Bijlage 2019 IDD Definitief rapport VO CE Haven Bergen op Zoom.
Tekst van het document
Historisch Vooronderzoek Conventionele Explosieven
Haven Bergen op Zoom IDDS Explosieven B.V.
Datum Kenmerk Auteur Status Versie
: 11 juli 2019 : 19020870 : J.C. Molenaar MA : Definitief : 1.0
ACCORDERING Historisch Vooronderzoek Haven Bergen op Zoom Kenmerk: 19020870 Onderhavig Historisch Vooronderzoek Conventionele Explosieven is conform de vigerende norm WSCS-OCE opgesteld. Gezien en goedgekeurd door Organisatie IDDS Explosieven B.V.
Naam Dhr. C.P. Kuijpers
IDDS Explosieven B.V.
Dhr. T.G.M. Neijenhuis
Functie
Datum
Projectleider, bevoegd namens bedrijfsleider
12-07-2019
Senior OCEdeskundige
12-07-2019
Handtekening
© IDDS Explosieven B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch of anderszins zonder voorafgaande, schriftelijke toestemming van de uitgever.
19020870
Haven Bergen op Zoom
2
Inhoudsopgave 1
INLEIDING ................................................................................................................. 4
1.1 1.2 1.2.1 1.2.2 1.3 1.4
AANLEIDING ...........................................................................................................................4 DOEL VOORONDERZOEK ..........................................................................................................4 UITGANGSPUNT ......................................................................................................................4 WERKWIJZE VOORONDERZOEK ................................................................................................5 SCOPE ONDERZOEKSGEBIED ...................................................................................................5 LEESWIJZER ..........................................................................................................................6
2
GERAADPLEEGDE BRONNEN...................................................................................... 7
2.1 2.2 2.3 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6 2.4.7 2.5 2.5.1 2.5.2 2.5.3 2.5.4 2.6
VERANTWOORDING BRONNENMATERIAAL ..................................................................................7 REEDS UITGEVOERDE ONDERZOEKEN .......................................................................................7 LITERATUUR ..........................................................................................................................8 ARCHIEFONDERZOEK IN NEDERLAND ......................................................................................10 GEMEENTELIJK ARCHIEF .......................................................................................................10 PROVINCIAAL ARCHIEF ..........................................................................................................11 NATIONAAL ARCHIEF (NA) DEN HAAG ...................................................................................13 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR OORLOGSDOCUMENTATIE (NIOD) AMSTERDAM .........................15 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH) DEN HAAG....................................17 SEMI-STATISCH ARCHIEF (SSA) ............................................................................................21 WEBSITES ...........................................................................................................................21 ARCHIEFONDERZOEK IN HET BUITENLAND
...............................................................................22 THE NATIONAL ARCHIVES UK TE LONDEN (TNA UK)..............................................................22 NATIONAL ARCHIVES AND RECORDS ADMINISTRATION (NARA) WASHINGTON ..........................23 BUNDESARCHIV-MILITÄRARCHIV (BAMA) FREIBURG ...............................................................23 LIBRARY AND ARCHIVES OF CANADA (LAC) ...........................................................................23 LUCHTFOTO-ONDERZOEK ......................................................................................................23
3
RESULTATEN INVENTARISATIE ................................................................................. 25
3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9 3.10
INLEIDING ............................................................................................................................25 SITUATIE ONDERZOEKSGEBIED ..............................................................................................26 MOBILISATIEPERIODE............................................................................................................27 MEIDAGEN 1940 ..................................................................................................................27 DUITSE BEZETTINGSJAREN ....................................................................................................27 BEVRIJDINGSJAAR 1944-1945 ..............................................................................................29 NAOORLOGSE PERIODE HEDEN ...........................................................................................31 LUCHTFOTO-ANALYSE...........................................................................................................32 INVENTARISATIEKAART..........................................................................................................33 LEEMTEN IN KENNIS ..............................................................................................................34
4
ANALYSE GEGEVENS............................................................................................... 35
4.1
INDICATIES ...........................................................................................................................35
5
CONCLUSIE EN ADVIES ........................................................................................... 38
5.1 5.2 5.3
CONCLUSIE ..........................................................................................................................38 LEEMTEN IN KENNIS ..............................................................................................................38 ADVIES ................................................................................................................................38
6
BIJLAGEN ............................................................................................................... 39
BIJLAGE 1 OVERZICHT BEOORDELEN/EVALUEREN INVENTARISATIE (WSCS-OCE) .....................................40 BIJLAGE 2 VASTSTELLEN VERDACHT GEBIED EN AFBAKENING IN VOORONDERZOEK ....................................42 BIJLAGE 4 A1 CE INVENTARISATIEKAART ..............................................................................................47 BIJLAGE 5 A1 CE-BODEMBELASTINGKAART ..........................................................................................48 BIJLAGE 6 PROTOCOL PONTAAN AANTREFFEN ..............................................................................49
19020870
Haven Bergen op Zoom
3
1 1.1
AANLEIDING Naar aanleiding van de geplande bodemroerende werkzaamheden op de projectlocatie Haven te Bergen op Zoom is dit vooronderzoek uitgevoerd. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog in de bodem. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbo-wetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico s voorafgaand aan de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek CE is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE alsmede waar er een risico is op het aantreffen hiervan. In opdracht van Omniformgroup heeft IDDS Explosieven B.V. een vooronderzoek CE uitgevoerd voor het onderzoeksgebied Haven te Bergen op Zoom (Noord-Brabant) naar de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog.
1.2
DOEL VOORONDERZOEK Het doel van dit vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de (water)bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) de onderzoeksgebieden betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: Hoofdsoort(en) aan te treffen CE; Subsoort(en) aan te treffen CE; Kaliber aan te treffen CE; Nationaliteit aan te treffen CE; Ontstekingsrichtingen; Hoeveelheid aan te treffen CE; Verschijningsvorm aan te treffen CE; Maximale en minimale diepteligging CE. 1.2.1 UITGANGSPUNT Het vooronderzoek is uitgevoerd conform het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven, hierna te noemen WSCSOCE. In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen. Naast de verplichte bronnen zijn ook aanvullende bronnen geraadpleegd. Op basis van uitgevoerde vooronderzoeken in het verleden is gebleken dat vaak relevante informatie aanwezig was in de aanvullende bronnen.
Deze informatie had in een aantal gevallen invloed op de omvang van het verdachte gebied.
