de gemeentegrenzen klopt het hart van onze stad en dorpen als een ritme dat ons verbindt en vooruit stuwt. Merck toch hoe sterck klonk ooit als een strijdlied vol moed en hoop. Vandaag klinkt het als een echo door onze tijd: een herinnering dat onze kracht in de verhalen van onze inwoners ligt. Met Cultuur versterckt zetten we koers naar 2035. Het vormt een belangrijke schakel in de uitvoering van de Pijlervisie Sociaal en Veilig en de Pijlervisie Economie (2024). Positieve gezondheid1 is het vertrekpunt. We zetten kunst en cultuur in om inwoners te helpen uitdagingen aan te gaan, zelf keuzes te maken en een zinvol leven te leiden. Zo versterken we samen veerkracht, welzijn en verbondenheid. Kansen en uitdagingen voor cultuur Bergen op Zoom is een stad in beweging: strategisch gelegen, cultureel divers en rijk aan erfgoed. De creatieve sector groeit, is kleinschalig en drijft op zelfstandige makers die vernieuwing brengen.
Kerninstellingen als het theater, poppodium, museum en bibliotheek vormen de basis. Vergrijzing en financiële druk vragen om slimme keuzes, waarbij ons erfgoed, de talenten uit onze gemeente en samenwerking tussen cultuur en andere domeinen kansrijk zijn. Uit een publieksanalyse met het Culturele Doelgroepenmodel, dat omarmt wordt door het culturele veld, blijkt dat onze gemeente drie dominante inwonersgroepen kent: sociaal-culturele wijkbewoners, wijkgebonden senioren en actieve senioren.2 Samen vormen zij ongeveer 60% van de inwoners van Bergen op Zoom.
Deelname aan het culturele leven ligt boven het landelijk gemiddelde dankzij het cultuuraanbod van onze kerninstellingen en levendige volkscultuur. Wijkgebonden senioren en nieuwkomers doen minder vaak mee aan cultuur omdat zij laagdrempelige activiteiten dichtbij huis missen. Ook is er een groep jongeren die zich niet herkent in het huidige cultuuraanbod. Volgens de Monitor Waarde van Cultuur Brabant (2022 & 2024)3 willen jongeren meer ruimte om hun eigen creatieve ideeën zichtbaar te maken, met ondersteuning en kansen om mee te doen.4 Het position paper over hiphop en urban culture5 van het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) bevestigt dat jongeren zich sterker verbonden voelen en veerkracht ontwikkelen wanneer cultuur aansluit bij hun leefwereld en hen ruimte geeft voor expressie en autonomie. Bouwen aan een inclusieve en beleefbare stad Onze gemeente heeft twee centrale opgaven: het versterken van de sociale basis met cultuur als verbindende kracht en het ontwikkelen van Bergen op Zoom tot een BeLeefstad waar cultuur een bijdrage levert aan het vestigingsklimaat. Deze uitvoeringsnota sluit aan bij de Pijlervisies Sociaal en Veilig en de Pijlervisie Economie en krijgt vorm langs drie programmalijnen: (1) meedoen, (2) ontwikkelen en (3) BeLeefstad.
Onze inzet voor cultuur Vanuit onze programmalijnen bouwen we aan een stevige culturele infrastructuur met sterke kerninstellingen, verenigingen en ruimte voor makers. We zien kunst en cultuur als dragers van brede welvaart: ze versterken welzijn, gezondheid en economische vitaliteit. Tegelijk zorgen we voor een toegankelijk cultuuraanbod dat iedereen bereikt – van grote voorzieningen tot buurtinitiatieven – zodat cultuur dichtbij, inclusief en toekomstbestendig is.
1
4
2
5
Positieve gezondheid In hoofdstuk 3 zijn de gebruikers van cultuur omschreven 3 Waarde van Cultuur 2022 – pagina 16: waarde-van-cultuur-2022.pdf
Waarde van Cultuur - Waarde van Cultuur Hiphop Position Paper
3
We zetten in op: 1. een toegankelijk cultuuraanbod Iedereen mag meedoen. Onze kerninstellingen bereiken een groot publiek met een rijk cultureel aanbod. We werken dichtbij en verlagen drempels voor inwoners die nu minder frequent deelnemen aan culturele activiteiten zoals wijkgebonden senioren, nieuwe stadsgenoten en jongeren. We zetten in op een wijkgerichte aanpak die sociale verbondenheid en kansengelijkheid vergroot. Buurtinitiatieven, kerninstelling cultuur en verenigingen spelen hierin een sleutelrol. 2. ruimte voor makers en talent We geven zelfstandige makers en jongeren de kans om te groeien en te experimenteren. Cultuureducatie opent de deur naar een leven lang genieten en meedoen aan cultuur. Het creëren van nieuwe leeromgevingen is daarin belangrijk. Samenwerking en gerichte ondersteuning stimuleren creatieve vernieuwing. 3. kunst en cultuur als dragers van brede welvaart Cultuur draagt bij aan welzijn, gezondheid en economische groei. Bergen op Zoom groeit als BeLeefstad, waar erfgoed, evenementen en placemaking6 mensen samenbrengen. Samenwerking en cofinanciering versterken de impact van cultuur op brede welvaart.
6
4. Een stevige culturele infrastructuur We versterken onze culturele basis samen met culturele kerninstellingen, het verenigingsleven en maken ruimte voor (zelfstandige) makers. Onze kerninstellingen positioneren we als culturele nutsvoorzieningen. We helpen verenigingen om zich (nog) sterker te verbinden aan het sociaal domein en ondersteunen bij het werven van vrijwilligers. Binnen de pijler ontwikkelen bieden we mogelijkheden aan makers voor creatieve groei en cultureel ondernemerschap. We zetten in op cultuurbezoek van basisschoolleerlingen aan onze kerninstellingen als basis en maken een aanzet naar domein overstijgende financiering, zodat cultuur niet op zichzelf staat maar bijdraagt aan brede maatschappelijke doelen. Cultuur werkt samen met onderwijs en maatschappelijke partners. Meerjarenfinanciering en cultuurcodes zorgen voor stabiliteit en gelijke kansen. Meerjarenfinanciering betekent dat organisaties voor meerdere jaren zekerheid krijgen over hun budget, zodat ze kunnen plannen en investeren in kwaliteit. Cultuurcodes zijn afspraken over hoe instellingen werken, bijvoorbeeld op het gebied van diversiteit, integriteit en goed bestuur.
