CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 4. Nota Ruimtelijke Kwaliteit (2019).

Raadsvergadering 28 juni 2023, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Vaststellen Nota Ruimtelijke Kwaliteit, RVB23-0023.31.743 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

NOTA RUIMTELIJKE KWALITEIT

BERGEN OP ZOOM Gemeente Bergen op Zoom Rho adviseurs voor leefruimte

COLOFON GEMEENTE BERGEN OP ZOOM Jacob Obrechtlaan 4 4611 AR Bergen op Zoom t: 140164 w : w w w. b e r g e n o p z o o m . n l

RHO ADVISEURS VOOR LEEFRUIMTE Central Post Delftseplein 27b 3013 AA Rotterdam t: 010-2018555 w : w w w. r h o . n l

DATUM 11 april 2019

INHOUDSOPGAVE 1.

2.

3.

INLEIDING

5

Doel

5

4.

MONUMENTEN

77

5.

OBJECT GERICHTE WELSTANDSCRITERIA 79

We l s t a n d s n i v e a u ’s

5

Themagebieden

7

Inleiding

79

Bestaande beeldkwaliteitsplannen

9

Reclame

80

Dakkapel

82

11

Dakopbouw op kap

83

Middeleeuwse centrum

12

Bijbehorend bouwwerk

84

1 9 e- e e u w s e s c h i l

18

Kozijn- of gevelwijziging

84

Lint Halsterseweg-Zuid

24

Zonnepanelen en -collectoren

85

Dorsphart Halsteren

28

Erf- en perceelafscheiding

86

Kruisberg & De Beek

32

V i e r s p r o n g & Vr e d e r u s t

36

BIJZONDERE BEPALINGEN

89

We s t - B r a b a n t s e Wa t e r l i n i e

40

WELSTANDSNIVEAU BIJZONDER

6.

Algemene welstandscriteria

89

Hardheidsclausule

90

WELSTANDSNIVEAU SOEPEL

45

Excessenregeling

90

WOONGEBIEDEN

46

Inbreidings- en ontwikkellocaties

91

Historische linten

46

Blokverkaveling | Gemengde bebouwing

50

Het nieuwe bouwen

54

Thematische woongebieden

58

BUITENGEBIED

62

S P O R T- E N R E C R E AT I E T E R R E I N E N

66

BEDRIJVENTERREINEN

70

|3

4|

WELSTANDSNIVEAU’S

1 | INLEIDING DOEL

WELSTANDSNIVEAU’S

Het zicht op gebouwen en de inrichting van de openbare

Vo o r d e t o e t s i n g z i j n w e l s t a n d s n i v e a u ’s v a s t g e l e g d w a a r i n

ruimte vormen de dagelijkse leefomgeving van inwoners,

wordt aangegeven in welke gebieden de gemeente meer regu-

ondernemers en bezoekers van Bergen op Zoom. Dat bete-

lering wenst, in welke gebieden er een minder strenge toet-

kent ook dat het uiterlijk van een bouwwerk niet alleen de

sing plaatsvindt én in welke gebieden er geen welstandscri-

eigenaar aangaat. Een aantrekkelijke, goed verzorgde om-

teria gelden.

geving draagt bij aan haar eigen kwaliteit en geeft de gemeente extra impuls als toeristische bestemming, als woon-

D e v e r s c h i l l e n d e b e s c h e r m i n g s n i v e a u ’s i n d e g e m e e n t e B e r-

en bedrijfslocatie of als vestigingsplaats voor winkels en

g e n o p Z o o m z i j n h i e r n a a s t o p d e k a a r t w e e r g e g e v e n . Va n u i t

voorzieningen. Deze Nota Ruimtelijke Kwaliteit is enerzijds

cultuurhistorisch perspectief en een breed perspectief aan

opgesteld vanuit de overtuiging dat de gemeente en haar

beleidsterreinen zijn gebieden aangewezen met verschillen

bewoners een aantrekkelijk gebouwde omgeving waarderen

in beschermde status. Afzonderlijke (rijks)monumenten en

en willen behartigen. Anderzijds is het uitgangspunt om de

a n d e r e b e e l d b e p a l e n d e o b j e c t e n z i j n n i e t o p d e k a a r t w e e r-

burger meer vrijheid te geven waar dat kan. Dit betekent een

gegeven.

meer terughoudende opstelling met het toetsen van ruimtelijke kwaliteit, minder regels én minder bemoeienis met

Welstandsniveau: Bijzonder

details in gebieden waar dit verantwoord is.

G e b i e d e n m e t e e n s t r e n g e t o e t s w a a r b i j a l l e o m g e v i n g s v e rgunningplichtige bouwwerken door de Commissie Ruimtelijke

In deze nieuwe Nota Ruimtelijke Kwaliteit is de gebiedsin-

K w a l i t e i t w o r d e n g e t o e t s t a a n z o w e l d e v o o r- a l s a c h t e r z i j d e .

d e l i n g v e r e e n v o u d i g d , i s h e t a a n t a l t o e t i s n g s n i v e a u ’s t e r u g -

Deze gebieden zijn van cruciale betekenis voor het totaal

g e b r a c h t n a a r t w e e t y p e n w e l s t a n d n i v e a u ’s e n z i j n n i e u w e

beeld van de kernen en de relatie met het aanliggende land-

welstandsvrije gebieden aangewezen. Per themagebied en

s c h a p . H i e r o n d e r v a l l e n d e g e b i e d e n d i e e e n h o g e c u l t u u r-

toetsingsniveau zijn vervolgens voor de wijken de kenmerken

historische, architectonische of stedenbouwkundige waarde

van de omgeving beschreven en duidelijke criteria opgesteld

h e b b e n z o a l s h e t c e n t r u m . To e t s i n g b i n n e n h e t b i j z o n d e r e

waarop (bouw)plannen in ieder geval beoordeeld worden door

niveau is vooral gericht op de historische en/of landschap-

de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Daarnaast biedt deze nota

p e l i j k e c o n t e x t . To e t s i n g o m v a t d a a r o m a l l e r e l e v a n t e a s -

ook inspiratie voor ontwerp en inrichting om initiatiefnemers

pecten zoals ligging, massa, architectonische uitwerking en

enthousiast te maken en te inspireren bij het maken van hun

materiaal- en kleurgebruik en kapvormen en de relatie met

plannen. Hoewel ‘ruimtelijke kwaliteit’ meer omvat dan bouw-

de openbare ruimte.

werken, bevat deze nota geen beleidsregels die zien op de inrichting van de openbare ruimte.

|5

THEMAGEBIEDEN Viersprong en Vrederust rust Centrum, 19 eeuwse schil wse kern Centrum, Middeleeuwse Bijzonder lint Halsterseweg seweg zuid De West-Brabantse Waterlinie Kruisberg en De Beekk Oude linten Het nieuwe bouwen Traditionele blokverkaveling aveling Thematische bouw Buitengebied Sport en recreatie Bedrijventerrein

6|

20171447

Hierbij wordt zorgvuldig en gedetailleerd getoetst, waarbij

THEMAGEBIEDEN

de zorgvuldige inpassing in de omliggende context het uit-

De verschillende te onderscheiden deelgebieden in de ge-

gangspunt is en daarom een bijzondere inspanning vereist.

m e e n t e B e r g e n o p Z o o m m é t e e n w e l s t a n d s t o e t s z i j n o n d e rverdeeld in themagebieden. Deze themagebieden verschillen

Welstandsniveau: Soepel

in hun ruimtelijke verschijningsvorm door de ontstaansge-

Gebieden die een soepel toetsingsniveau hebben, zijn gebie-

schiedenis, planningsmethode, bouwperiode of functie. Per

den die beperkte afwijkingen van de bestaande ruimtelijke

thema is beknopt een daarop toegesneden inspiratiekader

structuur of ingrepen in de architectuur zonder al te veel

toegevoegd waarin aspecten die te maken hebben met de

p r o b l e m e n k u n n e n v e r d r a g e n . To e t s i n g b e t r e f t d a n o o k d e

gebouwen, het perceel en de openbare ruimte worden uitge-

basiskwaliteit van de bouwwerken en vraagt een normale in-

licht. De soepele woongebieden zijn onder één thema ge-

spanning. Er wordt getoetst op de verschijningsvorm aan de

b r a c h t , e n h e b b e n d a a r o m o o k é é n t o e t s i n g s k a d e r, m a a r z i j n

voorzijde van de bouwwerken richting het openbaar gebied.

wel onderverdeel in samenhangende buurten met een eigen i n s p i r a t i e k a d e r.

Wo n i n g b o u w l o c a t i e s i n o n t w i k k e l i n g w o r d e n o n d e r h e t s o e pele niveau geplaatst totdat de ontwikkeling is afgerond en de locatie kan vervallen naar het welstandsvrije niveau. Welstandsvrij Gebieden waar voor bouwwerken geen welstandstoets geldt. De excessenregeling is hierop wel van toepassing.

|7

BEELDKALITEITPLANNEN

3

7 2

8

9 6

12

10

4

1

5 13

11

20171447

Beeldkwaliteitplannen

8|

BESTAANDE BEELDKWALITEITPLANNEN De Nota Ruimtelijike Kwaliteit biedt een toetsingskader v o o r g e w a a r d e e r d e g e b i e d e n . To c h i s d e a a n d a c h t v o o r a l gericht op bestaande gebieden. In sommige gevallen is voor nieuwe ontwikkelingen een beeldkwaliteitsplan gemaakt of een beeldkwaliteitsparagraaf opgenomen in een bestemmingsplan of stedenbouwkundige visie. Stedenbouwkundige kaders, beeldkwaliteitsplannen en beeldregieplannen zijn de toetsingskaders voor de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit voor in ontwikkeling zijnde grotere projecten. In de gemeente Bergen op Zoom gelden op dit moment de volgende beeldkwaliteitsplannen, - kaders en -regieplannen : 1.