19020870
Haven Bergen op Zoom
4
Bron
Raadplegen WSCS-OCE Verplicht Aanvullend
Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH) Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives The National Archives UK Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration USA Getuigen
Geraadpleegd
Niet beschikbaar
Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd die niet vermeld zijn in het WSCS-OCE, maar die wel relevante informatie kunnen bevatten over het onderzoeksgebied: Nationaal Archief (NA) te Den Haag; Semi-statisch Archief (SSA) Defensie te Rijswijk; Websites. 1.2.2 WERKWIJZE VOORONDERZOEK Het vooronderzoek is conform de huidige richtlijnen (WSCS-OCE) uitgevoerd en bestaat uit twee delen, namelijk de inventarisatie en de beoordeling & evaluatie. In het eerste deel van het vooronderzoek, de inventarisatie, is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven binnen de grenzen van de onderzoeksgebieden. In de geraadpleegde bronnen zijn indicaties gevonden waaruit blijkt dat (delen van) de onderzoeksgebieden getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen. In het tweede deel van het vooronderzoek, de beoordeling & evaluatie 1, is de verzamelde informatie beoordeeld en geëvalueerd.
Op basis van de beoordeling en de evaluatie zijn de volgende zaken vastgesteld: De hoofdsoort(en) van de aan te treffen CE; De subsoort(en) van de aan te treffen CE; Het kaliber van de aan te treffen Ce; De nationaliteit van de aan te treffen Ce; De ontstekingsinrichtingen; De hoeveelheid van de aan te treffen CE; De verschijningsvorm van de aan te treffen CE; De horizontale begrenzing van verdacht(e) gebied(en); De minimale en maximale diepteligging van de aan te treffen CE. De resultaten van de inventarisatie en de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met een bijbehorende CE-bodembelastingkaart. 1.3
1
SCOPE ONDERZOEKSGEBIED Dit vooronderzoek richt zich op het onderzoeksgebied Haven Bergen op Zoom, vanaf hier . In afbeelding 1 is een kaart met daarop in blauwe lijnen het onderzoeksgebied weergegeven. Het onderzoeksgebied bevindt zich in de provincie NoordBrabant. Het gebied beslaat het niet gedempte deel van de oude binnenhaven aan de Noordzijde en Zuidzijde Haven in de binnenstad van Bergen op zoom.
In bijlage 1 zijn de richtlijnen van de WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven.
19020870
Haven Bergen op Zoom
5
Afbeelding 1: onderzoeksgebied (binnen de blauwe lijnen).
1.4
LEESWIJZER In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op de geraadpleegde bronnen. In het derde hoofdstuk komen de resultaten van het bronnenonderzoek aan bod. Vervolgens worden de resultaten beoordeeld en geëvalueerd in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 zijn de conclusie en het advies beschreven. In de bijlagen van dit rapport zijn diverse stukken opgenomen, waaronder de geraadpleegde luchtfo .
19020870
Haven Bergen op Zoom
6
2 2.1
VERANTWOORDING BRONNENMATERIAAL Om een zo goed en een zo compleet mogelijk vooronderzoek uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie in een mogelijke tweede en/of meerdere bronnen te worden bevestigd. Wanneer dit niet het geval is dan moet op basis van deze enkele bron een afweging worden gemaakt welke consequentie(s) dit heeft voor het onderzoeksgebied. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties (en contra-indicaties) van oorlogshandelingen duidelijk is.
2.2
REEDS UITGEVOERDE ONDERZOEKEN Er is nagegaan of er historische vooronderzoeken CE bekend zijn die betrekking hebben op het onderzoeksgebied of de directe omgeving ervan. Binnen de grenzen van het onderzoeksgebied Haven Bergen op Zoom zijn geen reeds uitgevoerde onderzoeken bekend. In de directe omgeving zijn meerdere reeds uitgevoerd onderzoeken met betrekking tot CE bekend, namelijk: Datum 30-06-2012
Rapportnaam Prorail beheers- en eigendomsgebieden
Type VO CE
28-01-2015
Diverse locaties te Bergen op Zoom
VO CE
28-01-2015
Diverse locaties tussen Bergen op Zoom en Steenbergen
VO CE
04-03-2015 02-10-2015
Bergen op Zoom Route v/d Turf
17-03-2017
Nieuwe Vesting Bergen op Zoom
VO CE Proefsleuvenonderzoek VO CE
Bedrijf T&A Survey T&A Survey T&A Survey Bodac REASeuro
Kenmerk GPR2058.190
REASeuro
RO-170074
1114GPR4570.1 1114GPR4569.1 H5005 RO-150157
Het onderzoek naar niet gesprongen conventionele explosieven binnen de beheers- en eigendomsgebieden van ProRail is door T&A Survey uitgevoerd conform de inmiddels verouderde richtlijnen BRL-OCE. De rapportage is niet in het bezit van IDDS. In het vooronderzoek van T&A Survey naar niet gesprongen conventionele explosieven op diverse locaties te Bergen op Zoom (1114GPR4570.1) is het gehele onderzoeksgebied S-7415 verdacht verklaard op achtergebleven munitie naar aanleiding van de grondgevechten/militaire aanwezigheid en artilleriebeschietingen. Hetzelfde geldt voor locatie S-3182 in de rapportage met kenmerk 1114GPR4569.1 In 2015 heeft Bodac een vooronderzoek naar niet gesprongen conventionele explosieven afgerond ten behoeve van het project Route van de Turf. Zowel het werk- als het onderzoeksgebied lagen buiten het huidige onderzoeksgebied Haven Bergen op Zoom. Er zijn verdachte gebieden afgebakend op diverse soorten CE, waaronder afkomstig van infanterie en artillerie. Bij het graven van proefsleuven (RO_150157) in het gebied van de Route van de Turf heeft REASeuro geen CE aangetroffen. De binnenhaven van Bergen op Zoom lag niet binnen het werkgebied van RO-170074, maar werd wel meegenomen in het onderzoek. Het werkgebied nabij de haven is verdacht verklaard op CE naar aanleiding van grondgevechten en artilleriebeschietingen.
Omdat het onderzoeksgebied Haven Bergen op Zoom niet binnen het werkgebied viel is over dit gebied geen uitspraak gedaan door REASeuro. In onderstaande afbeelding zijn de reeds uitgevoerde onderzoeken nabij Haven Bergen op Zoom in kaart gebracht. IDDS is ervan op de hoogte dat Bombs Away B.V. momenteel werkt aan een gemeentelijke CE Bodembelastingkaart van de gemeente Bergen op Zoom in opdracht van de gemeente Bergen op Zoom. Bij Bombs Away is navraag gedaan over de voortgang en eventuele 19020870
Haven Bergen op Zoom
7
conclusies aangaande op CE verdachte gebieden. Deze informatie is meegenomen in de afbakening van de verdachte gebieden in paragraaf 4.1.