What is Placemaking? 4
Onze inzet voor cultuur 1
2
Een toegankelijk cultuuraanbod
Ruimte voor makers en talent
programma 1 meedoen
programma 2 ontwikkelen
Ambities
Ambities
brede cultuurdeelname
een leven lang cultuur
cultuur dichtbij inwoners
rijk cultuuraanbod
rijk (pluriform) cultuuraanbod & cultuureducatie
versterken ondernemersklimaat
Cultuur draagt bij aan
Cultuur draagt bij aan
creativiteit, welzijn en ontmoeting
talentontwikkeling en cultureel ondernemerschap
positieve gezondheid
nieuwe leeromgevingen
welzijn van jongeren
een gezonde leefomgeving
Uitgangspunten
Uitgangspunten
ondersteuning van makers en verenigingen
ruimte voor experiment en innovatie
maatwerk voor jongeren
passende financieringsvormen & ondersteuning
buurtcultuur en community arts
cross-sectorale samenwerkingen
3
4
Cultuur als drager van brede welvaart
Een stevige culturele infrastructuur
programma 3 BeLeefstad
programma overstijgend
Ambities
Ambities
aanjagen van economische groei
kerninstellingen als culturele nutsvoorzieningen
sociale verbondenheid
veerkrachtig verenigingsleven
aantrekkelijk vestigingsklimaat
ruimte voor makers & talenten
Cultuur draagt bij aan
Cultuur draagt bij aan
aantrekkelijke gemeente
sterke sociale basis
een gastvrije stad
aantrekkelijk voorzieningenniveau
ruimtelijke opgaven en stedelijke ontwikkeling
cultureel ondernemerschap
Uitgangspunten
Uitgangspunten
BeLeefstad
meerjarenfinanciering voor vitale functies
placemaking in de publieke ruimte
toepassing van cultuurcodes
financieringsstructuur sluit aan op co-financiers
domeinoverstijgende aanpak
5
Inhoudsopgave 1
Inleiding
7
Deel 1: Context 2
Het culturele profiel van de stad
9
3
Gebruikers van cultuur
15
Deel 2: Uitgangspunten 4
Uitgangspunten voor cultuur
19
Deel 3: Uitvoeringskader 5
Programmalijnen voor cultuur
23
5.1
Meedoen
23
5.2
Ontwikkelen
26
5.3
BeLeefstad
28
Deel 4: Resultaten 6
Vooruitblik
31
6
1
Inleiding
Cultuur versterckt Voor je ligt de uitvoeringsnota voor cultuur van onze gemeente – Cultuur versterckt. Met deze koers beogen we kunst en cultuur te verbinden met maatschappelijke en economische opgaven binnen onze gemeentegrenzen. Het afgelopen decennium zijn kunst en cultuur een prominente rol gaan spelen in digitale transformatie, sociale inclusie en maatschappelijke vraagstukken - met een groeiende nadruk op participatie, economische impact7 en cultureel ondernemerschap.8 Vanuit onze Pijlervisie Sociaal en Veilig 9 (2024) zetten we cultuur in als motor voor meedoen, (talent)ontwikkeling, gezondheid en sociale veiligheid.10 We streven naar een stad waar inwoners actief meedoen, hun talenten ontwikkelen en zich verbonden en thuis voelen in een leefbare omgeving. Tegelijkertijd sluiten we aan bij onze economische koers als BeLeefstad, waarin culturele initiatieven bijdragen aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat, brede welvaart en regionale uitstraling. Cultuur als drager van onze gemeenschap In onze gemeente staan kunst en cultuur in de eerste plaats ten dienste van de inwoners: de Bergenaren van de stad tot aan de dorpen Halsteren en Lepelstraat.
Zij zijn de belangrijkste gebruikers van de culturele rijkdom van onze gemeenschap: van festivals, volksfeesten en voorstellingen tot tentoonstellingen, cultuureducatie, verenigingen, erfgoedlocaties, ateliers, bibliotheken en creatieve initiatieven in onze wijken. We zijn een centrumgemeente die mensen uit de regio trekt met voorzieningen op het gebied van cultuur, zorg en onderwijs. Culturele betrokkenheid als bouwsteen van een gezonde samenleving We bouwen aan een culturele stadsprogrammering die gevoed wordt door de energie en ideeën van inwoners: een cultuur van samen 7
O.a. de economische multiplier voor werkgelegenheid, het vestigingsklimaat en economische cohesie 8 In het verlengde van deze ontwikkeling biedt Arts in Health Nederland zorgorganisaties en kunstenaars praktische handreikingen om kunst en cultuur betekenisvol te integreren in zorg en sociaal domein. Op korte termijn inventariseert Arts in Health best-practices in opdracht van het
maken en samen meemaken. Zo zorgen we ervoor dat cultuur dichtbij blijft, herkenbaar is en uitnodigt tot meedoen. In een wereld die in rap tempo verandert — met uitdagingen als klimaatverandering, polarisatie, oorlogsdreiging en maatschappelijke spanningen — bieden cultuur en creativiteit houvast. Ze verbinden mensen en prikkelen de verbeelding. Onderzoek van het Trimbos Instituut wijst uit dat cultuurdeelname de veerkracht van mensen versterkt.11 Culturele activiteiten zorgen voor ontspanning, stimuleren persoonlijke groei en dragen bij aan mentaal welzijn. Het zijn dé bouwstenen van een gezonde en betrokken samenleving. Van culturele beleving tot sociale betekenis De artistieke waarden van kunst en cultuur inspireren, verrassen en nodigen uit tot experiment. Van kunst met de grote K tot breedtecultuur: kunst en cultuur fungeren als een spiegel die ons laat reflecteren op onze eigen overtuigingen en patronen. In deze uitvoeringsnota kijken we ook door de bril van positieve gezondheid naar kunst en cultuur en vertalen we de doelen uit onze Pijlervisie Sociaal en Veilig naar een koers voor kunst en cultuur. Positieve gezondheid gaat over hoe goed je kunt omgaan met het leven en zelf keuzes kunt maken om je goed te voelen.12 Door positieve gezondheid te verankeren in onze koers voor kunst en cultuur ontstaat samenhang tussen het sociaal en cultureel domein.
Positieve gezondheid richt zich op het versterken van de veerkracht van inwoners en het vergroten van de kwaliteit van leven. Culturele betrokkenheid speelt hierin een sleutelrol. We zetten in op een uitnodigende en toegankelijke cultuursector: samen met het maatschappelijk veld bouwen we aan een gezonde, inclusieve en veerkrachtige samenleving waarin meedoen uitgangspunt is.
Ministerie VWS: Whitepaper | Een nationale agenda – Arts in Health Netherlands 9 Visiedocumenten | Gemeente Bergen op Zoom 10 Vanuit de pijlers: (1) meedoen, (2) ontwikkeling, (3) gezond leven makkelijk maken & (4) een veilige stad 11 Invloed van cultuurparticipatie - Trimbos-instituut 12 MijnPositieveGezondheid.nl 7
Positieve gezondheid als aanjager van mensgericht cultuurbeleid In 2019 publiceerde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een omvangrijke analyse van meer dan 3.000 wetenschappelijke studies, waarin werd geconcludeerd dat kunst en cultuur een wezenlijke bijdrage leveren aan gezondheid en welzijn. In 2022 publiceerde Culture for Health Europe13 het CultureForHealth-rapport. Deze rapportage toont aan dat kunst en cultuur een positieve invloed hebben op gezondheid en welzijn en pleit voor een bredere inzet van culturele interventies in het sociaal domein voor preventie en gemeenschapsontwikkeling.
Gemeenten zijn de grootste publieke geldschieters van cultuur in Nederland. Met een jaarlijkse investering van ruim 2,5 miljard nemen gemeenten ruim 60% van alle overheidsuitgaven aan cultuur voor hun rekening.16 Deze sterke rol komt voort uit hun nabijheid tot inwoners. De culturele en creatieve sector draagt € 33 miljard bij aan toegevoegde waarde in ons land 3,3% van het bruto binnenlands product (bbp) 17 - en 331 duizend arbeidsjaren, goed voor 4,1% van de werkgelegenheid.18
Positieve gezondheid is het vertrekpunt van deze uitvoeringsnota: Cultuur versterckt. Vanuit de intrinsieke waarde van kunst en cultuur worden maatschappelijke en economische doelen van onze gemeente met elkaar verbonden. Door kunst en cultuur stap voor stap te verweven in het sociaal- en economisch domein, maken we welzijn breder en mensgerichter. Dit is een proces: we starten met het zichtbaar maken van wat kunst en cultuur kunnen betekenen, creëren bewustzijn en bouwen aan meer samenhang en kruisverbanden voor de toekomst. Daarmee wordt de betrokkenheid, veerkracht, veiligheid en het welzijn van inwoners versterkt. We bouwen aan een inclusieve, creatieve en gezonde gemeenschap.