Beeldkwaliteitsplan Binnenstad;

2.

Beeldkwaliteitsplan De Schans 5e fase;

3.

Beeldkwaliteitsplan Oude Molen en Kop van Vijf;

4.

N i e u w e Ve s t i n g ;

5.

Beeldregieplan Geertruidapolder;

6.

H e r o n t w i k k e l i n g Vo g e l e n z a n g ( o n t w i k k e l p l a n ) ;

7.

Hoek Grondmolen/Kastanjelaan (bestemmingsplan);

8.

B e d r i j v e n t e r r e i n Wo u w s e w e g ( b e s t e m m i n g s p l a n ) ;

9.

Ruimte voor ruimte Langstraat (bestemmingsplan);

10.

Ruimte voor ruimte Fort Pinsenweg

11.

Ruimte voor ruimte Heimolen (bestemmingsplan);

12.

Ruimte voor Ruimte Forte de Rovereweg/Langsstraat

13

B e e l d r e g i e p l a n Vr i j e k a v e l s K i j k i n d e P o t

(bestemmingsplan);

(bestemmingsplan).

|9

10 |

2 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

| 11

MIDDELEEUWSE CENTRUM

20171447

12 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

ALGEMENE KARAKTERISTIEK

Vissershaven. Kenmerkend voor het hele centrum is de grote

De middeleeuwse kern van Bergen op Zoom is cirkelvormig en

variatie in bouwstijl en architectuur waardoor de individu-

h e t z w a a r t e p u n t l i g t r o n d d e G r o t e M a r k t . Va n h i e r u i t l i e p e n

ele panden sterk herkenbaar zijn. De middeleeuwse kern is

verschillende radialen met de van oudsher belangrijkste func-

beschermd stadsgezicht en veel panden zijn door hun vorm

t i e s r i c h t i n g d e s t a d s p o o r t e n e n h e t b u i t e n g e b i e d . Va n d e

e n p o s i t i e c u l t u u r h i s t o r i s c h w a a r d e v o l . E e n g r o o t d e e l h i e r-

oude stadspoorten is de Gevangenpoort aan het einde van de

van is aangewezen als monument. In het kernwinkelgebied

Lievevrouwestraat als enige bewaard gebleven. De bebouwing

zijn de verschillende panden door de tijd heen ook veelal

langs de radialen is kleinschalig en heeft een grote diversi-

flink aangepast waardoor vooral de samenhang tussen de

teit in maten en verschijningsvormen. De wegen en pleinen

plint(winkelpui) en de bovenbouw is vervaagd.

worden gevormd door vrijwel aaneengesloten, pandsgewijs opgebouwde straatwanden. Aan de radialen en de Grote Markt

Vo o r h e t c e n t r u m i s h e t v a n b e l a n g d a t e r e e n h e l d e r e r u i m -

bepalen winkels en horeca het straatbeeld, daarboven wordt

telijke structuur ontstaat met een prettig verblijfsgebied.

veelal gewoond. De radialen vormen dan ook het huidige

Va n b e l a n g i s d a t b o u w b l o k k e n b i j a a n p a s s i n g e n g o e d w o r-

centrumgebied. Het middeleeuws centrum is een Middeleeuws

den afgerond. Daarnaast is de beeldkwaliteit van de panden

Rijksbeschermd Stadsgezicht. Bijzondere (grootschalige) ge-

van groot belang. Een gevarieerd maar tevens voldoende

bouwen vormen de accenten van de historische kern, dit zijn

samenhangend straatbeeld zorgt voor een aantrekkelijk cen-

onder andere: het Markiezenhof, de Sint Gertrudiskerk, de

trumgebied. Hierin spelen ook de samenhang van de gevels

s t a d s s c h o u w b u r g e n h e t S t a d h u i s . Tu s s e n d e l a n g e r a d i a l e n

(onder en bovenbouw en passende reclame-uitingen) van de

liggen kortere straten met voornamelijk woonbebouwing. Deze

afzonderlijke panden een belangrijke rol.

s t r a t e n z i j n k o r t e r, r e c h t e r e n m i n d e r v o o r n a a m t e n o p z i c h t e v a n d e r a d i a l e n . D e b e b o u w i n g i s k l e i n s c h a l i g e r, m a a r k e n t

SAMENVATTING ALGEMENE RUIMTELIJKE KENMERKEN

eveneens een grote diversiteit.

•

De cirkelvormige kern en het Havenkwartier vormen het

Langs de Oude Haven heeft zich het middeleeuws Haven-

•

Va n u i t d e G r o t e M a r k t l o p e n r a d i a l e n n a a r d e v o o r m a l i g e

middeleeuwse centrum. kwartier ontwikkeld. In dit langgerekte gebied is van ouds-

stadspoorten met belangrijke concentratie van horeca én

her veel bedrijvigheid. Dit verklaart ook de relatief sobere uitstraling. De bedrijvigheid is de afgelopen decennia afge-

van openbare functies en (zakelijke) dienstverlening •

Tu s s e n d e r a d i a l e n l i g g e n k o r t e r e s t r a t e n m e t v o o r n a m e -

•

De openbare ruimte van de haven en de kaaien vormen

nomen en heeft plaatsgemaakt voor culturele en recreatieve functies. De openbare ruimte van de haven en de kaaien

lijk woonbebouwing.

vormen het middelpunt van het gebied. De wegen, kaaien

h e t m i d d e l p u n t v a n h e t l a n g g e r e k t e H a v e n k w a r t i e r. D e

en havens worden gevormd door vrijwel aaneengesloten,

bebouwing hieraan is relatief hoog ten opzichte van de

pandsgewijs opgebouwde straatwanden die veelal gericht

kleinschalige straten en stegen.

zijn op en direct aan de openbare ruimte liggen. De histo-

•

Grote variatie aan architectuur en vormgeving.

rische bebouwing aan de havens en kaaien is realtief hoog

•

Hoogwaardig ingerichte openbare ruimte.

en de kleinschalige straten en stegen ter weerzijden hebben

•

Ve r k e e r s d r u k : a a n d a c h t n o d i g v o o r b e r e i k b a a r h e i d e n e e n

lagere bebouwing. Bijzondere elementen zijn gebouwen als

prettig verblijfsgebied op specifieke plekken.

h e t S p u i h u i s , h e t s l u i s h u i s j e e n d e Wa t e r m o l e n b i j d e O u d e

MIDDELEEUWS CENTRUM | 13

MIDDELEEUWSE CENTRUM 14 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

INSPIRATIE Gebouwen •

Stel de ambitie hoog. Het centrum is hét visitekaartje van Bergen op Zoom.

•

Zorg dat bouwkundige toevoegingen of aanpassingen passen in de stedenbouwkundige structuur en aansluiten op massa, de typologie, de detaillering en het materiaalgebruik.

•

Geef de bebouwing een duidelijke oriëntatie op de belangrijkste openbare ruimte: de straat.

•

N e e m b i j o n t w i k k e l i n g d e h e r k e n b a r e o p b o u w m e t o v e rwegend individuele panden als uitgangspunt.

•

Nieuwe ingrepen mogen een eigen architectuur hebben, maar neem de uitgangspunten in acht van maat en schaal, rooilijnen, open en gesloten wand, rustige en nat u u r l i j k k l e u r- e n m a t e r i a a l g e b r u i k e n d e k a p v o r m . I n d e stijl en de detaillering zit vooral de variatie. Deze zullen

Percelen

zorgvuldig moeten zijn en van een passend kwaliteitsni-

•

veau. •

•

gebied.

Zorg voor een evenwichtige opbouw in de gevelindeling: rust in variatie door een eenduidige architectuur per

Openbare ruimte

pand.

•

Hou in het kernwinkelgebied rekening met gesloten geZorg bij winkels dat de onderbouw (etalage/entree) een

Zorgvuldig beheer van de openbare ruimte. De openbare ruimte is een zeer belangrijk aspect van de centrumbele-

velwanden en sluit hier bij aan. •

Maak duidelijke begrenzingen van openbaar en privaat

ving. •

P r o b e e r d e g e p a r k e e r d e a u t o ’s u i t h e t s t r a a t b e e l d t e h a -

•

Duurzaam beheer van de openbare ruimte.

•

Beperk de losse bebording, reclame-uitingen en uitstal-

g e h e e l v o r m t m e t d e b o v e n b o u w.

len en zorg voor duidelijke parkeerlocaties.

l i n g e n i n d e o p e n b a r e r u i m e v o o r e e n o r d e l i j k e n o v e rzichtelijk openbaar gebied.

MIDDELEEUWS CENTRUM | 15

MIDDELEEUWSE CENTRUM

Vo o r r u i m t e l i j k e k w a l i t e i t s b e l e i d Middeleeuwse Binnenstad zie ook:

16 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

•

Beeldkwaliteitsplan Binnenstad

•

Nota Openbare Ruimte

•

Structuurbeeld voor reclame

•

Kappenkaart

TOETSINGSCRITERIA TOETSINGSNIVEAU: BIJZONDER TOETSING

A l l e b o u w w e r k e n a a n v o o r- e n a c h t e r z i j d e .