Afbeelding 2: Reeds uitgevoerd onderzoek nabij het onderzoeksgebied.
2.3
LITERATUUR In het kader van dit vooronderzoek is een literatuurstudie uitgevoerd. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaand overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. Relevante informatie uit de bestudeerde publicaties is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). Amersfoort, H. en Kamphuis, P. (reds.), Mei 1940. Strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Bakker, J.J.,Th., Een lach en een traan. Bergen op Zoom in oorlogstijd. Uit het dagboek van een Bergenaar (Bergen op Zoom 1945); Bakker, J.J. Th., Frontsoldaten en patriotten. Bergenaren in het vuur (Bergen op Zoom 1945); Boers, G.H., Ons Schuurtje is kapot. Oorlogsherinneringen uit Bergen op Zoom (Amsterdam 1996); Bollen, H.A. en Vroemen, P., (Warnsveld 1993); Bossenbroek, M., G. Nijssen en E. Willems, Oranje bitter Nederland bevrijd! (Zwolle 2010); Bruynzeel Kontakt, 'Bergen op Zoom 1940 pp. 12-14; en in 1940; in: De Waterschans, 5 (1974) 3, pp. 22-24; Didden J., en M. Swarts, Autumn Gale/Herbststurm. Kampfgruppe Chill, schwere Heeres Panzerjäger-Abteilung 559 and the German recovery in the autumn of 1944 (Boxtel 2013); Didden, J., en M. Swarts, Brabant bevrijd (Hulst 1993);
19020870
Haven Bergen op Zoom
8
Dierendonk, M. van, in: De Waterschans, 14 (1984) 3, pp. 69-124; Doorn, J. van en J.S. Bos (reds.), oktober/november 1944 (Willemstad 1994); Edwards, K., Operation Neptune (London 1946); Gils, R.J.A. van, W. Klinkert en H. Roozenbeek, Bergen op Zoom als militaire stad 16 Brochurereeks van de sectie Militaire geschiedenis (Den Haag 1996); Government of Canada (veteran affairs), Netherlands Canada Pays Bas 1945-1985 (Ottawa 1985); -Brabant koerier (van woensdag 248-1983); Härtel, E d in oorlogstijd , in: Waterschans 2 (1969) 1, pp. 91-116 en 130-131; Hayes, G., The Lincs. A history of the Lincoln and Welland regiment at war (Ontario 1986); Hoedelmans, P., Wagenaar, A. & Wolff, I. de., De bevrijding van West-Brabant. Een streek en haar bewoners temidden van verwoesting en oorlogsgeweld. September 1944mei 1945 (Rossendaal 1994); Hoof, D. van, Eindstation Bergen op Zoom; korte beschrijving van neergestorte vliegtuigen der geallieerden en het lot van hun bemanning gedurende de oorlogsjaren 1940-1945 in Nederland (z.p. z.j.); Hoof, D. van, Kriegerfriedhof Bergen op Zoom, 4 dln. (Breda z.j.); Huurman, C., Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939(Eindhoven 2001); Jacoby, H., Ter herinnering. Memoires van een boekverkoper als ooggetuige van de twintigste eeuw (Den Haag 1992); Klep, Ch. en. Schoenmaker, B. (reds.), De bevrijding van Nederland 1944-1945.
Oorlog op de flank (Den Haag 1995); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 19842); 45 (2015) 1, pp. 6-10; P. Pierik, M. Ros en R. te Slaa (reds.) Zesde bulletin Tweede Wereldoorlog (Soesterberg 2004), pp. 94-104; Luijten, J., De verdediging van Bergen op Zoom door het Franse leger in mei 1940/La défense de la ville de Bergen-opoesterberg 2004); . Pierik en M. Ros (red.), Derde Bulletin Tweede Wereldoorlog (Soesterberg 2011), pp. 9-27; Molenaar, F., De luchtverdediging in de meidagen van 1940 (2dln. Den Haag 1970); Nierstrasz, V.E., De Strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II. Hoofdeel III/Deel 1. Inleiding en algemeen overzicht van de gevechtsdagen van 10-19 mei 1940 (Den Haag 1957); Nierstrasz, V.E., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II. Hoofdeel III/Deel 2. De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant mei 1940 (tekst en schets/kaarten, Den Haag 1953); Rogers, R.L. History of the Lincoln and Welland Regiment (Ottawa 1954); : 27 oktober (Bergen op Zoom 1945); : 27 oktober (Bergen op Zoom 1945); in: De Waterschans, 2 (1970) 3, pp. 135-156; -Brabant, mei 1940, vooral in het licht bezien van Duitse pp. 50-65; Vanwesenbeeck, C., Kijk op Bergen op Zoom: deel 3 Tweede Wereldoorlog (Bergen op Zoom 1985); 19020870
Haven Bergen op Zoom
9
Veenstra, S.L. In de schaduw van de glorie, overzicht van vliegtuigbergingen in Nederland (z.p. 1992); Zwanenburg, G.J., En (2dln; Den Haag 1991-1993). 2.4
ARCHIEFONDERZOEK IN NEDERLAND Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Het onderzoeksgebied ligt in de gemeente Bergen op Zoom. De archieven van de relevante bestuursorganen zijn geraadpleegd in het West-Brabants Archief (WBA) te Bergen op Zoom. De provinciale stukken van de provincie Noord-Brabant zijn geraadpleegd in het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch. Daarnaast zijn stukken uit het Nationaal Archief (NA) in Den Haag, stukken uit het archief van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) te Amsterdam en uit het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag geraadpleegd. Tevens is het archief van de Explosieven Opsporingsdienst van Defensie (EODD) en het Semi-Statisch Archief (SSA) van Defensie te Rijswijk onderzocht. In de volgende sub-paragrafen worden deze archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1 GEMEENTELIJK ARCHIEF Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de gemeente Bergen op Zoom. In het West-Brabants Archief (WBA) te Bergen op Zoom is het gemeentearchief van de gemeente Bergen op Zoom geraadpleegd.
Voor het onderzoek is onder meer gezocht naar de stukken van de luchtbeschermingsdienst (LBD), de documenten over aangetroffen/geruimde CE en de oorlogsschaderapporten. De LBD hield het luchtruim boven de gemeente in de gaten en rapporteerde bijzondere voorvallen, zoals het neerstorten van vliegtuigen of bominslag; Stukken betreffende het ruimen van explosieven vormen enerzijds een indicatie van oorlogshandelingen, anderzijds een contra-indicatie van de aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied; Schademeldingen kunnen een indicatie vormen van oorlogshandelingen in een gebied. Indien de oorzaak van de schade wordt vermeld in de bron kunnen deze meldingen een goed beeld geven van de oorlogshandelingen in een gebied; In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde toegangsnummers weergegeven. In bijlage 7 is de tabel opgenomen waarin staat welke inventarisnummers uit de betreffende toegangsnummers zijn geraadpleegd. Toeg. nr. 8
00045 60
65
0313 0395
19020870
Titel Archief van het gemeentebestuur van Bergen op Zoom 19261971 Gemeente Politie plaatsingslijst Archief van de luchtbeschermingsdienst van Bergen op Zoom (1939-1945) Verzameling documentatie Tweede Wereldoorlog (19442009) Verzameling en archief van de familie Weyts te Bergen op Zoom Collectie J.C. van Wezel, 1940-1984
Inv. nr.