Cultuurdeelname draagt bij aan lagere zorgkosten met besparingen tot wel € 1.100 per persoon.14 Muziek vermindert stress en angstklachten, theater en storytelling dragen bij aan sociale interactie en het bevorderen van empathie. Dans draagt bij aan angstvermindering en verhoogt de kwaliteit van leven bij mensen met Parkinson en Dementie. Museumbezoek kan een belangrijke sociale rol spelen in welzijn, gezondheid en sociale inclusie en beeldende kunst vermindert gevoelens van eenzaamheid en isolatie. Kortom: door kunst en cultuur actief te integreren in het sociaal domein, ontstaat een bredere benadering van welzijn - niet uitsluitend medisch, maar ook mensgericht, creatief en betekenisvol. Het koersdocument Toekomstbestendig CKB sluit aan bij de visie dat kunst en cultuur in het sociaal domein zorgen voor een brede kijk op welzijn en positioneert het Centrum voor de Kunsten Bergen op Zoom als aanjager van sociale verbinding, gezondheid en gelijke kansen. Rol van de gemeente Onze gemeente stuurt op cultuur door richting te geven aan de vier ambities op pagina 5.15 Ook faciliteren we cultuur met investeringen in voorzieningen, verenigingen, evenementen en initiatieven op het vlak van volkscultuur. 13
https://www.cultureforhealth.eu/news/the-cultureforhealth-report-is-now-available/ 14 o.a. onderzoek van Frontier Economics & UCL (2025) toont aan dat cultuurdeelname welzijn bevordert, en zorgkosten verlaagt, met besparingen tot £8 miljard per jaar £1.000 per persoon in het VK: Engagement in culture and heritage creates £8BN in value per year for the UK | Frontier Economics
15
Stevige culturele infrastructuur, toegankelijke cultuur, brede welvaart en ruimte voor makers en talent 16 voor een middelgrote gemeente als Bergen op Zoom ligt dit aandeel hoger, omdat er relatief weinig cofinanciering is vanuit provincie en rijk in tegenstelling tot grote steden. 17 het economisch belang is vergelijkbaar met de bouwsector en tweemaal zo groot als dat van de landbouwsector voor binnenlands gebruik. 18 Satellietrekening cultuur en media | CBS 8
Deel 1 | Context 2. Culturele profiel 3. Gebruikers
2 Het culturele profiel van de stad In 2025 telt Bergen op Zoom 70.194 inwoners verdeeld over 32.231 huishoudens – waarvan een kleine veertienduizend eenpersoonshuishoudens (42,8%).19 23% van de inwoners is 65 jaar of ouder en 27% heeft een migratieachtergrond.20 Een stad van getijden en bedrijvigheid Bergen op Zoom is strategisch gelegen tussen havensteden Rotterdam en Antwerpen en is een belangrijke verkeersader die toegang biedt tot de Zeeuwse delta. Onze stad bevindt zich in een grensregio, op de overgang van de Brabantse Wal naar het Zeeuwse polderlandschap. Deze positie maakt ons een schakelstad in regionale en internationale netwerken. Gezinnen die de drukte van de Randstad willen vermijden, kiezen bewust voor onze stad of voor één van onze dorpen vanwege de combinatie van stedelijke voorzieningen, natuur, cultuur en rust – het positieve vestigingssaldo bevestigd het groeipotentieel.21 We zetten in op een stad waar inwoners meedenken en bijdragen aan kunst en cultuur. Erfgoed als culturele trekpleister Volgens de stedelijke classificatie van het CBS is Bergen op Zoom een M5-gemeente:22 een middelgrote stad met een regionale centrumfunctie. Bergen op Zoom heeft ook grootstedelijke elementen als een stedelijk museum en evenementen met stedelijke allure. Dat een middelgrote stad als Bergen op Zoom tot de
19
Gemeente Bergen op Zoom in cijfers en grafieken | AlleCijfers.nl 20 Bron: Gemeente Bergen op Zoom - KadastraleKaart.com 21 In 2023 vestigde 2.530 mensen zich in onze gemeente, voornamelijk uit Rotterdam, Breda, Tilburg, Amsterdam, Den Haag, Roosendaal, Woensdrecht, Steenbergen – bron: CBS 22 In Nederland worden gemeenten ingedeeld op basis van inwonertal en stedelijkheid (volgens het CBS). In deze
subtop van monumentensteden in Nederland behoort, is bijzonder. Het erfgoedlandschap wordt doorgaans gedomineerd door grote steden: onze gemeente onderscheidt zich met een uitzonderlijk rijk en goed behouden monumentaal erfgoed. Onze stad telt ruim 750 monumenten, waarvan 298 rijksmonumenten, en twee rijksbeschermde stadsgezichten. Bergen op Zoom benut haar erfgoed actief in stadsontwikkeling en positioneert zich als culturele trekpleister voor bezoekers die op zoek zijn naar geschiedenis, kwaliteit en beleving. Creativiteit als smeerolie van bedrijvigheid Bergen op Zoom zit in de lift: de afgelopen vijf jaar groeide het aantal creatieve bedrijfsvestigingen met 43%. Een sprekend voorbeeld van de ontwikkeling van onze creatieve infrastructuur is de samenwerking van Theater De Maagd met Curio, TAIT Theatertechniek en Siemens Digital Industries. Het theater is mede met private investeringen sinds 2020 uitgerust met geavanceerde TAIT-technologie en fungeert als etalage én trainingslocatie voor MBO-studenten podiumtechniek. Onze gemeente telt ruim 450 creatieve bedrijven, waarvan 180 actief zijn in kunst en cultureel erfgoed. Dit onderstreept dat het creatieve ecosysteem in de regio volop in ontwikkeling is. Creatieve startups plukken steeds vaker de vruchten van gemeentelijke voorzieningen als het bedrijvenloket, microfinanciering en grensoverschrijdende samenwerkingsprojecten.
Het aantal zelfstandig ondernemers in de creatieve sector groeit gestaag mee – Bergen op Zoom huisvest ruim 300 culturele ondernemers - 120 zijn actief in erfgoed en kunsten. Creativiteit is een hoeksteen voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat waarin jonge ondernemers hun ideeën realiseren én groeien. Het aantal banen23 in de creatieve sector is relatief laag.24 Creatieve bedrijven in Brabant zijn vaak
indeling is Bergen op Zoom opgenomen in klasse 5 (M5), deze omvat gemeenten met 50.000 tot 100.000 inwoners: Gemeentegrootte en stedelijkheid | CBS 23 Medewerkers in loondienst binnen de creatieve sector 24 Het centrum voor de kunsten valt in tegenstelling tot de landelijke trend in Bergen op Zoom onder de gemeente, waardoor medewerkers als ambtenaar te boek staan. Ondanks deze vertekening van cijfers blijft het aantal banen relatief klein in de creatieve sector.
9
kleinschalig en werken met deeltijdcontracten. In Bergen op Zoom staat één voltijdsequivalent voor 1,36 banen, wat wijst op versnippering en beperkte schaalgrootte binnen de sector. Investeren in deze creatieve startups is belangrijk. Ze zorgen voor nieuwe ideeën, samenwerking tussen sectoren en banen voor de toekomst. De Monitor Creatieve Industrie 202425 laat zien dat deze bedrijven ook andere sectoren vooruithelpen, zoals zorg en technologie. De Topsector Creatieve Industrie benadrukt dat creatieve bedrijven over sectorgrenzen heen samenwerken om innovatieve producten, systemen en maatschappelijke oplossingen te ontwikkelen.26 Zelfstandige makers: onmisbaar, maar onder druk Cultuurmakers met een eigen beroepspraktijk hebben vaak een fragiele inkomenspositie27 en hun sociale zekerheid is gering.28 Na de coronaperiode is de bedrijvigheid in de culturele sector snel op gang gekomen aangewakkerd door flexibilisering. Het aandeel zelfstandige cultuurmakers is toegenomen naar 52% van alle werkenden in de creatieve sector. Ter vergelijking: voor de totale Nederlandse economie ligt het aandeel zelfstandigen rond 12–17%. Met de komst van AI neemt het afbreukrisico voor cultuurmakers toe:29 Routinematige en uitvoerende taken worden sneller geautomatiseerd, waardoor opdrachten kleiner worden of verdwijnen.
