CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1. Visie veerkrachtig bestuur Brabantse Wal

Raadsvergadering 29 mei 2024, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Samenwerking Brabantse Wal gemeente32.205 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

Gemeenten voegen in dit geval wel hun ambtelijke organisaties (grotendeels) samen, waarbij er een nieuwe organisatie-eenheid ontstaat die op contractbasis diensten verleent aan de deelnemende gemeentebesturen. Medewerkers uit de gemeenten worden overgeheveld naar de nieuwe organisatie of worden daarnaartoe gedetacheerd. Hierbij zijn er op hoofdlijnen twee varianten.

4Universiteit Twente/Ministerie van Binnenlandse Zaken, Effecten van regionaal bestuur

voor gemeenten, 2016. 5 Personeel, Informatievoorziening, Juridische Zaken, Organisatie, Financiën, Automatisering, Communicatie en Huisvesting. 6 Herweijer, M. & Fraanje, M.J., Samenwerken aan bestuurskracht, 2011.

29 maart 2017 Visie (veer)krachtig bestuur in de Brabantse Wal

24

Enerzijds de variant van de gelijke inbreng, zoals Blaricum, Eemnes en Laren met de BEL Combinatie hebben gedaan in 2008, de gemeenten Oostzaan en Wormerland in de OVER-gemeenten in 2010 en Wassenaar en Voorschoten in 2013 (Werkorganisatie Duivenvoorde). Gemeenten brengen hierbij in min of meer gelijke mate hun mensen en expertise in en de kosten worden ongeveer gelijk verdeeld. Daarnaast bestaat de variant van de ‘grote broer’, waarbij één of meerdere gemeenten hun ambtelijke organisatie goeddeels onderbrengen bij een grote broer die vervolgens ook diensten gaat verrichten voor die gemeenten(n). Een voorbeeld daarvan vormt de samenwerking tussen Groningen en Ten Boer en samenwerking tussen Enschede en Losser. Bestuurlijke fusie Bij een bestuurlijke fusie ontstaat er een nieuwe gemeente met nieuwe grenzen (grondgebied). Zowel bestuurlijk als ambtelijk wordt er in het gebied één nieuw gemeenbestuur met één ambtelijke organisatie gevormd. In artikel 123, eerste lid, van de Grondwet is bepaald dat gemeenten bij wet kunnen worden opgeheven en nieuwe gemeenten kunnen worden ingesteld.

In de Wet algemene regels herindeling (Wet Arhi) is geregeld hoe achtereenvolgens betrokken gemeente- en provinciebesturen en de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de voorbereiding tot een herindelingsregeling ter hand kunnen nemen en welke procedureregels in dat verband in acht genomen moeten worden. 1.2. Beoordelingscriteria Vraagstukken rondom gemeentelijke samenwerking zijn allesbehalve eendimensionaal. Vandaar dat een perspectief op het voorliggende samenwerkingsvraagstuk gewenst is. Dit doen we door te kijken naar een zestal beoordelingscriteria, zowel kwantitatief als kwalitatief:

Criterium

Beschrijving

Effectiviteit

De mate waarin (maatschappelijke) doelen bereikt worden, ambities worden waargemaakt en nieuwe taken adequaat kunnen worden opgepakt (flexibiliteit). Heeft een directe link met bestuurskracht. De effectiviteit hangt ook samen met een tijdsdimensie, namelijk: de samenwerking biedt een oplossing voor langere termijn en zorgt voor een verbeterde bestuurskracht. Het gaat om de toekomstbestendigheid op het gebied van de vier k’s (kosten, kwetsbaarheid, kwaliteit en klantgerichtheid) en kent zodoende kwalitatieve als kwantitatieve componenten.

Efficiency

Samenwerken kan voordelen opleveren, maar is tevens complex. Allereerst zijn er directe financiële kosten gemoeid met samenwerken, denk daarbij aan frictie- en desintegratiekosten om samenwerkingen op te zetten, te onderhouden, uit te voeren of te beëindigen. Daarnaast zijn er ook andere kosten: bestuurlijke of ambtelijke tijd en inspanning, bijvoorbeeld informatiekosten, coördinatiekosten, onderhandelingskosten, handhavings- kosten en vertegenwoordigingskosten. In het 3S-model wordt bijvoorbeeld gesproken over minimale besluitvormingskosten.

Democratische kwaliteit

Bij democratische kwaliteit is vooral van belang of de samenwerking voldoende transparant en afrekenbaar is op de gewenste resultaten. Samenwerkings- verbanden staan op afstand van het gemeentebestuur, maar zijn wel onderdeel van dit bestuur (verlengd lokaal bestuur). Vanuit het perspectief van democratische kwaliteit is bij samenwerking de afstand tussen bestuur en taakuitvoering groter dan in het geval dat een gemeente een bepaalde taak zelf uitvoert, maar kleiner dan bij bijvoorbeeld uitbesteding. Afstand tot het gemeentebestuur impliceert het deels afstaan van zeggenschap en sturing. Onderscheid moet daarbij gemaakt worde tussen input-, troughput-, output- en feedbacklegitimiteit.7

7 Raad voor het Openbaar Bestuur, Democratische legitimiteit van samenwerkingsverbanden, 2015.

29 maart 2017 Visie (veer)krachtig bestuur in de Brabantse Wal

25

Kwaliteit en partnerschap

Hierbij gaat om de (gewenste) kwaliteit van een gemeente in de 21e eeuw (overheidsparticipatie). Kwaliteit gaat zowel over het functioneren ‘de gemeente’ (politiek, bestuur en organisatie), zowel in de lokale samenleving als in de bestuurlijke regio. Ten aanzien van de lokale samenleving: er is sprake van een visie op participatie en communicatie. De gemeente fungeert als gelijkwaardige gesprekspartner van inwoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Beleid wordt vormgegeven en, indien gewenst, uitgevoerd met of door de samenleving. De samenwerking bevordert de ruimte en aandacht voor ‘doe-democratie’ in het gebied en stelt de gemeenteraad in staat om op een eigentijdse manier haar rol te vervullen. Er is daarmee een balans tussen de fysieke en de maatschappelijke nabijheid. Daarnaast is de gemeente of zijn de samenwerkende gemeenten actief in de bestuurlijke regio op verschillende domeinen (veiligheid, zorg, economie, mobiliteit etc.). De gemeente(n) is (zijn) daarbij tevens in staat om lokale en bovenlokale (regionale) doelen te verbinden en effectief te opereren in de (bestuurlijke) regio. Een samenwerking of fusie van gemeenten heeft gevolgen voor de bestuurlijke omgeving, waaronder buur- en regiogemeenten, provincie, waterschappen en regionale maatschappelijke organisaties (bijvoorbeeld woningcorporaties).

Identiteit en behoud kernwaarden

De mate waarin gemeenschap en gemeente overlap vertonen. Identiteit is een ‘sociaal construct’, wat wil zeggen dat de omgeving sterk bepalend is voor het ontstaan van identiteiten. In het bijzonder zijn symbolen, media en overgeleverde verhalen hiervoor belangrijk. Het impliceert tevens dat ‘identiteit’ geen statisch gegeven is, maar juist dynamisch: in ieder mens ontwikkelen zich nieuwe identiteiten of verandert de sterkte van een bepaalde identiteit. Regionale kranten bijvoorbeeld drukken hun lezers dagelijks onbewust op het feit dat men een gemeenschap vormt met de andere inwoners van de regio. De gemeente is daarbij op lokaal niveau idealiter een partner van inwoners, maatschappelijke organisaties, instellingen en bedrijven en in staat de kernwaarden van de samenleving te verbinden aan de gemeentelijke beleidsdoelen en uitvoeringspraktijk. Raads- en collegeleden staan in verbinding met de samenleving (bestuurscultuur) en vertalen dit naar ambities en opgaven. De kernwaarden van de gemeenschap zijn manifest (programma van eisen vanuit de samenleving) en vormen zodoende de maatschappelijke richtingaanwijzer voor politiek, bestuur en organisatie.

Draagvlak

Er dient zowel lokaal bestuurlijk, regionaal en maatschappelijk draagvlak te zijn. De gekozen samenwerkingsvorm kent bij voorkeur de steun van alle gemeente(rade)n en van de betrokken inwoners (lokaal bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak). Het draagvlak voor samenwerking of een herindeling wordt vanuit de regionale opgave en verhoudingen bekeken. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar het draagvlak bij de direct betrokken gemeenten en inwoners, maar ook naar de opvatting van de provincie, de buurgemeenten en het maatschappelijk middenveld.