Jaar
Haven Bergen op Zoom
Omschrijving Zie bijlage 7
Zie bijlage 7 Zie bijlage 7
Zie bijlage 7
Zie bijlage 7 Zie bijlage 7
10
2.4.2 PROVINCIAAL ARCHIEF Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de provincie NoordBrabant. In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch is het provinciaal archief geraadpleegd. Voor het onderzoek is onder meer gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst (LBD), de documenten over aangetroffen/geruimde CE en de oorlogsschaderapporten in de archieven van de verschillende bestuursorganen: Militair Gezag (MG), Provinciale Militaire Commissaris (PMC), Districts Militaire Commissarissen (DMC), het provinciaal bestuur en de Commissaris van de Koningin. Bergen op Zoom viel onder het DMC te Bergen op Zoom en per maart 1945 onder het DMC Breda. De stukken van de LBD, over aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschade zijn om dezelfde reden in het provinciaal archief geraadpleegd als in het gemeentearchief (zie 2.4.1); De stukken van het Militair Gezag (MG) zijn geraadpleegd, omdat het MG direct na de bevrijding van de bezette gebieden ingesteld werd als tijdelijk bestuur dat moest zorgen voor de openbare orde en veiligheid. De stukken uit het archief van het MG gaan over het ruimen van mijnen en andere projectielen en schademeldingen uit de hele provincie. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 127
Titel Militair Gezag in Noord-Brabant, 1944-1946
Inv. nr. 33
Jaar 1944
Omschrijving Kaarten mijnen in Roosendaal en Nispen (PMC Noord-Brabant)
34
1945
38
19321944 1944
Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen (PMC Noord-Brabant) Provinciekaarten met ingetekende wegen en merkpunten (PMC Noord-Brabant) Kaarten spoorwegen, grensstations, rangeeren werkplaatsen (PMC Noord-Brabant) Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen (PMC Noord-Brabant) Kaarten water-, spoor-, en verkeerswegen, bruggen en sluizen (PMC Noord-Brabant) Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in westelijk Brabant (PMC NoordBrabant) Tijdstip bevrijding gemeenten in NoordBrabant (PMC Noord-Brabant) Belastingen, deviezen en oorlogsschade (PMC Noord-Brabant) Rapporten over in januari - maart 1945 in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2 (PMC Noord-Brabant) Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming (PMC Noord-Brabant) Opruimen mijnen (PMC Noord-Brabant)
40 43 44 47 104
1945
171
19441945 1945
211 215
19441945
216
19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945
218 219 267 270 271 272 280
19020870
19321944 ca. 19321945 19321947
Haven Bergen op Zoom
Vijandelijke luchtlandingen Sectie brandweer en luchtbescherming (PMC Noord-Brabant) Weekrapporten sectie openbare werken (PMC Noord-Brabant) Wederopbouw drinkwater-, elektriciteits- en gasvoorziening (PMC Noord-Brabant) Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen (PMC Noord-Brabant) Wederopbouw (PMC Noord-Brabant) Schade enquête commissie (PMC NoordBrabant)
11
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 291
Jaar 1945
307
19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 1945
315 325 326 341 342 384 403
371
Provinciale Waterstaat, 1876 1949 N.B. Stukken van 1741 - 1951
28
19071947
29
19081949 19401945 augustus
62
63
september 19451950
542
19451949
1267
19441945 19431945
1316
1085
19020870
Commissaris van de Koningin CdK in Noord-Brabant, 1920 - 1969
1338
19401944
1391
19411944
1477
1940
1478
19401943
1480
19441945
1671
19421949
366
19441945
Haven Bergen op Zoom
Omschrijving Publicatie sectie voorlichting Militair Gezag "Hoe zit dat? Enkele uiteenzettingen over de voornaamste problemen van bevrijd gebied" (PMC Noord-Brabant) Mijnen en andere explosieven (PMC NoordBrabant) Weekrapporten DMC (DMC Bergen op Zoom) Politionele aangelegenheden (DMC Bergen op Zoom) Brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming (DMC Bergen op Zoom) Gebouwen en openbare werken (DMC Bergen op Zoom) Oorlogsschade, openbare werken (DMC Bergen op Zoom) Weekrapporten aan DMC van dienst openbare werken Breda (DMC Breda) Proces-verbaal ontploffing bij munitiedepot onder Roosendaal (in de map op de archiefschijf zitten documenten uit een andere man, vermoedelijk uit 384.