Onderzoek van Het PON & Telos30 naar culturele loopbanen laat zien dat zelfstandige makers een cruciale rol spelen in het culturele ecosysteem: zij combineren artistieke autonomie met ondernemerschap, werken projectmatig en zijn sterk afhankelijk van tijdelijke opdrachten en netwerken. Zelfstandige makers zijn niet alleen uitvoerders, maar ook aanjagers van vernieuwing en verbinding. Hun loopbanen vragen om beleid dat inzet op duurzame 25
Monitor Creatieve Industrie 2024: een groeiende sector, maar positie van werkenden verdient aandacht — De Creatieve Coalitie 26 De Creatieve Industrie | Topsector Creatieve Industrie 27 CBS StatLine (2024): Inkomen van zelfstandigen naar sector; Knab Analyse (2023): Doorsnee inkomen zzp’ers in kunst, cultuur, sport & recreatie circa €1.533 per maand (€18.000 per jaar); 28 Monitor Creatieve Industrie 2024: een groeiende sector, maar positie van werkenden verdient aandacht — De Creatieve Coalitie 29 AI verandert de cultuursector ingrijpend: ‘Hier is nauwelijks tegen op te boksen’ | de Volkskrant
carrières, eerlijke beloning en sociale zekerheid, in lijn met gedragscode voor een eerlijke beroepspraktijk: de Fair Practice Code.31 Cultuur als kracht van nabijheid Onze gemeente speelt in op maatschappelijke veranderingen als individualisering, ontgroening en een groeiende ondersteuningsvraag. We werken gebiedsgericht en stimuleren samenwerking met inwoners, onderwijs en maatschappelijke organisaties om betrokkenheid en eigenaarschap te vergroten. Cultuur wordt ingezet als middel om verbinding te stimuleren, gezondheid te ondersteunen en participatie te vergroten. Zo ontstaat een netwerk waarin inwoners elkaar ontmoeten, meedoen en bijdragen aan een leefbare stad. Financiële context van cultuurinvesteringen Onze gemeente telt 35 locaties voor kunst -en cultuur32: een rijk en divers cultureel landschap waar historie, creativiteit en ontmoeting samenkomen: van erfgoedlocaties tot culturele werkplaatsen en van podia tot galerieën. 40% van de cultuurlocaties in de stad opereert met een gemeentelijke subsidie. Bergen op Zoom staat op plaats 24 als landelijke investeerder in cultuur en op plek 5 binnen de middelgrote gemeenten.
De gemeentelijke cultuuruitgaven per inwoner liggen boven die van steden als Breda, Tilburg en Waalwijk,33 hoewel er sprake is van een versobering van cultuurmiddelen.34 De lasten voor cultureel vastgoed, de aanwezigheid van bovenlokale voorzieningen als het West-Brabants Archief,35 de regionaal cultuurhistorische juweel Markiezenhof met een veelzijdige museumfunctie en het monumentale karakter van de stad zijn debet aan onze cultuuruitgaven.
30
Culturele loopbanen - Waarde van Cultuur Fair Practice Code | Gedragscode voor de culturele en creatieve sector 32 Bron: onderzoek in het kader van de Waarde voor Cultuur door BrabantStad, Kunstloc Brabant, Het PON & Telos, de Boekmanstichting en Pyrrhula 33 Breda - € 175 per inwoner, Tilburg - € 179 en Waalwijk € 161 34 Vanaf 2024 zijn de middelen voor cultuur structureel verlaagd. 35 West-Brabant Archief 31
10
De financiële ruimte voor activiteiten en programmering is in lijn met gemeenten van vergelijkbare omvang en een erfgoedprofiel.36 Vanuit dit perspectief erkent onze gemeente het belang van samenwerking en gerichte stimulansbijdragen om brede welvaart te versterken. Culturele voorzieningen zijn passend bij een stad in ontwikkeling Positioneren we onze gemeente met behulp van het klassieke Ringmodel37 dan valt Bergen op Zoom, formeel in de categorie middelgrote gemeenten.38 Het huidige culturele voorzieningenniveau is op dit moment passend voor de omvang van onze gemeente. Gezien de groeiambities van de stad én de reikwijdte van het culturele veld, ligt het voor de hand om te kijken naar een infrastructuur die past bij een verzorgingsgebied van 100.000+ inwoners. De stedelijke ontwikkeling en de woningbouwopgave brengen niet alleen een groei van inwoners met zich mee, maar vragen ook om een kwalitatieve versterking van het culturele aanbod en de voorzieningen. Onze uitvoeringsnota Cultuur versterckt sluit aan bij nieuwe inzichten waarin cultuur wordt gezien als verbindende kracht tussen domeinen en maatschappelijke opgaven.
De culturele tussenruimte fungeert daarbij als dynamische plek voor ontmoeting en samenwerking.39 Samen staan we sterker Het is kansrijk om cultuur stevig te positioneren binnen het concept van de duo-stad: Bergen op Zoom en Roosendaal worden regelmatig als één stedelijk geheel gezien. De samenwerking krijgt bijvoorbeeld meer vorm in het manifest Samenstadjesterker, waarin onderwijs-, zorgen bedrijfsinstellingen samen werken op het vlak van economie, onderwijs en zorg.
aantrekkelijker te maken, activiteiten beter te spreiden en samenwerking slimmer te organiseren. Hier ligt nog veel potentieel. Door het cultuurbeleid (nog beter) af te stemmen binnen het duo-stadconcept met een eigen regioprofiel binnen BrabantStad40 wordt de positie van WestBrabant richting provincie en Rijk bovendien versterkt. Samen hebben Bergen op Zoom en Roosendaal ruim 147.000 inwoners en vervullen zij als duo-stad een centrumfunctie met grootstedelijke betekenis. Het adviesrapport Elke regio telt! (maart 2023)41 laat zien dat samenwerking tussen steden buiten de economische kerngebieden – zoals West-Brabant – cruciaal is om een hoogwaardig en duurzaam cultureel voorzieningenniveau te realiseren. Culturele tussenruimte als versterker van de stad Om het cultureel voorzieningenniveau van Bergen op Zoom verder te verrijken, speelt de versterking van de culturele tussenruimte een essentiële rol binnen het bredere culturele netwerk en de maatschappelijke infrastructuur van de stad. De culturele tussenruimte42 is een plek van ontmoeting tussen inwoners met verschillende achtergronden, waar je elkaar echt probeert te begrijpen en samen iets nieuws kunt maken. Onderlinge (menings)verschillen blijven bestaan, maar worden gebruikt om verbinding en creativiteit te stimuleren.
Kortom de culturele tussenruimte is dé plek waar cultuur en samenleving elkaar ontmoeten buiten formele instellingen om. Zoals in buurthuizen, festivals en creatieve werkplaatsen.
Er zijn ook culturele voorzieningen in Bergen op Zoom en Roosendaal die hun programmering op elkaar afstemmen om het aanbod
Om de culturele tussenruimte te verrijken zijn inspanningen ten aanzien van toegankelijke ontmoetingsplekken (Third Places), jongerencultuur en individuele makers43 kansrijk. Third Places zijn laagdrempelige, informele ruimtes die sociale verbinding stimuleren en cultuur nog meer onderdeel maken van het dagelijks leven.
36
41
Gouda, Zutphen, Middelburg Beleid & Management Cultuursector – Cor Wijn & Lydia Jongmans 38 Gemeente met 30.000 – 100.000 inwoners 39 In lijn met een geactualiseerde versie van het Ringmodel (november 2025) - Cultuurbeleid | Advies, kennis, ondersteuning en netwerken 40 Lokale culturele infrastructuur | Cultuursubsidie 37
Elke regio telt! Raad voor de leefomgeving en de infrastructuur – van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli), de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) en de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) 42 Martin Buber – Zwischenraum (1923) 43 In de vorm van bijvoorbeeld een doelsubsidie voor zelfstandigen makers (zzp-ers) van cultuur
11
De positie van bibliotheken als Third Place zijn een aanjager van groei: het aantal jeugdleden groeide het afgelopen jaren explosief - in 2024 is 75% van de jeugd tot 18 jaar lid. Ook het publiek groeit mede doordat de bieb steeds meer maatschappelijke activiteiten ontplooit - een groei van 18% in 2024 t.o.v. 2023. Placemaking met kunst in de openbare ruimte In 2020 is de percentageregeling voor kunst in Bergen op Zoom beëindigd. Deze regeling maakte kunst tot een vanzelfsprekend onderdeel van gemeentelijke bouwprojecten: een vast percentage van het bouwbudget werd gereserveerd voor kunst in de openbare ruimte. 44 De kracht van de regeling is (nog steeds) relevant. Op basis van de analyse met het Ringmodel blijkt dat kunst in de openbare ruimte een essentieel onderdeel vormt van een evenwichtig cultureel voorzieningenniveau. Met het beeindigen van een percentageregeling bij de realisatie van nieuwbouwprojecten45 en revitalisering van wijken is deze voorziening niet meer geborgd. De percentageregeling46 is een bewezen middel om de sociale samenhang te versterken. Door inwoners actief te betrekken bij o.a. het ontwerp en de uitvoering van kunst(werken), komen persoonlijke verhalen tot leven, groeit het gevoel van identiteit en ontstaat er verbinding tussen buurten. Placemaking levert ook een aantoonbaar economisch rendement op.