Buiten de scope van dit onderzoek valt het laatstgenoemde criterium: draagvlak. Vandaar dat dit niet is meegenomen in de beoordelingstabel. Daarnaast wordt in deze quickscan geen gewicht toegekend aan de criteria. Dat behoort tot het politiek-bestuurlijke domein, waardoor er tevens een andere voorkeursoptie kan ontstaan. De varianten worden gescoord op een vijfpuntsschaal: van - - tot + +. Vanzelfsprekend zijn er bij iedere beoordeling randvoorwaarden en nuances.

29 maart 2017 Visie (veer)krachtig bestuur in de Brabantse Wal

26

1.3. Tabel (scorematrix) Criterium Effectiviteit Efficiency Democratische kwaliteit Kwaliteit en partnerschap Identiteit en kernwaarden

Variant 1 + 0 + + ++

Variant 2 + 0 +/0 + +

Variant 3 +/0 +/0 0

Variant 4 + + 0 0 -

Variant 1: netwerksamenwerking  De effectiviteit scoort positief, omdat nieuwe taken bijvoorbeeld gezamenlijk kunnen worden opgepakt. De samenwerking op onderdelen heeft een positief effect op de bestuurskracht (kwaliteit, kwetsbaarheid, flexibiliteit). Het model sluit aan bij de organisch gegroeide samenwerking op de Brabantse Wal. De mate waarin het samenwerkingsmodel toekomstbestendig is, hangt af van de onderlinge afspraken, vertrouwen, doorzettingsmacht et cetera.  De efficiency scoort neutraal, vanwege het feit dat samenwerken in een netwerk inspanning (tijd, geld en energie) vraagt. Afhankelijk van de taak en het samenwerkingsniveau (strategisch, tactisch, operationeel) kan de efficiency toenemen. Voor bijvoorbeeld (strategische) communicatie (dicht bij inwoner en bestuur) is dat lastiger dan op de PIJOFACH-taken (schaalvoordelen). Doordat de samenwerking op sommige en wisselende onderdelen (beleid, uitvoering) en schaalniveaus plaatsvindt, betekent dit echter dat de samenwerking tijdelijk en flexibel is.  Democratische kwaliteit scoort positief, er blijven immers drie afzonderlijke en onafhankelijke gemeentebesturen. Wel blijven de drie, al dan niet in onderlinge afstemming, samenwerken in de grotere regio met bijbehorende samenwerkingsverbanden (en de zeggenschap/invloed neemt niet toe).

De gemeenteraden spelen in deze samenwerking geen rol, tenzij het om strategische taken gaat met bestuurlijke en financiële implicaties.  Kwaliteit en partnerschap scoort positief, vanwege de ingezette beweging door de drie gemeenten naar overheidsparticipatie. De doorontwikkeling van de ambtelijke organisaties (strategische personeelsplanning), nieuwe vormen van inspraak en co-creatie en onderscheidende inzet in de regio zijn belangrijke randvoorwaarden.  Identiteit en kernwaarden scoort maximaal positief. De huidige gemeenschappen en kernen blijven in deze variant bediend worden door hetzelfde gemeentebestuur. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat in de huidige situatie wensen en eisen vanuit de samenleving op de juiste manier worden vertaald in beleid, processen en uitvoering. Er vindt geen overdracht van bevoegdheden plaats. Dat betekent dat politiek en bestuur hun voelsprieten (verbinding met de samenleving) in de huidige geografische bestuurlijke eenheid behouden. De kernwaarden van beide gemeenschappen blijven optimaal behouden. Variant 2: gedeeltelijke ambtelijke fusie  De effectiviteit scoort positief, gelijk aan variant 1 met dezelfde argumentatie. Dit is een verdergaande samenwerking dan de variant netwerksamenwerking. In deze variant worden onderdelen dan wel taakvelden van de ambtelijke organisatie gezamenlijk vormgegeven en georganiseerd (voor langere tijd).

Dit kunnen één of meerdere onderdelen/taakvelden zijn. Voorbeelden van deze samenwerkingsvorm zijn bijvoorbeeld een shared service centrum op het gebied van bedrijfsvoeringstaken of belastinginning of bijvoorbeeld dienstverlening in de vorm van een gezamenlijk klantcontactcentrum (KCC). Dit kan gestalte krijgen in een aparte entiteit, bijvoorbeeld een gemeenschappelijke regeling. De desbetreffende medewerkers treden dan ook in dienst van de Gemeenschappelijke Regeling.

29 maart 2017 Visie (veer)krachtig bestuur in de Brabantse Wal

27

Een andere variant binnen een gedeeltelijke ambtelijke fusie is dat een bepaald taakveld door gemeente X wordt uitgevoerd en/of een ander taakveld door gemeente Y. Meestal treden alle medewerkers uit een bepaalde sector in dienst van één gemeente of worden zij gedetacheerd. Er is sprake van integratie en specialisatie, met als gevolg een verbetering van de bestuurskracht. De efficiency scoort neutraal. Afhankelijk van de taak (beleid, uitvoering) kan de efficiency toenemen. Het verschil met de netwerksamenwerking zit erin dat er voor bepaalde onderdelen (bijvoorbeeld bedrijfsvoeringstaken, KCC of economisch of sociaal beleid/uitvoering) gekozen wordt voor een totaalpakket om gezamenlijk te gaan uitvoeren (of laten uitvoeren). Dit kan leiden tot specialisatie (en daarmee verbeteringen op het gebied van kwaliteit, kosten, kwetsbaarheid en klantgerichtheid). Democratische kwaliteit scoort positief/neutraal. Positief, met dezelfde argumentatie als bij de netwerkvariant (eigen besturen blijven behouden). Wanneer echter de taken met betrekking tot dienstverlening of bedrijfsvoering worden ondergebracht in een gemeenschappelijke uitvoeringsorganisatie (juridische entiteit gemeenschappelijke regeling) voor de gemeenten, ontstaat er een extra bestuurslaag. De afstand tussen het bestuur en de uitvoering wordt op de gekozen samenwerkingsonderdelen groter.

Kwaliteit en partnerschap scoort positief. Als het gaat om partnerschap (in verbinding staan met de samenleving en de regio) verandert er weinig ten opzichte van de huidige situatie. Wel brengt deze variant (uit efficiencyoverwegingen) mogelijkerwijs harmonisatie van beleid, processen en uitvoering tot stand. Identiteit en kernwaarden scoort positief. Er blijven drie zelfstandige gemeenten bestaan, met eigen volksvertegenwoordigers en bestuurders. Dat betekent dat er geen aanvullende opgaven op het gebied van identiteit zijn.

Variant 3: ambtelijke fusie  De effectiviteit scoort positief/neutraal. De gemeenten voegen in dit geval wel hun ambtelijke organisaties samen, waarmee een nieuwe organisatie-eenheid (entiteit) ontstaat die op contractbasis diensten verleent aan de deelnemende gemeentebesturen. Hierbij treden de medewerkers in dienst van de (nieuw te vormen) uitvoeringsorganisatie. Uit evaluaties8 van ambtelijke fusies blijkt het volgende. Een ambtelijke fusie versterkt aantoonbaar de uitvoeringskracht, biedt een stevig antwoord op toekomstige ontwikkelingen en versterkt de (strategische) bestuurlijke positie in de regio. Uit ervaringen van BMC met en evaluaties van ambtelijke fusieorganisaties blijkt echter dat in de praktijk op bovenstaande drie onderdelen slechts in zeer beperkte mate vooruitgang wordt geboekt en dat de effectiviteit niet of nauwelijks wordt vergroot. Dat wordt veroorzaakt doordat de ambtelijke organisatie krachtiger wordt, waardoor de beleidsvrijheid voor de gemeentebesturen onder druk komt te staan; uiteenlopende motieven en doelen tussen partnergemeenten bij aanvang van de samenwerking kunnen tot spanningen leiden in de bestaande situatie.