Dit moet in het BHIC worden gecontroleerd) (DMC Breda) Bouw brugwachterswoning in Gastelseveer, en herstel oorlogsschade, 1907 - 1947 Bouw brugwachterswoning in Stampersgat, en herstel oorlogsschade, 1908 - 1949 Opgaven geleden oorlogsschade en correspondentie over herstel provinciale wegen, kunstwerken, beplantingen en roerende goederen Opgaven geleden oorlogsschade en correspondentie over herstel provinciale wegen, kunstwerken, beplantingen en roerende goederen Opgaven van en bescheiden over (opruiming) bruggen die door oorlogshandelingen zijn verwoest Oorlogsschade aan en herstellen bemalingsinrichtingen Herstel oorlogsschade aan dijken en overleg tussen provincie, luchtbescherming en Duitse bezettingsautoriteiten ter voorkoming schade Bestek aanbrengen gaten, stellingen, gangen en dergelijke door Duitse bezettingsautoriteiten in dijken Overleg tussen gemeenten en bezettingsautoriteiten over schade aan wegen door bom- en granaatinslag Overzichten, verstrekt aan Feldkommandant Duitse Weermacht over herstel oorlogsschade aan bruggen en dergelijke in provincie Technische gegevens van bruggen in gemeenten die op last Duitse bezettingsautoriteiten zijn hersteld Opgaven militair gezag over beschadiging, vernieling en stremming bruggen, duikers en dergelijke Opgaven door gemeenteen waterschapsbesturen van geleden oorlogsschade, en stukken over vergoeding daarvoor Verslagen van
bezoeken aan pas bevrijde gemeenten
12
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 367
Jaar 19441945
368
19441945
418
19401941 19441945
431
444
19441947
660
19371941 1940 meijuni
798
1113 1148
Provinciale Waterstaat, 1950 1979 Provinciaal Bestuur NoordBrabant, 1920 1949
799
1940 juli september
800
19441947 19501952
91
Provinciaal Bestuur, 1986
1950-
Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in NoordBrabant Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in NoordBrabant Bemoeienis van CdK met aanpak wederopbouw Noord-Brabant na bevrijding Overzichten geleden oorlogsschade aan provinciale eigendommen
441
19391940
Luchtbescherming waterleidingbedrijven
442
19391943
443
1944
674
19261946 19401950
Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing, 1939 - 1943 Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen Circulaires over herstel schade aan dijken en waterkeringen Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz en overleg over schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen, 1946 - 1947 Vaststellen van toestand wegen en bruggen na geleden oorlogsschade, en van financiele bijdrage door het Rijk in het herstel daarvan
901
1392
Omschrijving Rapporten burgemeesters aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verslagen vergaderingen CdK, burgemeesters en vertegenwoordigers Militair Gezag over problemen in bevrijde gemeenten Verstrekken opgave aan Duitse leger van militaire versterkingen in Noord-Brabant, Verslagen van CdK voor minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding Bevrijding Noord-Brabant door geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging Bescherming bevolking tegen luchtaanvallen
1286
19461947
3640
19491958
2.4.3 NATIONAAL ARCHIEF (NA) DEN HAAG In het Nationaal Archief (NA) zijn stukken van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, Korps Hulpverleningsdienst, het Militair Gezag (MG), het Bunkerarchief en het de Commissie van proefneming ingezien. De Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen had van 1936 tot 15 juli 1945 de taak om de gemeentelijke activiteiten op het gebied van de bescherming van de bevolking tegen luchtaanvallen te begeleiden en controleren. In de correspondentie en in de meldingen en processen-verbaal is informatie over luchtaanvallen per gemeente te verwachten; Het archief van het Korps Hulpverleningsdienst bevat onder andere registers met krantenknipsels inzak explosieven. Hieruit kan informatie gehaald worden waar na de oorlog CE zijn geruimd en/of aangetroffen. Stukken betreffende het ruimen van explosieven vormen enerzijds een indicatie van oorlogshandelingen, anderzijds een contra-indicatie van de aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied; 19020870
Haven Bergen op Zoom
13
De stukken van het MG in het NA zijn om dezelfde reden geraadpleegd als in het provinciaal archief, zie 2.4.2; Het bunkerarchief behelst het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie uit de periode 1946-1987. Hierin zijn kaarten opgeslagen waarop nauwkeurig staat aangegeven waar welke verdedigingswerken te vinden waren. Omdat verdedigingswerken een indicatie vormen van militaire aanwezigheid zijn deze kaarten geraadpleegd; In het archief van de Commissie van proefneming zijn, net als in het archief van het Korps Hulpverleningsdienst, stukken geraadpleegd met betrekking tot aangetroffen en/of geruimde CE. In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken: Toeg. nr. 2.04.53.15
2.04.110
Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen
Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)
Inv. nr. 37
Jaar 19401941
Omschrijving Commissaris der Koningin in de provincie Noord-Brabant, nrs. 17.32.1 - 17.32.11
78
19401941
20
z.j.
Meldingen en processen verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten Noord-Brabant Registers met krantenknipsels inzake explosieven
21
19451947 19571959 1947
22 23 28 69
74
1970
2.08.88
Fipuli
135
19401979
2.13.25
Militair Gezag
1563
19441945
1567
19441945 19441945
1568
2.13.167
Bunker Archief
272-284 285-296 455
19020870
19471970 19671971
1951 19471962 z.j.
970
19461953
1043
19411945
1044
19411945
11121119
z.j.
Haven Bergen op Zoom
Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven Stukken betreffende het ruimen van explosieven in de kuststrook Stukken betreffende de vergoeding van de kosten die uitgegeven zijn voor de ruiming van explosieven, door de gemeenten: Beesd - Beverwijk. Rapporten betreffende bomen granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00] Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken Overzichtskaarten Registratietekeningen van afzonderlijke werken, calques: Bergen op Zoom - Beverwijk, nrs. 3 A - 7.
Registratietekeningen van afzondelijke werken in Zuid-Nederland, afdrukken: Bergen op Zoom - Gennep Tekeningen (Stellungen) van objecten, hindernissen, tankmuren- en grachten: Bergen - Beverwijk Tekeningen (Stellungen) van objecten, hindernissen, tankmuren- en grachten: Beverwijk - Callantsoog Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 14
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 1120
Jaar z.j.
2.13.210
Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de ArtillerieInrichtingen en Artillerie onderdelen (1814)(1867-1942)
23
1940
24
1940
25
1940
26
1940
28
19411942
Omschrijving Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn
Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen
2.4.4 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR OORLOGSDOCUMENTATIE (NIOD) AMSTERDAM In het archief van het NIOD is het archief van het Generalkommissariat für das Sicherheitswesen, verzetsgroep Groep Albrecht en het Departement van Justitie geraadpleegd. Het Generalkommisariat für das Sicherheitswesen was het politieapparaat van het Duitse bestuur. In het archief van deze instantie zijn processen-verbaal bewaard gebleven betreffende de melding van bominslagen, luchtaanvallen en ontploffingen; Verzetsgroep Albrecht voerde militaire spionage uit in Nederland. De bevindingen omtrent Duitse troepensterktes en Duitse stellingen werden gecommuniceerd met de geallieerde legerleiding; In het archief van het Departement van Justitie zijn processen-verbaal gewaard gebleven van lokale instanties betreffende luchtaanvallen, bominslagen en ontploffingen. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven. Toeg. nr. 001
077
19020870
Titel Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden (19401945) Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer NordWest) (1938)(19401945)
Inv. nr. 19
Jaar 19441945
Omschrijving Bekendmakingen van de Oberkommando der Wehrmacht vanuit het Führerhauptuartier betreffende aanvallen van het Duitse leger en van geallieerde legers Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen
1328
19401941
1332
19401943
Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen
Haven Bergen op Zoom
15
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 1759
Jaar 1943
190a
Groep Albrecht
17-34
1944
90
19431944
150
1940
180
19431944
181-185
19401945
186
z.j.