Onderzoek van Rebel Group (2023)47 laat zien dat elke euro die wordt geïnvesteerd in bijvoorbeeld een creatieve broedplaats of een multifunctioneel centrum met een culturele functie (MFA) over een periode van vijftien jaar gemiddeld € 24 aan maatschappelijke baten oplevert. Deze cijfers onderstrepen dat placemaking niet alleen een instrument is voor leefbaarheid, maar ook een strategische investering in brede welvaart.
44
een 1%-regeling voor kunst is gangbaar in een substantieel aantal Nederlandse gemeenten - Op basis van richtlijnen van het Rijksvastgoedbedrijf en het Mondriaan Fonds wordt het budget ingezet voor het ontwerp, de uitvoering, begeleiding, participatie en onderhoud van kunst in de openbare ruimte. 45 in het verlengde van de economische opgave om jonge gezinnen aan te trekken
Culturele basisvoorzieningen zijn dichtbij Onze culturele kerninstellingen zijn goed bereikbaar door hun centrale ligging. De afstand tot bibliotheekvoorzieningen, museum, bioscoop en podia ligt ruim onder het Brabants gemiddelde. In Brabant zijn culturele voorzieningen voornamelijk geclusterd in de centra van de grote steden, zo ook in onze gemeente.
Voorziening
Bergen op Zoom
Brabant gemiddeld
Gemiddelde afstand van inwoners in een gebied tot de dichtstbijzijnde culturele voorziening
Bibliotheek (2022)
2,4
2,4
Bioscoop (2023)
3,4
6,5
Museum (2021)
2,6
4,2
Theater (2023)
2,6
5,2
Poppodium (2023)
3
10
Cultureel landschap Culturele kerninstellingen De culturele basisinfrastructuur van Bergen op Zoom bestaat uit vier kerninstellingen die gezamenlijk ruim 225.000 bezoeken per jaar noteren. De culturele basis wordt gecomplementeerd door een gemeentelijke instelling voor cultuureducatie en amateurkunst. Samen zorgen zij voor een gevarieerd aanbod in podiumkunsten, erfgoed en kunsteducatie. Presentatie-instellingen voor podiumkunsten Theater De Maagd en Gebouw-T48 - vervullen een centrale podiumfunctie met voorstellingen, concerten en festivals. Gezamenlijk dragen ze bij aan een toegankelijk cultureel stadsprogramma. Met residenties, oefenruimtes en werkplekken voor makers levert Stichting Podiumkunsten Bergen op Zoom een directe bijdrage aan talentontwikkeling binnen de podiumkunsten. De trajecten ondersteunen de artistieke groei van jonge en professionele artiesten en versterken de verbinding met de stad. 46
in de basis wordt het kunstbudget beheert door de afdeling erfgoed binnen gemeenten 47 24 euro rendement voor elke euro in cultuur, maar dat is niet het belangrijkste – Gebiedsontwikkeling.nu 48 Sinds 2023 verenigd in de Stichting Podiumkunsten Bergen op Zoom en omgeving
12
Het Markiezenhof is een presentatie-instelling voor erfgoed en cultuurhistorie die het verleden van onze regio zichtbaar maakt en bijdraagt aan het culturele karakter van onze streek. De Bibliotheek West-Brabant telt drie vestigingen: een hoofdvestiging aan de Kortemeestraat in het centrum en dependances in het Huis van de Wijk (Gageldonk) voor wijkgerichte dienstverlening en in buurtcentrum De Wittenhorst in Halsteren. De bibliotheek ontwikkelt zich tot een laagdrempelige, maatschappelijke ontmoetingsplek met een groeiend publieksbereik, versterkt door domeinoverstijgende samenwerkingen, Digi-Taalhuizen en servicepunten. Vanuit de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (WSOB) zijn vanaf 2025 Rijksmiddelen beschikbaar om de nutsfunctie van de bibliotheek te versterken.49 Deze middelen worden ingezet voor het bevorderen van kansengelijkheid, taalvaardigheid, digitale inclusie, educatie en ontmoeting. Het Centrum voor de Kunsten Bergen op Zoom (CKB) is de gemeentelijke basisinstelling voor cultuureducatie en amateurkunst. Vanuit vier strategische pijlers – cultuureducatie in het onderwijs, cultuureducatie in de vrije tijd, amateurkunstondersteuning en cultuurparticipatie – stimuleert het CKB talentontwikkeling, sociale cohesie en culturele vitaliteit.
Samen vormen de culturele kerninstellingen het fundament van een infrastructuur die cultuur toegankelijk maakt, mensen verbindt en bijdraagt aan welzijn en economische vitaliteit. Hun werking is onmisbaar voor maatschappelijke verbinding, welzijn en economische ontwikkeling. Culturele nutsvoorzieningen zijn dragers van het voorzieningenniveau in de stad en dragen bij aan brede beleidsdoelen als kansengelijkheid, leefbaarheid, en lokale identiteit.
49
Maatregelen voor meer en betere bibliotheken | Lezen en bibliotheken | Rijksoverheid.nl 50 Roosendaal, Woensdrecht, Etten-Leur, Halderberge, Moerdijk, Zundert, Steenbergen, Tholen en Rucphen
Festivals en evenementen Bergen op Zoom heeft een rijk palet aan evenementen met meer dan 300 activiteiten in een jaar – van volksfeesten tot een stadsbreed popfestival en van een korenfestival georganiseerd door amateurverenigingen tot lifestyleconcepten. Onze evenementen variëren sterk in vorm, inhoud en schaal. In onze stad en dorpen vinden tal van muzikale evenementen plaats. Traditionele vieringen als de Vastenavend zijn stevig geworteld in de lokale cultuur. Voor liefhebbers van gastronomie zijn er culinaire belevingen, die de stad een smaakvolle dimensie geven. Erfgoedactiviteiten als Open Monumentendag en Oranjevieringen, onderstrepen het historische karakter van onze gemeente. Bouwcultuur In Bergen op Zoom leeft de bouwcultuur. Vooral tijdens Carnaval en Vastenavend zie je hoe diep deze traditie in onze gemeenschap geworteld is. Bouwclubs werken maandenlang samen aan het ontwerpen en bouwen van kleurrijke wagens, theatrale decors en handgemaakte kostuums. Deze uitingen zijn feestelijk én van uitgesproken culturele waarde: ze vertellen verhalen, brengen humor en verbinden generaties. Onze bouwcultuur is een levend onderdeel van de volkscultuur van Bergen op Zoom. Traditie, gemeenschapszin en lokale identiteit worden hier op eigentijdse wijze gevierd. Dat zie je niet alleen terug in de bouwactiviteiten, maar ook in karakteristieke evenementen.