De uitvoeringsorganisatie werkt voor ‘drie heren’ (= drie besturen); hierdoor ontstaat er vaak onduidelijkheid over de prioriteitstelling tussen de drie heren – wie wordt als eerste bediend? Een equivalent is dat er ook vaak onduidelijkheid ontstaat over de inzet en het daarmee gepaard gaande verdeelmodel van de bekostiging, alsmede de resultaten en de kwaliteit: beide gemeentebesturen (opdrachtgevers) concurreren met betrekking tot de beschikbare ambtelijke capaciteit. Tot slot: er ontstaat een viervoudige planning-en-controlcylus (drie gemeenten en de Gemeenschappelijke Regeling).

8 Ministerie van Binnenlandse Zaken, Samen sterker maar toch apart, 2016.

29 maart 2017 Visie (veer)krachtig bestuur in de Brabantse Wal

28

De efficiency scoort negatief. Uit evaluaties over de efficiency van ambtelijke fusieorganisaties blijkt dat er relatief veel kosten gemaakt worden: ze zijn over het algemeen duurder. Dit wordt mede veroorzaakt door de complexiteit van de bestuurlijke aansturing (governance) die bij deze samenwerkingsvariant speelt: extra bestuurslagen door middel van een AB en DB, een aparte organisatie naast de drie gemeenten(besturen) en onderhandeling over en sturing op de verdeelsleutel aangaande de bekostiging. Daarnaast speelt er een zekere mate van inefficiëntie binnen de uitvoeringsorganisatie. Alles dient vier keer gemaakt te worden: vier begrotingen, vier jaarrekeningen, vier kadernota’s et cetera. De democratische kwaliteit scoort negatief. Door het opdrachtgeverschap van de drie gemeentebesturen en de ‘getrapte bestuurlijke vertegenwoordiging’ via AB en DB komen de gemeenteraden op grotere afstand van de organisatie (en uitvoering) te staan. Daar komt bij: beide gemeenten blijven evengoed afhankelijk van bestaande regionale samenwerkingsverbanden (verbonden partijen), zonder dat hun invloed daarin groter wordt. Kwaliteit en partnerschap scoort positief/neutraal. Positief is dat de er een nieuwe organisatie gebouwd wordt, die op een eigentijdse manier kan worden opgebouwd (structuur, cultuur, competenties, etc.). Daarmee kan er een kwaliteitsslag gemaakt worden.

Een minpunt is dat deze variant (uit efficiencyoverwegingen) leidt tot harmonisatie van beleid, processen en uitvoering. Daarmee kan (ambtelijk) minder eenvoudig maatwerk geleverd worden aan de gemeenschappen. Identiteit en kernwaarden scoort positief. De identiteit ligt in de gemeenschap, niet bij de gemeente. Dat betekent in deze variant dat politiek en bestuur beide de ‘voelsprieten’ blijven in de lokale gemeenschappen. Wel zal, daar waar het gaat om identiteit en symbolen, de ambtelijke organisatie mogelijk gaan corresponderen vanuit de gezamenlijke werkorganisatie. Ook zullen ambtenaren lokale kennis moeten ontwikkelen over buurten en wijken.

Variant 4: bestuurlijke fusie  De effectiviteit scoort positief. Bij een bestuurlijke fusie is er sprake van een kostprijsverhogend effect op de korte termijn. Dit wordt veroorzaakt door inefficiëntie ten aanzien van processen, samenwerking tussen medewerkers, culturele verschillen et cetera, maar ook door incidentele kosten die gepaard gaan met het fusietraject (frictiekosten:). De duur van deze effecten is afhankelijk van de grootte en complexiteit van de organisaties en kan een aantal jaren (twee tot vijf jaar) duren. Door een sterkere organisatie (= doorontwikkeling) zal de kwetsbaarheid verminderen. Van een gemeente met een 100.000+-omvang kan en mag verwacht worden dat zij toekomstbestendig is en in staat zal zijn om nieuwe taken/ ontwikkelingen zelfstandig op te pakken. Als daarnaast de besturingsfilosofie helder is en de organisatie op orde, mag verwacht worden dat het grondgebied van de drie gemeenten effectiever bestuurd kan worden dan nu het geval is (denk aan het aanpakken van gemeentegrensoverschrijdende opgaven). Ook zal de nieuwe, grotere gemeente meer invloed hebben in regionale samenwerkingsverbanden, zoals West-Brabant. De lobby-invloed (o.a. het aanwenden van subsidies en fondsen) zal toenemen, zowel provinciaal als landelijk. De nieuwe gemeente zal bijvoorbeeld tevens deel uit gaan maken van de G32- samenwerking.

Door een bestuurlijke fusie ontstaat er meer robuustheid: een organisatie die is geënt op een gezamenlijk strategie en gezamenlijk beleid, waardoor op termijn voordelen kunnen worden behaald: economies of scale en scope. Met één gezicht naar buiten voor het aanpakken van maatschappelijke opgaven, lokaal en regionaal.  De efficiency scoort positief. In vergelijking met de ambtelijke fusie is er in dit geval sprake van minder bestuurlijke en ambtelijke samenwerkingskosten. Immers, er is één bestuur, dat een-opeen wordt bediend door één ambtelijke organisatie. Dit vermindert de informatie-, coördinatie-, onderhandelings-, handhavings- en vertegenwoordigingskosten; er zijn geen AB/DB en directeuren voor de werkorganisatie nodig.

29 maart 2017 Visie (veer)krachtig bestuur in de Brabantse Wal

29

Ook is er bijvoorbeeld geen dubbele vertegenwoordiging meer nodig in regionale samenwerkingsverbanden. Er is meer helderheid naar de omgeving. De democratische kwaliteit scoort neutraal, met name omdat er een nieuwe besturingsfilosofie en een nieuwe bestuurscultuur gevormd zullen worden. Positief is dat de gemeente minder afhankelijk is van samenwerkingsverbanden, waarmee de democratische kwaliteit wordt verhoogd. Tegelijkertijd liggen er wel grote opgaven op het gebied van het verbinden met wijken en dorpen. Kwaliteit en partnerschap scoort neutraal. In het verlengde van het voorgaande punt zal de nieuwe gemeente een (organisatie)visie moeten ontwikkelen op dienstverlening, wijkgericht werken, participatie etc. Fusie en overnames worden binnen de bedrijfskunde gezien als een van de meest complexe en uitdagende opgaven voor organisaties en organisatie- adviseurs. Het goed en tijdig voorbereiden, erbij betrekken van stakeholders (intern en extern) en het nemen van tijd om processen, procedures maar vooral culturele veranderingen te laten landen wordt gezien als succesfactoren. Identiteit en kernwaarden scoort negatief. De identiteit wordt gevormd door de bestaande gemeenschappen. Echter, gevoelsmatig leidt schaalvergroting (onderdeel worden van een grotere bestuurlijke identiteit) tot meer afstand.

Daar ligt dus een belangrijke opgave voor het gemeentebestuur en de organisatie: om bewust om te gaan met de verbinding in de wijken en kernen. Vanuit de historie is er wel sprake van een gezamenlijk DNA op de Brabantse Wal, al zijn er vanzelfsprekend ook verschillen (bijvoorbeeld tussen meer stedelijke en landelijke kernen). 1.4. Conclusie De discussie over de optimale schaalgrootte van gemeenten is al even oud als het openbaar bestuur zelf. Een gemeente is altijd te groot én altijd te klein. Daarbij speelt het dilemma: hoe kan een gemeente klein blijven, nabij zijn en enige vorm van zelfbeschikking houden en toch de inwoners alle voorzieningen bieden? In de praktijk heeft dit geleid tot een organische groei van het bestuursstelsel, dat steeds weer anders wordt ingericht en aangepast aan maatschappelijke vragen en opgaven. Deze vragen en opgaven nopen steeds weer tot nieuwe oplossingen. Dat kan gaan om uiteenlopende vormen van samenwerking, maar ook om schaalvergroting. Er bestaat geen causale relatie tussen schaalgrootte en bestuurskracht.