OMGEVING

Behouden van de ruimtelijke identiteit en kwaliteit van de oorspronkelijke ruimtelijke opbouw e n k a r a k t e r i s t i e k a l s c u l t u u r h i s t o r i s c h c o m p o s i t i e . Wa n d v o r m i n g e n d u i d e l i j k e r o o i l i j n e n z i j n belangrijk.

M A AT / S C H A A L

Behoud en herstel van het diverse ruimtelijk karakter van de bebouwing met respect voor het cultuurhistorische karakter van het centrumgebied. Ritmiek van individuele gevels met een eigen vormgeving, maatvoering en detaillering: variatie overeenkomstig het straatbeeld met h e r k e n b a r e p a n d e n s t r u c t u u r.

V O R M / O R I E N TAT I E

Bij (vervangende) nieuwbouw is de positie en oriëntatie van de oorspronkelijke bebouwing richtinggevend en dient deze qua vormgeving en massa te passen in de bestaande bouwblokken, de bestaande parcelering is het uitgangspunt. Sterk straatgerichte gevels met aandacht voor de kapvorm: in het algemeen zijn zadeldaken, schilddaken of mansardekappen het meest wenselijk. Zie ook de kappenkaart behorende bij het bestemmingsplan Binnenstad en het Beeldkwaliteitplan Binnenstad.

S T I J L / A R C H I T E C T U U R / D E TA I L

Nieuwbouw dient aan te sluiten op de omgeving; (eigentijdse) toevoegingen / aanpassingen respecteren de bestaande stijl, architectuur en detaillering; Samenhang onderbouw (plint) en bovenbouw van winkelpanden, ook bij samenvoeging van winkelpanden/puien op begane grond; Per pand een eenduidge architectuur – geen mengvorm van stijlen; Aan de vormgeving van de gevels aan de straat worden hoge eisen gesteld: vanuit context é n h e t g e b o u w. Z o r g v u l d i g e d e t a i l l e r i n g e n e e n e v e n w i c h t i g e o p b o u w z i j n v a n b e l a n g . Blinde zijgevels moeten worden voorkomen evenals dichte gevels op maaiveldniveau; Bij toevoegingen en renovatie dienen de oorspronkelijke (gevel)details behouden zoals dakranden, plinten, banden, rol- en speklagen.

M AT E R I A A L / K L E U R

Kleurstelling: traditioneel en natuurlijk. Kleurstelling van metselwerk/gevel en pannen op elkaar afstemmen. Kleuren dienen historische verantwoord te zijn, eventueel wordt een onderzoek door deskundigen gedaan. Kleuren die met de omgeving contrasteren zijn niet toegestaan. Materiaalgebruik: (patinerende materialen of voorgepatineerde materialen) in overeenstemming met de centrumomgeving is overwegend traditioneel: keramische pannen, baksteen in aardetinten, licht pleisterwerk en houten kozijnen met profiel als basis met mogelijk moderne materialen zoals hard steen beton, glas en zink.

MIDDELEEUWS CENTRUM | 17

NEGENTIENDE EEUWSE SCHIL

20171447

18 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

ALGEMENE KARAKTERISTIEK Rondom de middeleeuwse kern ligt de negentiende eeuwse schil. De schil is ontstaan na het slechten van de vesting-

Kenmerkend voor de negentiende eeuwse schil is de grote

werken van de middeleeuwse kern. Het gebied is grotendeels

variatie in bouwstijl en architectuur waardoor de individue-

gebruikt voor nieuwe woningen en rondom het middeleeuwse

l e p a n d e n s t e r k h e r k e n b a a r z i j n . Ve e l p a n d e n z i j n d o o r h u n

Havenkwartier voor militaire doeleinden en de opkomende

vorm en positie cultuurhistorisch waardevol. Een groot deel

industrie.

hiervan is aangewezen als monument.

Deze stadsuitleg is ontworpen met een heldere structuur; er zijn relatief brede straten ter plaatse van de voormalige

Daarnaast staat er een aantal panden die duidelijk van een

singels en bolwerken en aan de noordrand zijn deze in veel

latere bouwperiode zijn. Het is vooral van belang dat de hel-

gevallen voorzien van een middenstrook met park. Haaks

dere ruimtelijke structuur van de negentiende eeuwse schil

hierop lopen de middeleeuwse radialen verder de stad uit.

bewaard blijft en dat bouwblokken bij aanpassingen goed

Enkele hiervan (Stationsstraat, Burgemeester van Hasselt-

worden afgerond. Daarnaast is ook de beeldkwaliteit van de

straat en Antwerpsestraat) behoren tot het huidige centrum-

indivuduele panden en de straatwanden van groot belang.

gebied.

Een gevarieerd maar tevens voldoende samenhangend straatbeeld zorgt voor een aantrekkelijke schil.

In de zuidelijke schil staan voornamelijk veelal gepleisterde arbeiderswoningen en enkele middenstandswoningen, in de

SAMENVATTING ALGEMENE RUIMTELIJKE KENMERKEN

noordelijke schil worden middenstandswoningen afgewisseld

•

Ontstaan op de plek van de vestingswerken van de mid-

•

Over het algemeen brede straten, met in het noorden een

deleeuwse kern.

m e t g e v a r i e e r d e v r i j s t a a n d e v i l l a ’s o p r u i m e k a v e l s . I n h e t n o o r d e n o v e r h e e r s t r e p r e s e n t a t i e v e t u i n d o r p a r c h i t e c t u u r. I n

middenstrook met park. De bouwblokken zijn grotendeels

d e o m g e v i n g v a n h e t Wi l h e l m i n a v e l d i s d e h i s t o r i s c h e b e -

gesloten.

bouwing vervangen door gesloten stadsvernieuwingsblokken. De woonbebouwing in de negentiende eeuwse schil bestaat

•

Het westelijk deel van de schil werd losser ingevuld met militaire en industriele functies, waarvan nog enkele be-

grotendeels uit gesloten bouwblokken. Ook grootschalige

waard zijn gebleven.

functies zoals scholen of een kerk werden hierin opgenomen.

•

Diversiteit en individuele cultuurhistorisch waardevolle

Het westelijk deel van de schil rondom het middeleeuwse

•

Grote variatie aan architectuur en vormgeving.

bebouwing.

Havenkwartier werd veel losser ingevuld. Bijzondere elementen zijn de vrijstaande industriële en militaire objecten in het groen die langzamerhand plaats hebben gemaakt voor w o n i n g b o u w, b e d r i j v i g h e i d e n g r o o t s c h a l i g e d e t a i l h a n d e l . Va n d e m i l i t a i r e k a z e r n e s , a r s e n a l e n e n i n d u s t r i e i s e e n a a n tal karakteristieke gebouwen bewaard gebleven: de Blokstall e n , h e t K l e i n e n G r o o t A r s e n a a l e n o o k d e f a b r i e k s c h o o rsteen aan de Rijtuigweg, het fabrieksgebouw De Zeeland, de v o o r m a l i g e s u i k e r f a b r i e k e n h e t I R S - g e b o u w.

NEGENTIENDE EEUWSE SCHIL | 19

NEGENTIENDE EEUWSE SCHIL 20 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

INSPIRATIE Gebouwen •

Stel de ambitie hoog. De negentiende eeuwse schil is een belangrijk entreegebied naar het middeleeuwse centrum van Bergen op Zoom.

•

Zorg dat bouwkundige toevoegingen of aanpassingen passen in de stedenbouwkundige structuur en aansluiten op massa, de typologie, de detaillering en het materiaalgebruik.

•

Geef de bebouwing een duidelijke oriëntatie op de belangrijkste openbare ruimte: de straat.

•

N e e m b i j o n t w i k k e l i n g d e h e r k e n b a r e o p b o u w m e t o v e rwegend individuele panden als uitgangspunt.

•

Zorgvuldige hoekoplossingen zoals afgeschuinde kanten en entrees.

•

Nieuwe ingrepen mogen een eigen architectuur hebben, maar neem de uitgangspunten in acht van maat en schaal, rooilijnen, open en gesloten wand en de kapvorm.

•

Zorg voor een evenwichtige opbouw in de gevelindeling: rust in variatie door een eenduidige architectuur per pand.

•

Houd in de schil rekening met gesloten bouwblokken en sluit hier bij aan.

Percelen •

Maak duidelijke begrenzingen van openbaar en privaat gebied.

•

Zorg er voor dat parkeren niet te veel het straatbeeld domineert.

Openbare ruimte •

Behoud een rustige eenduidige vormgeving van het straatprofiel van de singels.

•

De openbare ruimte is een belangrijk aspect van de beleving van de hele binnenstad. Houd aandacht voor het inbrengen van groen en het beheer van het groen (in het noorden) van de schil.

•

Duurzaam beheer van de openbare ruimte.

NEGENTIENDE EEUWSE SCHIL | 21

NEGENTIENDE EEUWSE SCHIL 22 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

TOETSINGSCRITERIA TOETSINGSNIVEAU: BIJZONDER TOETSING

A l l e b o u w w e r k e n a a n v o o r- e n a c h t e r z i j d e .