328
1944
329
19441945
331
19441945
477
1944
489
1944
493
19441945
624
1944
642
1944
119
19431944
123
19431944
Militaire spionagerapporten en situatieschetsen betreffende Nederlandse en
Haven Bergen op Zoom
16
216k
226b
19020870
Departement van Justitie (1935)(19401945)(1950)
Bureau Inlichtingen Hoofdbureau Londen (1940-1945)
Omschrijving Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtuigen Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Rapporten, berichten, kaarten en schetsen, afkomstig van de diverse sectoren van de groep Albrecht: Aalst-Bergen op Zoom Circulaires inzake de beschadiging van Duitse verkeersborden, het dansverbod en de melding van bominslagen en andere oorlogshandelingen, 25 september - 24 december 1940. Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 - 28 april 1944. Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen.
Telexberichten inzake meldingen van neergestorte geallieerde bommenwerpers, 20-24 februari 1944 Stukken betreffende het melden van schade door bombardementen en beschietingen uit vliegtuigen, 24 februari 1944-31 maart 1945 Stukken betreffende het opstellen van processen-verbaal inzake bombardementen en beschietingen in verschillende gemeenten, 28 september 1944-31 maart 1945 Proces-verbaal van de luchtbeschermingsleider inzake schade door luchtaanvallen door de geallieerden en afweergeschut van de Duitsers, 3 februari 1944 Stukken betreffende het opstellen van processen-verbaal inzake gevonden projectielen, 21 februari-10 mei 1944 Stukken betreffende het instellen van een onderzoek naar de gevolgen van luchtaanvallen, 8 oktober 1944-6 februari 1945 Stukken betreffende het instellen van een onderzoek inzake het bombardement op 14 oktober, 17 oktober 1944 Rapporten van de onderluitenant van de Marechaussee F. Meens inzake het vinden van benzinetanks, die uit een vliegtuig waren geworpen, alsmede de inslag van een granaat 20 januari-20 maart 1944 Rapporten en brieven over geallieerde bombardementen, neergestorte vliegtuigen en treinbeschietingen
Toeg. nr.
Titel
249-1246
Dossier Brabant
Noord-
615
Collectie kaarten en plattegronden
Inv. nr.
Jaar
124
19441945
1
1945
419
1941
Omschrijving Duitse objecten, onder meer van de Geheime Dienst Nederland Militaire spionagerapporten en situatieschetsen betreffende Nederlandse en Duitse objecten, onder meer van de Geheime Dienst Nederland Bundel brieven van burgemeesters in het district 's-Hertogenbosch van het Militair Gezag, gericht aan de Militaire Commissaris te 's-Hertogenbosch. De brieven bevatten antwoorden op door de Militaire Commissaris gestelde vragen en hebben o.m. betrekking op de in de verschillende gemeenten geleden oorlogsschade, de omvang van de veestapel voor en na de oorlog, de evacuatie van de burgerbevolking, geroofde klokken en aantallen opgenomen onderduikers, 19 juli -1 oktober 1945. Duitse militair-topografische kaarten, 'Topographische Karte der Niederlande', 1940-1942: 49. Ost Bergen op Zoom,
2.4.5 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH) DEN HAAG Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht. Het NIMH bezit de 401-collectie. Hierin zijn Duitse Kriegstagebücher met betrekking tot de gevechten in mei 1940 opgenomen; Het NIMH bezit ook de 409-collectie Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940. Er zijn geen indicaties aangetroffen in de overige geraadpleegde bronnen dat Nederlandse eenheden gevechtshandelingen hebben uitgevoerd in het onderzoeksgebied in mei 1940; Voor het onderzoek is de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' verplicht. Deze collectie bevat hoofdzakelijk rapporten, verslagen en Duitse en Britse kaarten afkomstig van het Bureau Inlichtingen in Londen en het Bureau Afwikkeling Genie en Duitse eenheden; De collectie Bergingen (801) bevat informatie over de opgraving van neergestorte vliegtuigen én de daaraan gerelateerde werkzaamheden, zoals het ruimen van vliegtuigbommen. De verzameling bevat onder meer rapportages over (naoorlogse) bergingsoperaties, informatie over richtlijnen voor de opgraving van neergestorte vliegtuigen en algemene documentatie over vliegtuigbergingen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 401
19020870
Titel
Inv. nr. 41614338 43394364
Jaar 1940
43654710 47114931
1940
49324959 49605016 50175060
1940
55865624
1940
1940
1940
1940 1940
Haven Bergen op Zoom
Omschrijving SS-V-Division: K.T.B. nr. 1, Abt Ib (10.10.39-31.7.40) SS-V-Division: K.T.B. nr. 2, ArmeePionier-Führer 6 (9.5.40-31.5.40) (6e Leger) Titelomschrijving niet aangetroffen in de digitale inventaris SS-V-Division: K.T.B. nr. 2, (West) Führungs-Abt. Beilage zum (9.5.4031.5.40) (6e Leger) SS-V-Division: K.T.B. nr. 3, O.qu.-Abt. (9.5.40-31.5.40) (6e Leger) SS-V-Division: K.T.B. nr. 1, Abt. IIb (1.2.40-9.7.40) (6e Leger) SS-V-Division: K.T.B. bezw. Tätigkeitsberichte, Abt IVa (25.8.3928.6.40) (6e Leger) K.T.B. nr. 3, qu-Abt. (10.5.40-3.6.40)
17
Toeg. nr.
409
Gevechtsverslagen rapporten mei 1940
420
Burgemeestersverklaringen
527 575
19020870
Titel
Inv. nr. 57605782 59325948
Jaar 1940
Omschrijving K.T.B. nr. 3, qu-Abt. (10.5.40-3.6.40)
1940
2
19401945
26
19401945
145
1949
190
1943
374
1944
374
1944
386
1944
K.T.B. (vermoedelijk qu-Abt.) (9.5.4017.6.40) Geen indicaties voor grondgevechten in de Meidagen van 1940; collectie werd derhalve niet geraadpleegd. Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Baarderadeel t/m Buurmalsen Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Baarland t/m Buurmalsen Verslag door majoor S.N. Warringa over de bezetting en bevrijding in Bergen op Zoom en omgeving Plattegrond van verdedigingswerken rond Bergen op Zoom en Roosendaal Verklaringslijst Duitse legeringsgebouwen en infrastructuur, bijgevoegd 2 situatieschetsen [NB in Bergen op Zoom], van Geheime Dienst Nederland (GDN) Tweetal situatieschetsen behorende bij verklaringslijst GB/5128/44 [NB in Bergen op Zoom], van Geheime Dienst Nederland (GDN) Berichten ALX tot en met AMX betreffende: Verplaatsing luchtdoelgeschut uit Leiden, richting bordjes te Hilversum, gerucht hoofdkwartier Christiansen op het gemeentehuis, voorbereidingen in de Rotterdamse haven, bewapening en oplegging wapens en munitie Nederlandse Politie, gegevens betreffende de Nederlandse Politie en Marechaussee, vliegvelden bij Haamstede en Souburg, versterkingen Roosendaal en Bergen op Zoom, Bahnhofoffizier Roosendaal
teruggetrokken naar Nijmegen, radio location tussen Philipsland en NieuwVossemeer (met schets), verdedigingswerken Bergen op Zoom, vestiging personeel van de Marine te Halsteren, evacuatie Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden in verband met inundeering, verdediging van de stad Utrecht (met kaart), legerplaats te Wezep (met schets), vestigingen te Nunspeet (met beschrijvingen van borden). Identificatie personeel te Breda en Oudenbosch. Overzicht van voorraden brandstoffen uit Duitse gegevens, de civiele voorziening van vloeibare brandstoffen van geheel Nederland, voorraden smeerolie en gasolie van de B.P.M. per 10 februari, vliegtuigbrandstof op vliegveld Gilze, wagons met benzine, olie en munitie bij Gilze-Rijen (met schets) en overzicht van particulier verbruik van brandstof voor de scheepsvaart in de regio Amsterdam, het Gooi en de Zaanstreek. Bombardementen op vliegveld Gilze op
en
Binnenlandse Strijdkrachten (1926) 19401996 Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken
Haven Bergen op Zoom
18
Toeg. nr.