Wel zijn er een aantal randvoorwaarden waaraan bestuurs- en samenwerkingskrachtige organisaties moeten voldoen: het hebben van een visie op de opgaven, een solide financiële basis (in meerjarig perspectief), een organisatie die op orde is, een visie op samenwerking (regionaal en maatschappelijk) en krachtige bestuurders en managers (professionals). De Brabantse Wal-gemeenten hebben een stevige basis voor hun samenwerking neergezet de afgelopen jaren. De netwerksamenwerking biedt een stevig fundament voor de toekomst. Op onderdelen waar gezamenlijke belangen spelen kan samen worden opgetrokken. Daarbij kunnen er voordelen behaald worden op het gebied van de vier k’s: kosten, kwaliteit, kwetsbaarheid en klantgerichtheid. Nieuwe taken (Omgevingswet) kunnen zo gezamenlijk worden opgepakt zonder zware en geformaliseerde structuren. Dit sluit aan op de organisch tot stand gekomen samenwerking van de Brabantse Wal. Wel kan onderzocht worden waar door schaalvoordelen (bijvoorbeeld op het gebied van bedrijfsvoering) een meerwaarde ontstaat die de drie gemeenten in staat stelt om de focus op de grondgebonden taken (fysiek, economisch, sociaal, beheer en onderhoud) te verstevigen.

29 maart 2017 Visie (veer)krachtig bestuur in de Brabantse Wal

30

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

2

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

Inhoudsopgave

4

Inleiding

5

1. Belang en urgentie van samenwerken

6

2. Uitgangspunten bij het kijken naar samenwerking

7 7 7 10 10 11 11 12

3. Visie op samenwerking

13 13 13

4. Condities en randvoorwaarden voor samenwerken

14

5. Handelingskader voor samenwerken

15 15 15

6. Democratische legitimatie

16

7. Tot besluit

17

Bijlage 1: Totstandkoming van dit document

18

Bijlage 2: Prioritaire thema’s voor samenwerking

3.1 Stip op de horizon 3.2 Twee leidende en twee ondersteunende prioriteiten voor samenwerking 3.3 Prioritaire partners op het niveau van de Brabantse Wal 3.4 Westelijk West-Brabant: D6-gemeenten (‘de negen’) 3.5 Investeren in het functioneren van de (boven)regionale samenwerking 3.6 Duurzame relaties ontwikkelen met de vaste gemeentelijke partners 3.7 Samenvattend

4.1 Waarden van waaruit wij werken 4.2 Condities en randvoorwaarden voor samenwerking

6.1 De uitdagingen voor democratische legitimatie 6.2 Werkafspraken voor college en raad

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

3

Inleiding In januari 2015 is de gemeente Bergen op Zoom gestart met het opstellen van een visie op samenwerking. Het was één van de aanbevelingen van de raadswerkgroep Regionalisering zoals verwoord in het rapport ‘Bergen op Zoom: Evolutie en groeikracht’. Het traject is mede ingegeven door de vraag van de provincie Noord-Brabant aan gemeenten om te expliciteren hoe zij kijken naar hun bestuurlijke en organisatorische toekomst. De drie Brabantse Wal gemeenten hebben hiervoor in 2015 individueel een visie op samenwerking opgesteld en werken deze in het voorjaar van 2016 uit naar een gezamenlijke visie waaruit duidelijk wordt welke grondslag er is voor de onderlinge samenwerking. Om te komen tot de individuele visie op samenwerking is in Bergen op Zoom een aantal fasen doorlopen. Allereerst is een selectie gemaakt van prioritaire thema’s waarvoor samenwerken een belangrijk instrument is. Voor ieder thema is benoemd op welke manier samenwerken kan bijdragen en welke partners daarvoor relevant zijn. Verder is er geïnventariseerd welke randvoorwaarden en condities de gemeente wil hanteren bij het aangaan van samenwerkingen. Tot slot zijn handvatten benoemd voor de werkwijze van raad en college bij regionale samenwerking in aanloop naar een vervolgproces in het voorjaar van 2016 gericht op

democratische legitimatie. Bovenstaande stappen hebben invulling gekregen aan de hand van werksessies, gesprekken en bijeenkomsten met de raad, de raadscommissie Regionalisering, het college, het MT en externe stakeholders. Hoofdstuk 3 van dit document beschrijft de ontwikkelde visie op samenwerking op basis van bovenstaande. Daaraan voorafgaand beschrijven hoofdstuk 1 en 2 het belang van samenwerking voor Bergen op Zoom en enkele uitgangspunten bij het kijken naar samenwerking. De hoofdstukken 4, 5 en 6 gaan achtereenvolgens in op condities en randvoorwaarden voor samenwerken, een handelingskader voor samenwerking en democratische legitimatie bij samen­ werking. Hoofdstuk 7 schetst enkele vervolgstappen voor de inbedding van de visie op samenwerken. De bijlagen bevatten ter ondersteuning de belangrijkste overwegingen en conclusies uit de thema’s, evenals een beschrijving van het proces van de afgelopen periode. Met deze visie op samenwerking wil de gemeente Bergen op Zoom richting geven aan haar samenwerkingsportfolio zodanig dat het bijdraagt aan de doelen en ambities van de gemeente. De visie maakt tevens voor partners en belanghebbenden helder waar de gemeente Bergen op Zoom voor staat en gaat. Gemeente Bergen op Zoom, maart 2016

4

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

1. Belang en urgentie van samenwerken Het gemeentelijk domein is al jaren flink in beweging. Schaalvergroting op talrijke terreinen maakt dat gemeentelijke partners zich in toenemende mate op regionale schaal organiseren. Steeds meer complexe taken en verantwoordelijkheden komen bij gemeenten te liggen. Vraagstukken van strategische, tactische én operationele aard die veelal de reikwijdte van het lokaal bestuur overstijgen en op een hoger schaalniveau beslag moeten krijgen. Steeds duidelijker vormt ‘de regio’ het vertrekpunt van waaruit de economische en maatschappelijke uitdagingen van deze tijd moeten worden aangevlogen. Werkgelegenheid, arbeidsmarkt, economie, duurzaamheid en ruimtelijke omgeving: resultaten die op dit soort thema’s worden bereikt, zijn veelal te danken aan samenwerking op regionaal niveau. In aansluiting op het provinciaal Bestuursakkoord 2015-2019 ‘Beweging in Brabant’ staat het realiseren van regionale bestuurskracht centraal in de visie op samenwerking.

De gemeente is daarbij niet langer de partij die beleid en strategische vergezichten ontwikkelt. Integendeel, het is de rol van de moderne netwerkoverheid om partijen met elkaar te verbinden rondom gedeelde maatschappelijke opgaven. Samenwerken is verworden tot een strategische kerncompetentie voor de gemeentelijke organisatie, het bestuur, management en de medewerkers. Dat stelt nieuwe eisen aan hoe wij omgaan met ons samenwerkingsportfolio, de relaties die wij ontwikkelen en onderhouden en de kennis en vaardigheden die wij in huis moeten hebben. Als gevolg hiervan is de behoefte ontstaan om vanuit een meer strategisch perspectief naar samenwerking te kijken. Dat vereist een helder beeld van onze positionering en belangrijkste opgaven. Door focus aan te brengen en duidelijke ambities te formuleren kunnen wij met daadkracht sturing geven aan onze samenwerkingspraktijk. Deze visie op samenwerking gaat met name in op de samenwerking met andere gemeenten en (professionele) organisaties. Even­ zoveel is samenwerking met inwoners en ondernemers van belang om maatschappelijke ambities te realiseren.

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

5

2. Uitgangspunten bij het kijken naar samenwerking Wij verbinden samenwerken in het kader van deze visie op samenwerking nadrukkelijk aan de maatschappelijke en economische opgaven van de gemeente en gemeenschap. Deze en enkele andere uitgangspunten zijn leidend in ons denken over samenwerken. Hieronder lichten we ze toe.

Uitgangspunt 3: op weg naar een verbeterde democratische legitimatie

De bestaande structuren van volksvertegenwoordiging blijken steeds duidelijker ontoereikend als het gaat om regionale samenwerking. In een netwerksamenleving waarin Uitgangspunt 1: niet alleen gemeenten samenwerken maar waar ook institubestuurlijke prioriteiten zijn vertrekpunt voor het ten en individuen zich anders organiseren, is democratische kiezen voor samenwerking legitimatie een ware uitdaging. Hoe gaat men om met dit Als gemeente Bergen op Zoom kiezen wij voor samenwerking onderwerp in het licht van de afstand die doorgaans tot als een strategisch instrument om onze ambities en doelstel- samenwerkingsverbanden wordt ervaren? De visie op lingen te realiseren. De prioritering van onze samenwerkings- samenwerken vormt een eerste gezamenlijke stap van raad en college in het denken hierover. In het voorjaar van 2016 inspanningen zijn terug te voeren naar relevante en urgente geven raad en college hieraan vervolg in een traject gericht bestuurlijke opgaven. Hiervoor is een selectie gemaakt van op democratische legitimatie. vier prioritaire thema’s die de belangrijkste opgaven van de 1 gemeente weerspiegelen : 1. 2. 3. 4.