OMGEVING

Behouden van de ruimtelijke identiteit en kwaliteit van de oorspronkelijke ruimtelijke o p b o u w e n k a r a k t e r i s t i e k . Wa n d v o r m i n g e n d u i d e l i j k e r o o i l i j n e n z i j n b e l a n g r i j k .

M A AT / S C H A A L

Behoud en herstel van het diverse ruimtelijk karakter van de bebouwing met respect voor de cultuurhistorische karakter van de centrumschil. Ritmiek van individuele gevels met een eigen vormgeving, maatvoering en detaillering: variatie overeenkomstig het straatbeeld met herkenbare pandenstructuur en eventueel grotere objecten binnen de blokken.

V O R M / O R I E N TAT I E

Bij (vervangende) nieuwbouw is de positie en oriëntatie van de oorspronkelijke bebouwing richtinggevend en dient deze qua vormgeving en massa te passen in de bestaande bouw blokken, de bestaande parcelering is het uitgangspunt. Zorgvuldige hoekoplossingen zoals afgeschuinde kanten en entrees. Sterk straatgerichte gevels met aandacht voor de kapvorm: in het algemeen zijn zadeldaken, schilddaken of mansardekappen het meest wenselijk. Zie ook de Kappenkaart.

S T I J L / A R C H I T E C T U U R / D E TA I L

Nieuwbouw in eigen stijl met inachtneming van de bestaande kenmerken zoals maat en schaalverhouding, evenwichtige opbouw en zorgvuldige detaillering (Eigentijdse) toevoegingen/ aanpassingen respecteren de bestaande stijl, architectuur en detaillering. Samenhang onderbouw (plint) en bovenbouw van winkel- en bedrijfspanden, ook bij samenvoeging van panden/puien op begane grond. Per pand een eenduidge architectuur – geen mengvorm van stijlen. Zorgvuldige detaillering en een evenwichtige opbouw zijn van belang. Blinde zijgevels moeten worden voorkomen evenals dichte gevels op maaiveldniveau. Bij toevoegingen en renovatie dienen de oorspronkelijke (gevel)details zoals dakranden, plinten, banden, rol- en speklagen behouden te blijven.

M AT E R I A A L / K L E U R

Kleurstelling: traditioneel en natuurlijk. Kleurstelling van metselwerk/gevel en pannen op elkaar afstemmen.Materiaalgebruik in overeenstemming met de centrumomgeving is overwegend traditioneel: keramische pannen, baksteen in aardtinten en licht pleisterwerk als basis met mogelijk hoogwaardige moderne materialen zoals hardsteen beton, glas en zink. Andere materialen dan beschreven zijn toepasbaar mits dit voldoende overtuigend is en kwalitatief recht doet aan de o m g e v i n g . Vo l d o e n d e g e p r o f i l e e r d e r a a m - e n d e u r k o z i j n e n e n - p o s t e n .

NEGENTIENDE EEUWSE SCHIL | 23

LINT HALSTERSEWEG ZUID

20171447

24 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

ALGEMENE KARAKTERISTIEK De historische bebouwingslinten van Bergen op Zoom zijn

•

als appartementen.

zijn in de loop der tijd opgenomen in de nieuwere wijken rondom. De bebouwingslinten bestaan uit verschillende los-

•

Individuele bebouwing op diepe kavels, verschillen in dichtheid en bebouwingstypologie, op een enkele plek

staande gebouwen met soms open en onbebouwde terreinen

nog onbebouwde ruimte aanwezig.

langs de oudere uitvalswegen. Zo vormt de Halsterseweg de oorspronkelijke verbinding tus-

Bouwhoogte varieert van 1 á 2 bouwlagen met kap, soms drie bouwlagen in geval van nieuwere gebouwvormen zo-

ontstaan vanuit het centrumgebied. De bebouwingslinten

•

S t e n i g k a r a k t e r, w e i n i g o p e n b a a r g r o e n .

•

Overgangen van openbare ruimte naar privé: ondiepe

sen Bergen op Zoom en Halsteren. Het is een van de oude

stoep, lage hagen, muurtjes of hekjes al dan niet gecom-

belangrijke radialen vanuit het centrum. Het zuidelijk deel

bineerd.

heeft historisch de meeste waarde en loopt van het centrum tot de Randweg Noord. Bij de randweg wordt de Halsterse-

INSPIRATIE

weg ruimtelijk afgesneden. De stedenbouwkundige structuur

Gebouwen

wordt bepaald door vrij gesloten straatwanden met overwe-

•

Stel de ambitie hoog. Dit lint is een belangrijk visite-

gend geschakelde bebouwing en hier en daar vrijstaande

kaartje voor Bergen op Zoom: historische entree van het

panden. De woningen staan in een voorgevellijn en hebben

centrum van Bergen op Zoom en op de route richting Halsteren.

kleine voortuinen. De Halsterseweg heeft een breed profiel met aan weerszijden (vrijliggende) fietspaden, langsparkeren

•

Neem de bestaande en beoogde omgeving als referentie-

•

Ga door op de herkenbaarheid van inidividuele gebouwen;

•

Zorg voor een evenwichtige / eenvoudige opbouw in de

•

Neem de bestaande karakteristiek en historische details

•

Zorg dat bouwkundige toevoegingen of aanpassingen aan-

punt voor alle aanpassingen en toevoegingen.

en trottoirs. De bebouwing is veelal opgebouwd uit 1 en 2 bouwlagen met

gevelindeling.

een platdak of zadeldak met de noklijn evenwijdig aan de weg. Er bestaat variatie in bouwstijlen, afwisselende bouw-

als uitgangspunt bij aanpassing van bebouwing;

en goothoogte, dakvormen en gevelindeling. Het gevarieerde gevelbeeld wordt versterkt door verschillend kleurgebruik en toevoegingen aan dak- en gevelvlakken. Het materiaalge-

sluiten bij de plaatsing op de kavel, de typologie, detail-

bruik daarentegen is vrij uniform, metselwerk op sommige

lering en het materiaalgebruik.

plaatsen gepleisterd en dakbedekking van rode of donkere dakpannen. Sommige gevels zijn fraai gedecoreerd door

Percelen

middel van forse daklijsten, erkers, speklagen, rolbogen met

•

Respecteer de rooilijnen direct aan de trottoirs in het

•

Ondiepe groene voortuinen in het noordelijk deel.

zuidelijk deel (historisch profiel).

sluitstenen en een gepleisterde plint. Nabij de kruising met de Burgerhout zijn de steile rode dakvlakken en rood-oranje baksteen gevels van de (half)vrijstaande woningen beeldbepalend.

Openbare ruimte •

Behoud een rustige eenduidige vormgeving van het

SAMENVATTING ALGEMENE RUIMTELIJKE KENMERKEN

straatprofiel in de lengterichting. Probeer meer groen in

•

Historisch gegroeid langs belangrijke verbindingsweg;

te brengen.

•

Afwisselende bebouwing van aaneengebouwde en vrijstaande panden met ondiepe voortuinen.

LINT HALSTERSEWEG ZUID | 25

LINT HALSTERSEWEG ZUID 26 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

TOETSINGSCRITERIA TOETSINGSNIVEAU: BIJZONDER TOETSING

A l l e b o u w w e r k e n a a n v o o r- e n a c h t e r z i j d e .

OMGEVING

Behouden van de ruimtelijke identiteit en kwaliteit van de oorspronkelijke ruimtelijke opbouw en karakteristiek als cultuurhistorisch compositie in zijn geheel. Bij (vervangende) nieuwbouw is de positie en orientatie van de oorspronkelijke bebouwing richtinggevend. Het respecteren van de rooilijn is gewenst. Bijgebouwen in de vorm van schuren, garages e.d. dienen achter de hoofdbebouwing geplaatst te worden.

M A AT / S C H A A L

Va r i a t i e z o a l s i n h e t s t r a a t b e e l d m e t h e r k e n b a r e p a n d e n s r u c t u u r, m a s s a p a s s e n d binnen bebouwingscontext.

V O R M / O R I E N TAT I E

Straatgerichte gevels van hoofdgebouwen met een passende kapvorm en kaprichting in de straat. Samenhang tussen gebouwen op de kavel.

S T I J L / A R C H I T E C T U U R / D E TA I L

Nieuwbouw van hoofdgebouwen in eigen stijl met inachtneming van de bestaande kenmerken. Aanpassingen, wijzigingen en toevoegingen van hoofdgebouwen in overeenkomst met de bestaande stijl, architectuur en verfijnde detaillering afgestemd op de a r c h i t e c t u u r.

M AT E R I A A L / K L E U R

Materiaalgebruik alle bouwwerken in overeenstemming met de dorpse of kleinstedelijke straat. Kleurstelling: gedekt/traditioneel/aardetinten Materiaalgebruik is overwegend traditioneel: baksteen, natuursteen, (geverfd) hout, keramische pannen.