Bouwcultuur speelt daarin een verbindende rol: het brengt mensen samen, stimuleert creativiteit en versterkt het gevoel van samenhorigheid. Media ZuidWest Update is de streekomroep voor Bergen op Zoom en omliggende gemeenten.50 Samen met ZuidWest TV en ZuidWest FM vormt de omroep een professioneel en multimediaal nieuwsplatform voor West-Brabant. ZuidWest Update werkt met volledige redactionele vrijheid aan onafhankelijke en lokaal verankerde journalistiek binnen de kaders van de Grondwet en Mediawet.51 Vanuit de redactie in Bergen op Zoom verzorgt ZuidWest Update
51
Op basis van het Thorbecke-principe: wetten.nl - Regeling - Mediawet 2008
13
dagelijks actuele berichtgeving via televisie, radio, sociale media en een online kanaal. De redactie werkt met professionele journalisten en een onderzoeksafdeling aan betrouwbare, toegankelijke en lokaal verankerde journalistiek. De omroep werkt volgens de journalistieke code van publieke omroepen, met aandacht voor onafhankelijkheid, betrouwbaarheid en bronbescherming, onder toezicht van de Ombudsman. ZuidWest Update ontvangt een meerjarige subsidie vanuit het landelijke traject ‘Professionalisering Lokale Publieke Media-instellingen’, gefinancierd door de Rijksoverheid. Deze regeling loopt tot eind 2027 en stelt de omroep in staat om haar redactie uit te breiden en de journalistieke kwaliteit te versterken. De subsidie is tijdelijk, maar vormt een opmaat naar een structurele stelselwijziging in 2028, waarin streekomroepen een vaste positie krijgen binnen het publieke medialandschap. Amateurkunst- en verenigingsleven Het culturele amateurveld in Bergen op Zoom kent een rijke traditie. Binnen de stadsring manifesteert zich een zichtbaar en levendig verenigingsleven, gedragen door een krachtige combinatie van publieke en private culturele voorzieningen. In onze wijken en dorpen ligt een waardevol verenigingsleven besloten dat nog (meer) aan zichtbaarheid kan winnen.
Er is volop potentieel om de kracht en diversiteit van lokale initiatieven (nog) beter te verbinden met bewoners en voorzieningen in onze buurten. Verenigingen versterken de sociale basis met cultuur in de wijk. Podiumkunsten voor jeugd en jongeren zijn onmisbaar voor een levendig amateurkunstveld: ze laten zien hoe kunst onze jeugd verbindt, ontwikkelt en laat groeien. Het onderstreept het belang van blijvende aandacht voor een opgroeiende generatie. Het centrum voor de kunsten stimuleert een breed en pluriform cultureel aanbod. Vanuit de rol als intermediair en educatief platform wordt ingezet op kennismaking met kunst en cultuur, met bijzondere aandacht voor jeugd en jongeren. Door actieve inzet op
talentontwikkeling en samenwerking met lokale verenigingen wordt een bijdrage geleverd aan doorstroming naar het verenigingsleven. Juist in een tijd van individualisering en maatschappelijke druk is het amateurveld een inspirerende bron van energie voor betrokkenheid en culturele participatie. Het lokale amateurveld bevindt zich in een fase van verandering. Uitdagingen als vergrijzing en ruimtegebrek sluiten aan bij de landelijke trend en zijn in een stroomversnelling geraakt tijdens de coronaperiode. Deze ontwikkelingen vragen om nieuwe oplossingen, juist nu de waardering voor sociale verbinding en creatieve expressie groeit. Dit biedt kansen om verenigingen te stimuleren om samen te werken met het maatschappelijk domein. Door krachten te bundelen ontstaat nieuwe energie, kunnen faciliteiten gedeeld worden en komen innovatieve vormen van amateurkunst tot bloei. Zo versterken we het cultureel profiel en bouwen we aan een toekomst waarin iedereen kan meedoen. Culturele verenigingen (o.a. harmonieën, fanfares, toneelverenigingen en dansgroepen) worden ondersteund met een waarderingssubsidie. Deze financieringsvorm biedt laagdrempelige erkenning: er is geen sturing op maatschappelijke doelen.
Om verenigingen op een duurzame wijze te positioneren binnen het bredere maatschappelijke speelveld, verkennen we aanvullende vormen van ondersteuning die ruimte laten voor maatwerk, eigen dynamiek en tegelijkertijd kunnen inspelen op gemeentelijke ontwikkelrichtingen. Zelfstandige kunstenaars In Bergen op Zoom zijn talentvolle makers actief. Zij zijn op dit moment onvoldoende in beeld bij onze gemeente. Samen dragen zij bij aan een stad die leeft, verbeeldt en verbindt. Hun werk draagt niet alleen bij aan het culturele profiel van Bergen op Zoom, maar ook aan sociale verbinding en economische waarde door creatieve bedrijvigheid, publieksbereik en samenwerking met lokale ondernemers.
14
3 Gebruikers van cultuur Van podium tot plein: cultuurbezoek als common ground Brabant scoort met 90% cultuurbezoek en 78% actieve deelname aan culturele activiteiten ruim boven het landelijke gemiddelde van 64%.52 In de Monitor Waarde van Cultuur Brabant 53 (2024) valt op dat de waardering voor cultuur onder Brabanders toeneemt. Jonge Brabanders - tussen 16 en 29 jaar – hechten bovengemiddeld veel waarde aan cultuur en hebben behoefte aan ruimte voor hun eigen creatieve uitingen, toegankelijke ondersteuning en zichtbaarheid voor hun werk. Brabant scoort opvallend hoog in bezoek aan popconcerten, cabaret, film en dans, wat wijst op een brede culturele interesse en actieve participatie. Dit beeld wordt bevestigd door podiumkunstinstellingen in onze stad. Met een mix van toegankelijke en actuele genres weten onze kerninstellingen nieuwe doelgroepen te trekken. Profiel
Gebruik
Cultuurbeleving wordt common ground: laagdrempelig, verrassend en hedendaags Niet in de laatste plaats is cultuurdeelname in Bergen op Zoom hoog door levendige volkscultuur die tot uiting komt in karakteristieke evenementen. Volksfeesten zijn diepgeworteld in de lokale traditie en vormen een belangrijke schakel in het culturele leven van onze gemeenschap. Toch is er nog een wereld te winnen: wijkgebonden senioren en specifieke groepen jongeren vragen bijvoorbeeld om een vernieuwde aanpak. Drie culturele profielen: 60% van onze inwoners Het Culturele Doelgroepenmodel,54 het segmentatiemodel voor doelgroepenbeleid in de culturele sector, onderscheidt elf publieksprofielen op basis van interesses, gedrag en sociaaleconomische positie.
leeftijd
Inkomen
gemiddeld
t.o.v. modaal
Kerninteresses
Motieven
Culturele Alleseters Young-professionals
hoog
39
boven
brede interesse
ontspanning, nieuwe ervaringen
Kindrijke Cultuurvreters Opwaarts mobiele gezinnen
hoog
39
boven
muziek, film, fotografie
ontspanning, horizon verbreden
Weelderige Cultuurminnaars
hoog
56
boven
klassieke interesse
status, exclusiviteit, verdieping
Klassieke Cultuurliefhebbers Actieve senioren
hoog
71
modaal
klassieke interesse
traditie, kwaliteit, ontspanning
Startende Cultuurspeurders
medium
31
laag
popcultuur, festivals, film
ontdekken, plezier, contact
Actieve Vermaakvangers
medium
37
modaal
evenementen, cabaret, musical
gezelligheid, ontspanning
Proevende Buitenwijkers Sociaal-culturele wijkbewoners
medium
54
modaal
populaire cultuur
oriëntatie, ontspanning
Nieuwsgierige Toekomstgrijpers
laag
24
modaal
technologie, moderne kunst
inspiratie, leren, ontdekken
Flanerende Plezierzoekers Culturele sfeermakers
laag
36
laag
horeca, evenementen, muziek
gezelligheid, ontspanning
Sociale Cultuurhoppers
laag
54
laag
festivals, theater, muziek
sociale contacten, plezier
Lokale Vrijetijdsgenieters Wijkgebonden senioren
laag
75
laag
lokale evenementen, tradities
dichtbij huis, ontspanning
52 53
Cultuur en participatie - Cultuurmonitor Waarde van Cultuur
54
Het Culturele Doelgroepenmodel: Cultuurpubliek in kaart
15
Bergen op Zoom kent drie dominante publieksprofielen die gezamenlijk een kleine 60% van de inwoners vertegenwoordigen. - Sociaal-culturele wijkbewoners die bekend staan als Proevende Buitenwijkers (27,3%) - inwoners die houden van laagdrempelige, gezellige activiteiten dichtbij huis; - Wijkgebonden senioren die vallen binnen de doelgroep Lokale Vrijetijdsgenieters (17%) – inwoners die in mindere mate cultureel actief zijn en zoeken naar rust, vertrouwdheid, gezelligheid, laagdrempelige cultuur en sociale ontmoeting in de eigen leefomgeving; - Actieve senioren aangeduid als Klassieke Cultuurliefhebbers (14,1%) hechten waarde aan vertrouwde, kwalitatieve cultuur met een sociaal karakter. Doelgroep
Gebiedsgerichte aanpak in de vorm van buurtcultuur Bergen op Zoom heeft een SES-WOA-score van -0,034: een lichte negatieve afwijking van het landelijk gemiddelde. 54% van de inwoners van onze gemeente woont in één van de dertien wijken met een onder gemiddelde sociaaleconomische status. Dit wijst op bescheiden achterstanden in inkomen, opleiding en arbeidsdeelname. Wijken met een negatieve SES-WOA-score55 zijn gebaat bij gebiedsgericht beleid. Cultuurparticipatie is een waardevol middel om de sociale basis te versterken en inwoners in een kwetsbare positie te bereiken met buurtcultuurprojecten en kunst en cultuur als aanjager van zorg- en welzijnstrajecten.