Goed wonen en vrije tijd Economie en werkgelegenheid Veiligheid Huishouden op orde

Uitgangspunt 2: samenwerken op basis van de eigen identiteit Bij het bepalen van onze ambities en in het verlengde daarvan het bepalen van onze voorkeuren als het gaat om samenwerken, hanteren wij onze identiteit als vertrekpunt. Dat wil zeggen dat onze inspanningen zich primair richten op de in onze deelregio verscholen kwaliteiten en de ambities die daaruit voortvloeien. Wij richten ons daarbij op wonen, vrije tijd en een hoogwaardige, innovatieve en duurzame economie2, in aansluiting op de aanwezige kwaliteiten op de Brabantse Wal.

1 Bronnen: Rapport ‘Bergen op Zoom: Evolutie en groeikracht’, College Uitvoeringsprogramma 2015, Beleidskader 2016 – 2019 ‘Klaar voor de toekomst’

6

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

Uitgangspunt 4: bestuurlijke autonomie uitgangspunt, maar geen doel op zichzelf Tot slot, wij redeneren in dit alles vanuit de gemeente Bergen op Zoom als autonoom bestuursorgaan. In ons denken over regionale bestuurskracht sturen wij niet aan op een bestuurlijke reorganisatie in enige vorm. Maar indien de opgaven voor deze regio een andere bestuurs- of organisatievorm vereisen, zullen wij dit niet op voorhand uitsluiten.

2 Hiermee kent de Visie op samenwerking een relatie met de Toekomstvisie van de gemeente Bergen op Zoom

3. Visie op samenwerking 3.1

Stip op de horizon

Met deze visie op samenwerking schetsen wij een vergezicht op het vraagstuk van regionale samenwerking vanuit de overtuiging dat samenwerking de krachtigste manier is om een antwoord te bieden op de grote maatschappelijke vraagstukken van deze tijd. De mate waarin wij als regio in staat zijn om de krachten te bundelen is bepalend voor hoe succesvol we zijn in het benutten van economische groei­ kansen en het aangaan van maatschappelijke uitdagingen. Wij ambiëren een regio die hiertoe in staat is en daarmee een waardevolle positie kan innemen op het knooppunt van economische groeigebieden rond Rotterdam en Antwerpen op de noord/zuid-as en de provincies Zeeland en Brabant op de oost/west-as. Daarvoor is nodig dat wij ons ontwikkelen tot een sterke samenhangende regio met een herkenbaar gezicht en stemgeluid in de wijde omgeving. Geografische, economische en culturele verkenningen wijzen uit dat de regio West-Brabant in feite een verzameling is van vrij duidelijk afgebakende deelregio’s met grote eigenheid3. Rondom steden als Breda, Roosendaal en Bergen op Zoom bestaan zogenaamde daily urban systems waarbinnen wonen, werken en recreëren zich concentreren. Regionale samenwerking vereist dat deelregio’s een vitaal netwerk vormen op basis van complementaire profielen en van daaruit doorzettingsmacht organiseren op afstemmingsvraagstukken en op gedeelde strategische dossiers.

Door ons van elkaar te onderscheiden en elkaar te faciliteren in de positionering die we elk voor ogen hebben, kunnen we werken aan het gemeenschappelijk belang van de regio in het vertrouwen dat ook de lokale gemeenschap daarvan profiteert. Wij zien de West Brabantse stedenrij met onder meer Bergen op Zoom, Etten-Leur, Roosendaal en Breda als dragers van het regionale netwerk.

3.2

Twee leidende en twee ondersteunende prioriteiten voor samenwerking

Tegen de achtergrond van het raadsrapport ‘Bergen op Zoom: Evolutie en groeikracht’ uit 2014, het Beleidskader 2016-2019 ‘Klaar voor de toekomst’, het Bestuursakkoord 2016-2019 ‘Brabant in beweging’ én in navolging van onze identiteit hebben wij vier thema’s aangemerkt als actueel en prioritair voor de visie op samenwerking. Wij zien twee thema’s als leidend, namelijk ‘Goed wonen en vrije tijd’ en ‘Economie en werkgelegenheid’, en twee thema’s als ondersteunend, namelijk ‘Huishouden op orde’ en ‘Veiligheid’. Hieronder worden de thema’s toegelicht.

Leidende thema’s 1. Goed wonen en vrije tijd. Het thema ‘Wonen en vrije tijd’ is gericht op de Brabantse Wal als aantrekkelijke leef- en verblijfomgeving voor inwoners, bezoekers en ondernemers met Bergen op Zoom als centrumstad. Samenwerking is nodig voor de doorontwikkeling van de aantrekkingskracht en vrijetijdseconomie van het gebied. Wij willen hiervoor met de Brabantse Wal gemeenten een gedeelde positionering en strategie ontwikkelen. Regionale afstemming op het niveau van westelijk West-Brabant is nodig als het gaat om toekomstbestendige voorzieningen passend qua capaciteit, zoals de detailhandel, woningvoorraad, cultuur en vrije tijd. Hiervoor werken we samen met de D6-gemeenten op het schaalniveau van ‘de negen’. Zorg en maatschappelijke ondersteuning voor onze inwoners is ondergebracht op verschillende schaalniveaus voor de Wmo, sociale dienst en passend onderwijs (Brabantse Wal), Jeugd (westelijk West-Brabant) en participatie (West-Brabant).

3 Bronnen: Essay ‘De Economische Kracht van Midsize Brabant’ (Brabant Kennis), ‘Brabantse Netwerken’ (prof. dr. P.P. Toirdoir), ‘Assen, arena’s en allianties – samenwerking in West-Brabant in Beeld’ (burgemeester Depla)

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

7

2. Economie en werkgelegenheid. Het thema ‘Economie en werkgelegenheid’ vereist een overwegend (boven)regionale benadering. Middels samenwerking zetten wij in op duurzame versterking van de economische structuur en verbreding van de werkgelegenheid. De aanpak is erop gericht om met de samenwerkingspartners (rijk, regio, bedrijfsleven, onderwijs etc.) de werkgelegenheid te versterken, nieuwe bedrijvigheid aan te trekken en bestaande bedrijvigheid te versterken. Het Actieplan Economische Structuurversterking ‘Delta-regio in de hoogste versnelling’ is vastgesteld om hieraan een impuls te geven. In aansluiting op (boven)regionale economische speerpunten zoals die zijn benoemd in de strategische agenda van de regio West-Brabant en de Koepelvisie van de Strategic Delta Board Region, gaat onze economische oriëntatie uit naar een duurzame, hoogwaardige en innovatieve economie. Wij vertrekken hierbij vanuit de identiteit van de Brabantse Wal, waar biobased economy en maintenance volwassen disciplines zijn. Aanvullend hierop wordt er op het gebied van arbeidsmarkt en werkgelegenheid (boven)regionaal samengewerkt in onder meer de vorm van een strategische onderwijsagenda, regionale WVS, rpA, ISD en maatregelen zoals het sectorplan, Grensinformatiepunt en Werkgeversservicepunt. Naast onze regionale partners vormen Rotterdam en Antwerpen belangrijke samenwerkingspartners.

Als overheid voor zien wij voor onszelf met name een voorwaardenscheppende en faciliterende rol weggelegd jegens bedrijven, instellingen en ondernemers die hier op dit gebied actief zijn.