LINT HALSTERSEWEG ZUID | 27

DORPSHART HALSTEREN

20171447

28 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

ALGEMENE KARAKTERISTIEK C ei tn tdreaeallg ienb iHe da l sr ot enrde nd ei nk odpe voamng ed vei nDgo rvpasns tDr ae aKt rtuuisssbeenr g e n D

SAMENVATTING ALGEMENE RUIMTELIJKE KENMERKEN •SAMENVATTING C e n t r a a l g e l eALGEMENE g e n g r o e n RUIMTELIJKE g e b i e d m e t v eKENMERKEN el cultuur histori-

d ei eBu eweskt rl a a nt , lSi gcth odoi tl sgt r oa ea nt ,e Ggaesbtiheudi sdsat tr abaet set anaht euti tl aenndkeelliej k N

•

H b eal as nt egrrei jnk;e v e r b i n d i n g s w e g . s ci hs teo rwi as ca hr d ge evgor o re idde l ak ne rgns H

gh ei sbtioerdi sacahne dg e booouswt zeinj deen i sb odeer dpel raiaj et sn .wDa ae r cdoem ebei nr taitj ides tuuists- e n

•

B b oe ue kw im n ge tv za onr gkveur kl dei gn gr ea da de thauiilsl e. e r d e V i c t o L ai jnzdognodeedr eDbeeB

gmeodnuunmd e nat ga rl ea r gi secbhoeu wn e nd em r zeett tvienrgf i zj ni cdhe vdaent a fi l l1e3r i0n0g ceonn cd e n -

•

B r i oa ua w n sheo oVgi tl lea ,v abriijegeerbt ovuawne 1 n eá n2t ub ionu wi nl adgee nE nmgeetl skea pl a, nsdo-m s

lnaataesr t mder at ahget t drea apdrho umi isn (e1n6t e3 3l i)g. g i n g i n h o g e m a t e b i j a a n d e

•

a l os naupmpeanr tteam M l ee bn ot eenr d. e r i j e n a a n d e K r u i s b e r g v a n h e t

landelijke uitstraling van de kern. Diverse panden zijn door

•

INnodoirvdi db ur aebl ea nbtes be oluawn igngge voepl tdy pi eep eo mk ga ev ve el sn, dv oe or sr ckhliel il ne ne w i ne i -

tdaeleel rhaiaedr hv auni s i s( 1m 6 o3n3u) mmeentt .d a a r a c h t e r d e k e r k o p d e z u i d e -

•

Enkele bijzondere functies en gebouwen zoals kerken en

lijke punt van de spie. Het raadhuis is alzijdig en opge-

INSPIRATIE raadhuis hebben prominente positie.

A oa un wdde uBi te e2k lbaoaunwlliaggt eLna m b n degt oeeedn Dsea m B e ne gk e, seteenl dbzeasdl oetledna kb ov as -n

•G e bOovuewr eg na n g e n v a n o p e n b a r e r u i m t e n a a r p r i v é : z e e r d i r e c t ,

lr ei jiks tgeeebni eedn m e eent az ea snk ha en t i eg i nt rdaep tvoarne netej ne m r uei m t sepei tns .r eDceh tgee v e l

•

B o nedhioeupde vsat no evprei jne, lgi eg eg ni n gv ovoar nt u gi neebno.u w e n ;

iosp reiej lna at rna pr egperveesl eonpt ag teitervoek keenn sut ai tt ibgaek bs teebeonu wmi entg .n aHteutu hr sotoef-d -

•

Z ot eenk i gn akaarr abki jt zeor,n dweerien igge ob po eu nwbt yapa or lgorgoi e në n. ; S

g e bn osupwe ki sl a og pe gn e, bnoautw n u ud r isnt eVniecnt okr oi azai jnnseen sm t i ej lt eonn dveorolruziikeenn veann

•

Neem bestaande karakteristieke en historische details

een b r ioj kr de eds em t aei tl l e reinn gt .r aEpé. nDzei jGd oe t i s cgheea M c caernt itnuue sekr de r dk ohoer eef et n

INSPIRATIE als uitgangspunt bij aanpassing van bebouwing;

et oerne nn.o oDradawr ne sata sotr iwë on rt da t i de ee nv oiosr goepvgeelbbo eunwadd ruui kt tb m a kestt eeeenn m g ee-t

Gebouwen

d ae tcuour er setrednee hn ohuot e nk svt e rnaennd ae nb ieje dn es ai nmgeanngge. sNt ealads td ahke tv ahno olfedi n

•P e r cSet el el nd e a m b i t i e h o o g . D i t d o r p s h a r t m e t m o n u m e n t e n i s

sg teebeonu.w b e v a t h e t l a n d g o e d d i v e r s e a n d e r e g e b o u w e n z o a l s

•

h e ts pbeecl at enegrr ioj kf svteer svti es ri tke kd ae alrat nj ed svcoho ar pHpaellsi tj ke er e snt.r uSct et ul rdeen R

•

N r eentt i e G e e fme dr fes cbheesitdaianngdeen enna tbueuorol igjdk ev o m r mg ebviijnv go oarlbse reel df e m

n t ueienr,d ,i ndgier reiccth ta ai n hd e t Etnr og tetlosier. l a n d s c h a p s s t i j l , h e e f t e n k e l e

•

Ga door op de herkenbaarheid van inidividuele gebouwen.

N d ee nr at anldee bn evuakne nh-e te ng eebi ki eedn ltaonee nw.o r d t d e v e r k a v e l i n g i e t s maoanru m

•O p eZnobragr ev orouri m e et en e v e n w i c h t i g e / e e n v o u d i g e o p b o u w i n d e

luchtiger en is er ook meer ruimte voor groen in de openbare

•

E g e vnevloi un d iegl ei n pg .r o f i e l e n m e t g r o e n e b e r m e n

rAuainm dt ee eKnr ui ins bv eo rogr t sutianaenn .b o e r d e r i j e n v a n h e t N o o r d b r a b a n t -

•

Neem de bestaande karakteristiek en historische details

•

Zorg dat bouwkundige toevoegingen of aanpassingen aan-

d s cr ihea pbsotui w j l l; a g e n i n g e v a l v a n n i e u w e r e g e b o u w v o r m e n z o -

tpraerekradceh tr iogned odmeghe uv i nd gi g ies Nv ea dn ewr laaanrddse- hv eo rovro H r ma ldset eMr eanr t. i nDuasakr-e r k ,

H o uewni npgossbiet ieel dc uwlot rudutr hgiesdt o rmi si nc he ewr da adrodoerv ohle. t Em h uent bv eo br m e no ngurm o oetn -

d l ai nc h d tehne ei dn eenn kbeelbe ohuowui tnwg as lt lyepno.l o g i e .

m z ooanl su m d e notpe rni jcl aeannt r, aoapl .e n e n b e s l o t e n p l e k k e n e n r o u t e s

het koetshuis en enkele dienstwoningen. Ook deze gebouwen L z iaj n gisn ddee Kr reogm e ls tzroaragtv ue lnd iDgo rgpesdsettraaial tl ezeirjdn. wEonnkienlgee bn i jvgeeebl ao lu -a a n

p g ruonetn v zoooar l as l hl ea gaeann poaf s s ui nbgt ei enl ee no pteone vhoeekgwi negr ek ne n;

ewlekna aern gwe bo no ui nwgde ne nl i go gv e rnwveegrednedr ivne rds ec hvooloerng ei nv ehl lei tj ng rgoeepno.s iDt ieo -

als uitgangspunt bij aanpassing van bebouwing.

se langgeveltype, omgeven door kleine weilanden en enkele D r cahl il teenc. t uDue r bwooerrddte roivj e nr wheegbe bn ednbeeepna awl do odnohouri sé éenn bdoauawr-h oeuat w lnaaaags te né éene no f zm a deeelrddaekr emsecth du er en o ek nl i jbni jegveebnowuiwj de ing. aZaen zdi jen wz eo gr g -

sluiten bij de plaatsing op de kavel, de typologie, detail-

av uf gl de w i gi sgseedl de t m a i el lte e rndk,e lme ekt obpigj ze ov ne ldse. r eD ee lgeemv e nl otpe bn oaulws zweosrrduti -

lering en het materiaalgebruik.

gt eerkser na m e rnk, t l ud iokoer ne e n jvaear rt ai cnakleer sg.e lDeed isncgh ui nr edne bgeesvt ea lawnadned ue int vmaent sienldwi ev ir dk uveaenl ad auri d ke l ei jukr ihgeer kbeankbs at er en egne veenl sr.i eDt e zne wzoi lj fnd av ek e lna l

Percelen

oz ipj gne gbroouowt sdc uh iatl iagaerrdeknl e vurriijgs tm l aoaotns e- n a aent sde lowf edr ikr,e co tp ascohmt emri ghee tp w

•

Respecteer de rooilijnen direct aan de trottoirs.

gh eupi sl egi se tpel rada tesnt . d a k b e d e k k i n g v a n d o n k e r e o f r o d e d a k p a n -

•

Maak waar voortuinen zijn zo veel mogelijk groen.

nen. Openbare ruimte •

Behoud de extra ruimte rond de bijzondere functies en gebouwen zoals de kerken en het raadhuis.

DORPSHART KRUISBERGHALSTEREN | DE BEEK | 29

DORPSHART HALSTEREN 30 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

TOETSINGSCRITERIA TOETSINGSNIVEAU: BIJZONDER TOETSING

A l l e b o u w w e r k e n a a n v o o r- e n a c h t e r z i j d e .

OMGEVING

Behouden van de ruimtelijke identiteit en kwaliteit van de oorspronkelijke ruimtelijke opbouw en karakteristiek als cultuurhistorisch compositie in zijn geheel. behoud of versterking van de oriëntatie vanuit aangrenzende gebieden en repecteer de zichtlijnen. Bij (vervangende) nieuwbouw is de positie en oriëntatie van de oorspronkelijke bebouwing richtinggevend. Het respecteren van de rooilijn is gewenst. Bijgebouwen in de vorm van schuren, garages e.d. dienen achter de hoofdbebouwing geplaatst te worden.