19020870
Titel
Inv. nr.
Jaar
397
1944
401
1944
402
1944
416b
1944
425
1944
Haven Bergen op Zoom
Omschrijving 22 en 24 februari 1944 en luchtaanval op Arnhem op 22 februari 1944 Bericht AEK met een kaart van de situatie rond Bergen op Zoom, schaal 1: 6250 Berichten AQU tot en met ASF betreffende: Gebouwen, legeringen, verdedigingswerken en versterkingen in gebruik door de Duitse Wehrmacht: depots en werkplaatsen te Valkenburg (L), Haarlem, opleiding chauffeurs Luftwaffe van Haarlem naar Eefde, vliegveld Valkenburg, reparatiewerkplaats te Utrecht, tankversperringen Rotterdam, kanonloop gelost in Bergen op Zoom, tankgarages te Wezep, flakopstelling Lekbrug bij Vianen. Omzet, import en eindvoorraad van de aardolieproducten in februari 1944, lijst van fabrieken in Nederland, uniformen van Duitse militairen te Leiden, Den Haag, Alphen Berichten AYU tot en met BAG betreffende: Gebouwen, legeringen, verdedigingswerken en versterkingen in gebruik door de Duitse Wehrmacht: in westelijk Noord-Brabant, troepen op Noord-Beveland, commandoposten in Roosendaal (met situatieschets) en garnizoenen in Amersfoort en Leiden. Verdedigingswerken en oefeningen op De Beer nabij Rozenburg, tankgracht tussen Moerdijk-Bergen op Zoom, palen in westelijk Noord-Brabant, VoornePutten en Rozenburg. Versterkingen in de Haarlemmermeer en Kralingse Plas.
Wegversperring bij Overschie, verslag van werken in en om Den Briel met schets (schaal 1:10.000), voorbereidingen van vernielingen te Maassluis, kustbatterij ten noorden van Katwijk, hindernis en afbraak van gebouwen aan westzijde van Leiden en bunkers aan de westrand van Warmond. Munitieopslag in Roosendaal, depots in Amersfoort en bij de Kralingse Plas en opslag van benzine in Gorkum. Telefoonbunker te Roosendaal en belangrijke knooppunten van telefoonkabels in Midden- en ZuidNederland. Aanleg van een vliegveld bij Tilburg, beschrijving van vliegveld Deelen en vliegveld Bergen, radiostation te Schipluiden, bericht van de Air Ministry in London betreffende aanval op Stalag IVB bij Mühlberg Elbe en radio location vliegveld Deelen. Gebouwen in gebruik door de Duitse Wehrmacht in Utrecht en Amersfoort (bijlage kaart). Aanvoer van munitie bij Voorschoten. Communistische actie in kamp Vught: Communisten goed georganiseerde politieke (ondergrondse) organisatie, maar gevaar van machtsovername na de oorlog Berichten betreffende tanks te Wezep, aanvulling op plattegrond Bergen op Zoom, tekening en beschrijving vliegveld Woensdrecht, van Geheime Dienst Nederland (GDN) Berichten betreffende inundatie in NoordBrabant en rond de IJsselmonde met schets. Marine: aanvoer motorboten in 19
Toeg. nr.
801
19020870
Titel
Bergingen
Inv. nr.
Jaar
427
1944
490
1943
5
1990
6
1991
9
2000
Haven Bergen op Zoom
Omschrijving Dordrecht. Werkplaatsen: fabriek van Hazemeyer Hengelo met schetsen en Heeres Kraftfahrpark(HKP) werkstatte in Breda. Defensie: afsluiting Zeeland en landmijnen bij groenteveiling Zwijndrecht met schets. Depots: artillerie arsenaal te Nijkerk en munitieopslag te Zwolle. Luchtmacht: vestiging te Stroe, kasteel Staverden (Gelderland) en een oefening, waarnemingspost te Harderwijk en Garderen met luchtdoelgeschut en vliegveld Schiphol. Troepensterkte in Ermelo, Harderwijk, IJzendijke en Zwolle. Transport: kanonnen op station Bergen op Zoom, legerplaats Oldebroek en Wezep en een autocolonne te Zwolle. Telefooncentrale Roosendaal en plattegronden Grootseminarie te Haren (schaal 1:2000) Berichten betreffende administratie: verplaatsing van Bureau Schiphol en de Grüne Polizei in nieuwe Alexander Kazerne Den Haag. Luchtmacht: vliegveld Schiphol, bezetting Badhoevedorp en Eindhoven, vliegtuigbouw door de NV "De Schelde" in Breda, vliegveld Havelte en Twente, personeel te Dordrecht, Den Haag en Leiden en vlakopstelling te Rotterdam.