8

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

Ondersteunende thema’s 3. Huishouden op orde. Een gemeentelijke organisatie met het ‘Huishouden op orde’ vormt het fundament om onze rol in bovenstaande ambities waar te maken. Samenwerking gericht op de kwaliteit, doelmatigheid en continuïteit van onze taken en dienstverlening waarborgt de uitgangssituatie die hiervoor nodig is. Daarmee wordt ook een bepaalde kritische massa bereikt van waaruit wij ons krachtig kunnen positioneren. Hiermee draagt samenwerken op operationeel niveau bij aan het realiseren van strategische doelen. Dat pleit ervoor om de operationele samenwerkingen zoveel mogelijk te concen­ treren en te intensiveren: van bedrijfsvoering, taakuitvoering tot en met gezamenlijke beleidsontwikkeling waar mogelijk. Wij zien de Brabantse Wal gemeenten als preferente partners op dit gebied en schalen van daaruit op als dat nodig is afhankelijk van het vraagstuk. 4. Veiligheid. Het laatste thema ‘Veiligheid’ is van belang gezien onze ligging in het hart van zware industriële bedrijvigheid en ons trackrecord op het gebied van de aanpak van de georganiseerde criminaliteit. Voor wettelijke taken op het gebied van openbare orde en veiligheid werken wij intensief samen met veiligheidsdiensten op lokaal en regionaal niveau. Veiligheid maakt daarnaast integraal deel uit van beleidsdomeinen als jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning.

Bergen op Zoom heeft van oudsher een sterke bestuurlijke en politieke affiniteit met het thema. In de loop der jaren heeft Bergen op Zoom positie verworven als Veiligheidsstad in Zuidwest Nederland en thuisbasis voor talrijke diensten. Als het gaat om kennis en innovatie vervult Bergen op Zoom een voortrekkersrol. Voor specifieke stedelijke opgaven als de aanpak van georganiseerde criminaliteit wil Bergen op Zoom samenwerken met Roosendaal, buurstad van gelijk formaat met vergelijkbare opgaven. Wij denken hierbij aan een samenwerking in de vorm van een Courage 2.0 project.

De ambities, samenwerkingsstrategie en partners per thema, zijn in de volgende figuur weergegeven. THEMA

AMBITIES

PRIORITAIRE PARTNERS

SAMENWERKINGSSTRATEGIE

ANDERE PARTNERS

Leidende thema’s • • Goed wonen en vrije tijd

•

Krachtige positionering van de Brabantse Wal gericht op aantrekkelijke woon-, leefen vrije tijdsomgeving Centrumfunctie voor Bergen op Zoom op de Brabantse Wal

•

•

• • Economie en werkgelegenheid

• •

Complementaire economische profielen binnen de regio Economische oriëntatie Brabantse Wal op biobased economy en maintenance Toereikende basiswerkgelegenheid en aansluiting arbeidsmarkt

• • •

Gezamenlijke positionering en strategie van de Brabantse Wal binnen de regio Op niveau van westelijk West-Brabant afstemmend samenwerken ten aanzien van voorzieningen, zoals woningvoorraad, cultuur, en dergelijke Decentralisaties op verschillende schaalniveaus: Wmo, sociale dienst en passend onderwijs (Brabantse Wal), Jeugd (westelijk West-Brabant) en participatie (West-Brabant) Samenwerking op de Brabantse Wal rondom de speerpunten biobased en maintenance. Hierbij zoveel mogelijk aansluiten bij en faciliteren van bedrijven en instellingen Gezamenlijke economische positionering van de regio West-Brabant op basis van complementaire profielen van deelregio’s Investeren in het netwerk van centrumsteden in de regio West-Brabant en Deltaregio (oost/west- en noord/zuid-as) Initiatieven op overwegend (boven-) regionaal schaalniveau ten aanzien van arbeidsmarkt en werkgelegenheid

Tholen Reimerswaal Brabantse Delta Zuidwestelijke Delta Vestingstedenverband Provincie Noord-Brabant Rijkswaterstaat Brabants Landschap Woningcorporaties Jeugdzorgregio WBW Zorg- en veiligheidshuis

Zorg- en welzijnsinstellingen Onderwijsinstellingen Cultuurinstellingen Vrijetijdsverenigingen Makelaars, investeerders, ontwikkelaars, eigenaren Bedrijven, ondernemers Inwoners, dorpsraden en platforms, burgerpanel

Brabantse Wal Regio West -Brabant Strategic Board Delta Region BrabantStad (B5) Arbeidsmarktregio

Moerdijk, Roosendaal, Etten-Leur, Breda, Terneuzen, Vlissingen, Middelburg Antwerpen/Gent Rotterdam/Rijnmond Drechtsteden Provincie Noord Brabant Provincie Zeeland Ministerie van EZ Ministerie van SZW Biobased Delta Green Chemistry Campus Aviolanda

UWV BOM REWIN BZW Impuls Zeeland TLN Bedrijfsleven en (landbouw)ondernemers Havenbedrijf Rotterdam Havenbedrijf Antwerpen Kennisinstellingen Onderwijsinstellingen en universiteiten

Brabantse Wal

Regio West-Brabant Provincie Noord-Brabant VNG

Roosendaal Regio West-Brabant Veiligheidsregio Politiedistrict

Politie, brandweer, GMK, GHOR, GGD, RAV Jeugdzorgregio West Brabant Regionale samenwerking Huiselijk Geweld Openbaar Ministerie

Brabantse Wal D6-gemeenten Regio West-Brabant

Ondersteunende thema’s • Huishouden op orde

•

• • Veiligheid •

Waarborgen kwaliteit, doelmatigheid en continuïteit van taken en dienstverlening Robuust organisatorisch fundament ten behoeve van de strategische positie van de Brabantse Wal Waarborgen openbare orde en veiligheid, adequate rampenaanpak Aanpakken van specifieke stedelijke problematiek, zoals ondermijnende criminaliteit Positionering als Veiligheidsstad Zuidwest Nederland

• •

• •

Zoveel mogelijk bundelen bedrijfsmatig, operationeel en beleidsmatig niveau op de Brabantse Wal Te benutten voor gezamenlijke positionering en strategische lobbypositie

Reguliere samenwerking binnen de bestaande platforms vanuit wettelijke taken, zoals Veiligheidsregio, Politiedistrict Netwerksamenwerking met Roosendaal gericht op gedeelde opgaven of problematiek, daarbij breed in de regio kennis ontsluiten

Belastingdienst Tasforce Brabant Zeeland, The Hague Security Network, RIEC Zorg- en veiligheidshuis Zorg- en welzijnsinstellingen Kennisinstellingen

Figuur. Samenwerkingsstrategie per thema

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

9

3.3

Prioritaire partners op het niveau van de Brabantse Wal

Het is onze wens om in de samenwerking met de Brabantse Wal zoveel mogelijk als organisatorische eenheid te functioneren, en onze denk- en menskracht te bundelen tot op het niveau dat de eigen identiteit gewaarborgd wordt. Bestuurlijk willen wij de samenwerking stevig verankeren door te Wij kiezen voor het aangaan van verbindingen partners met investeren in het gezamenlijk bestuurlijk overleg van de drie wie wij een duidelijke urgentie tot samenwerking delen. Uitgaande van onze leidende thema’s en onze identiteit liggen gemeenten. Het heeft onze voorkeur om hierbij ook de onze prioritaire partners op het niveau van de Brabantse Wal. vertegenwoordiging van de raden in gezamenlijkheid vorm te geven, namelijk middels een Brabantse Walcommissie of een Het is onze wens om de samenwerking zodanig vorm te -adviesraad. geven dat wij op bovenliggende schaalniveaus – westelijk West Brabant en West Brabant – een gezamenlijk geluid Wanneer het vraagstuk de regionale samenwerking met onze laten horen. Wij menen dan ook dat de potentie van de vaste partners op de Brabantse Wal overstijgt, zullen wij de Brabantse Wal (nog) beter kan worden benut wanneer er samenwerking zoeken met aanvullende publieke partners. een gedeelde visie en strategie aan ten grondslag ligt.

In het verlengde hiervan onderscheiden wij een tweede, Vanuit die overtuiging willen wij onze samenwerking met de derde en vierde ‘netwerkschil’, namelijk westelijk Brabantse Wal gemeenten intensiveren en staven met een West-Brabant, West-Brabant en de Deltaregio. gezamenlijke ambitie voor de positionering en ontwikkeling van de Brabantse Wal. Om van toegevoegde waarde te zijn in tactische en strategische vraagstukken moeten wij bovendien kunnen vertrouwen op een robuuste organisatorische basis. Een belangrijke drijfveer voor samenwerking is dan ook het waarborgen van de kwaliteit, doelmatigheid en continuïteit van de gemeentelijke organisatie. Daar waar het voordelen oplevert in termen van kosten, risico’s, kwaliteit of slagkracht kiezen wij ervoor om activiteiten op bedrijfsmatig, operationeel en beleidsmatig niveau zoveel mogelijk in samenwerking vorm te geven en zien ook hiervoor de Brabantse Wal gemeenten als preferente partners. We maken daarbij steeds bewuste afwegingen op basis van welke taken we op afstand willen plaatsen en welke taken we nabij willen houden.