M A AT / S C H A A L

Va r i a t i e z o a l s i n h e t s t r a a t b e e l d m e t h e r k e n b a r e p a n d e n s t r u c t u u r, m a s s a p a s s e n d binnen bebouwingscontext.

V O R M / O R I E N TAT I E

Straatgerichte gevels van hoofdgebouwen met een passende kapvorm en kaprichting in de straat. Samenhang tussen gebouwen op de kavel.

S T I J L / A R C H I T E C T U U R / D E TA I L

Nieuwbouw van hoofdgebouwen in eigen stijl met voldoende detaillering en met inachtneming van de bestaande kenmerken (extra architectonische inspanning). Aanpassingen, wijzigingen en toevoegingen van hoofdgebouwen in overeenkomst met de bestaande stijl en architectuur en verfijnde detaillering.

M AT E R I A A L / K L E U R

Materiaalgebruik alle bouwwerken in overeenstemming met de dorpse straat. Kleurstelling: gedekt/traditioneel/aardetinten, mogelijk wit/lichtgrijs pleisterwerk Materiaalgebruik is overwegend traditioneel: baksteen, natuursteen, (geverfd) hout, keramische pannen.

DORPSHART HALSTEREN | 31

KRUISBERG | DE BEEK

20171447

32 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

ALGEMENE KARAKTERISTIEK

SAMENVATTING ALGEMENE RUIMTELIJKE KENMERKEN

Centraal in Halsteren in de omgeving van De Kruisberg en

•

Centraal gelegen groen gebied met veel cultuur histori-

•

Landgoed De Beek met zorgvuldig gedetailleerde Victo-

de Beeklaan ligt dit groene gebied dat bestaat uit enkele historische gebouwen en boerderijen. De combinatie tussen

sche waarde voor de kern Halsteren;

monumentale gebouwen met verfijnde detaillering en de

riaanse Villa, bijgebouwen en tuin in de Engelse land-

p a r k a c h t i g e o m g e v i n g i s v a n w a a r d e v o o r H a l s t e r e n . D a a rnaast draagt de prominente ligging in hoge mate bij aan de

schapstijl; •

Monumentale boerderijen aan de Kruisberg van het

landelijke uitstraling van de kern. Diverse panden zijn door

Noordbrabantse langgeveltype omgeven door kleine wei-

hun vorm en positie cultuurhistorisch waardevol. Een groot

landen en enkele houtwallen.

deel hiervan is monument.

INSPIRATIE Aan de Beeklaan ligt Landgoed De Beek, een besloten bos-

Gebouwen

rijk gebied met aan het einde van een ruime en rechte

•

Behoud van vrije ligging van gebouwen.

oprijlaan representatieve en statige bebouwing. Het hoofd-

•

Zoek naar bijzondere gebouwtypologieën.

gebouw is opgebouwd in Victoriaanse stijl en voorzien van

•

Neem bestaande karakteristieke en historische details als uitgangspunt bij aanpassing van bebouwing.

een rijke detaillering. Eén zijde is geaccentueerd door een toren. Daarnaast wordt de voorgevel benadrukt met een gedecoreerde houten veranda bij de ingang. Naast het hoofd-

Percelen

gebouw bevat het landgoed diverse andere gebouwen zoals

•

Respecteer of versterk de landschappelijke structuren

•

Geef erfscheidingen natuurlijk vorm bijvoorbeeld met

zoals de oprijlaan, open en besloten plekken en routes.

het koetshuis en enkele dienstwoningen. Ook deze gebouwen zijn in de regel zorgvuldig gedetailleerd. Enkele bijgebou-

groen zoals hagen of subtiele open hekwerken.

wen en woningen liggen verder verscholen in het groen. De tuin, ingericht in de Engelse landschapsstijl, heeft enkele monumentale beuken- en eikenlanen.

Openbare ruimte •

Eenvoudige profielen met groene bermen.

Aan de Kruisberg staan boerderijen van het Noordbrabantse langgeveltype, omgeven door kleine weilanden en enkele h o u t w a l l e n . D e b o e r d e r i j e n h e b b e n e e n w o o n h u i s e n d a a rnaast één of meerdere schuren en bijgebouwen. Ze zijn zorgvuldig gedetailleerd, met bijzondere elementen als zesruitersramen, luiken en jaarankers. De schuren bestaande uit metselwerk van aardkleurige bakstenen en rieten wolfdaken zijn grootschaliger en vrijstaand of direct achter het woonhuis geplaatst.

KRUISBERG | DE BEEK | 33

KRUISBERG | DE BEEK 34 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

TOETSINGSCRITERIA TOETSINGSNIVEAU: BIJZONDER TOETSING

A l l e b o u w w e r k e n a a n v o o r- e n a c h t e r z i j d e .

OMGEVING

Behouden van de ruimtelijke identiteit en kwaliteit van de oorspronkelijke ruimtelijke opbouw en karakteristiek als cultuurhistorisch compositie in zijn geheel. Bij (vervangende) nieuwbouw is de positie en oriëntatie van de oorspronkelijke bebouwing richtinggevend. Gebouwen zijn vrijstaand en individueel, rooilijnen dienen te verspringen ten opzichte van elkaar en volgen de verkavelingsrichting van percelen en beplanting, aanwezige doorzichten worden behouden. Bijgebouwen in de vorm van schuren, garages e.d. dienen achter de voorgevel van hoofdbebouwing geplaatst te worden.

M A AT / S C H A A L

Massa passend binnen bebouwingscontext, evenwichtig, in harmonie met het landelijke karakter van het gebied. Per erf of landgoed is er één hoofdmassa. Landhuizen hebben een plint, twee bouwlagen en een (samengestelde) kap Boerderijen hebben een eenduidige en eenvoudige opbouw met een rechthoekige plattegrond en een stevige kap, eventueel met wolfseinden.

V O R M / O R I E N TAT I E

Hoofdgebouwen met voorgevel richten op de belangrijkste openbare ruimte en afgestemd op de oorspronkelijke bebouwingskenmerken (hoofdvorm en nokrichting).

S T I J L / A R C H I T E C T U U R / D E TA I L

Nieuwbouw van hoofdgebouwen met inachtneming van de bestaande kenmerken is zorgvuldig met oog voor uitwerking en detaillering. Aanpassingen, wijzigingen en toevoegingen van hoofdgebouwen ondergeschikt vormgeven en in overeenkomst met de bestaande stijl en afwerking, architectuur en v e r f i j n d e d e t a i l l e r i n g a f g e s t e m d o p d e a r c h i t e c t u u r.

M AT E R I A A L / K L E U R

Materiaalgebruik alle bouwwerken in overeenstemming met ensemble. Kleurstelling: terughoudend/traditioneel/ kleinere elementen contrasterend. Materiaalgebruik is overwegend traditioneel: baksteen, natuursteen, eventueel in lichte streekeigen tint pleisteren of keimen, keramische (matte) pannen of (natuurlijk) riet.

KRUISBERG | DE BEEK | 35

VIERSPRONG | VREDERUST

20171447

36 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

ALGEMENE KARAKTERISTIEK

SAMENVATTING ALGEMENE RUIMTELIJKE KENMERKEN

O p l a n d g o e d Vr e d e r u s t e n i n s t e l l i n g e n t e r r e i n D e V i e r s p r o n g

•

Parkachtige omgeving met losse grote individuele volu-

•

Ruime opzet waarin de oude hoofdgebouwen en histori-

•

Nieuwere panden hebben relatief sobere architectuur met

i n H a l s t e r e n s t a a n d i v e r s e i n d i v i d u e l e g e b o u w e n v a n v e rschillende formaten in een groene omgeving. De hoofden-

mes.

trees van de terreinen bevinden zich aan de Hoofdlaan en De Beeklaan. De terreinen zijn ruim opgezet met vrijstaande

sche gebouwen statige herkenningspunten zijn.

gebouwen of bouwclusters die op de weg of op de parkach-

eenvoudige detaillering en traditioneel materiaalgebruik

tige omgeving zijn georiënteerd. De (oude) hoofdgebouwen

eneigentijdse vormgeving.

zijn statige fraai gedetaileerde herkenningspunten in de groene setting van de terreinen. De bebouwing is overwe-

INSPIRATIE

gend individueel en bestaat uit relatief recente, paviljoen-

Gebouwen

a c h t i g e b o u w m a s s a ’s e n d i v e r s e h i s t o r i s c h e g e b o u w e n , w a a r-

•

Behoud van vrije ligging van gebouwen ten opzichte van

•

Behoud het duidelijke verschil tuussen oude/historische

•

Neem bestaande karakteristieke en historische details

e l k a a r.

onder ook een kerk en enkele dienstwoningen op landgoed Vr e d e r u s t . D e b e b o u w i n g h e e f t e e n g r o t e v a r i a t i e i n m a a t

gebouwen en nieuwere paviljoens.

en schaal, maar is per cluster in samenhang. De nieuwere gebouwen hebben samengestelde, blokvormige volumes van

als uitgangspunt bij aanpassing van bebouwing.