Huishoudens
%
8.807
27,3
5.484
17,0
4.531
14,1
Dominante culturele profielen
Proevende Buitenwijkers Sociaal-culturele wijkbewoners
Lokale Vrijetijdsgenieters Wijkgebonden senioren
Klassieke Cultuurliefhebbers Actieve senioren
De bevolkingssamenstelling van Bergen op Zoom vertoont veel overeenkomsten met die van Roosendaal, onder andere in leeftijdsopbouw, migratieachtergrond en huishoudensstructuur. Beide steden kennen een sterke aanwezigheid van doelgroepen zoals sociaal-culturele wijkbewoners (Proevende Buitenwijkers ) en wijkgebonden senioren (Lokale Vrijetijdsgenieters), die vooral laagdrempelige, sociaal georiënteerde cultuur waarderen. Dit biedt kansen om cultuurbeleid onderling af te stemmen.
Wijkgebonden senioren (Lokale Vrijetijdsgenieters)56 zijn met 22,7% - 7.609 huishoudens oververtegenwoordigd in Wijk 00 Bergen op Zoom - Oude stad en omgeving - wijken met een negatieve SES-WOA-score zijn het Havenkwartier,57 Vestinggronden-Noord,58 Zeekant59 en Het Fort.60 Ook is deze doelgroep oververtegenwoordigd in wijken als de Warande, Gageldonk-West en de Beek (Halsteren). Onze gemeente en culturele nutsvoorzieningen delen de ambitie om de toegankelijkheid voor inwoners die minder frequent gebruik maken van traditionele cultuurprogramma’s te vergroten. We inventariseren (ook) zelf publieksdata met behulp van het Culturele Doelgroepenmodel en bepreken met kerninstellingen hoe we meer samenhang in publieksbeleid kunnen realiseren.61 Dit doen we door het gesprek over representativiteit en publieksdiversiteit structureel te faciliteren. Bij de monitoring van culturele nutsvoorzieningen verdienen kwalitatieve inzichten, uit het Culturele Doelgroepenmodel, nadrukkelijk een plek naast ‘harde’ publiekscijfers. Voor sociaal-culturele wijkbewoners (Proevende Buitenwijkers) is de aanwezigheid van
55
60
56
61
m.a.w. aandachtswijken Praatplaat-lokale-vrijetijdsgenieters.pdf 57 Zuidzijde Haven & Ruituigweg 58 Bolwerk Zuid en Noordsingel 59 Juvenaatplein en Steijnstraat
Van Dedemstraat Publieksgroepen zijn niet statisch, maar bewegen zich tussen verschillende profielen binnen het Culturele Doelgroepenmodel. Deze beweging is tijdgebonden en vraagt om een flexibel en afgestemd publieksbeleid 16
buurtfestivals, laagdrempelige podiumvoorzieningen en horeca wenselijk. Sociaal-culturele wijkbewoners zijn medium gebruikers van cultuur en zijn vaak woonachtig in stadsrandgebieden. Zij waarderen cultuur als sociale en ontspannen vrijetijdsbesteding. Voorzieningen moeten praktisch toegankelijk zijn, goed ingebed in de wijk en gericht op gezelligheid en verbinding in een informele sfeer. De resultaten van de doelgroepenanalyse62 laten zien dat sociaal-culturele wijkbewoners oververtegenwoordigd zijn in Bergen op Zoom – Oost: Gageldonk en de Warande. Ook is deze doelgroep sterk aanwezig in Halsteren in de wijken Rode Schouw en Lepelstraat. Eén op de drie bezoekers van onze kernpodia behoort tot de sociaal-culturele wijkbewoners. Het Culturele Doelgroepenmodel wijst uit dat de sociaal-culturele wijkbewoners en de wijkgebonden senioren actieve gebruikers zijn van laagdrempelige, sociaal georiënteerde amateurkunst. Nieuwe stadsgenoten als schakels in het sociale mozaïek Arbeidsmigranten worden binnen het Culturele Doelgroepenmodel veelal geclassificeerd als sociaal-culturele wijkbewoners (Proevende Buitenwijkers) of wijkgebonden senioren (Lokale Vrijetijdsgenieters), gezien hun voorkeur voor laagdrempelige, sociaal georiënteerde cultuurparticipatie en hun beperkte aansluiting Wijk
bij het gevestigde culturele aanbod. In de Pijlervisie Sociaal en Veilig worden deze nieuwe stadsgenoten niet als aparte doelgroep benaderd, maar volwaardig meegenomen in het streven naar een inclusieve samenleving. Dit streven wordt bekrachtigd met een gebiedsgerichte aanpak. In dit kader is het belangrijk te vermelden dat de natuurlijke bevolkingsgroei (geboorten minus sterfte) in ons land sinds 2014 negatief is. Dit komt voort een vergrijzende bevolking. Kernprognoses van het CBS schetsen een toekomst waarin de Nederlandse bevolking blijft groeien.63 Deze groei is toe te schrijven aan een positief migratiesaldo, waarbij arbeidsmigranten een belangrijke rol spelen. In dit scenario zet Bergen op Zoom in op het versterken van sociale cohesie. Het is daarom belangrijk om binnen het domein van cultuureducatie (voor leerlingen uit het primair onderwijs), taalontwikkeling en creativiteit (nog) beter te verbinden. Kunst en cultuur laten taal groeien waar ritme en verbeelding samenkomen: creatieve vakken activeren beide hersenhelften in ons brein. Structuur en taal: links, emotie en ritme: rechts. Met behulp van muziek, dans en beeldende kunst leren kinderen spelenderwijs spreken, luisteren en verbinden. Taal wordt voelbaar en voor ieder kind bereikbaar.