10

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

3.4 Westelijk West-Brabant: D6-gemeenten (‘de negen’) Er zijn diverse onderwerpen aan te wijzen waarvoor het schaalniveau van de Brabantse Wal gemeenten niet toereikend is. Zo is het voor behoud van voorzieningen van belang dat er breder wordt afgestemd om overcapaciteit te voor­ komen en kwaliteit te waarborgen. We menen dat we dergelijke afstemmingsvraagstukken op het daarvoor relevante schaalniveau het beste kunnen aanvliegen met andere partijen die hier een wezenlijk belang bij hebben. We investeren hiervoor in de samenwerking met de D6-gemeenten op het niveau van westelijk West Brabant, ‘de negen’. Vanuit onze centrumrol onderhouden wij duur­ zame relaties met de gemeente Roosendaal, evenals met andere (centrum)gemeenten om ons heen. We doen dit namens en vanuit het gedeelde belang op de Brabantse Wal. Daarnaast verkennen wij hoe Bergen op Zoom en Roosendaal als stedelijke kerngebieden kunnen optrekken in werkgelegenheids- en veiligheidsopgaven gerelateerd aan specifieke stedelijke problematiek.

3.5

Investeren in het functioneren van de (boven) regionale samenwerking in West-Brabant en de Deltaregio

De Brabantse Wal en westelijk West-Brabant maken deel uit van de regio West-Brabant, welke weer onderdeel uitmaakt van de Deltaregio. Steden, gemeenten en deelregio’s kennen een grote onderlinge afhankelijkheid op deze schalen. De regionale economie kan niet zonder een sterk fundament op het gebied van bijvoorbeeld onderwijs en wonen. En voor dergelijke voorzieningen is een bepaalde kritische massa nodig waarvoor samenwerking noodzakelijk is. In gezamenlijkheid vormen wij bovendien een waardevoller gesprekspartner voor (boven)regionale partners zoals Rotterdam en Antwerpen. Voor de economische vitaliteit van de regio is regionale samenwerking essentieel. Dit vereist dat de deelregio’s complementaire profielen ontwikkelen en van daaruit doorzettingsmacht organiseren op afstemmingsvraagstukken en op gedeelde strategische dossiers als economie en duurzaamheid. Daar waar conflicterende belangen optreden, kan de provincie een bemiddelende rol vervullen. Wij leveren onze bijdrage door een duidelijk profiel te kiezen passend bij onze identiteit en complementair aan de regio en door een actieve bijdrage te leveren aan de strategische agenda op het niveau van de regio West-Brabant. Hiermee waarborgen we dat onze ambities ook op dat niveau een plek krijgen en vice versa.

We investeren in het functioneren van het (boven) regionale netwerk door relaties te versterken met (centrum) steden op de noord/zuid- en de oost/west-as: Roosendaal, Breda, Etten-Leur, Moerdijk, Terneuzen, Tholen, Vlissingen en Middelburg. We staan hierbij steeds voor het gezamenlijke belang van de Brabantse Wal.

Het schaalniveau van de Deltaregio heeft betrekking op het Vlaams-Nederlandse speelveld van de Randstedelijke zuidvleugel (Rotterdam/Rijnmond, Dordrecht/Drechtsteden), de grootste Brabantse steden en de Vlaamse steden Antwerpen en Gent. Voor betekenisvolle relaties met de spelers op dit niveau (en daarbuiten) moeten wij ons goed organiseren op het niveau van de regio West-Brabant om ons van daaruit vertegenwoordigd te weten in strategische platforms als de Strategic Board Delta Region, DelTri en BrabantStad.

3.6

Duurzame relaties ontwikkelen met de vaste gemeentelijke partners

Naast onze intergemeentelijke samenwerking werken wij op uiteenlopende terreinen intensief samen met onze vaste, professionele partners als woningcorporaties, zorg- en welzijnsinstellingen, bedrijfsleven en belangenorganisaties. Wij hebben een overwegend voorwaardenscheppende en faciliterende rol. Waar nodig mobiliseren en verbinden we partijen zodat er synergie en massa ontstaat. Wij willen ons verder in die rol bekwamen zodat we (nog) beter kunnen inspelen op de behoeften en investeren hiervoor in duurzame relaties met onze belangrijkste partners.

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

11

3.7

Samenvattend

Onze prioriteit ligt bij de preferente partners op de Brabantse Wal. Wanneer een vraagstuk de samenwerking op de Samenvattend betekent dit alles dat wij ons inzetten voor het Brabantse Wal overstijgt, zoeken wij de samenwerking op het niveau van westelijk West-Brabant. Op hogere schaalniveaus gemeenschappelijk belang van de regio in de wetenschap dat deelregio’s – en dus de Brabantse Wal – hiervan profiteren. richten wij ons op een adequate vertegenwoordiging binnen Dit doen we door te werken op basis van een duidelijk profiel de regio West-Brabant en van daaruit in strategische platforms op het niveau van de Deltaregio en daarbuiten. voor de Brabantse Wal dat niet concurrerend maar compleTen behoeve van het functioneren van het regionale netwerk mentair is en onze omliggende partners te steunen in de investeren wij in bilaterale relaties met (centrum)gemeenten, profilering die zij voor ogen hebben. Wij doen dit vanuit de rekening houdend met het gedeelde belang van de Brabantse overtuiging dat een regio die de krachten weet te bundelen Wal. beter in staat is een antwoord te bieden op de economische en maatschappelijke uitdagingen van deze tijd.

We ontwik­ Bovenstaande illustreert dat de aard van het thema, de kelen hiervoor een gedeelde visie en strategie met de Brabantse Wal gemeenten, ondersteund door een intensieve regionale opgaven en onze identiteit bepalen met wie wij samenwerken. We maken daarbij voortdurend bewuste organisatorische samenwerking. overwegingen uitgaande van ambities, belangen en rolopvatting. In onderstaande figuur wordt de visie op samenwerking in één overzicht weergegeven.

Brabantse Wal

Westelijk West Brabant

West Brabant

Delta Region

D6gemeenten

Aantrekkelijke omgeving voor inwoners, bezoekers en ondernemers Duurzame, innovatieve economie gericht op biobased en maintenance

RWB

Strategic Board Delta Region

Centrum gemeenten

Huishouden op orde

Samenwerken op gedeelde dossiers Afstemmen op voorzieningen Complementaire profielen

Goed wonen en vrije tijd Economie en werkgelegenheid Veiligheid Gezamenlijke positionering en strategie op basis van identiteit Maximaal bundelen op operationeel en beleidsmatig gebied Op bovenliggende schaalniveaus een gezamenlijk geluid laten horen

Samenwerken op gedeelde dossiers Afstemmen op voorzieningen Complementaire profielen deelregio’s

Figuur. Visie op samenwerking gevisualiseerd

12

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

Samenwerken op gedeelde dossiers Complementaire profielen deelregio’s Gezamenlijke positionering in Deltaregio en daarbuiten

Deltri

Brabant Stad

4. Condities en randvoorwaarden voor samenwerken Werken in samenwerking stelt eisen en heeft implicaties. In dit hoofdstuk beschrijven wij de wijze waarop wij samenwerking willen benaderen en de randvoorwaarden die wij voor onszelf en onze partners stellen. De inzichten komen voort uit de lessons learned van onze samenwerkingspraktijk tot nu toe.