één tot vier bouwlagen met een plat dak of een kap. Historische gebouwen hebben samengestelde volumes met accenten als torens en nadrukkelijke dakkapellen. De vormgeving en

Percelen

architectuur zijn zeer gevarieerd. De gevelindeling verschilt

•

Geef erfscheidingen rond paviljoens natuurlijk vorm bijvoorbeeld met groen zoals hagen.

p e r g e b o u w e n i s i n p r i n c i p e h e l d e r. D e d e t a i l l e r i n g i s o v e rwegend sober en zorgvuldig met weinig accenten en bij de oudere bebouwing verfijnd met elementen als siermetsel-

Openbare ruimte

werk, gootklossen, gepleisterde kroonlijsten en lateien. Het

•

Respecteer of versterk de landschappelijke structuren

Kleuren zijn terughoudend en per gebouw in samenhang.

•

Vo o r k o m z o v e e l m o g e l i j k h e t g e b r u i k v a n h e k w e r k e n i n d e

De waarde is vooral gelegen in de ruime groene opzet in

•

Eenvoudige profielen met groene bermen.

open en besloten plekken, routes en zichtlijnen.

materiaalgebruik is traditioneel met eigentijdse accenten.

parkachtige omgeving. combinatie met de gevarieerde vrijstaande gebouwen. Op deze terreinen staan diverse cultuurhistorisch waardevolle g e b o u w e n . E e n d e e l h i e r v a n i s m o n u m e n t . C o m p l e x Vr e d e rust heeft een hoge landschappelijke en cultuurhistorische waarde als gevolg van de ongeordende stedenbouwkundige structuur van gebogen straten in een groene setting met de daarin gesitueerde vrijstaande monumentale en cultuurhistorisch waardevolle bebouwing. De Viersprong draagt vanwege de centrale ligging in Halsteren, tussen centrum en de Kruisberg, bij aan het waardevolle beeld van de oude dorpskern.

VIERSPRONG | VREDERUST | 37

VIERSPRONG | VREDERUST 38 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

TOETSINGSCRITERIA TOETSINGSNIVEAU: BIJZONDER TOETSING

A l l e b o u w w e r k e n a a n v o o r- e n a c h t e r z i j d e .

OMGEVING

Behouden van de ruimtelijke identiteit en kwaliteit van de oorspronkelijke ruimtelijke opbouw en karakteristiek van het parklandschap Gebouwen zijn vrijstaand en individueel, aanwezige doorzichten worden behouden.

M A AT / S C H A A L

Massa passend binnen bebouwingscontext, evenwichtig, in harmonie met het parkachtige karakter van het gebied.

V O R M / O R I E N TAT I E

Hoofdgebouwen met voorgevel richten op de belangrijkste openbare ruimte en afgestemd op overige gebouwen in de directe omgeving (hoofdvorm, oriëntatie).

S T I J L / A R C H I T E C T U U R / D E TA I L

Nieuwbouw van historische hoofdgebouwen van zorginstellingen met inachtneming van de bestaande kenmerken is zorgvuldig met oog voor uitwerking en detaillering. Aanpassingen, wijzigingen en toevoegingen van alle hoofdgebouwen ondergeschikt vormgeven en in overeenkomst met de bestaande stijl en afwerking en detaillering a f g e s t e m d o p d e a r c h i t e c t u u r.

M AT E R I A A L / K L E U R

Materiaalgebruik alle bouwwerken in overeenstemming met ensemble.

Kleurstelling: terughoudend/traditioneel/ kleinere elementen contrasterend. Materiaalgebruik voor historische gebouwen is traditioneel: baksteen, natuursteen, eventueel in lichte streekeigen tint pleisteren of keimen, keramische (matte) pannen of (natuurlijk) riet.

VIERSPRONG | VREDERUST | 39

WEST-BRABANTSE WATERLINIE

20171447

40 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

ALGEMENE KARAKTERISTIEK

INSPIRATIE

De forten Pinssen en Roovere met hun verbinding zijn rijks-

Gebouwen

m o n u m e n t e n e n m a k e n d e e l u i t v a n d e We s t - B r a b a n t s e Wa -

•

We e s t e r u g h o u d e n d m e t b o u w w e r k e n .

terlinie. Het zijn bijzondere beeldbepalende elementen. De

•

Maak alleen bouwwerken die noodzakelijk zijn voor de

Wa t e r l i n i e w e r d o m s t r e e k s 1 6 2 8 a a n g e l e g d t e r b e s c h e r m i n g

historische context van de waterlinie of ten behoeve van

van de natuurlijke vaarweg tussen de gewesten Holland en

beleving en recreatief medegebruik.

Zeeland en tegen een Spaanse aanval uit het oosten. Ook de Schansgracht (bij Geertruidadijk) maakte hier deel

Openbare ruimte

van uit.

•

Respecteer of versterk de landschappelijke onderdelen van de waterlinie en maak deze sterker zichtbaar door

De forten zijn gedeeltelijk nog herkenbaar aan de voorwerken (dubbele grachten) en de Liniewal. De bastions

open en besloten plekken, routes en zichtlijnen. •

Vo o r k o m z o v e e l m o g e l i j k h e t g e b r u i k v a n h e k w e r k e n i n d e

en zijn gedeeltelijk begroeid met bossage. In de nota ‘Land-

•

Eenvoudige sobere profielen van paden en routes.

s c h a p s v i s i e We s t - B r a b a n t s e Wa t e r l i n i e ’ w o r d t e e n s t r u c t u u r-

•

We e s t e r u g h o u d e n d b i j d e p l a a t s i n g v a n a l l e r h a n d e b e -

en redans (‘uitstekels’) zijn nog herkenbaar in het grondvlak

parkachtige omgeving.

visie en ontwerpsuggesties gegeven hoe men kan omgaan

bording, aanwijzingen of paaltjes. Zoek naar een duide-

m e t d e c u l t u u r h i s t o r i s c h e w a a r d e n v a n d e Wa t e r l i n i e , w a a r de forten Pinssen en Roovere onderdeel van uitmaken.

lijke samenmanhende vormgeving passend bij de linie. •

Eventuele nieuwe bebouwing ten behoeve van de beleving van de waterlinie kan gerelateerd worden aan de vesting

Dankzij de provinciale subsidie uit de regeling Landschap-

als Rijksmonument. De vormgeving is vooral eigentijds,

p e n v a n A l l u r e k o m e n i n h e t p r o j e c t We s t B r a b a n t s e Wa t e r-

maar met verwijzingen door vorm en materiaal naar de

linie op de forten uitkijktorens, worden steigers aangelegd

geschiedenis van de locatie. Een lichte stedenbouw is

en toegangsbruggen naar de forten gemaakt. Er komt een

hierbij goed denkbaar met een verwijzing naar tijdelijk-

waterspeelplaats en nieuwe fiets- en wandelroutes worden

heid. Denk hierbij aan pure, natuurlijke en robuuste ma-

uitgezet om het gebied nog verder te verkennen.

terialen zoals hout en glas gecombineerd met staal, zink of rvs. Grasdaken zijn mogelijk. Materialen moeten een

SAMENVATTING ALGEMENE RUIMTELIJKE KENMERKEN

stoere uitstraling hebben en fraai blijven ogen bij verou-

•

dering (patina).

L a n d s c h a p p e l i j k e o m g e v i n g m e t c u l t u u r h i s t o r i s c h e w a a rden door nog (gedeeltelijk) herkenbare hoogteverschillen en waterpartijen zoals voorwerken, liniewal, bastions en redans.

•

Afwezigheid van gebouwen.

WEST-BRABANTSE WATERLINIE | 41

WEST-BRABANTSE WATERLINIE 42 | WELSTANDSNIVEAU: BIJZONDER

TOETSINGSCRITERIA TOETSINGSNIVEAU: BIJZONDER TOETSING

A l l e b o u w w e r k e n a a n v o o r- e n a c h t e r z i j d e .

OMGEVING

Behouden van de ruimtelijke identiteit en kwaliteit van de oorspronkelijke ruimtelijke opbouw en karakteristiek van de waterlinie. Bouwwerken zijn vrijstaand en individueel, aanwezige doorzichten worden behouden.

M A AT / S C H A A L

Massa en schaal passend binnen het landschappelijke karakter van de linie, evenwichtig, in harmonie met het landschap.

V O R M / O R I E N TAT I E

Alzijdige orientatie van losse bouwwerken.

S T I J L / A R C H I T E C T U U R / D E TA I L

Vo o r a l e i g e n t i j d s , m a a r m e t v e r w i j z i n g e n d o o r v o r m e n m a t e r i a a l naar de geschiedenis van de locatie en een verwijzing naar tijdelijkheid. A a n p a s s i n g e n , w i j z i g i n g e n e n t o e v o e g i n g e n v a n a l l e h o o f d g e b o u w e n o n d e rgeschikt vormgeven en in overeenkomst met de bestaande stijl en afwerking en d e t a i l l e r i n g a f g e s t e m d o p d e a r c h i t e c t u u r.

M AT E R I A A L / K L E U R

Pure, natuurlijke en robuuste materialen zoals hout, beton en glas, corten staal, zink of rvs. Grasdaken zijn mogelijk. Materialen moeten een stoere uitstraling hebben en vooral fraai blijven ogen als nieuw (zoals rvs) of bij veroudering (patina).