Defensie: sperrgebied en berichten uit Zeeland, tankgracht te Bergen op Zoom met schets, luchtwaarnemingen te Den Haag, flakopstelling en bunkers te Eindhoven en verdediging vuurlijn Kudelstaart Uithoorn, stellingen in de ringspoorbaan bij Amsterdam, mijnenvelden en parachutistenversperringen Hoek van Holland, Wetterwache Hoek van Holland, stellingen Goeree en Stellendam met schets (schaal 1:50.000) en bombardement op IJmuiden op 26 april 1944. Inundaties te Noord-Holland. Troepensterkte te Liesbosch en Leiden. Munitiedepot te Amerongse Berg en Eindhoven. Telefooncentrale te Den Haag. Fokker vliegtuigfabriek te Helmond. Marineschool te Dordrecht. Waargenomen auto's te Utrecht, hijskranen te Amsterdam, spoorlijn Hoek van Holland-Rotterdam en concentratiekamp te Haren Inlichtingenrapport van Engelandvaarder Herman Leus betreffende luchtafweer en kazernes e.a. te Bergen op Zoom, Tilburg en Gorinchem Brief van B.J.M. baron van Voorst tot Voorst aan W.A. Mateman betreffende een opgegraven Typhoon motor in 1981 Brief van A. Jansen aan J.M. van de Berg betreffende het verstrekken van inlichtingen over Luftwaffe-crashes waarbij de bemanning niet is geborgen, ten behoeve van het opstellen van een meerjarenplan voor de te verrichten opgravingen door de Koninklijke Luchtmacht Brief van het hoofd van de Sectie Militaire Geschiedenis aan drs. R.
de Winter van de Sectie Luchtmacht Historie betreffende het ruimen van munitie na de Tweede Wereldoorlog 20
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 12 13 14
810
Jaar 19691974 19701974 1975
17
19431998
32
19441946
35
1985
45
19601993
Delachaux
Omschrijving Bergingsrapporten van diverse vliegtuigen Onderzoeksrapporten naar vliegtuigwrakken Gevonden vliegtuigdelen vermoedelijk afkomstig van een vliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog Correspondentie betreffende het behandelen van aangelegenheden op het gebied van het bergen van vliegtuigwrakken Overzicht der werkzaamheden van het Militair Gezag gedurende de bijzondere staat van beleg "Vliegtuigverliezen tijdens Market Garden", geschreven door Leo Zwaaf Overzichten van de in de periode 19601993 geborgen vliegtuigwrakken Geen relevante inventarisnummers aangetroffen
2.4.6 SEMI-STATISCH ARCHIEF (SSA) Het Semi-statisch Archief (SSA) te Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van het MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EODD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. Geen
Titel Inventaris archief Mijn- en Munitie Opsporings- Dienst (MMOD)
Inv. nr. 43
Jaar 19451947
Omschrijving A t/m B
44
19451947
B t/m E
EODD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EODD. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Voor dit project waren er bij de EODD relevante MORA's bekend. De uitwerking van de MORA's is opgenomen in paragraaf 3.7. Mijnenveldkaarten zijn ook bij de EODD ondergebracht. Tijdens WOII werden door Duitse militairen verspreid over Nederland mijnenvelden aangelegd. Alle informatie (zoals ligging, hoeveelheid en type mijnen) van die mijnenvelden werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde en na WOII zijn veel velden geruimd; de ruimrapporten van die velden zijn vaak gemakkelijk te vergelijken met de legrapporten als het gaat om mogelijk achtergebleven mijnen. Desalniettemin zijn sommige mijnenvelden door elkaar gehaald of gecombineerd in het legrapport en/of in het ruimrapport, waardoor de aantallen niet altijd overeenkomen. Voor dit project waren er bij de EODD relevante mijnenvelden bekend. De mijnenvelden zijn opgenomen in paragraaf 3.7. 2.4.7 WEBSITES Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied.
De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms 19020870
Haven Bergen op Zoom
21
verdwijnen sites ook van het web; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: Op https://www.delpher.nl/nl/kranten is gezocht naar relevante krantenartikelen Landmijn Bom Explosief Granaat Vliegtuig Projectiel Munitie De website van de geschiedkundige kring van Bergen op Zoom, http://www.geschiedkundigekringboz.nl/, is geraadpleegd; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven; De site http://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; De site www.tracesofwar.nl biedt een overzicht van aan de Tweede Wereldoorlog gerelateerde musea en bezienswaardigheden, zoals monumenten en begraafplaatsen, in Europa en daarbuiten.
De website is niet volledig en wordt continue aangevuld. Op deze website is in sommige gevallen aanvullende informatie te vinden over een oorlogshandeling, zoals bijvoorbeeld de exacte locatie van een vliegtuigcrash. De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatiesysteem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. o o o o o o o
2.5
ARCHIEFONDERZOEK IN HET BUITENLAND In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Het projectteam beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in of gedownload van The National Archives UK (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg, The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington en de Library and Archives of Canada (LAC). In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1 THE NATIONAL ARCHIVES UK TE LONDEN (TNA UK) In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. AIR 27
19020870
Titel Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons
Inv. nr. 1092
Jaar 19421945
Haven Bergen op Zoom
Omschrijving Operations Record Book 167 Squadron
22
Toeg. nr.
Titel
AIR 37
Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, and 2nd Tactical Air Force
Inv. nr. 1878 715
Jaar 1944 1944
Omschrijving Operations Record Book 438 Squadron 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Sep 1944
716
1944
717
1945
718
1945
2nd Tactical Air Force. Daily Log: Nov 1944 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Jan 1945 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Mar 1945
Oct
Dec Feb May
2.5.2 NATIONAL ARCHIVES AND RECORDS ADMINISTRATION (NARA) WASHINGTON Net als in TNA UK zijn in NARA te Washington onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. In de geraadpleegde bronnen zijn geen indicaties aangetroffen dat er Amerikaanse bombardementen hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied of dat Amerikaanse grondtroepen gevochten hebben in het onderzoeksgebied. Er zijn geen stukken uit het NARA geraadpleegd. 2.5.3 BUNDESARCHIV-MILITÄRARCHIV (BAMA) FREIBURG In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL2-II
Titel Generalstab der Luftwaffen/Lutwaffenführungsstab
Inv. nr. II-205II-269
Jaar 19401941
Omschrijving Luftlageberichten Luftwaffenführungsstab
2.5.4 LIBRARY AND ARCHIVES OF CANADA (LAC) In het LAC zijn stukken bewaard gebleven van de Canadese strijdmacht. Onder andere de Canadese War Diaries liggen in dit archief. Er zijn indicaties aangetroffen dat Canadese troepen oorlogshandelingen hebben uitgevoerd in de gemeente Bergen op Zoom. De volgende stukken uit het LAC zijn daarom geraadpleegd. Toeg. nr. RG 24
2.6
Jaar 1944
Inv. nr. 14052
Omschrijving HQ 4th Armoured Brigade (4th Can Arm Div)
LUCHTFOTO-ONDERZOEK Een essentieel onde Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachte genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoer gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire . Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfo merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde Wageningen Universiteit en het Kadaster te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Keuze van de luchtfoto's D literatuur en archieven. Hierbij was het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort mogelijk was genomen nadat de oorlogshandeling had plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap die zijn veroorzaakt door CE zijn in veel gevallen na