4.1

Waarden van waaruit wij werken

4.2

Condities en randvoorwaarden voor samenwerking

We hebben in de afgelopen jaren veel ervaring opgedaan met samenwerken. Met die ervaringen voor ogen expliciteren wij de volgende condities en randvoorwaarden die wij graag zien ingevuld in samenwerkingen:

1. Wij kiezen voor het aangaan van verbindingen met partners met wie wij een betekenisvolle relatie kunnen ontwikkelen en met wie wij een duidelijke urgentie tot Een betrouwbare samenwerkingspartner is een partner die samenwerking delen. weet wat hij wil, waar hij voor staat en dat op een eenduidige manier weet uit te dragen en organiseren. Vanuit die ambitie 2. Partners moeten oprecht de wil hebben elkaar over en weer iets te gunnen dat past bij de verschillende ambities formuleren wij een aantal waarden van waaruit wij werken: en identiteiten van partijen. 1. Wij hanteren de ambities en prioriteiten van de gemeente 3. Wij verwachten helderheid in het commitment dat partners afgeven over specifieke dossiers en voor de en gemeenschap als richtinggevend voor ons samen­ samenwerkingsrelatie in zijn totaliteit. werkingsportfolio; samenwerken als instrument staat ten 4. We verwachten dat partners elkaar tijdig en direct dienste van economische en maatschappelijke doelen. informeren bij bijzondere ontwikkelingen of kwesties; 2. We hanteren een lange termijngerichte samenwerkingswe verrassen elkaar niet. stijl gericht op duurzame relaties vanuit het besef dat 5. Er worden in het vroegst mogelijke stadium heldere relaties de reikwijdte en duur van projecten of dossiers afspraken gemaakt over de vorm, governance en spel­ overstijgen. regels van de samenwerking. 3.

Ons handelen is gericht op het gemeenschappelijk belang 6. Partners komen afspraken na en zorgen voor een goede van de regio in de wetenschap dat de Brabantse Wal interne coördinatie en het juiste mandaat aan de samendaarvan profiteert; als centrumgemeente staan wij hierbij werkingstafel. voor het belang van de Brabantse Wal. 7. We organiseren terugkerende evaluatiemomenten met 4. We werken vanuit gelijkwaardigheid met wederzijds duidelijke implicaties op basis van vooraf geformuleerde respect voor elkaars autonomie en individuele opgaven scenario’s voor escalatie, uittreding of beëindiging, zodat en ambities. partners zich niet gevangen voelen in de samenwerking.

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

13

5. Handelingskader voor samenwerken Wij realiseren ons dat samenwerken een subtiel samenspel is van zekerheid en openheid, leiden en volgen, geven en nemen. Niet altijd is het resultaat (‘wat levert het op’) op voorhand vast te stellen. Het feit dat samenwerken vaak eerst een investering vergt voordat het rendeert, kan extra spanning oproepen.

Initiëren

FASE

KERNVRAGEN

Sluit de samenwerking aan bij onze prioriteiten?

Wat zijn onze belangen bij de samenwerking ?

Wat is de potentiële impact van de samenwerking ?

Past de samenwerking bij onze kerntaken?

PERSPECTIEF

RAAD

Richten

Hét ideale samenwerkingsmodel bestaat niet. Wel willen wij ons ervan vergewissen dat we bewuste overwegingen maken over samenwerken. Dat doen we door gedegen voorbereidingen te treffen en vervolgens op gezette tijden na te denken over de ambities, belangen en gewenste resultaten van de samenwerking. We hebben daarvoor enkele kern­ vragen geformuleerd ten aanzien van onze eigen afwegingen en ten aanzien van gezamenlijke afwegingen met partners. We hebben die opgenomen in het overzicht hieronder.

Inrichten

Wat is onze ambitie bij de samenwerking ?

Wie zijn preferente partners en wat is een passende schaal?

Wat zijn de doelstellingen van de samenwerking ?

Hoe zien wij onze rol en inbreng?

Wat zijn onze voorkeuren voor vorm en zeggenschap ?

Wat zijn de potentiële risico’s van de samenwerking ?

ik

ik

Kaderstellend

Kaderstellend

Evalueren

Verrichten

Hoe wordt de samenwerking georganiseer d?

Wat zijn de resultaten van de samenwerking ?

Wat is het verloop van de samenwerking ?

Wat is het financiële kader van de samenwerking ?

Zijn er kwesties of ontwikkelinge n binnen de samenwerking ?

Zijn er ontwikkelingen bij partners die de samenwerking beïnvloeden?

wij

wij

Controlerend

Controlerend

Hoe waarderen wij de resultaten van de samenwerking ?

Hoe waarderen wij het verloop van de samenwerking ?

Welke ontwikkelinge n zijn van invloed op het vervolg?

Sluit de samenwerking nog aan bij de belangen en prioriteiten?

wij

ik

Controlerend Kaderstellend

14

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

6. Democratische legitimatie 6.1

De uitdagingen voor democratische legitimatie

6.2

Werkafspraken voor college en raad

Samenwerkingsverbanden kennen een grote dynamiek Tot die tijd hanteren college en raad de volgende doordat er rekening moet worden gehouden met de verschil- werkafspraken: lende belangen van deelnemende partijen. Dat leidt ertoe dat de invloedsmogelijkheden van de raad minder eenduidig zijn 1. College en raad evalueren iedere 4 jaar de visie op dan men doorgaans gewend is. Daardoor kunnen de kadersamenwerking. Bij het opstellen of actualiseren van stellende en controlerende rol van de raad (onbedoeld) onder andere belangrijke visies zoals de Toekomstvisie, Takendruk komen staan. discussie, Raads- en collegeprogramma, zullen deze elkaar wederzijds beïnvloeden. Regionale samenwerking vereist dat college én raad zich het ‘regionale’ denken eigen maken en daarnaar handelen. 2. Jaarlijks bepalen college en raad bij welke samen­ De raadswerkgroep Regionalisering (inmiddels raadcommissie) werkingen de raad intensief betrokken wil zijn en bij heeft in 2014 enkele aanbevelingen geformuleerd om beter welke minder intensief. Daarop stemmen zij de informatiezicht te krijgen op het verloop en de (kwalitatieve) resultaten voorziening af. van de samenwerkingsverbanden. Met het vaststellen van deze visie op samenwerking zetten college en raad een 3. Zij hanteren hierbij het eerder overeengekomen schema volgende stap.

In het voorjaar van 2016 geven raad en college als instrument om dit te bepalen. Waarbij het van belang hieraan verder vervolg middels een traject gericht op is te vermelden dat in aanvulling op het denken in risico’s democratische legitimatie. het zeer legitiem is ook te denken in termen van kansrijkheid en potentieel economisch en maatschappelijk rendement, vaak als het gaat om samenwerken op meer beleidsmatige thema’s. Deze manier van denken is ondergebracht in het bestaande schema.

Laag

Basis

Basis

Plus

Gemiddeld

Basis

Plus

Plus

Hoog

Plus

Plus

Plus Plus

Laag

Gemiddeld

Hoog

Potentieel rendement

Hoog

Hoog

Gemiddeld

Gemiddeld

Laag

Laag

Financieel risico

Politiek-bestuurlijk risico

Politiek-bestuurlijke kansrijkheid

Figuur. Betrokkenheid van de Raad

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

15

7. Tot besluit In deze visie op samenwerking schetsen wij ons streefbeeld als het gaat om regionale samenwerking. Het is een weerslag van hoe wij denken over regionale bestuurskracht en welke kansen wij zien in samenwerken als vehikel voor economische en maatschappelijke vraagstukken. De ervaring heeft ons geleerd dat samenwerken bepaald niet maakbaar is. Welke resultaten er daadwerkelijk worden geboekt en hoe de samenwerking er precies uit zal komen zien, is afhankelijk van vele factoren. Niet in de laatste plaats van de ambities van onze beoogde samenwerkingspartners. Samenwerken doe je immers niet alleen. Wij beschouwen de visie op samenwerking daarom niet zozeer als einddoel, maar als richtinggevend beeld dat ons houvast biedt in het stapsgewijs vormgeven van onze samenwerkingspraktijk.

16

Visie op samenwerking Gemeente Bergen op Zoom

Om de visie op samenwerking verder te bestendigen, zal in overleg met de raadscommissie Regionalisering een implementatie agenda worden opgesteld. Deze betreft onder meer de relatie van de visie op samenwerking met de actualisering van de toekomstvisie. Ook zal worden bezien wat de visie op samenwerking betekent voor het bestaande samenwerkingsportfolio van de gemeente Bergen op Zoom en hoe toekomstige voorstellen voor samenwerking kunnen worden getoetst. Tot slot hebben wij aandacht voor de ontwikkeling van onze gemeentelijke organisatie als het gaat om de benodigde competenties voor samenwerken en het inbedden van de visie op samenwerking in dagelijkse werkwijzen en processen. Wij hopen met dit alles een stevig fundament te leggen voor regionale samenwerking en hoe wij daar als gemeente in de komende jaren verder aan vormgeven.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=757b96ed-8e4f-4808-bb9e-12b2dea3fa46