PB
LV
KC
Proevende Buitenwijkers
Lokale vrijetijdsgenieters
Klassieke cultuurliefhebbers
sociaal-culturele wijkbewoners
wijkgebonden senioren
actieve senioren
Huishouden
%
huishouden
%
Huishouden
%
Wijk 00 - Oude Stad
1.680
22,1
1.729
22,7
949
12,5
Wijk 02 – Oost
2.735
30,9
1.602
18,1
583
6,6
Wijk 03 – West
916
19,0
687
14,2
1.064
22,0
Wijk 04 Halsteren
1.573
29,2
761
14,1
1.127
20,9
62
met het Culturele Doelgroepenmodel
63
Kernprognose 2024–2070: een miljoen inwoners erbij in 2037 | CBS 17
Een goed toegeruste culturele basis voor actieve senioren Actieve senioren (Klassieke Cultuurliefhebbers) maken intensief gebruik van de culturele basisinfrastructuur in Bergen op Zoom. Ze zijn loyale bezoekers van theater, musea en bibliotheken en zoeken verdieping, kwaliteit en culturele traditie. De stad biedt voor deze doelgroep een solide infrastructuur. Actieve senioren zijn bovengemiddeld woonachtig in het buitengebied, met name in goed bereikbare woonkernen als Halsteren, Lepelstraat, Zoomvliet en Borgvliet. Binnen de stadsgrenzen wonen deze actieve senioren rond de historische binnenstad en het Noordelijk en Zuidelijk Singelgebied.64
groeit, met een stevige bouwopgave en de ambitie om jonge gezinnen aan onze stad of één van onze dorpen te binden. Binnen de economische pijler Beleefstad speelt een toekomstbestendig vrijetijdsaanbod een sleutelrol. Door culturele functies te verbinden aan recreatie, ontmoeting en beleving, versterken we niet alleen de sociale samenhang, maar ook onze aantrekkingskracht als toeristische bestemming. Als gemeente bouwen we door: vóór 2040 komen er 7.000 nieuwe woningen bij, waarvan 1.600 woningen in de startblokken staan om gebouwd te worden. In de Markiezaten verrijzen ruim 800 woningen in een nieuwe woonwijk.
Onze culturele voorzieningen zijn goed bereikbaar en sluiten aan bij de mobiliteit en culturele voorkeuren van deze groep senioren. Zij beschikken doorgaans over voldoende financiële ruimte om hun zorgbehoeften zelfstandig te organiseren en doen in mindere mate een beroep op gemeentelijke zorgvoorzieningen. Jongeren als aanjagers van cultuur Het versterken van jongeren is essentieel om hun veerkracht en deelname te vergroten. De coronaperiode heeft hun sociale en fysieke gezondheid onder druk gezet, wat vraagt om gerichte actie. Onderzoeken onder jongeren met behulp van jongerenprofielen65 laten zien dat culturele instellingen en verenigingen vaak aanbodgericht66 werken en daardoor specifieke groepen jongeren missen.67 Naast het bestaande culturele aanbod is een communityaanpak kansrijk om duurzame relaties en eigen verantwoordelijkheid van jongeren in te zetten als aanjagers van cultuur: door jongeren ruimte, begeleiding en co-creatie te bieden, ontstaat een beweging die cultuur, gemeenschap en ondernemerschap verbindt en de gemeente van onderop vernieuwt. Economische spin-off Kunst en cultuur dragen breder bij dan alleen aan expressie: ze versterken het vestigingsklimaat en de leefomgeving.
Bergen op Zoom Cultureel gebiedsprofiel – Bergen op Zoom Cultureel Jongerenpaspoort (CJP): cjprofiel.pdf 66 Uit de Cultuurmonitor (2024) van de Boekmanstichting blijkt dat culturele initiatieven nog steeds moeite hebben om diversiteit en inclusie te vertalen naar hun aanbod, 64 65
waardoor bepaalde doelgroepen onvoldoende worden bereikt: Diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid - Cultuurmonitor 67 Help! Hoe bereik ik jongeren met mijn cultuuraanbod? LKCA 18
Deel 2 | Uitgangspunten 4 Uitgangspunten voor cultuur Uitgangspunt 1: Twee centrale opgaven We hebben op basis van de pijlervisies twee centrale opgaven geformuleerd voor kunst en cultuur die onze koers bepalen en die de gekozen programmalijnen overstijgen én met elkaar verbinden. 1. Transformatie sociaal domein De eerste opgave is de Transformatie van het Sociaal Domein. We zetten stevig in op het versterken van de sociale basis door te investeren in toegankelijke, krachtige en laagdrempelige, algemene voorzieningen en netwerken die inwoners ondersteunen zonder dat er een indicatie of (zware) zorgstructuur nodig is.68 Deze voorzieningen en netwerken vormen de sociale basis van onze gemeente en spelen een sleutelrol in preventie, participatie en het versterken van zelfredzaamheid. Kunst en cultuur zijn dragers van sociale impact: ze brengen mensen samen en stimuleren actieve betrokkenheid. Het verenigingsleven vervult een essentiële rol als sociale verbinder: verenigingen bieden structuur en zingeving, dragen bij aan het vroegtijdig signaleren van kwetsbaarheid en versterken veerkracht onder inwoners waarmee zwaardere hulpvragen voorkomen worden. Eenzaamheid onder ouderen en uitsluiting van jongeren vragen om nieuwe vormen van cultuurparticipatie én om het financieel toegankelijk maken van activiteiten. 2.
Een stad met kunst- en cultuur als economische pijler Onze tweede centrale opgave is het bouwen een aantrekkelijke stad: een BeLeefstad. Een stad waar wonen, werken en verblijven naadloos samenkomen. Daarvoor zorgen we dat het voorzieningenniveau – commercieel, recreatief 68
buurthuizen, verenigingen, scholen, welzijnsorganisaties en informele netwerken 69 https://youtu.be/Zz1BPFR2sBY
én cultureel – aansluit op de behoeften van inwoners en bezoekers. Cultuur speelt hierin een belangrijke rol: het geeft de stad karakter, verbindt mensen en versterkt de identiteit van Bergen op Zoom. Onderzoek van Berenschot (2023) bevestigt de economische waarde van cultuur: elke euro die wordt geïnvesteerd levert gemiddeld € 24 aan maatschappelijk rendement op. Dit gaat verder dan directe economische spin-off als horeca, toerisme en vastgoedwaarde. Het omvat ook indirecte baten als een aantrekkelijk vestigingsklimaat, een hogere arbeidsproductiviteit en lagere zorgkosten. Vanuit de wens om hoogopgeleide arbeidskrachten te verleiden om zich te vestigen in onze gemeente zijn culturele voorzieningen noodzaak. Intensieve gebruikers van cultuur die een impuls geven aan de beroepsbevolking zijn de young-professionals (Culturele Alleseters)69 en opwaarts mobiele gezinnen70 (Kindrijke Cultuurvreters).71 Op pagina 15 zijn deze twee profielen kort samengevat en op pagina 28 valt te lezen dat deze twee doelgroepen ondervertegenwoordigd zijn ten opzichte van het provinciale- en landelijke gemiddelde. Uitgangspunt 2: Culturele nutsvoorzieningen als vitale infrastructuur In de pijlervisie Sociaal en Veilig wordt erkent dat Theater De Maagd, Poppodium Gebouw-T, het Markiezenhof, Bibliotheek West-Brabant en het CKB de culturele basis vormen.
Deze culturele nutsvoorzieningen vervullen essentiële publieke taken en hebben ieder afzonderlijk een onvervangbare functie op het gebied van cultuur, educatie en gemeenschapsvorming. Actieve senioren (Klassieke Cultuurliefhebbers), sociaal-cultureel actieve wijkbewoners (Proevende Buitenwijkers), young-professionals (Culturele Alleseters) en opwaarts mobiele gezinnen (Kindrijke Cultuurvreters) maken bovengemiddeld gebruik van onze kerninstellingen. Als culturele nutsvoorzieningen ontvangen deze instellingen een vaste bijdrage uit het gemeentelijk cultuurbudget. Een meerjarige, passende financieringsvorm is wenselijk om hun 70 71
Opwaarts mobielen https://youtu.be/UW0ZGv4iHCM
19
publieke taak te waarborgen, adequaat te reageren op inflatie en loonontwikkeling en verschraling van het aanbod te voorkomen. Afspraken over inflatiecorrectie, loonontwikkeling en vermogensopbouw zijn daarbij wenselijk. We streven naar meer zekerheid voor langetermijnplanning, professionalisering en investeringen in personeel, infrastructuur en innovatie. Tegelijk willen we het gesprek tussen gemeente en instellingen intensiveren, met ruimte voor monitoring en overleg. Dit vergroot de flexibiliteit om in te spelen op maatschappelijke- en demografische ontwikkelingen als migratie en ontgroening. Onze kerninstellingen worden gefinancierd op basis van hun functie in de stad.