WEST-BRABANTSE WATERLINIE | 43

44 |

3 | WELSTANDSNIVEAU: SOEPEL

| 45

HISTORISCHE LINTEN

20171447

46 | WELSTANDSNIVEAU: SOEPELE WOONGEBIEDEN

ALGEMENE KARAKTERISTIEK De historische bebouwingslinten liggen in de kernen van

k o m e n r e g e l m a t i g v o o r. D e l i n t e n h e b b e n e e n g r o t e d i v e r s i -

Bergen op Zoom, Halsteren en Lepelstraat en zijn ontstaan

teit aan architectuurstijlen. De detaillering is eenvoudig tot

vanuit de historische centrumgebieden. Zij vormen een radi-

zorgvuldig, en varieert van sober tot rijk. De oudste gevels

aalstructuur met de belangrijke entrees van het centrumge-

hebben veel accenten terwijl bij de overige panden de de-

bied.

taillering

Dit linten bestaan onder andere uit (een deel van) de bebou-

vaak sober is. Het materiaal- en kleurgebruik is divers, te-

w i n g a a n d e K e r k s t r a a t , D o r p s s t r a a t , Z a n d s t r a a t , Wo u w s e -

rughoudend en overwegend traditioneel. Gevels zijn van bak-

straatweg, Prins Bernhardlaan en Antwerpsestraatweg, maar

steen, soms geverfd of gepleisterd in een lichte tint en de

ook de kernen Nieuw-Borgvliet en Halsteren maken deel uit

kap is veelal gedekt met keramische pannen. Kozijnen zijn

v a n d e l i n t s t r u c t u u r.

gewoonlijk uitgevoerd in geschilderd houtwerk. Bijgebouwen zijn van steen of hout. De begane grondlaag van bedrijven

De bebouwingslinten zijn in de loop der tijd opgenomen in

en winkels is vaak voorzien van panelen, afwijkende kleuren

de nieuwere wijken rondom. De bebouwing bestaat uit klein-

of reclame.

schalige bebouwing van individuele panden en korte rijen woningen. Bijgebouwen staan veelal achter het hoofdge-

In de linten is sprake van enige dynamiek: functieverande-

b o u w. D e l i n t e n h e b b e n e e n v r i j c o m p a c t e s t r u c t u u r. D e o o r-

ring, schaalvergroting, soms verdichting en een betere pre-

spronkelijke samenhang van deze wegen is nog te herkennen

sentatie van individuele bedrijven aan de straat. Het weg-

in een nieuwere omgeving door aanliggende nieuwere bebou-

profiel van doorgaande wegen en (voormalige) stadsentrees

w i n g o f n i e u w e b e b o u w i n g i n d e s t r u c t u u r. Va n o u d s h e r z i j n

is ruim, terwijl deze van zijstraten en dorpslinten veelal

deze invalswegen aantrekkelijke vestigingsplaatsen voor eco-

smaller is. De ruimte is vaak versteend, er is relatief weinig

n o m i s c h e a c t i v i t e i t e n . H i e r d o o r h e b b e n d e l i n t e n v a a k v e r-

plaats voor groen.

andering ondergaan door functiewisselingen, aanpassingen, verdichting en herontwikkeling van percelen vooral richting

Uitzonderingen

het centrum. Door de ontstaansgeschiedenis kennen de his-

Bijzondere elementen zijn de verspreid voorkomende ge-

torische bebouwingslinten zowel een grote samenhang als

bouwen met andere functies zoals kerken, scholen en een

diversiteit in oriëntatie, bouwmassa, bouwstijl en functie.

molen. Deze gebouwen staan vrij op de kavel en wijken af in massa, opbouw en vorm.

De bebouwingslinten hebben gevarieerde, kleinschalige bebouwing uit diverse periodes met als basis het individuele p a n d m e t e e n k l e i n s t e d e l i j k t o t d o r p s k a r a k t e r. D e b e b o u w i n g bestaat uit individuele panden en korte rijen woningen. De opbouw is eenvoudig tot gedifferentieerd en bestaat veelal uit één tot twee lagen met een kap. De nokrichting loopt evenwijdig aan of staat haaks op de weg en volgt incident e e l d e v e r k a v e l i n g s r i c h t i n g v a n h e t l a n d s c h a p . Vo o r t u i n e n

HISTORISCHE LINTEN | 47

HISTORISCHE LINTEN 48 | WELSTANDSNIVEAU: SOEPELE WOONGEBIEDEN

SAMENVATTING ALGEMENE RUIMTELIJKE KENMERKEN

INSPIRATIE

•

Historisch gegroeid langs belangrijke verbindingswegen.

Gebouwen

•

Afwisselende bebouwing van vrijstaande panden, aaneen-

•

Neem de bestaande en beoogde omgeving als referentie-

Bouwhoogte varieert van 1 á 2 bouwlagen met kap, soms

•

Ga door op de herkenbaarheid van inidividuele gebouwen;

drie bouwlagen in geval van nieuwere gebouwvormen zo-

•

Zorg voor een evenwichtige / eenvoudige opbouw in de

•

Neem de bestaande karakteristiek en historische details

•

Zorg dat bouwkundige toevoegingen of aanpassingen aan-

gebouwde panden en (korte) rijen. •

punt voor alle aanpassingen en toevoegingen.

als appartementen. •

Individuele bebouwing, verschillen in architectonische

gevelindeling.

uitwerking, tijdsbeeld dichtheid en bebouwingstypologie, soms nog onbebouwde plekken aanwezig.

als uitgangspunt bij aanpassing van bebouwing.

•

S t e n i g k a r a k t e r, w e i n i g o p e n b a a r g r o e n .

sluiten bij de plaatsing op de kavel, de typologie, detail-

•

Overgangen van openbare ruimte naar privé: lage hagen,

lering en het materiaalgebruik.

muurtjes of hekjes al dan niet gecombineerd. Percelen •

Respecteer de rooilijnen direct aan de trottoirs en ondiepe groene voortuinen.

Openbare ruimte •

Houdt een rustige eenduidige vormgeving van het straatprofiel in de lengterichting. Probeer waar mogelijk meer groen in te brengen.

HISTORISCHE LINTEN | 49

BLOKVERKAVELING| GEMENGDE BEBOUWING

20171447

50 | WELSTANDSNIVEAU: SOEPELE WOONGEBIEDEN

ALGEMENE KARAKTERISTIEK In de gemeente Bergen op Zoom komt een groot aantal ge-

opgericht. De bebouwing varieert in typologie van lande-

bieden met blokverkaveling bouw uit de naoorlogse jaren

lijk (bijvoorbeeld een voormalige boerderij) tot substedelijk

en gemengde bebouwing uit dezelfde en recentere periodes

(zoals een appartementengebouwtje of een kleine planma-

v o o r. I n d e l o o p d e r t i j d h e e f t e r r o n d o m d e k e r n e n e n a a n

tige inbreiding of serie van enkele woningen). Daarnaast

sommige linten een verdichting van het bebouwingspatroon

hebben ook andere functies zich hier gevestigd. De woonbe-

plaatsgevonden. Na deze organische groei is vanaf de jaren

bouwing bestaat uit één of twee lagen met kap staat zowel

‘50 van de vorige eeuw op een meer planmatige wijze verder

haaks als evenwijdig aan de weg en de rooilijnen volgen het

uitgebreid.

straatverloop. Kapvormenlopen uiteen van zadeldaken bij tweekappers en rijtjeswoningen tot mansarde, (samenge-

De planmatige uitbreidingen zijn gerealiseerd met een een-

stelde) schild- en piramidedaken bij vrijstaande woningen.

v o u d i g e n s t r a k s t r a t e n p a t r o o n . We g p r o f i e l e n z i j n v e e l a l

O o k k o m e n v e r s c h i l l e n d e v o o r t u i n d i e p e n v o o r. B i j z o n d e r e

symmetrisch, waarlangs de woningen in duidelijke rooi-

kwaliteiten in gemengde gebieden hangen vooral samen met

lijnen zijn gebouwd met voortuinstroken en op de hoeken

kwaliteiten van de aanwezige bebouwing, met name door het

zijtuinstroken. De woningen hebben twee bouwlagen met

b e b o u w i n g s b e e l d u i t h e t b e g i n v a n d e v o r i g e e e u w.

e e n l a n g s k a p e n b e s t a a n v o o r a l u i t t w e e - o n d e r- é é n - k a p o f korte rijtjes. De groene ruimten (vooral voortuinen) in deze

SAMENVATTING ALGEMENE RUIMTELIJKE KENMERKEN

gebieden worden gewaardeerd en zijn belangrijk voor het

•

De straten hebben symmetrische profielen met voortuin-

•

De woningen hebben twee bouwlagen met een langskap

•

De groene ruimten (vooral voortuinen) in deze gebieden

stroken en op de hoeken zijtuinstroken;

straatbeeld. De architectuur richt zich naar verschillende perioden. De doorgaande dakvlakken vormen het ‘frame’ van

e n b e s t a a n v o o r a l u i t t w e e - o n d e r- é é n - k a p o f k o r t e r i j t j e s ;

het gebied. Het bebouwingsbeeld is rustig door eenvoudig e h o o f d m a s s a ’s e n k a p v o r m e n m e t v e e l a l m e e - o n t w o r p e n

worden gewaardeerd en zijn belangrijk voor het straat-

dakkapellen en aanbouwen. Het metselwerk van de gevels is

beeld;

meestal de belangrijkste drager van de hoofdindeling, terwijl r a a m v e r d e l i n g e n e n p u i e n m i n d e r b e l a n g r i j k z i j n . Ve r s t o r i n -

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=e886c834-ba5b-4b8b-8e66-eefaefa64f37